ESHITISHIDA NUQSONI BO'LGAN BOLALARNING ESHITISH IDROKINI RIVOJLANTIRISHDA AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARINING SAMARADORLIGI

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 284 ESHITISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARNING ESHITISH IDROKINI RIVOJLANTIRISHDA AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARINING SAMARADORLIGI Zarnigor Yuldasheva Maxsus pedagogika (Surdopedagogika) yo'nalishi magistranti [email protected] Maqsud Qodirov PhD, dotsent v.b. Toshkent Davlat Milliy Pedagogika universiteti https://doi.org/10.5281/zenodo.18013982 Annotatsiya: Mazkur maqolada eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning eshitish idrokini rivojlantirish jarayonida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning samaradorligi tahlil qilinadi. Tadqiqotda zamonaviy raqamli vositalar, multimediya dasturlari hamda interaktiv texnologiyalarning eshitish idrokini shakllantirish va takomillashtirishdagi o‘rni yoritib beriladi. AKT asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlarning bolalarning eshitish faolligi, tovushlarni farqlash, idrok etish va nutqni tushunish ko‘nikmalariga ta’siri o‘rganiladi. Tadqiqot natijalari axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan tizimli foydalanish eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning eshitish idrokini rivojlantirish jarayonini samarali tashkil etishga xizmat qilishini ko‘rsatadi. Mazkur maqola maxsus pedagogika, defektologiya va inklyuziv ta’lim sohasidagi mutaxassislar uchun ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: eshitish idroki, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, multimediya vositalari, interaktiv ta’lim, maxsus pedagogika, defektologiya. Kirish qismi: Bugungi kunda ta’lim tizimida raqamli texnologiyalarning keng joriy etilishi maxsus ta’lim sohasida ham yangi imkoniyatlarni yuzaga keltirmoqda. Ayniqsa, eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning ta’lim va tarbiya jarayonini samarali tashkil etishda axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ushbu texnologiyalar yordamida eshitish idrokini rivojlantirish, tovushlarni farqlash va nutqni idrok etish ko‘nikmalarini shakllantirish imkoniyatlari sezilarli darajada kengaymoqda. Eshitish idroki bolaning nutqiy, kognitiv va ijtimoiy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda eshitish idrokining yetarli darajada rivojlanmaganligi ularning nutqni o‘zlashtirishida, atrof-muhit bilan muloqotga kirishishida hamda bilim olish jarayonida qator qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Shu sababli eshitish idrokini erta va tizimli rivojlantirish maxsus pedagogikaning ustuvor vazifalaridan biri sanaladi. So‘nggi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar eshitish idrokini rivojlantirishda vizual, audiovizual va interaktiv texnologiyalardan foydalanish samaradorligini ko‘rsatmoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlar bolalarning eshitish faolligini oshirib, o‘quv materialini qabul qilish jarayonini yengillashtiradi hamda mustaqil o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi. Biroq ushbu texnologiyalarning maxsus ta’lim sharoitida tizimli va maqsadli qo‘llanilishi yetarlicha ilmiy asoslanmagan. Mazkur maqolada eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning eshitish idrokini rivojlantirishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning pedagogik imkoniyatlari va samaradorligi ilmiy-nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi AKT vositalari yordamida eshitish idrokini rivojlantirish YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 285 jarayonini optimallashtirish hamda ularning ta’lim samaradorligiga ta’sirini aniqlashdan iborat. Mazkur tadqiqot natijalari maxsus ta’lim amaliyotini takomillashtirishda hamda defektolog va pedagoglar faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism: Eshitish idroki bolaning atrof-muhit tovushlarini qabul qilishi, farqlashi va mazmunan anglash jarayoni bo‘lib, nutqiy va kognitiv rivojlanishning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda ushbu jarayon cheklangan bo‘lib, tovush balandligi, tembri va davomiyligini ajratishda qiyinchiliklar yuzaga keladi. Natijada nutqni idrok etish va tovushlarni farqlash ko‘nikmalari yetarli darajada shakllanmaydi. Shu bois, eshitish idrokini rivojlantirish maxsus pedagogika va defektologiyaning ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari eshitish idrokini rivojlantirish jarayonini samarali tashkil etish imkonini beradi. Audiovizual materiallar, multimediya dasturlari, interaktiv ilovalar va maxsus trening dasturlari tovushlarni takroriy eshittirish, ularni vizual tasvirlar bilan uyg‘unlashtirish orqali idrok jarayonini faollashtiradi. Bunday texnologiyalar bolalarning diqqatini jamlashga yordam berib, o‘rganilayotgan materialni yaxshiroq eslab qolishiga xizmat qiladi. AKT vositalari individual yondashuvni ta’minlab, har bir bolaning eshitish imkoniyatlariga mos mashg‘ulotlarni tashkil etish imkonini yaratadi. Bu esa eshitish idrokini rivojlantirish jarayonining samaradorligini oshiradi. AKT yordamida tashkil etilgan mashg‘ulotlar eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning eshitish faolligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Maxsus audio mashqlar, tovushlarni farqlashga yo‘naltirilgan interaktiv topshiriqlar hamda o‘yin texnologiyalari bolalarda qiziqish uyg‘otib, ularning mashg‘ulotlarda faol ishtirok etishini ta’minlaydi. Natijada bolalarning tovushlarni aniqlash, nutqni eshitib tushunish va qayta takrorlash ko‘nikmalari bosqichmabosqich rivojlanadi. Bundan tashqari, AKT vositalari yordamida o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar bolalarning mustaqil ishlash malakasini shakllantirib, eshitish idrokini rivojlantirish jarayonini uzluksiz davom ettirish imkonini beradi. Eshitish idrokini rivojlantirishda pedagog, defektolog va ota-onalar o‘rtasidagi hamkorlik muhim ahamiyat kasb etadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari ushbu hamkorlikni mustahkamlashga xizmat qilib, mashg‘ulotlarni nafaqat ta’lim muassasasida, balki uy sharoitida ham davom ettirish imkonini yaratadi. Ota-onalar uchun mo‘ljallangan mobil ilovalar va tavsiyalar bolalarning eshitish idrokini kundalik faoliyat jarayonida rivojlantirishga yordam beradi. Shu bilan birga, mutaxassislar tomonidan AKTdan maqsadli va tizimli foydalanish bolalarning eshitish idroki rivojlanishida barqaror natijalarga erishishni ta’minlaydi. Tahlillar qismi: Tadqiqot jarayonida maxsus va inklyuziv ta’lim muassasalarida tahsil olayotgan eshitishida nuqsoni bo‘lgan 50 nafar bola ishtirok etdi. Tadqiqotda kuzatuv, diagnostik testlar, so‘rovnoma hamda pedagogik tajriba-sinov metodlaridan foydalanildi. Bolalarning eshitish idroki rivojlanish darajasi tajriba boshlanishidan oldin va tajriba yakunida qiyosiy tarzda tahlil qilindi. Dastlabki diagnostika natijalariga ko‘ra, bolalarning aksariyatida eshitish idroki past va o‘rtacha darajada ekanligi aniqlandi. Xususan, tadqiqot boshida bolalarning 40 foizida eshitish idrokining past darajasi, 44 foizida o‘rtacha darajasi kuzatilgan bo‘lsa, faqat 16 foizida yuqori darajadagi eshitish idroki qayd etildi. Ushbu ko‘rsatkichlar eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda eshitish idrokini rivojlantirishga qaratilgan maxsus pedagogik yondashuvlarga ehtiyoj mavjudligini tasdiqlaydi. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 286 Tajriba-sinov ishlari davomida axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan mashg‘ulotlar, jumladan audiovizual materiallar, multimediya dasturlari hamda interaktiv topshiriqlardan tizimli foydalanildi. Natijada tajriba yakunida eshitish idroki rivojlanish darajasida sezilarli ijobiy o‘zgarishlar kuzatildi. Yakuniy tahlil natijalariga ko‘ra, eshitish idrokining past darajasi 18 foizgacha kamaydi, o‘rtacha daraja 42 foizni tashkil etdi, yuqori darajadagi ko‘rsatkich esa 40 foizgacha oshdi. Bu esa yuqori darajadagi eshitish idroki ko‘rsatkichi 24 foizga oshganini ko‘rsatadi. Tovushlarni farqlash va nutqni eshitib tushunish bo‘yicha o‘tkazilgan maxsus topshiriqlar natijalari ham ijobiy dinamikani namoyon etdi. Tadqiqot boshida bolalarning atigi 30 foizi tovush balandligi va tembrini aniq farqlay olgan bo‘lsa, tajriba yakunida bu ko‘rsatkich 60 foizga yetdi. Nutqni eshitib tushunish ko‘nikmasi esa 28 foizdan 57 foizgacha oshgani aniqlandi.Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining samaradorligini aniqlash maqsadida o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalariga ko‘ra, bolalarning 72 foizi audiovizual mashg‘ulotlar tovushlarni yaxshiroq idrok etishga yordam berganini bildirgan bo‘lsa, 68 foizi interaktiv mashqlar ularning mashg‘ulotlarga bo‘lgan qiziqishini oshirganini ta’kidladi. Ota-onalar va mutaxassislar fikriga ko‘ra, AKT vositalaridan foydalanish bolalarning eshitish faolligini oshirib, mashg‘ulotlar samaradorligini sezilarli darajada yaxshilagan. Umuman olganda, olingan statistik ma’lumotlar axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan tizimli va maqsadli foydalanish eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning eshitish idrokini rivojlantirishda yuqori samaradorlikka ega ekanligini ilmiy jihatdan tasdiqlaydi. Xulosa qismi: Mazkur tadqiqotda eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning eshitish idrokini rivojlantirish jarayonida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning samaradorligi ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilindi. Olib borilgan tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, AKT vositalari asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlar bolalarning eshitish faolligini oshirish, tovushlarni farqlash, nutqni eshitib tushunish hamda idrok jarayonini takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Statistik tahlillar axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan tizimli va maqsadli foydalanish natijasida bolalarning eshitish idroki rivojlanish darajasida sezilarli ijobiy o‘zgarishlar yuz berganini tasdiqladi. Jumladan, eshitish idrokining yuqori darajasi oshib, past darajadagi ko‘rsatkichlar sezilarli darajada kamaygani aniqlandi. Shuningdek, AKT asosidagi audiovizual va interaktiv mashg‘ulotlar bolalarning mashg‘ulotlarga bo‘lgan qiziqishini kuchaytirib, ularning faol ishtirokini ta’minladi.Tadqiqot jarayonida pedagog, defektolog va ota-onalar o‘rtasidagi hamkorlikning ahamiyati ham tasdiqlandi. AKT vositalaridan ta’lim muassasasi bilan bir qatorda uy sharoitida ham foydalanish bolalarning eshitish idrokini rivojlantirish jarayonining uzluksizligini ta’minlab, barqaror natijalarga erishishga imkon yaratdi. Xulosa qilib aytganda, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning eshitish idrokini rivojlantirishda samarali pedagogik vosita hisoblanadi. Mazkur tadqiqotda olingan xulosalar maxsus ta’lim amaliyotini takomillashtirish, shuningdek, eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlovchi pedagog va mutaxassislar faoliyatida keng qo‘llanilishi mumkin.