«YASHIL IPOTEKA» AMALIYOTI: XORIJIY TAJRIBALAR

https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1 2025 №5 2025 №6№11№12 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 2025-yil, dekabr. Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. Abdukarimova Dinara Rustamxanovna, bank-moliya akademiyasi professori, DSc., professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Abdukarimova Dinara Rustamkhanovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA TIJORAT BANKLARI LIKVIDLILIK XAVFINI BOSHQARISHI ..................................................................................................................................................................................44 Baxromov Nodirjon Muxammadamin o‘g‘li TURIZM XIZMATLAR BOZORI ISTE’MOLCHILARINI SEGMENTLASH USULI ASOSIDA DIVERSIFIKATSIYA KONSEPSIYASINI ISHLAB CHIQISH ............................................................................................... 48 Maxmudova Aziza Pirmamatovna “INNOVATSION AGROTEXNOLOGIYALAR VA “YASHIL IQTISODIYOT” TAMOYILLARI ASOSIDA G‘ALLA YETISHTIRISH BARQARORLIGINI BAHOLASH .................................................................................................53 Turayeva Gulizahro АНАЛИЗ ЦЕНОБРАЗОВАНИЯ НА ЗЕРНОВЫЕ ПРОДУКТЫ ПО ДАННЫМ МАРКЕТИНГОВЫМ ИСЛЕДОВАНИЯМ (НА ПРИМЕРЕ НАМАНГАНСКОЙ ОБЛАСТИ) .......................................................................... 57 Баҳриддинов Жаҳонгирбек Равшанжон ўғли KICHIK BIZNES RIVOJINI TA’MINLASHDA BOZOR INFRATUZILMALARINING AHAMIYATI ......................... 62 Gʻaniyev Botir Baxtiyorovich, Zakirova Gulnora Mirzaliyevna KICHIK SANOAT ZONALARI FAOLIYATINI SAMARALI BOSHQARISH METODOLOGIYASI VA YO‘LLARI .....................................................................................................................................................................................67 Shodmonqulov Kamoliddin Murodillaevich INNOVASION FAOLIYAT XARAJATLARINING BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH ..................................................................................................................................................................73 Mustafoyev Akbar Mustafo o‘g‘li MAHSULOT DIVERSIFIKATSIYASI VA LOGISTIKA XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH ASOSIDA EKSPORT POTENSIALINI OSHIRISH YO‘LLARI .................................................................................................................78 Maxkamov Ibrayim, Jo‘raboyeva Shohida Kamoliddin qizi REKLAMA SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA RAQAMLI MARKETING STRATEGIYALARI ROLI ................. 83 Abduxalilova Laylo Toʻxtasinovna, Raxmonqulova Shahrizoda SIRKULYAR IQTISODIYOTDA YOPIQ SIKL NAZARIYASINING ROLI .......................................................................... 87 Sodikov Zokir Rustamovich YASHIL TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHDA MOLIYAVIY RAG‘BATLAR VA ULARNING NATIJALARI ......................................................................................................................................................................................92 Axmadjonova Gulmira Xabibulla qizi MAMLAKAT IQTISODIYOTI RIVOJLANISHIDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING ROLI ........................................................................................................................................................97 G‘aniyev Baydulla Toshmurodovich АНАЛИЗ ПОДХОДОВ ЦЕНТРАЛЬНЫХ БАНКОВ К РЕГУЛИРОВАНИЮ ИННОВАЦИОННЫХ БАНКОВСКИХ ПРОДУКТОВ: СРАВНЕНИЕ УЗБЕКИСТАНА И МЕЖДУНАРОДНОЙ ПРАКТИКИ .........101 Даулетиярова Шахло СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ РЫНКА ЦЕННЫХ БУМАГ УЗБЕКИСТАНА ............................................................................................................................................................................ 109 Кадирова Хадича Тураевна XORIJ MAMLAKATLARINING IQTISODIYOTNI UGLERODSIZLASHTIRISH STRATEGIYALARI: O‘ZBEKISTON UCHUN TAKLIFLAR ......................................................................................................................................115 D.X. Pulatov, F.E.Shamsiyev O‘ZBEKISTONDA ISLOM MOLIYASI: MUAMMOLAR VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI .................................125 Sattorov Ixtiyor Ochilovich, Karimov Shohruh Yo‘ldoshali o‘g‘li HISOB SIYOSATI TARKIBIY TUZILISHI MASALALARI .................................................................................................133 Botirova Raximaxon Abdujabbarovna QURILISHDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING MOLIYAVIY TAHLILI .............................. 136 Musayeva Shoira Azimovna MUNDARIJA https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. KICHIK SANOAT ZONALARINI RIVOJLANTIRISH ORQALI AHOLI TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH ........................................................................................................................................................................................144 Axmedov Oybek Turgunpulatovich O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORI PORTFELI TAHLILI ...............................................................................................149 Madraximov Ilxom Kamilovich FOYDA SOLIG‘INING O‘ZIGA XOS MUAMMOLI JIHATLARI ........................................................................................154 Zaripov Xusan Baxodirovich AGRAR SEKTORNI INNOVATSION MODERNIZATSIYA QILISHDA INVESTITSIYA OQIMLARINI BOSHQARISH MODELLARINI TAKOMILLASHTIRISH ................................................................................................. 159 Xamrayev Quvvat Iskandarovich OLIY TA’LIM XIZMATLARI BOZORIDA MARKETING TADQIQODLARINI TAKOMILLASHTIRISH .............163 Jalilov Jamshid G‘anijonovich, Safarov Zavqiddin Zokir o‘g‘li MINTAQA SANOAT TARMOG‘I RIVOJLANISHINING IQTISODIY-STATISTIK TAHLILI ....................................168 Xayitboev Abror Quvondiqovich РОЛЬ СМЕШАННОГО ФИНАНСИРОВАНИЯ (BLENDED FINANCE) В ПОВЫШЕНИИ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ПРИВЛЕКАТЕЛЬНОСТИ КОММУНАЛЬНЫХ УСЛУГ: УРОКИ РАЗВИВАЮЩИХСЯ СТРАН ....................................................................................................................................................174 Гулмаматова Дурдона Шерали кизи KORXONALARDA STRATEGIK BOSHQARUV ...................................................................................................................180 Musayeva Dilnoza Dilshatovna BANK TIZIMIDA MARKETING AHAMIYATI VA BANK MARKETINGI ....................................................................184 Usubjonov Zaxriddin Vasliddin o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN XORJIY KREDIT MABLAG‘LARINI JALB KILISH HUQUQIY JIHATLARI .................................................................................................. 189 Qulliyev Anvar Zayniddinovich TIJORAT BANKLARINI TRANSFORMATSIYALASH SHAROITIDA CHAKANA XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI ....................................................................................................................................................194 Alimov Umid O‘ktambayevich MAHSULOTLARNING RAQAMLI PASPORTI TIZIMINI JORIY ETISH OMILLARI VA TO‘SIQLARI .............. 200 Avloqulova Sadoqat Sobirjon qizi KORXONALARDA FOYDA VA ZARARLARNI TAHLIL QILISHDA INNOVATSION METODLAR AHAMIYATI ....................................................................................................................................................................................207 Ernazarov Ortiq Eshnazarovich, Farog‘at Xo‘jabekova ВЛИЯНИЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА НА ЭКОНОМИЧЕСКОЕ БЛАГОСОСТОЯНИЕ, А ТАКЖЕ НОВЫЕ МЕХАНИЗМЫ ПОВЫШЕНИЯ ДОХОДОВ НАСЕЛЕНИЯ .....................................................212 Останов Эгамберди RAQAMLI TRANSFORMATSIYA VA INNOVASION TEXNOLOGIYALARNI INTEGRATSIYALASH: MOHIYATI VA RIVOJLANISH IMKONIYATLARI ...............................................................................................................218 Xakimova Xulkar Xamidovna QORAQALPOG‘ISTON VA XORAZM OZIQ-ОVQAT SANОATINING IQTISODIY-STATISTIK TAHLILI HAMDA UNI YANADA RIVОJLANTIRISH YO‘LLARI ...................................................................................................... 224 Tleuov Niyetulla Raxmanovich OILAVIY KORXONALARNING IQTISODIY TIZIMDAGI O‘RNI ....................................................................................230 Shadiyeva Gulnora Mardiyevna, Rustamova Zarina Rustamovna SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA O‘ZBEKISTON OLIY TA’LIM MUASSASALARIDA MARKETING FAOLIYATINI MODELLASHTIRISH VA BOSHQARISH MEXANIZMLARI ...............................................................234 Sadikov Shoxrux Shuxratovich XIZMAT KO‘RSATISH SOHASI KORXONALARINING RAQOBATBARDOSHLIKNI OSHIRISHDA RAQAMLI XIZMATLARNING AHAMIYATI ......................................................................................................................... 238 Asenbaeva Aydaygul Edenbaevna BARQARORLIK VA YASHIL MENEJMENT: ILMIY-NAZARIY YONDASHUVLAR VA AMALIY AHAMIYATI ....................................................................................................................................................................................242 Djalilova Dilbar Abdikarim qizi https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. HUDUDLARNING IQTISODIY SALOHIYATINI INNAVATSION-INVESTITSION BOSHQARISH STRATEGIYASI VA MEXANIZMI (XORAZM VILOYATI MISOLIDA) ..........................................................................247 Maqsudova Malohatxon Maqsudovna, Yaxshimuratov Maqsadbek Narimon o‘g‘li O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT BUDJETINI 2026-YILGI SOLIQ SIYOSATINING TAHLILI VA XALQARO SOLISHTIRMA YONDASHUVI ....................................................................................................................251 Abdullayev Zafarbek Safibullayevich O‘ZBEKISTON MINTAQALARIDA AYOLLAR TADBIRKORLIGINI RIVOJLANTIRISH OMILLARI256 Mamataliyeva Dilnoza Raxmonovna TRANSFORMATSIYALASHUV SHAROITIDA INVESTITSIYALAR SHAKLLANISHI VA ULARNI SAMARALI BOSHQARISH YO‘NALISHLARI ......................................................................................................................259 To‘rayev Jasurali To‘rayevich O‘ZBEKISTONDA SAVDO TASHKILOTLARINING FAOLIYATI VA RIVOJLANISH HOLATI .............................. 264 B. Sulaymonov NAMANGAN VILOYATIDA “YASHIL IQTISODIYOT” MODELIGA O‘TISH JARAYONIDA KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINING IQTISODIY FAOLLIGI ......................................................................................................270 Xonto‘rayev Obbosxon Kamolxon o‘g‘li OʻZBEKISTONDA “YASHIL” IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHNING USTUVOR YOʻNALISHLARI ..........274 Xoshimov Pazliddin Zuxurovich KICHIK BIZNES ORQALI ISH O‘RINLARINI YARATISH STRATEGIYALARI: NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA .......................................................................................................................................................................................278 Ergasheva Nigora Abdigapparovna MAMLAKATIMIZDA QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘INING IJTIMOIY-IQTISODIY AHAMIYATI ....................283 Quryozov Sardorbek Sharifboevich РАЗРАБОТКА И ПРИОРИТИЗАЦИЯ КЛЮЧЕВЫХ ИНДИКАТОРОВ ЭФФЕКТИВНОСТИ ДЛЯ ОБЩЕНАЦИОНАЛЬНОЙ ПАНЕЛИ МОНИТОРИНГА ДЕЯТЕЛЬНОСТИ БОЛЬНИЦ: ЭКСПЕРТНАЯ ОЦЕНКА СО СТОРОНЫ РУКОВОДИТЕЛЕЙ МЕДУЧРЕЖДЕНИЙ ........................................290 Шухратов Мамуржон Шухрат угли MAHALLIY DAVLAT HOKIMIYAT ORGANLARINI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA BOSHQARISHGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR ..................................................................................................................297 Nurmurodov Zafarjon Nurmurod o‘g‘li BANK TIZIMINING BARQAROR MOLIYAVIY RIVOJLANISHINI TA’MINLASH VOSITALARI .........................303 Sadikov Iskandar Gayratovich ЗЕЛЕНОЕ ФИНАНСИРОВАНИЕ В ЗЕЛЕНОЙ ЭКОНОМИКЕ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА ...............................308 Халиков С. Х. HUDUDIY IQTISODIY RIVOJLANISHDA KICHIK BIZNESNI ROLI VA SAMARADORLIGINI OSHIRISH CHORALARI .............................................................................................................................................................313 Ergashev Jamshid Jamoliddinovich ИСТОРИЧЕСКИЙ ПРОЦЕСС СТАНОВЛЕНИЯ ФАРМАЦЕВТИЧЕСКОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ ............ 317 Мажидова Фарангиз Фуркатзода O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDAGI TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA ISHLAB CHIQARISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH .............................................................................................................................................321 Isakov Oybеk Jamoliddinovich NORASMIY KOOPERATSIYA MUNOSABATLARINING FERMER XO‘JALIKLARI YETISHTIRGAN MAHSULOT MIQDORIGA TA’SIRINI BAHOLASH............................................................................................................325 Ismoilov Azamat O‘ZBEKISTON TIJORAT BANKLARIDA FOIZ RISKINI BOSHQARISH AMALIYOTI ........................................... 332 Seitnazarov Daniyar Baxadirovich RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA SUT VA SUT MAHSULOTLARINI QAYTA ISHLOVCHI KORXONALAR FAOLIYATINI TAKOMILLASHTIRISH....................................................................................................341 Normuradov Nurbek Sunatilloevich “AYOL RAHBARLAR: RAHBARLIK SALOHIYATI VA ISH JOYIDA TENGLIK” FRANSIYA DAVLATI TAJRIBASI ASOSIDA ...................................................................................................................................................................346 Abduraxmonova Feruzabonu https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. QISHLOQ XO‘JALIGIDAGI KLASTERLARNING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH...................................................................................................................................................................352 Dildora Yuldasheva TIJORAT BANKLARINING DEPOZIT BAZASINING YETARLILIGINI TAʼMINLASH YOʻLLARI ...................... 359 I.J. Isakov OLIY TA’LIM SIFATINI OSHIRISH VA IQTISODIY DIAGNOSTIKA O‘TKAZISHNING XORIJ TAJRIBASI ..... 363 Xo‘jaxonov Ma’rufxon Xamidxonovich, Axmedov Oybek Turg‘unpulatovich INKLYUZIV TA’LIMNI MOLIYAVIY QO‘LLAB-QUVVATLASHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI YECHISH YO‘LLARI .....................................................................................................................................................................369 Egamberdiyeva Dilorom Botir qizi, Pulatova Moxira Baxtiyorovna “KREATIV IQTISODIYOT” HAMDA “TURIZM” TUSHUNCHALARINING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI .......................................................................................................................................................................................374 Abdurasulov Shovqiddin Erkin o‘g‘li THE STRATEGIC ROLE OF THE INDUSTRIAL SECTOR IN THE NATIONAL ECONOMY AND DEVELOPMENT FACTORS .......................................................................................................................................................380 Rakhimov Bakhromjon Ibroximovich INVESTITSIYALARNI MOLIYALASHTIRISH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISHNING ASOSIY YOʻNALISHLARI ...........................................................................................................................................................386 Ismailov Dilshod Anvarjonovich GLOBAL INCOME INEQUALITY IN 2024: CAUSES, PATTERNS, AND CONSEQUENCES ................................393 Ilxomjonov Jaxongir Alisher o‘g‘li ТОРГОВЫЕ ОТНОШЕНИЯ В СВОБОДНО ЭКОНОМИЧЕСКИХ ЗОНАХ: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ .................................................................................................................................................................................401 Шарифхoджаев Шавкат Окилович, Ачилова Ширин Шавкат кизи O‘ZBEKISTON KON-METALLURGIYA SANOATI: RIVOJLANISH TENDENSIYALARI VA HOZIRGI HOLATI ............................................................................................................................................................................................ 407 Ergashov Botirjon Ergashovich PENSIYA JAMGʻARMASIDA DAVLAT BUDJETI TRANSFERTLARI ULUSHI HAMDA UNING XORIJ TAJRIBASI ....................................................................................................................................................................................... 415 Sherjonov Doniyor Saparbayevich O‘ZBEKISTON SANOAT KORXONALARINI QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORIDAN FOYDALANIB MOLIYALASHTIRISHNING HOZIRGI HOLATI VA MUAMMOLARI ...........................................................................419 Igitov Jurabek Kuzibekovich QO‘SHILGAN QIYMAT SOLIG‘I BO‘YICHA FIRIBGARLIKLAR: MEXANIZMLARI, SABABLARI VA ULARNI OLDINI OLISH YO‘LLARI..................................................................................................................................425 Eshkarayev Bobir Chariyevich TOG‘ VA TOG‘OLDI HUDUDLARIDA QISHLOQ XO‘JALIGINI DIVERSIFIKATSIYA QILISHNING USTUVOR YO‘NALISHLARI VA IQTISODIY SAMARADORLIGI ..................................................................................431 Abdulxayeva Gulshan Maxmudovna TURIZM SOHASINING IJTIMOIY-IQTISODIY MEXANIZMLARINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI (SAMARQAND VILOYATI MISOLIDA)..................................................................................................................................435 Xalimov Shaxboz Xalimovich SANOATDA IQTISODIY MOLIYAVIY HISSOBOTLAR XALQARO STANDARTLARINI RAQOBATBARDOSH KORPORATIV STRATEGIYALARNI SHAKLLANTIRISHDA QO‘LLASH ........................442 Turaboev Ibroxim Ismoil o‘g‘li ФОНДИРОВАНИЕ И СТРАХОВАНИЕ В СИСТЕМЕ УПРАВЛЕНИЯ ФИНАНСОВЫМИ РИСКАМИ АПК: СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ И МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ ..................................................................................447 Дурманов Акмал Шаймарданович PAXTA-TO‘QIMACHILIK KLASTERLARI RIVOJLANISHINING STATISTIK KO‘RSATKICHLARI TAHLILI ........................................................................................................................................................................................... 456 Atajanova Guli Maxsudbekovna JAHON MOLIYAVIY BOZORLARI BARQARORLIGIGA GLOBAL IQTISODIY INQIROZLAR VA GEOSIYOSIY OMILLARNING TA’SIRI HAMDA ULARNI BOSHQARISH STRATEGIYALARI .....................462 Abdurazakova Nargiza Rixsibayevna https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. QISHLOQ XO‘JALIGIDA RESURSLARDAN SAMARALI FOYDALANISH VA OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINI ISHLAB CHIQARISHDA BOSHQARUV QARORLARINING IQTISODIY TAHLILI .........467 Mamadiyarov Dilshad Uralovich PAXTA TOZALASH KORXONALARINING TARKIBIY BOʻLINMALARIDA MOLIYAVIY BOSHQARUV TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH YOʻLLARI ......................................................................................................................474 Murodov Orif Jumayevich, Gʻulomov Xaydarbek Ilyos oʻgʻli BARQAROR KELAJAK SARI: MAMLAKATDA EKOLOGIK XAVFSIZLIKNI MUSTAHKAMLASH ....................482 Abdullaev Shavkatjon Maxmudillaevich ZAMONAVIY IQTISODIY SHAROITLARDA KORXONALARNING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI TA’MINLASH .................................................................................................................................................................................. 487 Abdulakimova Moxina Farxod qizi UMUMIY OVQATLANISH SHAHOBCHALARINING FAOLIYATI SAMARADORLIGINI TAHLIL QILISH ..............................................................................................................................................................................................493 Amiriddinova Muslima Zayniddin qizi XIZMAT KO‘RSATISH SOHASIDA MIJOZLAR EHTIYOJINI O‘RGANISH VA XIZMAT SIFATINI OSHIRISHNING INNOVATSION YONDASHUVLARI .......................................................................................................498 Babayeva Lola Ibragimovna MINTAQADA TARIXIY VA MADANIY TURIZMNI RIVOJLANTIRISH IMKONIYATLARINI KENGAYTIRISHDA DAVLAT HAMDA XUSUSIY SHERIKCHILIK TIZIMIDAN FOYDALANISH ......................504 Xusanov Chari Kadirovich PROSPECTS FOR IMPROVING INFRASTRUCTURE FOR SMALL BUSINESS AND ENTREPRENEURSHIP IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN.....................................................................................509 Botirova Xulkar Olimjonovna THE IMPACT OF AGRICULTURAL CLUSTERS ON FOOD SECURITY AND MACROECONOMIC STABILITY ...................................................................................................................................................................................... 514 Sherkulov Shohruh Erkin ugli OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHDA ISSIQXONA IQTISODIYOTINI O‘RNI VA NAZARIY–METODOLOGIK ASOSLAR ........................................................................................................................... 520 Otavullaev Sukhrob Sa’dullo o‘g‘li IJTIMOIY AHAMIYATI YUQORI LOYIHALARNI DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIGI ASOSIDA BOSHQARISHNI TAKOMILLASHTIRISH ............................................................................................................................524 Taspanova Ayzada Kenjebayevna KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA RAQOBAT STRATEGIYALARINI TAKOMILLASHTIRISH ....................... 529 Sharopova Nafosat Radjabovna, Jamolova Aziza TIKUV-TRIKOTAJ KORXONALARIDA ISTE’MOLCHILARNING XULQ-ATVORINI O‘RGANISHNI TAKOMILLASHTIRISH ...............................................................................................................................................................537 Sultonova Zulxumor, Bobojonov Baxrombek Ro‘zimovich INTERNATIONAL TRADE BETWEEN INTEGRATION AND ISOLATION: INNOVATION AND UNCERTAINTY IN A FRAGMENTING GLOBAL ECONOMY ..............................................................................542 Zakhidov Azizbek Rustamovich QORAQALPOGʻISTON RESPUBLIKASI QO‘NG‘IROT TUMANIDA SIGIRLAR BOSH SONINING PROGNOZ KO‘RSATKICHLARI ...............................................................................................................................................548 Sabit Gabbarov TO‘QIMACHILIK MAHSULOTLARI EKSPORTINI OSHIRISHDA YASHIL MARKETING STRATEGIYALARIDAN FOYDALANISH ..............................................................................................................................552 Ergashxodjayeva Shaxnoza Djasurovna, Xo‘janova Husnora O‘ZBEKISTONDA IQTISODIY O‘SISH SIFAT OMILLARINING TA’SIRINI BAHOLASH METODOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH ..................................................................................................................558 Bustonov Mansurjon Mardonakulovich ОБЩАЯ КОНЦЕПЦИЯ СТАБИЛЬНОСТИ ФОРМИРОВАНИЯ ФИНАНСОВЫХ РЕСУРСОВ .......................567 Зайналов Джахонгир Расулович ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ РЫНКОВ КАПИТАЛОВ ................................................................................................571 Хотамкулова Мадина Санжар кизи, Зайналов Джахонгир Расулович https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 16 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. METALLURGIYA SANOATIDA EKOLOGIK TOZA TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISH: MAQSADGA MUVOFIQLIGI VA NATIJALARI ............................................................................................................................................ 1244 Karimov Ma’ruf Ixtiyorovich HUDUDIY IQTISODIY O‘SISH OMILLARINING EKONOMETRIK TAHLILI: SURXONDARYO VILOYATI MISOLIDA ................................................................................................................................................................ 1248 Zaripova Mukaddas Djumayozovna, Normurodov Asliddin Alijon o‘g‘li INDUSTRIАL RIVOJLАNISHNING IQTISODIY VА EKOLOGIK OQIBАTLАRI ..................................................... 1258 Ataniyazova M.B. OLIY TA’LIM RAQOBATBARDOSHLIGINING TA’LIM SIFATINI OSHIRISHDAGI ROLI ................................... 1263 Nishonov Dilshod Shamsidinovich СИСТЕМА ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ КАК КЛЮЧЕВОЙ ЭЛЕМЕНТ ФОРМИРОВАНИЯ «ЗЕЛЕНОЙ» ЭКОНОМИКИ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН ................................................................................ 1269 Махмутходжаева Луиза Сайфулловна IQTISODIYOTDA “YASHIL” MOLIYALASHTIRISHNI RIVOJLANTIRISHNING XUSUSIYATLARI ................. 1274 Risqibekova Nozimaxon THE ROLE OF DIGITAL MARKETING IN BOOSTING TOURISM-RELATED BUSINESSES ............................ 1280 Farrukh Mamadiyorov Shukhratovich MINTAQA IQTISODIY BARQARORLIGINI BAHOLASH INDIKATORLARI VA USLUBLARI ........................... 1284 Turdiyev Ulug‘bek Qayumovich MAJOR INFLATIONARY FACTORS IN THE ECONOMY OF UZBEKISTAN AND ANTI-INFLATION POLICIES ....................................................................................................................................................................................... 1290 Koshanov Abdimurat Azat uli, Oralbaeva Diana Mukhit qizi ЦИФРОВАЯ ЭКОСИСТЕМА СОВРЕМЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА: МОДЕЛИ, МЕХАНИЗМЫ И НАПРАВЛЕНИЯ РАЗВИТИЯ ........................................................................................................................................... 1296 Бекова Азиза Алимовна SOLIQ MAJBURIYATLARINI HISOBGA OLISH JARAYONLARINI TAKOMILLASHTIRISH ............................. 1301 Abdullayev Abror Bozarboyevich O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AKSIZ SOLIINING FISKAL VA IJTIMOIY ROLI ........................................... 1308 Abdulxayeva Shaxnoza Muxammadiyevna MINTAQAVIY IQTISODIYOTDA AGROTURIZMNI BAHOLASH USULLARI VA MEZONLARI ....................... 1314 Egamberdiyeva Umriniso Tursunqulovna, Ro‘zmatov Boburjon Zafarjon o‘g‘li, Shodiyeva Nafosatxon Hamza qizi OLIY TAʼLIMDAGI RAQAMLI YECHIMLARNING SAMARADORLIGI VA UNI BAHOLASH MEZONLARI ................................................................................................................................................................................ 1320 Abduraxmanova Malika Abdujaparovna SURXONDARYO VILOYATI SHAROITIDA AKVAPARK VA SUZISH HAVZALARI QURILISHINI TAHLIL QILISH HAMDA TAVSIYALAR BERISH ............................................................................................................. 1326 Olimjonov Firdavs FISKAL FEDERALIZM NAZARIYASI VA UNING AMALIY AHAMIYATI ................................................................. 1332 Pulatov Dilshod Xaqberdiyevich, Alijonov Ahadjon Hasanboy oʻgʻli OILAVIY MUHITDA QIZLARNING EMOTSIONAL INTELLEKTINI RIVOJLANTIRISH: IJTIMOIY PEDAGOGIK YONDASHUV (O‘ZBEKISTONDA) ......................................................................................... 1336 Qаyimоvа Mаftunа Tursunоvnа «YASHIL IPOTEKA» AMALIYOTI: XORIJIY TAJRIBALAR ........................................................................................... 1340 Berdinazarov Zafar Ulashovich, Xayitov Bobirbek Ergashevich IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1340 2025-yil, dekabr. № 12-son. «YASHIL IPOTEKA» AMALIYOTI: XORIJIY TAJRIBALAR Berdinazarov Zafar Ulashovich Iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi kafedra professori Xayitov Bobirbek Ergashevich Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi tinglovchisi Annotatsiya. Mazkur maqola “yashil ipoteka”ni tashkil etish va boshqarishning xalqaro tajribalariga bagʻishlangan boʻlib, unda Germaniya, Buyuk Britaniya, AQSH, Niderlandiya kabi mamlakatlarning institutsional modellari, shuningdek, energiya tejamkor uy-joylarni moliyalashtirishni ragʻbatlantirishda hukumat va bozor mexanizmlarining roli tahlil qilingan. Shuningdek, yashil ipotekalarni rivojlantirishdagi asosiy muammolar, shu jumladan, binolarning energiya samaradorligini baholash va tekshirish uchun yagona xalqaro metodologiya (standart)ning yoʻqligi, energiya samaradorligi orqali kredit xavfini kamaytirishni qoʻllab-quvvatlovchi empirik dalillarning cheklanganligi, yashil yuvish (greenwashing) xavfi, qarz oluvchilarning energiya tejamkor investitsiyalarning potensial foydalari haqida yetarlicha axborotga ega emasliklari kabi muammolar aniqlangan. Barqaror moliyaviy rivojlanish doirasida ushbu muammolarning oldini olish boʻyicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit soʻzlar: yashil ipoteka, energiya samaradorligi, barqaror moliyalashtirish, ipoteka bozori, yashil yuvish (greenwashing) xavfi. Abstract. This article is devoted to international experience in the organization and management of green mortgages. It analyzes institutional models applied in countries such as Germany, the United Kingdom, the United States, and the Netherlands, as well as the role of government and market mechanisms in stimulating the financing of energy-efficient housing. The study identifies key challenges in the development of green mortgages, including the absence of a unified international methodology (standard) for assessing and verifying the energy efficiency of buildings, limited empirical evidence supporting credit risk reduction through energy efficiency, the risk of greenwashing, and insufficient awareness among borrowers regarding the potential benefits of energy-efficient investments. Within the framework of sustainable financial development, proposals and recommendations are developed to prevent and mitigate these challenges. Key words: green mortgage, energy efficiency, sustainable finance, mortgage market, greenwashing risk. Аннотация. Данная статья посвящена международному опыту организации и управления «зелёной ипотекой». В работе проанализированы институциональные модели, применяемые в Германии, Великобритании, США и Нидерландах, а также роль государственных и рыночных механизмов в стимулировании финансирования энергоэффективного жилищного строительства. Выявлены ключевые проблемы развития зелёной ипотеки, включая отсутствие единой международной методологии (стандарта) оценки и верификации энергоэффективности зданий, ограниченность эмпирических доказательств, подтверждающих снижение кредитных рисков за счёт энергоэффективности, риск «зелёного камуфляжа» (greenwashing), а также недостаточную осведомлённость заёмщиков о потенциальных выгодах энергоэффективных инвестиций. В рамках концепции устойчивого финансового развития разработаны предложения и рекомендации по предотвращению и минимизации указанных проблем. Ключевые слова: зелёная ипотека, энергоэффективность, устойчивое финансирование, ипотечный рынок, риск greenwashing. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1341 2025-yil, dekabr. № 12-son. KIRISH Soʻnggi oʻn yilliklarda barqaror rivojlanish va iqlim oʻzgarishiga qarshi kurash masalalari jahon iqtisodiy va moliyaviy siyosatining markaziy yoʻnalishlaridan biriga aylandi. Uy-joy sektori anʼanaviy ravishda energiya isteʼmolining yuqori ulushiga va parnik gazlari chiqindilariga ega boʻlgan sohalar qatoriga kiradi. Shu bois turar joy binolarini dekarbonizatsiya qilish va ularning energiya samaradorligini oshirish davlat siyosatida ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur jarayonda energiya samarador uy-joy qurilishi, xarid qilinishi va mavjud uy-joy fondini modernizatsiya qilishni ragʻbatlantiruvchi moliyaviy instrumentlar alohida oʻrin tutadi. Ana shunday instrumentlardan biri “yashil ipoteka” hisoblanadi. Yashil ipoteka — energiya samarador turar joy obyektlarini moliyalashtirish yoki binolarning energiya samaradorligini oshirishga qaratilgan ipoteka kreditlari va dasturlari majmuasidir. Bunday ipotekalar, odatda, pastroq foiz stavkalari, kattaroq kredit limitlari yoki imtiyozli shartlarni taklif qiladi. Xalqaro amaliyotda yashil ipotekani tashkil etish va boshqarishning turli modellari mavjud boʻlib, ular davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan modellar (Germaniya), bozorga asoslangan modellar (Buyuk Britaniya, Niderlandiya) va agentlik modellari (AQSH)ga boʻlinadi. Mazkur modellar ushbu soha subyektlarining qiziqishlariga sabab boʻlishiga qaramasdan, yashil ipoteka bozori hali ham yetarlicha rivojlanmagan, cheklangan va institutsional jihatdan mukammal boʻlmagan yoʻnalishlardan biri boʻlib qolmoqda. Ushbu maqolaning maqsadi yashil ipotekani tashkil etish va boshqarish boʻyicha xalqaro tajribani kompleks tahlil qilish, asosiy muammo va institutsional boʻshliqlarni aniqlash hamda barqaror moliyalashtirish doirasida amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Yashil ipoteka boʻyicha ilmiy tadqiqotlar barqaror moliyalashtirish nazariyasi, koʻchmas mulk iqtisodiyoti va energetika siyosati kesishmasida shakllangan. Bir qator tadqiqotlar energiya samaradorligi va turar joy qiymati oʻrtasidagi bogʻliqlikni isbotlaydi. Xususan, Brounen va Kok energiya sertifikatlariga ega uy-joylarning bozor qiymati yuqoriroq ekanini koʻrsatgan [1]. Fuerst va boshqalar oʻz tadqiqotlarida xaridorlar energiya samarador uy-joy uchun qoʻshimcha haq toʻlashga tayyor ekanliklarini aniqlashgan [2]. Ameli va Brandt uy xoʻjaliklarining energiya samaradorligiga investitsiya kiritish qarorlarini tahlil qilib, moliyalashtirishga kirish imkoniyati cheklanganligi va natijalar noaniqligi asosiy toʻsiqlardan ekanini qayd etishgan [3]. Institutsional manbalar orasida Energy Efficient Mortgages Initiative (EEMI) va EeMAP (Energy Efficient Mortgages Action Plan) loyihalari muhim oʻrin tutadi. Ushbu tashabbuslar Yevropa miqyosida energiya samarador ipotekalar uchun yagona metodologik asos yaratishga qaratilgan [4]. Yevropa bank organi hisobotlarida esa yashil ipotekalarni standartlashtirish va shaffoflikni oshirish zarurligi taʼkidlangan [5]. Buyuk Britaniyadagi yashil ipoteka bozorining holatini tahlil qiluvchi Yashil moliya institutining (Green Finance Institute) hisobotlari, shu jumladan, milliy va sanoat sharhlari alohida oʻrin tutadi [6]. Ushbu hujjatlar mahsulotlar sonining oʻsishini qayd etsa-da, ammo ularning makroiqtisodiy tebranishlarga nisbatan zaifligi va hukumat tomonidan qoʻllaniladigan ragʻbatlarning yetarli emasligiga ishora qiladi. Umuman olganda, adabiyotlar sharhi shuni koʻrsatadiki, yashil ipotekalar barqaror rivojlanish uchun istiqbolli vosita sifatida qaraladi, ammo ularni amaliy qoʻllash boʻyicha yagona metodologik (standart) asoslar mavjud emasligi va integratsion institutsional yondashuvlardagi cheklovlarga duch kelinadi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Maqolada qoʻllanilgan metodologiya sifat tahliliga asoslangan kompleks yondashuvni oʻz ichiga oladi. Tadqiqotda adabiyotlarni tizimli tahlil qilish, qiyosiy institutsional tahlil va keys-stadi usullaridan foydalanildi. Tizimli tahlil akademik nashrlar, xalqaro tashkilotlar (EEMI, EBA, World Green Building Council) hisobotlarini hamda rivojlangan banklar va ipoteka agentliklarining materiallarini oʻz ichiga oladi. Hukumatning roli, ipoteka bozorining tuzilishi va bino energiyasini sertifikatlashning rivojlanish darajasiga qarab yashil ipoteka modellaridagi farqlarni aniqlash uchun qiyosiy tahlil qoʻllanildi. Keys-stadi usulida bir qator moliyaviy institutlarning, shu jumladan, Germaniya (KfW), Buyuk Britaniya (Nationwide, Barclays), AQSH (Freddie Mac), Niderlandiya (Rabobank) moliya institutlarining amaliyoti tahlil qilindi. Shuningdek, meʼyoriy-huquqiy tahlil orqali ushbu amaliyotlarning iqlim va energetika siyosati maqsadlariga mosligi oʻrganildi. TAHLIL VA NATIJALAR Yashil ipoteka amaliyotini tashkil qilish va boshqarishning xorijiy amaliyoti natijalari quyidagilar bilan izohlanadi. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1342 2025-yil, dekabr. № 12-son. Germaniya: davlat qoʻllab-quvvatlashiga asoslangan model (KfW). Germaniyada yashil ipotekani rivojlantirishda asosiy rol davlat banki — Kreditanstalt für Wiederaufbau (KfW)ga tegishli. KfW imtiyozli kreditlar va grantlar orqali energiya samarador qurilish va rekonstruksiyani qoʻllab-quvvatlaydi [7]. KfW-Effizienzhaus standartlari aniq texnik talablarni belgilab beradi. Bunday model tijorat banklari uchun xavflarni kamaytiradi, dasturlarning miqyoslanishini taʼminlaydi va moliyaviy ragʻbatlantirishni iqlim maqsadlari bilan bogʻlaydi. KfW maʼlumotlariga koʻra, ushbu dasturlar CO₂ chiqindilarini sezilarli darajada kamaytirishga va uy-joylarni taʼmirlashga investitsiyalarni koʻpaytirishga hissa qoʻshadi. Buyuk Britaniya: bozor mexanizmiga asoslangan model. Buyuk Britaniyada yashil ipoteka kreditlari asosan Nationwide, Barclays va NatWest kabi xususiy banklar orqali rivojlantirilmoqda. Ushbu mahsulotlar odatda yuqori energiya samaradorligi reytinglariga (EPC A–B) ega boʻlgan mulk obyektlari uchun foiz stavkalari boʻyicha uncha katta boʻlmagan chegirmalar berishni nazarda tutadi. Ammo majburiy monitoringning yoʻqligi va hukumat tomonidan cheklangan ragʻbatlantirish bozor faoliyatini zaiflashtirmoqda. Yashil moliya instituti hisobotlari 2023–2025-yillarda yashil ipoteka takliflari sonining kamayganligini koʻrsatadi, bu esa tizimli hukumat koʻmagisiz bozor modelining beqarorligini anglatadi. AQSH: agentlik asosidagi model. AQSHda Freddie Mac va Fannie Mae ipoteka agentliklari yashil ipotekalarni rivojlantirishda muhim rol oʻynaydi. “Freddie Mac Green Choice” dasturi standart ipoteka kreditlari doirasida energiya tejamkorligini oshirishni moliyalashtiradi, asosan arzon uy-joylarga eʼtibor qaratadi. Ushbu dasturning oʻziga xos xususiyati shundaki, yaʼni kutilayotgan energiya tejash qarz oluvchining toʻlov qobiliyatini baholashda hisobga olinadi va bu oʻrta daromadli oilalar uchun moliyaviy toʻsiqlarni kamaytiradi [8]. Niderlandiya: barqaror boshqaruv integratsiyasiga asoslangan model. Rabobank Niderlandiya va Yevropa Ittifoqida yashil ipoteka kreditlarini joriy qilishning birinchi asoschilaridan biridir. Bank energiya tejamkor uylar uchun foiz stavkalari pasaytirilgan ipoteka mahsulotlarini taklif etadi va ushbu boradagi siyosatini oʻzining ESG (Environmental, Social, and Governance) strategiyasiga integratsiya qilgan. Gollandiya modeli bozor mexanizmlari va milliy energiya samaradorligi standartlarining muvaffaqiyatli kombinatsiyasini namoyish etadi. Quyidagi jadvalda yashil ipoteka modellarining umumlashtirilgan qiyosiy matritsasi keltirilgan (1-jadval): 1-jadval. Yashil ipoteka modellarining qiyosiy matritsasi1 Davlat Asosiy institutlar Model turi Asosiy ragʻbatlar Davlat roli Rivojlanish darajasi Germaniya KfW, tijorat banklari Davlatga yoʻnaltirilgan Subsidiya, imtiyozli kredit Yuqori Yuqori Buyuk Britaniya Nationwide, Barclays Bozor modeli Foiz stavkasida chegirma Past Oʻrta AQSH Freddie Mac, Fannie Mae Agentlik modeli Energiya tejami hisobga olinadi Oʻrta Oʻrta-yuqori Niderlandiya Rabobank ESG-integratsiya Past stavka, ESG strategiya Oʻrta Yuqori Jadval maʼlumotlaridan koʻrinib turibdiki, eng barqaror modellar davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan va talablarni standartlashtirishni birlashtiradigan modellardir. Yashil ipoteka boshqaruvining institutsional modeli koʻp bosqichli tuzilma sifatida ham ifodalanib, quyidagicha tavsiflanadi: 1. Normativ daraja – energiya samaradorligi standartlarini ishlab chiqish, oshkor qilish talablari va yashil moliyaviy mahsulotlarni nazorat qilish. 2. Moliyaviy daraja – yashil ipoteka mahsulotlarini ishlab chiqayotgan va energiya samaradorligini kreditlash modellariga integratsiya qiluvchi banklar va ipoteka agentliklari. 3. Texnik daraja – energiya sertifikatlash tizimlari, energiya auditlari va erishilgan natijalarni monitoring qilish. 4. Qarz oluvchilar va koʻchmas mulk bozori – investitsiya qarorlarini qabul qiluvchi uy xoʻjaliklari va ishlab chiqaruvchilar. Mazkur darajalar oʻrtasidagi munosabatlar tizim barqarorligini taʼminlaydi va yashil yuvish xavfini kamaytiradi. Xorijiy amaliyotda amalga oshirilayotgan ijobiy oʻzgarishlarga qaramay, yashil ipoteka kreditlarini rivojlantirish boʻyicha bir qator tizimli qiyinchiliklarga duch kelinmoqda. Birinchidan, binolarning energiya samaradorligini baholash va tekshirish uchun yagona xalqaro metodologiya mavjud emas, bu esa mahsulotlarning 1 Muallif ishlanmasi IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 1343 2025-yil, dekabr. № 12-son. taqqoslanishiga toʻsqinlik qiladi. Ikkinchidan, energiya samaradorligi orqali kredit xavfini kamaytirishni qoʻllabquvvatlovchi empirik dalillar cheklanganligicha qolmoqda. Qoʻshimcha toʻsiqlar qatoriga banklar uchun beqaror bozorlar, yashil yuvish (greenwashing) xavfi va qarz oluvchilarning energiya tejamkor investitsiyalarning potensial foydalari haqida yetarlicha xabardor emasliklari kabi sharoitlardagi ushbu mahsulotlarning tijorat jihatdan jozibador emasligi ham kiradi. XULOSA VA TAKLIFLAR Yashil ipoteka kreditlarini kengaytirish uchun kompleks yondashuv zarur. Regulyatorlar standartlarni birlashtirishni va majburiy oshkor qilish talablarini amalga oshirishni qoʻllab-quvvatlashlari kerak. Subsidiyalar va soliq imtiyozlari koʻrinishidagi davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash bunday mahsulotlarning jozibadorligini oshirishi mumkin. Banklarga energiya samaradorligini kreditlash modellariga integratsiya qilish, kompleks mahsulot yechimlarini (ipoteka + renovatsiya) ishlab chiqish va yashil aktivlarni qimmatli qogʻozlar bilan taʼminlashdan foydalanish tavsiya etiladi. Yashil ipoteka kreditlari uy-joy sektorini barqaror rivojlantirish va dekarbonizatsiya qilish uchun muhim vositadir. Xalqaro tajriba shuni koʻrsatadiki, eng samarali modellar davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash, standartlashtirish va bozor mexanizmlarini birlashtirgan modellardir. Ushbu vositani yanada rivojlantirish institutsional muvofiqlashtirishni, kengaytirilgan empirik bazani va moliya institutlarining faol ishtirokini talab qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Brounen, D. and Kok, N. (2011). On the economics of energy labels in the housing market. Journal of Environmental Economics and Management, 62(2), pp.166–179. https://doi.org/10.1016/j.jeem.2010.11.006 2. Fuerst, F., McAllister, P., Nanda, A. and Wyatt, P. (2015). Does energy efficiency matter to home-buyers? Energy Economics, 50, pp.1–11. https://doi.org/10.1016/j.eneco.2015.04.003 3. Ameli, N. and Brandt, N. (2015). Determinants of households’ investment in energy efficiency. Energy Policy, 87, pp.299–310. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2015.09.006 4. Energy Efficient Mortgages Initiative (EEMI) (2016). Energy Efficient Mortgages Action Plan (EeMAP). Brussels. 5. European Banking Authority (EBA) (2023). Report on Green Loans and Mortgages. Paris. 6. Green Finance Institute (2024). The Way Ahead for the UK Green Mortgage Market. London. 7. KfW (2023). Promotion of Energy-Efficient Construction and Refurbishment. Frankfurt am Main. 8. Freddie Mac (2022). GreenCHOICE Mortgages® Product Guide. McLean, VA. Manzilimiz: Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani Kumushkon koʻchasi, 26-uy. Jurnal sayti: https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2025. № 12 Ingliz tili muharriri: Feruz Hakimov Musahhih: Zokir ALIBEKOV Sahifalovchi va dizayner: Oloviddin Sobir o‘g‘li © Materiallar koʻchirib bosilganda ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali manba sifatida koʻrsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Jurnalga istalgan payt quyidagi rekvizitlar orqali obuna boʻlishingiz mumkin. Obuna boʻlgach, @iqtisodiyot_77 telegram sahifamizga toʻlov haqidagi ma’lumotni skrinshot yoki foto shaklida joʻnatishingizni soʻraymiz. Shu asosda har oygi jurnal yangi sonini manzilingizga joʻnatamiz. Mazkur jurnalda maqolalar chop etish uchun quyidagi havolalarga maqola, reklama, hikoya va boshqa ijodiy materiallar yuborishingiz mumkin. Materiallar va reklamalar pullik asosda chop etiladi. El.Pochta: [email protected] Bot: @iqtisodiyot_77 Tel.: 93 718 40 07 ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali 03.11.2022-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №566955 reyestr raqami tartibi boʻyicha roʻyxatdan oʻtkazilgan. Litsenziya raqami: №046523. PNFL: 30407832680027