QURILISH ISHLAB CHIQARISH REJALARIDA TADBIRKORLIK FAOLIYATINI O'TKAZISH

YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 291 QURILISH ISHLAB CHIQARISH REJALARIDA TADBIRKORLIK FAOLIYATINI O’TKAZISH Rasulova Sharifa G’aybullayevna JizPi Iqtisodiyot va Menejment kafedrasi dotsenti Oblaqulova Marhaboxon Odilxon qizi JizPi “Menejment” yo’nalish talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.18014237 Annotatsiya: Ushbu bakalavr tezisi qurilish ishlab chiqarish rejalarida tadbirkorlik faoliyatini aks ettirishning nazariy va amaliy jihatlarini o'rganadi. Tadqiqot qurilish sohasida ishlab chiqarish rejalashtirish metodologiyasi, tadbirkorlik faoliyatining qurilish rejalarida o'rni va ahamiyati, o'zbekiston qurilish sektorida tadbirkorlik va rejalashtirish amaliyoti, biznes-rejalashtirish va ishlab chiqarish rejalashtirish integratsiyasi, tadbirkorlik risklari va ularni boshqarish tizimi, moliyaviy rejalashtirish va resurs boshqaruvi, innovatsion yondashuvlar (bim, ai, lean construction) hamda xalqaro tajriba va eng yaxshi amaliyotlarni qamrab oladi. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, o'zbekiston qurilish sektori 54,100 dan ortiq korxona va yillik 80 trillion so'mdan ortiq ishlar hajmi bilan dinamik rivojlanish bosqichida. Qurilish sohasida muvaffaqiyatli tadbirkorlik faoliyati yuritish uchun ishlab chiqarish rejalashtirish va biznes-rejalashtirish integratsiyasi zarur. Zamonaviy texnologiyalar (bim, sun'iy intellekt, lean construction tamoyillari) qurilish rejalashtirish samaradorligini sezilarli oshiradi. Kalit so'zlar: qurilish ishlab chiqarishini rejalashtirish, tadbirkorlik faoliyati, biznes-reja, o'zbekiston qurilish sektori, bim texnologiyasi, risk boshqaruvi, resurs boshqaruvi, lean construction, moliyaviy rejalashtirish. Аннотация. Данная бакалаврская диссертация исследует теоретические и практические аспекты отражения предпринимательской деятельности в производственных планах строительства. Исследование охватывает методологию планирования строительного производства, роль и значение предпринимательской деятельности в строительных планах, практику предпринимательства и планирования в строительном секторе узбекистана, интеграцию бизнес-планирования и производственного планирования, систему управления предпринимательскими рисками, финансовое планирование и управление ресурсами, инновационные подходы (bim, ai, lean construction) и международный опыт передовой практики. Результаты исследования показывают, что строительный сектор узбекистана находится на этапе динамичного развития с более чем 54 100 предприятиями и годовым объемом работ свыше 80 триллионов сумов. Для успешной предпринимательской деятельности в строительной отрасли необходима интеграция производственного планирования и бизнес-планирования. Современные технологии (bim, искусственный интеллект, принципы lean construction) значительно повышают эффективность планирования строительства. Ключевые слова: планирование строительного производства, предпринимательская деятельность, бизнес-план, строительный сектор узбекистана, технология bim, управление рисками, управление ресурсами, lean construction, финансовое планирование. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 292 Annotation. This bachelor's thesis examines the theoretical and practical aspects of reflecting entrepreneurial activity in construction production planning. The research covers construction production planning methodology, the role and significance of entrepreneurial activity in construction plans, entrepreneurship and planning practices in uzbekistan's construction sector, integration of business planning and production planning, entrepreneurial risk management systems, financial planning and resource management, innovative approaches (bim, ai, lean construction), and international experience and best practices. Research findings indicate that uzbekistan's construction sector is in a dynamic development phase with over 54,100 enterprises and annual work volume exceeding 80 trillion soums. Successful entrepreneurial activity in construction requires integration of production planning and business planning. Modern technologies (bim, artificial intelligence, lean construction principles) significantly enhance construction planning efficiency. Keywords: construction production planning, entrepreneurial activity, business plan, uzbekistan construction sector, bim technology, risk management, resource management, lean construction, financial planning. KIRISH. Tadbirkorlik va ishlab chiqarish rejalashtirishning integratsiyasi qurilish sohasida muvaffaqiyatli faoliyat yuritishning hal qiluvchi omili hisoblanadi. Zamonavir qurilish kompaniyalari ishlab chiqarish rejalarini tuzishda nafaqat texnik va tashkiliy jihatlarni, balki tadbirkorlik faoliyatining moliyaviy, risk va bozor elementlarini ham hisobga olishlari zarur. O'zbekistonda qurilish sektori YaIMning 6% dan ortiq'ini tashkil etib, 54,100 dan ortiq korxonani o'z ichiga oladi va bu soha davlat miqyosida strategik ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot qurilish ishlab chiqarishida rejalashtirish va tadbirkorlik faoliyatining o'zaro aloqasini nazariy va amaliy jihatdan tahlil qiladi. 1. Qurilish sohasida ishlab chiqarish rejalashtirish asoslari Qurilish ishlab chiqarishini rejalashtirish — bu qurilish jarayonlarini tashkil qilish, muvofiqlashtirilish va optimallashtirish bo'yicha chora-tadbirlar majmui bo'lib, vaqt, xarajatlar va resurslarni minimallashtirgan holda maksimal samaradorlikka erishishni maqsad qiladi. Rejalashtirish asosiy mezonlari: • Aniqlik — real sharoitlarni hisobga olish • Uzluksizlik — ish jarayonining uzluksizligi • Maqsadga yo'naltirilganlik Qurilishda rejalashtirish metodlarining rivojlanishi XX asrning o'rtalarida boshlangan. Kritik yo'l usuli (CPM) 1956-1957 yillarda ishlab chiqilgan bo'lib, loyihaning eng uzoq davom etadigan vazifalar ketma-ketligini aniqlashga imkon beradi. PERT usuli esa 1957-1958 yillarda yaratilgan va noaniqlik sharoitida rejalashtirishga mo'ljallangan. 2. Tadbirkorlik faoliyatining qurilish rejalarida o'rni Qurilish sohasidagi tadbirkorlik faoliyati — bu fuqarolarning daromad yoki foyda olishga qaratilgan tashabbuskor faoliyati bo'lib, o'z nomidan yoki yuridik shaxs nomidan va mas'uliyati ostida amalga oshiriladi. Muhim tushuncha shundaki, biznes-rejalashtirish va ishlab chiqarish rejalashtirish qurilishda ajralmas bog'langan. Har bir qurilish obyekti bo'yicha ish jadvalini tuzmasdan kompaniyaning daromad va xarajatlari vaqt bo'yicha hisoblanmaydi. 3. O'zbekiston qurilish sektori YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 293 O'zbekiston qurilish sektori so'nggi yillarda shiddatli rivojlanishni boshdan kechirmoqda. 2024-yilning birinchi yarmida qurilish ishlari hajmi 80 trillion so'mni ($6.4 mlrd) tashkil etib, 2023-yilga nisbatan 10% dan ortiq o'sishni namoyish etdi. 2024-yilda 40.5 million kv.m binolar qurilgan bo'lib, ularning 21.4 million kv.m turar-joy, 19.1 million kv.m noturar-joy binolaridan iborat. Ro'yxatdan o'tgan (54,100) va faol (28,100) korxonalar orasidagi farq bozordagi konsolidatsiya bosimini ko'rsatadi. 4. Qurilish loyihalarini rejalashtirish metodologiyasi Qurilish loyihalarini rejalashtirish bir nechta asosiy usullarni o'z ichiga oladi. Tarmoqli rejalashtirish usullari loyihaning eng muhim vazifalar ketma-ketligini aniqlashga imkon beradi. Kalendar rejalashtirish esa qurilish loyihasining vaqt bo'yicha vizual tasviri bo'lib, Gant diagrammasi eng keng tarqalgan usuldir. Last Planner System (LPS) besh bosqichdan iborat bo'lib, majburiyatlarga asoslangan rejalashtirish tizimini joriy etadi. Percent Plan Complete (PPC) ko'rsatkichi rejalashtirish samaradorligini o'lchaydi — sanoat o'rtachasi atigi 54% ni tashkil etadi. 5. Tadbirkorlik risklari va boshqarish Qurilish sohasidagi risklar turli mezonlarga ko'ra tasniflanadi: texnik risklar, moliyaviy risklar, tashkiliy risklar, bozor risklari, huquqiy risklar va ekologik risklar. Risk boshqaruvi strategiyalari to'rt asosiy yo'nalishni o'z ichiga oladi: risk oldini olish, risk transferi (sug'urta, subpudrat), risk kamaytirish va risk qabul qilish. Kutilmagan xarajatlar zaxirasi umumiy byudjetning 10-20% ni tashkil etishi tavsiya etiladi. 6. Moliyaviy rejalashtirish va resurs boshqaruvi Qurilish byudjeti ikki asosiy qismga bo'linadi. Qattiq xarajatlar byudjetning taxminan 70% ni tashkil etib, qurilish materiallari, mehnat xarajatlari va uskunalarni o'z ichiga oladi. Yumshoq xarajatlar byudjetning 30% ni tashkil etib, professional xizmatlar, ruxsatnomalar va tartibga solish to'lovlari, sug'urta va kafolatlarni qamrab oladi. 7. Innovatsion yondashuvlar Building Information Modeling (BIM) global bozori 2023-yilda $9.6 mlrd ni tashkil etgan va 2032-yilga kelib $37.67 mlrdga yetishi prognoz qilinmoqda. BIM 3D, 4D (vaqt), 5D (xarajatlar) va 6D (barqarorlik) o'lchamlarini o'z ichiga oladi. McKinsey hisobotiga ko'ra, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi qurilish bizneslarida sun'iy intellekt qo'llanilishi 2023-yildagi 26% dan 2025-yilda 37%ga oshgan. Yalang qurilish (Lean Construction) tamoyillari chiqindilarni yo'q qilish va qiymat yaratishga qaratilgan. 8. Xalqaro tajriba Singapur BIM siyosatlarini 2010-yildan joriy etgan, 2015-yildan 5,000 kv.m dan katta loyihalar uchun BIM rejalari talab qilinadi. Buyuk Britaniya hukumat rahbarligidagi BIM tashabbusini amalga oshirgan. Xitoy 2015-yildan beri BIM texnologiyasini rivojlantirishga izchil e'tibor qaratmoqda. McKinsey Global Institute qurilish samaradorligini 50-60%ga oshirish imkoniyatini aniqlagan va yetti yo'nalishni belgilagan: tartibga solishni qayta shakllantirish, shartnomaviy asoslarni qayta ishlab chiqish, loyihalash jarayonlarini qayta ko'rib chiqish, ta'minot zanjirini boshqarishni yaxshilash va raqamli texnologiyani joriy etish. YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 294 XULOSA Qurilish ishlab chiqarish rejalarida tadbirkorlik faoliyatini aks ettirish ko'p qirrali vazifa bo'lib, nazariy va amaliy bilimlarning integratsiyasini talab qiladi. Tadqiqot natijalariga ko'ra, muvaffaqiyatli qurilish tadbirkorligi ishlab chiqarish va biznes rejalashtirishning uzviy bog'lanishiga asoslanadi. O'zbekiston qurilish sektori dinamik rivojlanish bosqichida bo'lib, 54,000 dan ortiq korxona va yillik 80 trillion so'mdan ortiq ishlar hajmi bilan katta imkoniyatlarga ega. Ammo sektor bir qator muammolarga duch kelmoqda: malakali kadrlar yetishmasligi, moliyaga cheklangan kirish, me'yoriy murakkabliklar va seismik xavfsizlik talablari. Xalqaro tajriba ko'rsatadiki, BIM, AI, Lean Construction va barqaror qurilish zamonaviy qurilish tadbirkorligining asosiy yo'nalishlaridir. O'zbekiston tadbirkorlari uchun bu texnologiyalar va yondashuvlarni mahalliy sharoitlarga moslashtirib qo'llash raqobatbardoshlikni oshirish va xalqaro standartlarga erishishning kaliti hisoblanadi. Asosiy tavsiyalar: • Raqamli transformatsiyani strategik zaruriyat sifatida qabul qilish • BIM imkoniyatlariga investitsiya kiritish • Barqaror amaliyotlarni rivojlantirish • Strategik hamkorliklarni qurish Ishchi kuchini raqamli ko'nikmalarda rivojlantirish. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Koskela, L. (2000). An exploration towards a production theory and its application to construction. VTT Publications 408. Helsinki: Technical Research Centre of Finland. 2. Ballard, G., & Howell, G. (2003). Lean project management. Building Research & Information, 31(2), 119-133. 3. Banaitiene, N., & Banaitis, A. (2012). Risk Management in Construction Projects. InTech Open. DOI: 10.5772/51460 4. Project Management Institute. (2017). A Guide to the Project Management Body of Knowledge (PMBOK® Guide), 6th Edition. Newtown Square, PA: PMI. 5. Диалло М.А., Панарин А.С. (2023). Методы совершенствования организации и системы планирования строительного производства. Молодой ученый, №14(461), 3742. 6. Строительные нормы и правила. СП 48.13330.2019 Организация строительства. Актуализированная редакция СНиП 12-01-2004. М.: Минстрой России, 2019.