Analysis of Social Trust and Subjective Welfare in Poland

Sasinowska, Mariola Working Paper Analysis of Social Trust and Subjective Welfare in Poland Institute of Economic Research Working Papers, No. 107/2017 Provided in Cooperation with: Institute of Economic Research (IER), Toruń (Poland) Suggested Citation: Sasinowska, Mariola (2017) : Analysis of Social Trust and Subjective Welfare in Poland, Institute of Economic Research Working Papers, No. 107/2017, Institute of Economic Research (IER), Toruń This Version is available at: https://hdl.handle.net/10419/219929 Standard-Nutzungsbedingungen: Die Dokumente auf EconStor dürfen zu eigenen wissenschaftlichen Zwecken und zum Privatgebrauch gespeichert und kopiert werden. Sie dürfen die Dokumente nicht für öffentliche oder kommerzielle Zwecke vervielfältigen, öffentlich ausstellen, öffentlich zugänglich machen, vertreiben oder anderweitig nutzen. Sofern die Verfasser die Dokumente unter Open-Content-Lizenzen (insbesondere CC-Lizenzen) zur Verfügung gestellt haben sollten, gelten abweichend von diesen Nutzungsbedingungen die in der dort genannten Lizenz gewährten Nutzungsrechte. Terms of use: Documents in EconStor may be saved and copied for your personal and scholarly purposes. You are not to copy documents for public or commercial purposes, to exhibit the documents publicly, to make them publicly available on the internet, or to distribute or otherwise use the documents in public. If the documents have been made available under an Open Content Licence (especially Creative Commons Licences), you may exercise further usage rights as specified in the indicated licence. https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/ Institute of Economic Research Working Papers No. 107/2017 Analysis of Social Trust and Subjective Welfare in Poland Mariola Sasinowska Article prepared and submitted for: 9th International Conference on Applied Economics Contemporary Issues in Economy, Institute of Economic Research, Polish Economic Society Branch in Toruń, Faculty of Economic Sciences and Management, Nicolaus Copernicus University, Toruń, Poland, 22-23 June 2017 Toruń, Poland 2017 © Copyright: Creative Commons Attribution 3.0 License Mariola Sasinowska [email protected] Faculty of Economic Sciences University of Warsaw, Długa 44/50, 00-241 Warsaw Analysis of Social Trust and Subjective Welfare in Poland JEL Classification: D1; D6; I3 Keywords: welfare economy; subjective economic welfare; social trust; ordered probit model Abstract Research background: The article is primarily based on the research in the field of welfare economics, utility theory, social capital and econometrics. In the paper are discussed articles such authors as Bjørnskov, Easterlin, Ravallion and Uslaner. Purpose of the article: The purpose is to explore the generalized social trust and subjective welfare of Poles and to their relationship. According to the author’s knowledge, such extensive research like this for Poland has not been yet conducted. Methodology of the article: Data sample used in the research comes from the project "Wycena, Aspekty Sprawiedliwości i Preferencje Względem Odnawialnych Źródeł Energii i ich lokalizacji w Polsce i w Niemczech" which was carried out with the support of the National Science Center. Econometric model was prepared based on the least squares method and the ordered probit model. Findings & Value Added: The main outcome of this paper is confirmed importance of the relationship between social trust and the subjective welfare of Poles. Furthermore, it has been proven that both social trust and subjective wealth can be linked both to income and non-income related factors such as inequality and education. Wstęp Człowiek jest istotą społeczną, a zaufanie społeczne postrzegane jest jako istotny element każdej społeczności. Bez zaufania ludzie są niechętni do okazywania pomocy innym, a także nawiązywania relacji społecznych, które stanowią podstawę społecznych działań. Człowiek jest także istotą ekonomiczną dla której własna sytuacja materialna oraz pozamaterialna stanowi nieustający obiekt podlegający ocenie oraz porównaniom. Sen (2000, s. 55) definiuje, że dobrobyt danej osoby można rozumieć jako jakość jej życia. Współcześnie uważa się, że aby móc uzyskać pełniejszą ocenę dobrobytu jednostki należy ująć w ocenie aspekty pozadochodowe. Celem artykułu jest zbadanie relacji zaufania społecznego oraz subiektywnego bogactwa, a także znalezienie czynników związanych zarówno z zaufaniem społecznym, jak i subiektywnym dobrobytem. Zgodnie z wiedzą autorki do tej pory nie przeprowadzono jeszcze takiego badania dla przypadku Polski. Metodologia Wiele badań w obszarze analiz zaufania społecznego jest przeprowadzana przy użyciu modeli liniowych estymowanych za pomocą metody najmniejszej kwadratów (MNK) (Dohmena i inni, 2008, s. 9). Metoda ta zostanie wykorzystana również tutaj. Pierwszy z modeli (Model I) będzie zawierał zmienne, które można określić jako zmienne egzogeniczne, natomiast w Modelu II zostaną dodane te podejrzane o endogeniczność. Jeśli chodzi o subiektywne bogactwo, to w niektórych publikacjach ostatnich lat subiektywny dobrobyt analizuje się przy założeniu, że zmienna zależna jest traktowana jako zmienna porządkowa (Somarriba i Pena, 2008, s. 58-60). Do estymacji modelu można użyć uporządkowanego modelu logitowego lub probitowego. Jeśli zależności między zmiennymi są jednokierunkowe zaleca się użycie modelu probitowego (Claibourn & Martin, 2000, s. 267-268), dlatego też zostanie on zastosowany do analizy subiektywnego bogactwa Polaków. Zaufanie społeczne vs subiektywnego bogactwo W literaturze poświęcono stosunkowo dużo uwagi na badanie ekonomicznych oraz społecznych determinant subiektywnego bogactwa (Easterlin, 2001, s. 474-480; Blanchflower, 2008, s. 158-165), jednak związek zaufania społecznego oraz subiektywnego bogactwa jest nadal stosunkowo niezbadany. Kapitał społeczny, a w szczególności zaufanie rozumiane jako zaufanie innym ludziom pozostaje w związku z wyższym subiektywnym dobrobytem (Helliwell, 2002, s. 21; Heliwell i Putnam, 2005, s. 1441-1442). Helliwell i Wang (2011) wykazali, że wzrost deklarowanego zaufania społecznego o 0,25 (2,5 punktu na skali 0-10) zwiększyłby ocenę własnego życia o 0,28. Zaufanie społeczne może stanowić zatem pewien rodzaj dobra, które sprawia, że ludzie czują się dzięki niemu bogatsi i lepiej postrzegają swoją sytuację. Zaufanie społeczne Zaufanie społeczne jest pojęciem niezwykle różnorodnym i może być definiowane na wiele sposobów. Zaufanie społeczne jest jedynie częścią ogólnego konceptu zaufania, a dla subiektywnego dobrobytu jednostki istotne są jego różne rodzaje (Helliwell i Huang, 2016, s. 12-14). Wykorzystana miara zaufania obejmuje indywidualne odpowiedzi na pytania o to, czy można ogólnie ufać innym ludziom, czy starają się oni być uczciwymi oraz czy są pomocni. Rozpoczynając od czynników ekonomicznych nierówności dochodu są jedną z silniejszych zmiennych, które mogą wyjaśniać różnice w zaufaniu społecznym między poszczególnymi krajami (Bjørnskov, 2007, s. 10-12). Występowanie zaufania wiąże się z prawie 8% wzrostem dochodów (Slemrod i Katuščák, 2005, s. 624-631). Tam, gdzie obywatele mają poczucie bezpieczeństwa oraz bycia chronionym przez system prawny można spodziewać się także wyższego subiektywnego bogactwa (Berggren, Jordhal, 2006, s. 18-19). Niezbędnym czynnikiem rozwoju zaufania jest także poczucie wolności gospodarczej ekonomicznej oraz politycznej mierzonej przekonaniem o demokratyzacji kraju. Trudno jednak jednoznacznie określić tutaj kierunek przyczynowości (Knack i Zak, 2003, s. 91-107). Partie lewicowe skupiające się na redystrybucji i równości dochodów mogą wspierać zaufanie społecznej, ale z drugiej ich działania mogą wzmacniać polaryzację społeczną, a tym samym obniżać zaufanie (Bjørnskov, 2007, s. 7-8). Jeśli chodzi o zmienne pozaekonomiczne rozwinięcie się zaufania społecznego jest bardziej prawdopodobne w mniejszych społecznościach (Zelmer, 2003, 299-300). Opierając się na literaturze, można spodziewać się także, że ludzie wyżej wykształceni, będą także bardziej ufający (Bjørnskov, 2007, s. 7-8). Poprzez edukację bowiem ludzie mają możliwość zdobycia wiedzy o społeczeństwie oraz ulec procesowi socjalizacji. Jednak możliwe jest, że to zaufanie uławia zdobycie wykształcenia (Putnam, 2008, 491-496). Można oczekiwać również, że kobiety będą odznaczać się wyższym zaufaniem społecznym (Hooghe i inni, 2009, s. 209). Jeśli zaś chodzi o wiek, dodatni związek występuje jedynie wśród młodych osób, tj. poniżej 35 roku życia (Berggren i Jordahl, 2006, s. 15). Próba badawcza Wykorzystana próba składająca się z 801 respondentów jest reprezentatywną dla populacji Polaków pod względem wieku, płci, wielkości zamieszkiwanej aglomeracji oraz położenia geograficznego. Rozmowy zostały przeprowadzone za pomocą kwestionariusza wywiadu w trakcie bezpośrednich spotkań z respondentami przy użyciu metody computer-assisted personal interviewing (CAPI). Badanie zrealizowała profesjonalna agencja badania opinii społecznej w styczniu 2016 r. w ramach projektu: „Wycena, Aspekty Sprawiedliwości i Preferencje Względem Odnawialnych Źródeł Energii i ich Lokalizacji w Polsce i w Niemczech” [2013/09/B/HS4/01493] finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki. Badanie zaufania społecznego Celem badania jest uzupełnienie stanu wiedzy na temat zaufania społecznego Polaków oraz określenie czynników, które pozostają z nim w istotnym związku. W następnym etapie analiza ta zostanie wykorzystana przy budowaniu modelu ekonometrycznego dla subiektywnego bogactwa Polaków. W przypadku zaufania społecznego wykorzystano zestaw analogicznych pytań, który jest używany w standardowej procedurze mierzenia zaufania na przykład w General Social Survey. Respondenci określali na sześciostopniowej skali Likerta, czy zgadzają się lub nie ze stwierdzeniami: Czy uważa Pani/Pan, że większość osób próbuje wykorzystywać ludzi, czy że stara się być uczciwymi? Czy uważa Pani/Pan, że większości osób można zaufać, czy raczej trzeba być bardzo ostrożnym? Czy uważa Pani/Pan, że w większości czasu przypadków ludzie są pomocni, czy raczej dbają tylko o siebie? Zaleca się zsumowanie wyników dla każdego elementu, aby utworzyć skumulowaną miarę zaufania (C. Mobley, 2009, s. 429-430). Alfa Cronbacha dla skali zaufania wyniosła 0,6 a zatem przechodzi test, jednak spójność składowych nie jest wysoka. W literaturze zdarzają się takie przypadki, dlatego dla wygody analitycznej w sposób analogiczny połączono elementy w jedną zmienną (Ito i inni, 2010, 1836-1837). Zmienne, których egzogeniczność nie wzbudzała wątpliwości zostały umieszczone w Modelu I, natomiast przekonanie o praworządności w kraju, poglądy polityczne czy wykształcenie podejrzane o bycie endogenicznymi zostały dołączone w Modelu II. Rozpoczynając analizę wyników od zmiennych ekonomicznych, Model I kolumna (2) sugeruje, że dochody znajdujące się przynajmniej na poziomie przeciętnej krajowej są związane istotną relacją z zaufaniem społecznym. Osoby oceniające swoją sytuację jako gorszą niż grupy referencyjne odznaczały się także niższym poziomem zaufania. W Modelu II zmienna stanowiąca przybliżenie przeświadczenia o praworządności oraz demokratyzacji państwa okazała się być istotną i silnie dodatnio związaną z zaufaniem respondentów. Wyniki wskazują ponadto, że Polacy nie różnią się istotnie między sobą w zaufaniu w zależności od przekonań politycznych. Tabela 1. Wyniki modelu zaufania społecznego model I model II (1) (2) (3) (4) zmienna współ. bł. stand. współ. bł. stand. współ. bł. stand. współ. bł. stand. Dochód ok.śred. 0,539* 0,308 0,655** 0,298 0,314 0,303 - - Dochód pow. śred. 0,457 0,289 0,057** 0,276 0,117 0,289 - - Nierówn. społeczne -1,167** 0,073 -0,164** 0,072 -0,117 0,072 -0,127* 0,067 Wiek 0,001 0,008 - - 0,002 0,008 - - Płeć 0,150 0,223 - - 0,068 0,220 - - Liczba osób w gosp.dom. -1,118 0,081 - - -0,099 0,079 -0,127* 0,073 Rodzic 0,766*** 0,249 0,682*** 0,229 0,634*** 0,244 0,619 0,238 Miejsce zamwieś -0,065 0,323 0,838*** 0,229 0,037 0,314 - - Miejsce wychow. - wieś -0,739** 0,307 - - -0,505* 0,301 -0,543** 0,224 Lata zamieszk. -0,006 0,008 - - -0,001 0,008 - - Demokr. - - - - 0,962** 0,304 0,961*** 0,300 Średnie wykszt. - - - - 0,171 0,318 - - Wyższe wykszt. - - - - 1,863*** 0,386 1,754*** 0,257 Poglądy lewicowe - - - - 0,327 0,315 - - Liczba obserwacji 788 788 788 788 R-kwadrat 0,06 0,05 0,12 0,11 * - istotność na poziomie 𝛼𝛼 = 0,1, **- 𝛼𝛼 = 0,05, *** - 𝛼𝛼 = 0,01 Źródło: Opracowanie własne. Jeśli chodzi o zmienne socjo-demograficzne badanie sugeruje, że osoby wychowane na wsi charakteryzują się wyższym zaufaniem społecznym. Pozostawanie w związku małżeńskim czy posiadanie dzieci pomaga nawiązywać kontakty społeczne i budować przy tym zaufanie (Uslaner, 1995, s. 5). Model II kolumna (4) pokazuje, że liczba osób w gospodarstwie domowym istotnie różnicuje respondentów pod względem zaufania, natomiast Model I wskazuje, że znaczące jest także posiadanie dzieci. Jeśli chodzi o osoby posiadające wyższe wykształcenie charakteryzują się one wyraźnie wyższym poziomem zaufania niż pozostali. Subiektywne bogactwo Głównym celem państwa, społeczeństwa oraz człowieka jest zrozumienie i zaakceptowanie faktu, że dobrobyt jednostki jest niezbędnym warunkiem istnienia zdrowego społeczeństwa, jego pomyślnego rozwoju i dostatku. Ludzie nieszczęśliwi nie są w stanie stworzyć społeczeństwa korzystającego z dobrobytu. Dobrobyt mierzony jest w kategorii miar obiektywnych oraz subiektywnych. Subiektywny dobrobyt definiowany jest jako wielowymiarowy osąd i satysfakcja z życia oraz afektywne oceny emocji i nastrojów (McGilivray i Clark, 2006, s 4). Obecnie przyjmuje się, że koncept dobrobytu jest wielopłaszczyznowy i obejmuje wszystkie aspekty życia ludzkiego jak kwestie społeczne, środowiskowe, prawa człowieka oraz miary subiektywne (Conceição i Bandura, 2008, s. 6-7). Zaczynając analizę czynników ekonomicznych związanych z subiektywnym bogactwem, Easterlin (1974, s. 118-119) wskazał, że poziom zadowolenia wzrasta wraz z dochodami indywidualnymi, jednak zależność ta nie jest liniowa. Literatura wskazuje także, że relatywna konsumpcja jest istotniejsza niż bezwzględny poziom dochodu (Dyan i Ravina, 2007, s. 5-7). Jednostki oczekujące dodatniej predykcji dochodowej są bardziej skłonne do wyższej oceny zadowolenia z życia (Ravallion, 2012, s. 14). Prawdopodobne jest, że szczęście może odznaczać się U-kształtnym cyklem wieku – najwyższy poziom osiągają ludzie młodzi oraz starsi, a w wieku ok. 30-40 lat następuje tendencja spadkowa (Blanchflower, 2008, s. 190). Jeśli chodzi o płeć, to kobiety lepiej postrzegają swój dobrobyt (Blanchflower, 2008, s.198). Ravallion i Lokshin (1999, s. 19) wskazują, że osoby o wyższym wykształceniu lepiej postrzegają swój dobrobyt. Easterlin (2005, s. 7) analizował także aspiracje pod względem liczby dzieci, nie zauważył jednak, aby wzrost dochodów podsycał pragnienia posiadania większej liczby dzieci tak jak podsyca pragnienie konsumpcji. Subiektywne bogactwo – badanie Na podstawie badania widać, iż respondenci dysponujący dochodem przynajmniej na poziomie przeciętnego w gospodarce lepiej oceniają swój dobrobyt niż najbiedniejsi ankietowani. Lepiej swój dobrobyt postrzegają także osoby optymistycznie formułujące predykcję dochodów. W badaniu poczucie wyższości nad rodziną, a także przyjaciółmi i znajomymi, oraz zamieszkanie w dużym mieście i w bogatym województwie wiąże się z wyższą oceną własnego dobrobytu. Tabela 2. Wyniki modelu subiektywnego bogactwa ekonomicznego model III (1) (2) zmienna współ. bł. stand. współ. bł. stand. Dochód ok. średniej 0,303** 0,122 0,320*** 0,121 Dochód pow. średniej 0,760*** 0,118 0,776*** 0,116 Oczek. wzrostu dochodu 5 lat 0,393** 0,154 0,281*** 0,107 Oczek. wzrostu dochodu 10 lat -0,156 0,149 - Poczucie wyższości - przyjaciele 0,313*** 0,118 0,375*** 0,109 Poczucie wyższości - rodzina 0,319*** 0,110 0,349*** 0,106 Poczucie wyższości - sąsiedzi 0,149 0,105 - Poczucie wyższości - miasto -0,001 0,101 - Zaufanie 0,043*** 0,015 0,042*** 0,015 Wiek 0,138 0,157 - Płeć 0,006 0,089 - Średnie wykształcenie 0,273** 0,121 0,289** 0,121 Wyższe wykształcenie 0,600*** 0,156 0,642*** 0,152 Liczba osób w gosp. dom. 0,074** 0,032 0,077*** 0,029 Rodzicielstwo -0,034 0,099 - Własność mieszkania 0,220 0,146 - Zamieszkanie w dużym mieście 0,425*** 0,114 0,390*** 0,112 Zamieszkanie w bogatym woj. 0,248*** 0,089 0,262*** 0,089 Log-likelihood -616,92 -616.95 Liczba obserwacji 788 788 LRchi2 227,40 237,39 Prob > chi2 0,000 0,000 * - istotność na poziomie 𝛼𝛼=0,1, **- 𝛼𝛼=0,05, *** - 𝛼𝛼= 0,01 Źródło: Opracowanie własne.