O'zbekistonda virtual muzeylar va ularning tarbiyaviy imkoniyatlari

AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Pedagogika, psixologiya fanlariga ixtisoslashgan ilmiy jurnal ISSN: 3060-4613 Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 2025 №12 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Elektron nashr. 1404 sahifa, 2-dekabr, 2025-yil. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti BOSH MUHARRIR: Karimova E’zoza Gapirjanovna – O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri BOSH MUHARRIR O‘RINBOSARI: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Pedagogika fanlari doktori, professor TAHRIRIYAT KENGASHI A’ZOLARI Ibragimov X.I. – pedagogika fanlari doktori, akademik Shoumarov G‘.B. – psixologiya fanlari doktori, akademik Qirg‘izboyev A.K. – Тarix fanlari doktori, professor Jamoldinova O.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Sharipov Sh.S. – pedagogika fanlari doktori, professor Shermuhammadov B.Sh. – pedagogika fanlari doktori, professor Ma’murov B.B. – pedagogika fanlari doktori, professor Madraximova F.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Kalonov M.B. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nabiyev D.X. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Qo‘ldoshev Q. M. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Ikramxanova F.I. – filologiya fanlari doktori, professor Ismagilova F.S. – psixologiya fanlari doktori, professor (Rossiya) Stoyuxina N.Yu. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Rossiya) Magauova A.S. – pedagogika fanlari doktori, professor (Qozog‘iston) Rejep O‘zyurek – psixologiya fanlari doktori, professor (Turkiya) Wookyu Cha – Koreya milliy ta’lim universiteti rektori (Koreya) Polonnikov A.A. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Belarus) Mizayeva F. O. – Pedagogika fanlari doktori, dotsent Baybayeva M.X. – pedagogika fanlari doktori, professor Muxsiyeva A.T. – pedagogika fanlari doktori, professor Aliyev B. – falsafa fanlari doktori, professor G‘afurov D. O. – falsafa fanlari doktori (Phd) Shomurodov R.T. – iqtisodiyot fanlari nomzodi (PhD), dotsent Mirzayeva F. O. – pedagogika fanlari doktori (DSc), dotsent Jalilova S.X. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Bafayev M.M. – psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Usmonova D.I. – Samarqand iqtisodiyot va servis institute dotsenti Saifnazarov I. – falsafa fanlari doktori, professor Nematov Sh.E. – pedagogika fanlari nomzodi (PhD) Tillashayxova X.A. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Yuldasheva F.I. – pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD),dotsent Doniyorov S. M. –“Yangi O‘zbekiston” va “Pravda Vostoka” gazetalari tahririyati DM bosh muharriri, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist, filologiya fanlari nomzodi (PhD) Yuldasheva D.B. – filologiya fanlari bo‘yicha falsafa (PhD) doktori, dotsent Tangriyev A. T. – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti kafedra professori Ashurov R. R. – psixologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Panjiyev M. A. – Qashqadaryo viloyati Maktabgacha va maktab ta’limi boshqarmasi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari Xudayberganov N. A. – Xorazm Ma'mun akademiyasi Tabiiy fanlar bo‘limining katta ilmiy xodimi, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №С-5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: №136361 EDITOR-IN-CHIEF: Karimova E’zoza Gapirzhanovna – Minister of Perschool and School Education of the Republic of Uzbekistan DEPUTY EDITOR-IN-CHIEF: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor EDITORIAL BOARD MEMBERS: Ibragimov X.I. – Doctor of Pedagogical Sciences, Academician Shoumarov G‘. B. – Doctor of Psychological Sciences, Academician Qirg‘izboyev A. K. – Doctor of Historical Sciences, Professor Jamoldinova O.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Sharipov Sh.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Shermuhammadov B.Sh. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Ma’murov B.B. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Madraximova F.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Kalonov M.B. – Doctor of Economic Sciences, Professor Nabiyev D.X. – Doctor of Economic Sciences, Professor Koldoshev K. M. – Doctor of Economic Sciences, Professor Ikramxanova F.I. – Doctor of Philological Sciences, Professor Ismagilova F.S. – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Russia) Stoyuxina N.Yu. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Russia) Magauova A.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor (Kazakhstan) Rejep O‘zyurek – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Turkey) Wookyu Cha – President of the National University of Education, Korea (South Korea) Polonnikov A.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Belarus) Mizayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Baybayeva M.X. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Muxsiyeva A.T. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Aliyev B. – Doctor of philosophy, professor Gafurov D. O. – Doctor of Philosophy (PhD) Shomurodov R.T. – Candidate of Economic Sciences (PhD), Associate Professor Mirzayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences (DSc), Associate Professor Jalilova S.X. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Bafayev M.M. – Doctor of Philosophy in Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Usmonova D.I. – Associate Professor, Samarkand Institute of Economics and Service Saifnazarov I. – Doctor of philosophy, professor Nematov Sh.E. – Candidate of Pedagogical Sciences (PhD) Tillashayxova X.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Yuldasheva F.I. – Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD), Associate Professor Doniyorov S. M. – Editor-in-Chief of the Editorial Board of the newspapers "Yangi Uzbekiston" and "Pravda Vostoka", Honored Journalist of the Republic of Uzbekistan, Candidate of Philological Sciences (PhD) Yuldasheva D.B. – Doctor of Philosophy (PhD) in Philological Sciences, Associate Professor Tangriyev A.T. – is a professor of Tashkent State University of Economics Ashurov R. R. – Doctor of Philosophy (PhD) in Psychology, Associate Professor Panjiyev M. A. – First Deputy Head of the Department of Preschool and School Education of the Kashkadarya Region Khudaiberganov N. A. – Senior Researcher of the Department of Natural Sciences of the Khorezm Mamun Academy, Doctor of Philosophy (PhD) in Biological Sciences “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining quyidagi qarorlariga asosan pedagogika va psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) hamda fan doktori (DSc) ilmiy darajasiga talabgorlarning dissertatsiyalaridagi asosiy ilmiy natijalarni chop etish uchun milliy ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan: Pedagogika fanlari bo‘yicha: OAK Kengashi tavsiyasi (26.08.2024-y., №11-05-4381/01) asosida: • Ekspert kengashi (29.10.2024-y., №10) • Rayosat qarori (31.10.2024-y., №363/5) Psixologiya fanlari bo‘yicha: Toshkent davlat pedagogika universiteti murojaatiga asosan OAK tavsiyasi (24.04.2025-y., №11-05-2566/01): • Ekspert kengashi (25.05.2025-y., №10) • Rayosat qarori (08.05.2025-y., №370/5) AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 4 2025-yil, dekabr, 12-son MUNDARIJA Yangi O‘zbekiston sharoitida ayollar ijtimoiy faolligini oshirishda psixologik motivatsiya va o‘z-o‘zini rivojlantirish strategiyalari ........................................................................................................26 Xuseynova Abira Amanovna Pragmalinguodidactic Principles in Teaching English for Philologist Students and their Application in Intercultural Communication...................................................................................31 Arzieva Bibi-Sanem Aynazarovna Metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan biologiya o‘quv materiallarini loyihalash, joriy etish va samaradorligini baholash........................................................................................................35 Abdurasulova Gulrux Habibullayevna Oligofreniya holatida neyropsixologik tashxislar qo‘llanilishining umumiy masalalari .................................40 Akramov Dostonbek Ikromjon o‘g‘li, Xojialiyeva Sarvinoz Elyorjon qizi Oliy ta’lim muassasalari talabalarida kreativ kompetensiyani rivojlantirish pedagogik muammo sifatida ...44 Asatova Dildora Aslamovna Ingliz tili o‘qish ko‘nikmalarini takomillashtirishda autentik manbalarning roli .............................................. 49 Bekmuratova Nargiza Arislanbayevna Insultdan keyingi nutqni tiklashda logopedik reabilitatsiya va nevrologik muolajalar integratsiyasi ............52 Boltaboyeva Xurshida Sharofiddinovna The Concept of Symbols in Linguoculturology ............................................................................................56 Hamraqulova Gulandom Sodiq qizi Buyuk ipak yo‘li xalqlari o‘rtasidagi pedagogik va madaniy aloqalarning vujudga kelishi ............................59 Mirxalilova Nargiza Akbarovna Bo‘lajak tarbiyachilarni bolalarni nutqini o‘stirishga bo‘lgan kasbiy-pedagogik tayyorgarligini o‘stirish .......63 Mitaliboyeva Dildora Koxlear implantli bolalarning eshituv–nutqiy faolligini oshirishda differensial yondashuv asosida korreksion-pedagogik ish ..........................................................................66 Nartayeva Shahnoza Yulchibayevna Fasilitatsion yondashuv asosida kichik maktabgacha yoshdagi bolalarda adaptiv ko‘nikmalarni rivojlantirishning psixologik-pedagogik mexanizmlari ..................................................................................71 Normatova Nilufar Komilovna Boshlang‘ich sinflarda disgrafiyasi bo‘lgan o‘quvchilarda yozish kompetensiyalarini shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslari (XIX–XXI asrlarda)........................................................................76 Qaxxorova Saidaxon, Mamarajabova Zulfiya Raqamli texnologiyalar va onlayn platformalar orqali olimpiya ta’limini rivojlantirish: yoshlar orasida axloqiy va jismoniy madaniyatni oshirish ...........................................................................80 Qodirov Jurabek Mamatsimonovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sun’iy intellekt bilim va savodxonligini rivojlantiradigan innovatsion jismoniy-interaktiv o‘yinlar: pedagogik model ...........................................................................83 Quvonova Nodirabegim Shavkat qizi “Sab’ai sayyor” asarida qo‘llangan onomastik birliklar haqida mulohazalar ................................................87 Gadayev Oybek Yaxshiboyevich, Ravshanova Sharbatoy Rahmatilla qizi Ijtimoiy tarmoq shifokorlarining masofaviy konsultatsiyalari shaxs psixikasi va salomatligiga ta’siri ...........91 Askarova Nargiza Abdivaliyevna, Ravshanova Zarnigor Daminovna Talabalar ilmiy dunyoqarashini rivojlantirishda innovatsion ta’lim texnologiyalari va interfaol metodlardan foydalanish................................................................................................................95 Satvoldiyev Faxriddin Akbarali o‘g‘li Innovatsion ta’lim texnologiyalari orqali pedagoglarning kreativligini rivojlantirish ......................................99 Saydullayeva Gulasal Umidjon qizi Maktabgacha yoshdagi bolalar motorikasini rivojlantirishning standart modeli ...........................................102 Sirojiddinova Xamidaxon Xasanboy qizi Bo‘lajak o‘qituvchilarning shaxslararo munosabat kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari ..........................................................................................................................106 Turg‘unova Gulnoza Muhammadjonovna, Xodjiyeva Mahliyo AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 2025-yil, dekabr, 12-son Shaxsdagi mehnat motivatsiyasi samaradorligini ta’minlashga xizmat qiluvchi korrelyatsion bog‘liqliklar tahlili ....................................................................................................................109 Xusanov Samariddin Maxmadaminovich Auditoriyadan tashqari musiqiy mashg‘ulotlarni art-terapiya yordamida tashkil etish asoslari ....................112 Yarashev Jo‘rabek To‘rayevich Формирование творческого мышления школьников на уроках музыки ................................................117 Габдульманова Ильнура Минисламовна Теоретико-методологические основы коллаборативного обучения, кооперативных подходов и интерактивных педагогических методов ..................................................................................................119 Жураева Мафтуна Бахтиёр кизи Педагогическое колесо как инструмент формирования цифровой компетентности будущих педагогов дошкольного образования ........................................................................................ 124 Уразова М. Б., Усманова У. Б. Особенности гражданского воспитания обучающихся в системе “школа–махалля” в Узбекистане ..130 Хайдаров Шавкат Шамсиддин угли Педагогические условия формирования языковой грамотности у учащихся с тяжелыми нарушениями речи ................................................................................................................... 135 Юсупова Зулайхо Бахром кизи Valeologik tarbiyada o‘yin texnologiyalarining ahamiyati .............................................................................139 Berkinova Charos Islomovna O‘quvchilarda faol fuqarolik kompetensiyasi tushunchasi, mazmuni va shakllanishi ..................................142 Buvorayeva Gulruh Shoikrom qizi Boshlangʻich ta’limda STEAM yondashuvi asosida o‘qitishning didaktik imkoniyatlari ...............................145 Choʻtboyeva Munisxon Eshpoʻlat qizi Tabiatga muhabbat: maktabgacha ta’limda milliy qadriyatlar va o‘yinlar orqali ekologik tarbiya .................150 Ergasheva Umrinisso Komilovna Zamonaviy ta’lim – talabalar ijtimoiy intellektini shakllantirsh omilidir..........................................................153 Ermatova Gulnoz Pirimovna O‘zbekistonning eng yangi tarixi fanini o‘qitishda pedagogik texnologiyaning o‘rni ....................................156 Gazibekova Feruza Hakimovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining raqamli texnologiyalar muhitida tanqidiy va mustaqil fikrlashini rivojlantirish metodikasi .................................................................................................159 Haydarova Feruza Haydar qizi Talabalarda maʼnaviy-axloqiy fazilatlar va sifatlarni shakllantirish mexanizmi ............................................. 162 Jumanazarova Dilnoza Umurzaqovna Maktabgacha yoshdagi bolalarning kasbga bo‘lgan qiziqishlarini shakllantirishda interfaol metodlarni qo‘llash texnologiyasi ...................................................................................................165 Jumayeva Malika Aliyevna Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarda kasbiy-nutq madaniyatini rivojlantirish ........................................ 168 Lutfetdinova Ra’no Xusnetdinovna Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik rivojlanishga zamonaviy yondashuvlar va jahon tajribalari ..172 Masharipova Barno Erkin qizi, Adilbayeva Dilnoza Adilbay qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida til o‘yinlari texnologiyalarining nazariy asoslari .........................................175 Masharipova Dilfuza Muxammatjon qizi Maktabgacha ta’lim tarbiyachisi pedagogik faoliyatining o‘ziga xosligi .......................................................178 Muhammadiyeva Feruza Turakulovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda aksiologik yondashuvdan foydalanish metodikasi .......................................................................................181 Muhiddinova Munira Xayrullayevna Boshlang‘ich ta’lim jarayonida matematika fanini o‘qitishda raqamli transformatsiya vositalaridan foydalanishning metodik paradigmasi .........................................................................................................184 Narzullayeva Sevara Omonovna O‘qituvchining muloqot madaniyatini shakllantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari .......................187 Nizamova Nodira Paxritdinovna Integrativ yondashuv asosida o‘quvchilarning nutqiy kompetentligini rivojlantirishning mazmuniy izohlanishi ..................................................................................................................................191 Oysha Qurbonova, Nodira Abduraimova Boshlang‘ich ta’limda Finlandiya tajribasi ....................................................................................................195 Nodira Sherboyeva AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 2025-yil, dekabr, 12-son Kutubxonachi kutubxona-axborot xizmati jarayonining yetakchi ishtirokchisi sifatida .................................198 O‘ktam Nosirov Pedagogik ta’lim transformatsiyasida talabalarning tadqiqotchilik kompetensiyalarini rivojlantirish texnologiyasi ............................................................................................................................ 204 Rustamova Shoxista Omonjonovna Globallashuv sharoitida axborot-psixologik xavfsizlikni shakllantirish masalalari ........................................ 208 Rаxmаtjonov Shoxjаhon Dilshodbek o‘g‘li Talabalarga ingliz tilini o‘qitishning zamonaviy innovatsion texnologiyalari .................................................212 Sa’dullayeva Rushana Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ...........215 Saidova Dilbar Erkinovna Pedagog xodimlarda tolerantlik namoyon bo‘lishining determinantlari ........................................................ 218 Sattorova Maxliyo Dilmurod qizi Kreativ metodlar orqali maktabgacha yoshdagi bolalarda kreativ tafakkur va fikrlashni rivojlantirish .........223 Sultonboyeva Baxriniso Ilhomjon qizi Artpedagogika texnologiyalaridan foydalanib maktabgacha yoshdagi bolalarda dialogik nutqni rivojlantirish metodikasi .......................................................................................................226 Xolmatova Fotima Baxtiyor qizi Boshlang‘ich ta’limda yashil kompetensiyalarni shakllantirish yo‘nalishlari .................................................229 Yaqubova Shoira Tog‘aymuratovna Emotsional intelektni rivojlantirishning nazariy asoslari ............................................................................... 233 Yarmatov Raxmboy Baxramovich Boshlang‘ich ta’limda o‘quv veb-saytlari orqali til kompetentligini rivojantirish ............................................239 Zokirova Sohiba Muxtoraliyevna, Muxammadjonova Diyorabonu Muzaffarjon qizi Языковые изменения в русском языке XXI века: исследование новых слов, сленга, интернеткоммуникации, влияния англицизмов и глобализации на современный русский язык .......................242 Марупова Дилфуза Давроновна Oliy ta’limda talabalarning ilmiy-tadqiqot faoliyatining maqsad va vazifalari ...............................................247 F. R. Xosilova Boshlang‘ich ta’lim texnologiya darslarida o‘quvchilarni tabiiy materiallar bilan ishlashga o‘rgatish ...........251 Kambarov Nodirjon Sattarovich, Nasirjanova Feruzaxon Alixon qizi Boshlangʻich taʼlimda STEAM yondashuvining qoʻllanilishi va uning samaradorligi .................................... 256 Abdulazizova Yulduz Abdujabbor qizi Tabiiy fanlarni o‘qitishda STEAM yondashuvi asosida kreativlikni rivojlantirish metodikasi ........................259 Abdullayeva Dilrabo Fayzulla qizi Umumta’lim maktablarida o‘quvchilarda shaxs ma’naviy qiyofasini shakllantirishning zamonaviy pedagogik texnologiyalari .......................................................................................................... 262 Aliyeva Zuxra Tursunboyevna Yosh avlodni madaniy-tarixiy yondashuv asosida tarbiyalashda madaniy-ma’rifiy muassasalarning o‘rni ..265 Aripov Shokirjon Olimovich Ta’limda yangi texnologiya: 4K modeli va uni amalga oshirish yo‘llari.........................................................268 Avliyoqulova Nasiba Choriyevna Badiiy-tarixiy materiallarni ta’lim jarayoniga integratsiyalashning metodologik asoslari ..............................272 Baratov Baxtiyorjon Qodirovich Bolaning maktabgacha ta’lim tashkilotiga moslashishida o‘yinning roli ....................................................... 275 Barno Masharipova Erkin qizi, Zuhrobova Mahliyo Abdulatif qizi Boshlang‘ich sinf o‘qish savodxonligi darslarida integrativ yondoshuvdan foydalanish texnologiyasi ........278 Ernazarova Laylo Abdusaitovna, Saidahmadova Gulrux Farrux qizi Bo‘lajak tarbiyachilarda metarefleksiv fikrlashni rivojlantirishning psixologik-pedagogik asoslari ...............284 Ismailova Nilufar Isroildjanovna Semantic and Cross-Cultural Features of Food-Based Idioms in Karakalpak and English Languages ......289 Jiemuratova Gulistan Koshkinbaevna Filolog talabalarida mustaqil fikrlash va qaror qabul qilishni rivojlantirishda metakognitiv yondashuvlarning didaktik mexanizmlari ................................................................................ 292 Jo‘rayeva Dilnoza Ro‘zimat qizi Rivojlantiruvchi sohalar kompetensiyalariga integratsion yondashuv asosida maktabgacha yoshdagi bolalarni ma’naviy-axloqiy tarbiyalash texnologiyasini rivojlantirish .............................................296 Jo‘rayeva Zilola Sayfiddin qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 7 2025-yil, dekabr, 12-son Psixologlar kasbiy komponentlarini rivojlantirishda matematik usullardan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlari ................................................................................................................................ 302 Kuziyeva Dilnura Dilmurotovna O‘zbekiston metodik maktabida sotsiolingvistik kompetensiyani shakllantirish bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar tahlili ..................................................................................................................................306 Madaminova Gulzira Gulamkadirovna Maxsus pedagogika fanlarini o‘qitishning nazariy-metodik asoslari ............................................................313 Maqsudova Nodira Alijonovna Maktabgacha yoshdagi bolalarda metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishda ertakterapiya texnologiyalaridan foydalanish metodikasi ............................................................................317 Muxiddinova Dilfuza Sherdor qizi Nutq madaniyatini shakllantirishda o‘qituvchi nutqining roli.........................................................................320 N. Q. Olimova Boshlang‘ich ta’lim jarayonida matematika fanini o‘qitishda raqamli transformatsiya vositalaridan foydalanishning metodik paradigmasi .........................................................................................................323 Narzullayeva Sevara Omonovna O‘quvchilarda ekologik madaniyatni shakllantirish metodikasi ....................................................................326 Normirzayeva Maftunaxon Ilyosjon qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tadqiqot faoliyatini rivojlantirishda intensiv ta’lim texnologiyalarining metodik asoslari ............................................................................................................ 329 Olloqulova Farzona Umedillayevna Maktabgacha ta’lim yoshidagi giperaktiv bolalar bilan ishlashda pedagogik kompetentligini oshirish metodikasi ......................................................................................................................................332 Raimqulova Sojida Abdusaid qizi Talabalarning tadqiqotchilik kompetensiyalarini shakllantirishning nazariy asoslari ....................................335 Rustamova Shoxista Omonjonovna Inklyuziv ta’limni tashkil etishning xorijiy pedagogik amaliyotdagi modellari ...............................................339 Sultonova Zarina Uchqun qizi Xalq pedagogikasida ertaklarning tarbiyaviy va ma’naviy-ma’rifiy ahamiyati: ma’naviy begonalashuvga qarshi tarbiyaviy omil sifatida ............................................................................343 To‘xtasinova Farida Davlatali qizi B1 darajadagi talabalar uchun xorijiy tilni o‘qitishda audiovizual texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirishning metodik asoslari .............................................................................................347 Toshpulatova Shaxsanam Xolmurodovna Kontekstli ta’lim va uning boshlang‘ich ta’lim matematikasidagi ahamiyati haqida .....................................350 Umarova Nigora Alisherovna Oiladagi psixologik muhitning o‘spirinlarda to‘liqsizlik kompleksi shakllanishiga ta’siri ...............................353 Xalmuratova Dilorom Abdikarimovna Ta’limda faktcheking: misinformatsiya va dizinformatsiyaga qarshi kurashishning pedagogik asoslari ......356 Xidirova Maftuna Ilhom qizi Maktab o‘quvchilarini falsafiy va dunyoqarashga tayyorlash omillari ..........................................................362 Xo‘shboqova Farida Komiljon qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida nutq faoliyatini rivojlantirishning lingokognitiv asoslari .............................370 Xusanova Gulruxsor To‘lqin qizi, Aliyeva Muhlisa Baxodir qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqiy kompetensiyasini oshirish ...........................................................374 Zokirova Sohibaxon Muxtaraliyevna, Erkinova Nazokatxon Anvarjon qizi Эффективность занятий кроссфитом в повышении уровня общей физической подготовленности слушателей института повышения квалификации МВД Республики Узбекистан ................................377 Албеков Шокир Адилбекович Роль торговых и кочевых маршрутов в формировании лингвокультурных заимствований между Хорезмом и Южной Сибирью ........................................................................................................381 Сатымова Светлана Сатымовна Использование искусственного интеллекта в обучении русскому языку как иностранному: проблемы и решения ................................................................................................................................. 385 Ташева Дилором Салимовна Проблемы использования коммуникативного метода в преподавании русского языка студентам ....389 Тоджибоева Наргиза Джумабоевна AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 8 2025-yil, dekabr, 12-son Maktab–oila–mahalla hamkorligining qizlar ijtimoiy faolligini oshirishga ta’siri ............................................393 Abdurazoqova Marg‘uba Muxammad qizi Ta’lim tizimida musiqiy madaniyatni takomillashtirshning metodologik imkoniyatlari...................................397 Asqarova Xurshida A’zamjon qizi Maktab biologiya kursini o‘qitishda dars va darsdan tashqari mashg‘ulotlarning o‘zaro bog‘liqligi asosida metodologik savodxonlikni shakllantirish ............................................................. 404 Azimov Bekjon Ibrohimjon o‘g‘li Oliy ta’lim tizimida iqtidorli talabalar bilan ishlash samaradorligini ta’minlash usullari ................................. 407 Delov To‘lqin Erkinovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarni badiiy asarlarni janriy xususiyatlariga ko‘ra izohli o‘qishga o‘rgatish .......... 410 Gulmira Abdullayeva Oʻzbekiston bokschilarining dunyo reytingida yetakchi o‘rinlarni egallashining asosiy omillari ................... 413 Insapov Ismoil Tuychialiyevich Improving Learners’ Engagement Through Game-Based Techniques in Language Education .................. 416 Ismailova Ma’rifat Bakhrambek kizi STEAM yondashuvi boshlang‘ich ta’limda ijodiy fikrlashni rivojlantirishning zamonaviy kaliti sifatida ........ 421 Jo‘rayeva Nasiba Komil qizi O‘quvchilarni milliy qadriyatlar asosida tarbiyalashning ijtimoiylashuvi ....................................................... 426 Jo‘rayeva Sayyora Vahobjon qizi O‘smirlarda xarakter aksentuatsiyasining o‘ziga bo‘lgan ishonch rivojlanishiga ta’sirining psixologik xususiyatlari ................................................................................................................................429 Jurayev Xaydarjon Odilboyevich O‘spirinlarda agressiv xulqga ta’sir qiluvchi omillar .....................................................................................433 Konratbayeva Ayjamal Bazarbayevna Rus va o‘zbek tillarida chorvachilik terminlarining qiyosiy tahlili .................................................................. 436 Kurbanova Guzal Abduraximovna Texnologiya darslarida murakkab mexanizmlarni o‘qitishning zamonaviy usullari ...................................... 441 Mamadaliyev Furqat Xolmamatovich Umumta’lim maktab o‘qituvchilarining sun’iy intelekt texnologiyalaridan foydalanish madaniyatini shakllantirish usullari .............................................................................................................. 446 Mamatova Fazilat Ixtiyorovna, Xolmirzayeva Zebo Ravshan qizi Nutqda badiiy tasviriy vositalardan foydalanish yo‘llari................................................................................ 450 Murodova Farangis G‘anisherovna Kichik yoshdagi o‘quvchilarning yozma savodxonligini oshirish yo‘llari ....................................................... 454 N. Abduvaliyeva, M. Odinajonova Kichik maktab yoshidagi nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar shaxslararo munosabatini korreksiyalashda ertak terapiyasidan foydalanish ....................................................................................... 458 Nig‘matova Nodirabegim Lutfillo qizi Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ........... 463 O‘rinova Ro‘zigul Jumanazar qizi Voleybol o‘yinida blok qo‘yish texnikasini o‘rgatishda yangi pedagogik yondashuvlar ................................ 467 Qambarov Kozimjon Texnik yo‘nalishda tahsil olayotgan talabalarga ingliz tilini o‘qitishning yangi texnologiyalari ..................... 472 Babayeva Gulnozaxon Latibjonovna Maktabgacha ta’lim sifatini oshirishda pedagog malakasining roli .............................................................. 481 Davlatova Dildora Nuriddinovna Talabalarda sog‘lom turmush tarzini rivojlantirishning pedagogik tamoyillari .............................................. 485 Davronov Nurzod Ismoilovich Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar: toifalari va tasniflash mezonlari .......................................................... 490 Djurayeva Sohiba Barat qizi Blum taksonomiyasiga asoslanib boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirish usullari .............................................................................................................. 495 Husenova Aziza Sharipovna Tabiiy fan darslari jarayonida o‘quvchilarda loyihaviy ishlarni tashkil etish ko‘nikmasini shakllantirish ....... 498 Matniyazova Diyora Jumanazarovna Boshlangʻich taʼlimni modernizatsiya qilishning asosiy yoʻnalishlari: innovatsion taraqqiyot, metodik yangiliklar va istiqbollari ................................................................................................................. 501 Nazarova Mohigul Akmalovna, Asatova Mashhura Asomiddin qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 9 2025-yil, dekabr, 12-son Kasbiy pedagogikani shakllantirish va rivojlantirish masalalari ................................................................... 506 Sanaqulov Xamroqul Rizaqulovich O‘qituvchining shaxsiy fazilatlari va suggestiv kompetentligining o‘zaro bog‘liqligi ..................................... 513 Shermatova Manzura Ikromjanovna Tez qalamchizgilarda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash tajribasi ........................................................... 518 Suyunov Navro‘z Alisher o‘g‘li Kognitiv tilshunoslik asosida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining nutqini rivojlantirish ................................... 523 Teshabiyev Dilmurod Raxmadjonovich, Madazimova Muxlisa Abdurashid qizi Kombinatorik masalalar asosida ijodiy topshiriqlarni tuzish va ularning o‘quvchilarga ta’siri ...................... 526 Toshboyeva Saida Rahmonberdiyevna, Yusupova Latofat Abduqodir qizi Linguodidactic Foundations for Enhancing Professional Competence in Practice-Oriented Language Education ................................................................................................... 530 Uktamova Navruza Botir qizi Audiovizual usul qo‘llanilganda o‘quvchilarning til ko‘nikmalaridagi o‘zgarishlarni baholash ...................... 535 Umarov Aziz Avazovich Ona tili – ART texnologiya va kreativlik fanida so‘z san’atining omili sifatida .............................................. 540 X. Sanaqulov, Sh. Nurmatova Etnopedagogik yondashuvning boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijtimoiylashuv jarayoniga ta’siri ............... 543 Xamroqulova Xilola Qosimjon qizi Ajdodlarimiz o‘gitlari asosida o‘quvchi-yoshlarda axloqiy sifatlarni shakllantirish texnologiyasi .................. 547 Xatamova Nilufar Xaydarovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kreativ o‘qish madaniyatini rivojlantirishda generativ sun’iy intellekt texnologiyalarining didaktik imkoniyatlari ............................................................................. 550 Xayitova Firuza Abdullayevna Rivojlangan mamlakatlarda maktabgacha ta’limning mazmuni va tarixiy taraqqiyoti .................................. 554 Yoziyeva Umida Lutfullayevna O‘quv vaziyatlarini loyihalash orqali talabalar o‘quv faolligini oshirish ......................................................... 558 Zakirova Dilfuza Sayidolimovna O‘quvchilar orasida jismoniy faollikni oshirish uchun yangi ilmiy yondashuvlar .......................................... 561 Zaynobidinov Dilshodbek Qobilovich Активные методы обучения как коммуникационная основа современного урока ............................... 566 Ахмедова Мукаддас Ходиматовна Инклюзия как путь к равным возможностям: развитие системы образования Узбекистана ............... 570 Баротова Шохсанам Бахтиёр кизи, Мауш Ребия Джамшедовна, Мурадова Дилфуза Махмудовна “Qurilish konstruksiyalari” fanini o‘qitishda kasbiy-amaliy kompеtеntlikni rivojlantirish................................ 576 No‘manova Soxiba Ergashboyevna Креативный педагогический подход в музыкально-теоретических и практических занятиях по искусству макома ........................................................................................... 582 Нурматова Фируза Муминовна Система упражнений по методике обучения средствам речевой выразительности узбекского языка ........................................................................................................................................ 587 Фаттахова Д. А. Oliy ta’limda kompеtеnsiyaga asoslangan o‘qitish modеllari....................................................................... 592 Ernazarov Alisher Ergashevich, Chinqulova Gulmehra The Concept of Symbols in Linguoculturology ............................................................................................ 598 Hamraqulova Gulandom Sodiq qizi Raqamli o‘yinlarga (mobile games) qaramlikning kognitiv samaradorlikka salbiy ta’siri .............................. 601 Turamov Muhammadzohid Rustamjon o‘g‘li OTM talabalarini vatanparvarlik ruhida tarbiyalash asosida ilmiy tadqiqot ishlariga yo‘naltirishning zamonaviy metodlari ........................................................................................................... 605 Sobirov Zahriddin Sadriddinovich Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarda kiryativlikni rivojlantirish ..................................................................... 609 Qo‘chqarov Mirzavali Qo‘zibayevich Maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyalanuvchilarining axloqiy tarbiyasini shakllantirish ....................... 613 Yаqubovа Dinorа Bаhodirovnа Zamonaviy ta’lim tizimida AR (Augmented Reality) texnologiyalarining qo‘llanilishi.................................... 617 Abdumo‘minov Burxonjon Sunnatillo o‘g‘li AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 16 2025-yil, dekabr, 12-son Ta’lim jarayonida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarni mantiqiy fikrlashga o‘rgatish ............................................ 1226 Adizova Nigora Baxtiyorovna, Bahodirova Mohinur Azamat qizi Buxoro xonlariga pir bo‘lgan Dahbediylar .................................................................................................... 1231 Kandaxarov Anvarjon Xasanovich Formativ baholash natijalaridan ta’lim sifatini yaxshilashda foydalanish ..................................................... 1236 Mamatova Fazilat Ixtiyorovna, Jabborova Dilshoda Xolmamat qizi Современные тенденции развития в подготовке юных волейболистов с использованием инновационных технологий....................................................................................................................... 1239 Имомов Сирожиддин Илхомович Современное развитие гандбола, основы технико-тактической подготовки и методика обучения в кружках ................................................................................................................1244 Оринов Облақул Жумаевич Теоретико-методические основы баскетбола и современные тенденции его развития ...................... 1248 Ачилов Ойбек Хакимович O‘zbekistonda ekoturizmni rivojlantirishda sun’iy intellekt texnologiyalarining qo‘llanishi: holat, muammolar va rivojlanish istiqbollari ................................................................................................. 1252 Berdiyorov Baxtiyor Sodiqovich, Raximjonova Maxliyoxon Zokirjon qizi Sun’iy intellekt asosida talabalarning dasturlash kompetensiyalarini rivojlantirish ...................................... 1257 Saidov Usmon Bahron o‘g‘li Современные методы устранения заикания у подростков .................................................................... 1260 Абдухалимова Муниса Абдурашид кизи O‘quvchilarda innovatsion yondashuv orqali ma’naviy-axloqiy tarbiya berishning o‘ziga xos xususiyatlari ................................................................................................................................1264 Xamidova Shaxnoza Nuraliyevna Iqtidorli futbolchilarni tanlab olishning nazariy asoslari ................................................................................ 1268 Salayev Taxirbek Kamiljanovich, Atajanov Adilbek Yuldashevich Sun’iy intellektning talabalarda analitik fikrlashga ta’siri .............................................................................. 1274 Abduhakimova Muslima Bahodir qizi Raqamli interpretatsiya: vizual tahlil kompetensiyasini rivojlantirishda immersiv texnologiya va kognitiv yuklanishni optimallashtirish ...................................................................................................... 1277 Anvarxo‘jayeva Dilinur Otabek qizi Bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarining sun’iy intellektdan foydalanish kompetensiyasini shakllantirish ................................................................................................................... 1282 Artikova Nargiz Shuxratovna Ekologik turizmning tabiatga ma’naviy-estetik munosabatni rivojlantirish imkoniyatlari .............................. 1286 Aymatov A. Q., Turayeva Dildora Shuhratovna O‘quvchilarda milliy tuyg‘ularni shakllantirishning ilmiy-pedagogik asoslari ................................................ 1289 Begmatova Nasiba Safarbayevna Katta maktabgacha yoshdagi bolalarda duduqlanishni korreksiyalashning pedagogik texnologiyasi ......... 1293 Boxodirova Gulasalxon Ibroximovna Jismoniy tarbiya va sog‘lomlashtirish mashg‘ulotlarida lotin va yunon terminlarining o‘rni.......................... 1296 Burxonova Guyoxon Gulomovna Ta’lim jarayonlarida sinergetik kompetensiyalash orqali integrativ yondashuvni amalga oshirish ............... 1300 Haqberdiyev Baxtiyor Rustamovich Montessori metodikasining tarixi, tamoyillari va ingliz tilini ikkinchi til sifatida oʻqitishdagi oʻziga xos usullari ..................................................................................................................... 1304 Jo‘raqulova Gulruh Murot qizi Bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy-pedagogik kompetentligini rivojlantirish holati va muammolari ............... 1307 Karimov Ravshanbek Rizomatovich Methodology for the Integrative Development of Students’ Educational and Creative Activities in Teaching Fine Arts ...................................................................................................... 1312 Kurbanova Shohsanam Bakhodirjon kizi Kurash sport turining jismoniy tarbiya tizimida tutgan o‘rni va uning rivojlanish omiillari ............................. 1315 Mamadova Feruzaxon Mirzaaxmad qizi, Akbarova Nasibaxon Abdumalik qizi Kurash sport turining texnik-taktik rivojlanishi va uning jismoniy tarbiyadagi pedagogik ahamiyati ............ 1319 Mamadova Feruzaxon Mirzaaxmad qizi, Eminjonova Zahro Dilmurodjon qizi Bo‘lajak tarbiyachilarning intellektual qobiliyatini falsafiy bilimlar asosida rivojlantirish shakllari ................. 1323 Mamatqulova Shaxnoza O‘ktam qizi AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 17 2025-yil, dekabr, 12-son Using Debate, Role-Play, and Drama as Tools for Developing Oral Skills in English ................................. 1326 Menglibekov Reypnazar Mukhammetkarim-uli Bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarida supervayzerlik qobiliyatlarini rivojlantirishning psixologik determinantlari ............................................................................................................................1329 Mirzayeva Muhayyo Ruziyevna Methodology for Developing Patriotic Education in Students Through Ideas of National Heroism ............. 1334 Nomanova Ma’rifat Abdillayevna Shaxsda kasbiy tafakkur namoyon bo‘lishining psixologik mexanizmlari .................................................... 1337 Olimova Fotima Botirovna Interaktiv taʼlim muhitida talabalarning badiiy-kompozitsion didini shakllantirish pedagogik mexanizmlari (rangtasvir fani misolida)...................................................................................... 1341 Omonqulova Dildora Xusniddin qizi Triz va kreativ pedagogika: boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijodiy muammolarni hal qilish qobiliyatini rivojlantirish ................................................................................................................. 1348 Ortiqova Zulfiya Nurmaxamatovna, Fayzullayeva Nazokat Uchqunovna O‘quvchilarni o‘zbek xalq og‘zaki ijodi namunalari vositasida vatanparvarlik ruhida tarbiyalash jarayonlarini takomillashtirish .................................................................................................... 1351 Qodirqulov Nodirbek Hamroqul o‘g‘li Bo‘lajak muhandislarning loyihalash-konstruktorlik ko‘nikmasini rivojlantirishning muhim yo‘nalishlari (muhandislik ta’lim yo‘nalishlari misolida) .................................................................... 1355 Salomov Ilhom Salimovich Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini PIRLS tizimi asosida baholashga o‘rgatish ................................ 1359 Samidjonova Muxabbat Xoliqjonovna “Nurli maskan” ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida aniq va tabiiy fanlarni integrativ o‘qitishning ijtimoiy-pedagogik zaruriyat sifatida .......................................................................... 1362 Sobirova Mashxura Ubaydullayevna Sun’iy intellekt va simulyatsion o‘yinlardan foydalanib iqtisodiy tafakkurni shakllantirish metodikasi ......... 1365 Sodiqova Nigora Turayevna Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida virtual texnologiyalar vositasida axborot kompetentligini rivojlantirish tizimi .................................................................................................. 1368 Suvonqulova Aziza Abdurazzoq qizi Rahbarlarning psixologik farovonligi: oila–kasb muvozanati, oilaviy munosabat va kasbiy qoniqishning o‘zaro ta’sir mexanizmlari ............................................................................................1371 Teshayev Sobit Sodik o‘g‘li Tibbiy ta’limda refleksiv ko‘nikmalar: O‘zbekiston va dunyo tajribasi .......................................................... 1374 Toshmatova Moxizatxon Inomidin qizi Boshlang‘ich tayyorganlik bosqichidagi yosh voleybolchilarning mashg‘ulot jarayonini texnik va taktik nazorat qilish metodikasi.....................................................................................................1377 Xakimov Saydullo Tulanboyevich Kadrlarni boshqarishda strategik va tezkor qarorlar uygʻunligini taʼminlashning tashkiliy-boshqaruv asoslari ........................................................................................................................1380 D. A. Xodjimatova Jismoniy imkoniyatlari cheklangan yoshlar uchun sport va jismoniy faollikning ahamiyati ......................... 1385 Zafar Xudaykulov Raqamli texnologiyalar va innovatsion metodlar asosida ta’lim samaradorligini oshirish ........................... 1388 Yusupova Munisa Texnologik ta’lim jarayonida ixtirochilik va loyihalashtirish kompetensiyalarini rivojlantirishning pedagogik asoslari ............................................................................................................ 1391 Zokirova Nargiza Akbarjonovna Til kompetentligining kognitiv tilshunoslik bilan aloqasi boshlang‘ich sinflar misolida ................................. 1395 Zokirova Sohiba Muhtoraliyevna, Madazimova Muxlisa Abdurashid qizi Структура и основные характеристики креативности личности студентов педагогических вузов ...... 1398 Уразова Марина Батыровна, Соибова Толифа Дилмуродовна Emotsional intelektni rivojlantirishning nazariy asoslari .............................................................................. 1403 Yarmatov Raxmboy Baxramovich Maktabgacha ta’limda STEAM texnologiyasini joriy qilish orqali samaradorlikka erishish ......................... 1409 Bolibekov Alisher Abdusalomovich AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 18 2025-yil, dekabr, 12-son Muloqot madaniyati asosida liderlik fazilatlarini shakllantirishning samarali usullari .................................. 1412 Djumаyevа Dildоrа Isrоilоvnа Kompetentlik tushunchasi: o‘qituvchilarning kasbiy kompetentligiga qo‘yiladigan zamonaviy talablar. O‘qituvchining shaxsiy va kasbiy sifatlari.................................................................................................... 1416 Hayitboyeva Nilufar G‘anijonovna Tilshunoslikda lingvopoetikaning o‘rganilishi .............................................................................................. 1421 Maxammatova Feruza Olimovna O‘zbekistonda virtual muzeylar va ularning tarbiyaviy imkoniyatlari ........................................................... 1424 Voxidova Norposhshaxon Xabibullayevna, Yusupova Mohinur Ulug‘bekovna AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 1424 2025-yil, dekabr, 12-son O‘ZBEKISTONDA VIRTUAL MUZEYLAR VA ULARNING TARBIYAVIY IMKONIYATLARI Voxidova Norposhshaxon Xabibullayevna Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti professori, pedagogika fanlari doktori Yusupova Mohinur Ulug‘bekovna Nizomiy nomidagi O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti, Pedagogika yo‘nalishi 2 bosqich magistranti Annotatsiya: Mazkur maqolada virtual muzeylar fenomeni hamda ularning ta’lim va tarbiya jarayonidagi imkoniyatlari nazariy jihatdan tahlil qilinadi. Virtual muzeylarning o‘quvchilarda madaniy merosga hurmat, estetik did va fuqarolik ongini shakllantirishdagi roli yoritilib, ularni ta’lim tizimiga integratsiya qilishning pedagogik asoslari asoslab beriladi. Shuningdek, xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida virtual muzeylarning tarbiyaviy samaradorligini oshirish mexanizmlari ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: virtual muzey, tarbiya, ta’lim tizimi, madaniyat, pedagogik yondashuv, kompetensiya, tarbiyaviy faoliyat. Abstract: This article examines the theoretical aspects of virtual museums and their educational and pedagogical potential. The study highlights the role of virtual museums in fostering cultural awareness, aesthetic values, and civic consciousness among learners. Based on international experience, the pedagogical foundations and opportunities for integrating virtual museums into modern education systems are substantiated. Key words: virtual museum, education, educational system, culture, pedagogical approach, competence, educational activity. Аннотация: В статье рассматриваются теоретические аспекты виртуальных музеев и их образовательный и воспитательный потенциал. Анализируется роль виртуальных музеев в формировании культурных ценностей, эстетического вкуса и гражданского сознания обучающихся. На основе зарубежного опыта обосновываются педагогические возможности интеграции виртуальных музеев в современную систему образования. Ключевые слова: виртуальный музей, воспитание, система образования, культура, педагогический подход, компетенция, образовательная деятельность. KIRISH Har qanday shaxsning aqliy taraqqiyot darajasi fan va texnika bilan uyg‘unlashgan ilmiy-texnik bilimlar, ijodiy yondashuv hamda kreativ fikrlash salohiyati bilan belgilanadi. Shu bois jadal globallashuv jarayonlari, raqamli texnologiyalarning jadal rivoji va jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarning tezkor o‘zgarishi sharoitida yosh avlodni kreativ fikrlashga, mustaqil izlanishga va ijodkorlikka yo‘naltirish zamonaviy ta’lim tizimining ustuvor vazifalaridan biriga aylangan. Aynan shu jarayonda virtual muzeylar madaniy merosni o‘rganish, saqlash va yosh avlodga yetkazishda yangi, innovatsion vosita sifatida alohida dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Muzey an’anaviy ravishda norasmiy muloqot va madaniy muloqot makoni hisoblanadi, virtual muzey esa nisbiy xususiyatga ega. Bu holat bir tomondan ijobiy jihatlarda namoyon bo‘ladi, ya’ni foydalanuvchiga istalgan joydan va istalgan vaqtda muzeyga tashrif buyurish, shaxsiy chegaralarni buzmasdan mustaqil o‘rganish, mavzularni erkin tanlash va chalg‘imasdan axborot olish imkonini beradi. Ikkinchi tomondan esa, virtual muhitda nazoratning yetishmasligi va axborotni qabul qilish jarayonini to‘liq boshqara olmaslik kabi salbiy jihatlar ham mavjud. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Virtual muzey tushunchasi “virtual” (mumkin bo‘lgan, yashirin, go‘yoki mavjud) atamasi bilan bog‘liq bo‘lib, u real mavjud muzeylarning rasmiy veb-saytlari orqali taqdim etilgan yoki faqat tarmoq makonida mavjud bo‘lgan elektron axborot majmuasini anglatadi. Virtual muzey – bu raqamli texnologiyalar asosida yaratilgan, AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 1425 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son muzey eksponatlari, artefaktlari yoki ilmiy ma’lumotlarni 3D modellar, multimedia va interaktiv shakllarda taqdim etuvchi onlayn platforma yoki raqamli muhitdir. Virtual muzeylar orqali foydalanuvchilar tarixiy va madaniy meros bilan tanishish, interaktiv o‘rganish jarayonida ishtirok etish, shaxsiylashtirilgan muzey tajribasiga ega bo‘lish hamda raqamli eksponatlar bilan o‘zaro muloqot qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Virtual muzeylar haqida so‘z yuritar ekanmiz, ularning modellariga ham to‘xtalish lozim. Ilmiy manbalarni tahlil qilish asosida virtual muzeylarning ikki asosiy modeli mavjudligini ko‘rish mumkin. Birinchi model internet yoki kompyuter muhiti bilan bog‘liq bo‘lib, unda sun’iy ravishda yaratilgan uch o‘lchovli makon, ya’ni muzey interyeri va eksponatlari kompyuter grafikasi orqali imitatsiya qilinadi. Ikkinchi va hozirgi kunda eng keng tar  qalgan model esa interaktiv obyektlar joylashtirilgan real makonga asoslanadi. Bu modelda gologrammalar, uch o‘lchovli va tekis proyeksiyalar, 3D panoramalar hamda fotopanoramalardan foydalaniladi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Virtual muzeylarning asosiy vazifalaridan biri turli sabablarga ko‘ra real muzeyga tashrif buyura olmaydigan shaxslarni san’at asarlari va boshqa madaniy eksponatlar bilan tanishtirishdan iborat. Ushbu funksiya virtual muzeylarning har ikkala modeli uchun ham xosdir. Biroq virtual muzey texnologiyalarini istiqbolli qiladigan jihat faqat mavjud eksponatlarni namoyish etish bilangina cheklanmaydi. Eng muhim jihat shundaki, virtual muzeylarda real hayotda mavjud bo‘lmagan yoki mavjud bo‘lishi imkonsiz bo‘lgan obyektlarni ham namoyish etish mumkin. Zamonaviy texnologiyalarning rivojlanishi muzeylarga yangi turdagi ko‘rgazmalarni yaratish imkonini bermoqda. Bu esa turli yosh va ijtimoiy guruhdagi tashrif buyuruvchilarga qulay formatda yangi ma’lumotlarni olish sharoitini yaratadi. Masalan, 2006-yil dekabr oyida Tretyakov galereyasida Aleksandr Ivanovning yubiley ko‘rgazmasi doirasida o‘tkazilgan tajribani keltirish mumkin. Unda rassomning “Bibliya eskizlari” asarlari proyeksiya yordamida kuchli kattalashtirilib, ularning o‘lchami Xaloskor Masih ibodatxonasidagi tasvirlarga yaqinlashtirildi. Natijada asarlarni idrok etishning mutlaqo yangi sifati va estetik ta’sir kuchi yuzaga keldi. Mazkur tajriba bugungi kunda virtual muzeylar real muzeylarni jiddiy ravishda to‘ldirib borayotganini ko‘rsatadi. Virtual muzeylar axborot texnologiyalari yordamida o‘tmishga yangicha nazar tashlash, madaniy merosni zamonaviy talqin qilish uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda. Hozirgi kunda virtual muzey texnologiyalari va axborotni aks ettirishning zamonaviy vositalari real muzey ekspozitsiyalari bilan tobora uyg‘unlashib bormoqda. Ko‘pincha virtual eksponatlar real eksponatlar bilan birgalikda namoyish etilmoqda. Virtual muzeylar jahon madaniy merosidan foydalanish bilan bog‘liq muammolarni hal etishda ham muhim ahamiyatga ega. Internet kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi natijasida dunyoning turli hududlarida joylashgan foydalanuvchilar manfaatlar asosida birlashib, axborot va taassurot almashish, hatto o‘z virtual muzey loyihalarini yaratish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Bugungi kunda muzey xodimlari va manfaatdor foydalanuvchilarni birlashtirgan virtual muzeylar hamda tarmoq hamjamiyatlari shakllanib, yagona virtual muzey makonining vujudga kelishiga zamin yaratmoqda. Virtual muzeylar jismoniy muzeylarning raqamli analogi sifatida faoliyat yuritishi yoki Xalqaro muzeylar kengashi (ICOM) tomonidan belgilangan muzey ta’rifiga muvofiq, nufuzli maqomini saqlab qolgan holda mustaqil institut sifatida faoliyat olib borishi mumkin. ICOMning jismoniy muzeylarni tashkil etish bo‘yicha missiyasi bilan bir qatorda, virtual muzeylar ham kolleksiyalarga kiritilgan bilim tizimlaridan ommaviy foydalanishni ta’minlash, ularni namoyish etishni tizimli va izchil tashkil qilish hamda raqamli resurslarni uzoq muddatli saqlashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. An’anaviy muzeylar singari, virtual muzeylar ham muayyan obyektlar yoki mavzular asosida tashkil etilishi mumkin. Masalan, badiiy muzeylar, tabiiy tarix muzeylari yoki ilmiy muzeylar shular jumlasidandir. Ayrim virtual muzeylar birlamchi yoki ikkilamchi manbalar asosida yaratilgan onlayn ko‘rgazmalardan iborat bo‘lib, ular ilmiyma’rifiy xarakterga ega bo‘ladi. Bundan tashqari, virtual muzeylar an’anaviy muzeylarga tegishli mobil ilovalar yoki rasmiy veb-saytlar shaklida ham faoliyat yuritishi mumkin. Bunday platformalarda muzey kolleksiyalari va eksponatlarining raqamli nusxalari namoyish etiladi. Shu bilan birga, virtual muzeylar 3D muhit, tarmoq san’ati, virtual haqiqat (VR) va raqamli san’at elementlarini o‘z ichiga olgan raqamli kontent shaklida ham mavjud bo‘lishi mumkin. Mazkur raqamli kontent ko‘pincha boshqa madaniy institutlar bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqilsa-da, muzey ta’rifiga ko‘ra, virtual muzeylar kutubxona yoki arxiv kabi turdosh muassasalardan alohida institut sifatida e’tirof etiladi. Virtual muzeylar odatda elektron shaklda taqdim etilib, ular “onlayn muzey”, “gipermuzey”, “raqamli muzey”, “kibermuzey” yoki “veb-muzey” kabi atamalar bilan ham yuritiladi, biroq bu atamalar har doim ham to‘liq sinonim hisoblanmaydi. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 1426 2025-yil, dekabr, 12-son O‘zbekistonda virtual muzeylardan foydalanish imkoniyatlari Hozirgi kunda O‘zbekistonda virtual muzeylar va onlayn madaniy platformalardan foydalanish imkoniyatlari mavjud. Quyida shunday tashabbus va loyihalarning ayrim misollari keltiriladi: • VRmuseum – Toshkent shahridagi muzeylarni virtual formatda tomosha qilish imkonini beruvchi loyiha (it-park.uz). • NazzAR – kengaytirilgan reallik (AR) va 3D texnologiyalar asosida turli muzeylar hamda madaniy obyektlarni virtual tarzda ko‘rib chiqish imkonini beruvchi platforma (nazzar.uz). • Google Arts & Culture platformasi orqali O‘zbekiston muzeylarining ayrim kolleksiyalari onlayn shaklda taqdim etilgan. • Respublikada muzey kolleksiyalarini elektron kataloglashtirish va virtual galereyalar yaratishga qaratilgan loyihalar ham bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda (UzDaily.uz va boshqa manbalar). Bugungi kunda O‘zbekistonda bir qator virtual muzeylar va onlayn kolleksiyalardan foydalanish imkoniyati mavjud. Quyida ularning platformalari, imkoniyatlari hamda muhim eslatmalarni o‘z ichiga olgan umumiy ro‘yxat bilan tanishish mumkin. Platforma / Muzey / Loyiha Mavjud imkoniyatlar Eslatma Google Arts Culture (o‘zbekistonlik muzey kolleksiyalari) O‘zbekiston muzeylarining ayrim kolleksiyalari onlayn kataloglarda joylashtirilgan. Google Arts Culture platformasida O‘zbekiston madaniyati va muzey kolleksiyalarini onlayn ko‘rish mumkin – bu jahon miqyosidagi muzeylar bilan bir qatorda. NazzAR – AR/3D turlar dasturi Samarqand, Xiva, Toshkent va boshqa joylardagi tarixi va madaniy ahamiyatli muzey va obidalarni AR/3D tur formatda ko‘rish mumkin. NazzAR kabi AR/3D ilovalar muzey va madaniy obidalarni real muzeydagi kabi ko‘rishni maqsad qilgan – bu, ayniqsa, jismoniy tashrifi qiyin bo‘lganlar uchun juda qulay. Milliy platformalar va onlayn galereyalar (3D, veb-panoramalar va g‘.) O‘zbekistonda san’at, arxeologiya va madaniy meros obektlarini raqamlashtirish, virtual galereya va internet turlar orqali ommaga taqdim etish faoliyati joriy. Ta’kidlash kerakki, barcha muzeylar virtual formatda emas: raqamlashtirish va onlayn transformatsiya jadal ravishda bo‘lmoqda, lekin bu jarayon hali to‘liq emas. Ayrim davlat muzeylari (arxivlar, tarix, tabiat va boshqa) uchun virtual turlar Masalan, State Museum of History of Uzbekistan va boshqa muzeylar onlayn virtual ekskursiya imkoniyatini taqdim etmoqda. Google Arts Culture platformasida O‘zbekiston madaniyati va muzey kolleksiyalarini onlayn ko‘rish mumkin – bu jahon miqyosidagi muzeylar bilan bir qatorda. Virtual muzeylar bir qator afzalliklarga ega bo‘lib, ular orqali yoshlarni ijtimoiy hayotning madaniyma’rifiy jihatlari bilan tanishtirish bilan bir qatorda, pedagogik jarayonlarda ham keng foydalanish mumkin. Virtual muzeylarning tarbiyaviy imkoniyatlari quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: 1. Ma’naviy-ma’rifiy tarbiya. Virtual muzeylar yoshlarni milliy va jahon madaniy merosi bilan tanishtiradi, tarixiy eksponatlar orqali vatanparvarlik, milliy g‘urur va madaniy qadriyatlarga hurmat kabi fazilatlarni shakllantiradi. 2. Estetik tarbiya. San’at asarlarini onlayn tomosha qilish o‘quvchilarda go‘zallikni anglash va badiiy didni rivojlantirishga xizmat qiladi. Muzeylardagi rassomchilik, haykaltaroshlik va amaliy san’at namunalarini o‘rganish orqali estetik qarashlar boyiydi. 3. Aqliy (intellektual) tarbiya. Virtual muzeylar bilim doirasini kengaytiradi, tarixiy jarayonlarni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Interaktiv materiallar va qo‘shimcha izohlar o‘quvchilarda tafakkur, tahlil qilish va solishtirish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. 4. Axloqiy tarbiya. Tarixiy shaxslar hayoti va qadimiy buyumlarning tarixiy ahamiyatini o‘rganish orqali halollik, mehnatsevarlik va mas’uliyat kabi axloqiy fazilatlar shakllanadi hamda madaniy merosni asrashning ahamiyati anglab yetiladi. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 1427 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son 5. Madaniy-tarixiy ongni shakllantirish. Yoshlar ajdodlar tomonidan yaratilgan moddiy va nomoddiy madaniyat bilan tanishadi, tarixiy jarayonlar, xalqning o‘tmishi va rivoji haqida kengroq tasavvurga ega bo‘ladi. 6. Innovatsion fikrlash va ijodkorlikni rivojlantirish. Virtual formatdagi interaktiv topshiriqlar, 3D modellashtirish va animatsiyalar o‘quvchilarning kreativ fikrlashini rag‘batlantiradi hamda san’at va tarixni raqamli texnologiyalar bilan uyg‘un holda o‘rganish imkonini yaratadi. 7. Kommunikativ tarbiya. Virtual ekskursiyalar jarayonida muhokama qilish, birgalikda tahlil yuritish va fikr almashish orqali o‘quvchilarda muloqot madaniyati rivojlanadi. 8. Mustaqil ta’lim olish ko‘nikmalarini shakllantirish. O‘quvchilar virtual muzey muhitida eksponatlarni mustaqil o‘rganadi, izlanadi va qo‘shimcha ma’lumotlar topadi. Bu jarayon o‘z-o‘zini rivojlantirish va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini kuchaytiradi. XULOSA VA TAKLIFLAR Virtual muzeylar raqamli texnologiyalar asosida madaniy merosni global miqyosda ommalashtirishga xizmat qiluvchi zamonaviy madaniyma’rifiy platformalar hisoblanadi. Ular muzey eksponatlarini xavfsiz raqamli muhitda saqlash, yoshlarning tarix va san’atga bo‘lgan qiziqishini oshirish, ta’lim jarayonini mazmunan boyitish hamda ijodiy fikrlash va mustaqil o‘rganishga rag‘batlantirish imkonini beradi. Bugungi kunda virtual muzeylardan foydalanish ko‘lamining kengayishi real muzeylarga bo‘lgan ehtiyojni kamaytirmaydi, aksincha, ularga bo‘lgan qiziqishni yanada kuchaytiradi va muzey faoliyatining yangi shakllarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bois virtual muzeylarni ta’lim tizimiga tizimli ravishda integratsiya qilish, ularni o‘quv jarayonining samarali didaktik va tarbiyaviy vositasi sifatida qo‘llash muhim hamda istiqbolli yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Соколова М.В. Музейная педагогика. М:2021г 2. Столяров Б.А. Музейная педагогика: История, теория, практика – Б. А. Столяров 2004; ISBN 9785060052350 / 5060052354 3. Казакова С. В. Садыкова Р. Г. Музейная педагогика в контексте инклюзивного образования –https://eunivers.ru/ catalog/t0009860/?utm_source=chatgpt.com 4. Филипчук Н.О. Музей педагогикасининг илмий ривожи, музей ва миллат таълими / тарбияси. 2018. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 564 2025-yil, dekabr, 12-son Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 565 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son 2025. №12 Mas’ul muharrir: Ramzidin Ashurov Ingliz tili muharriri: Murod Xoliyorov Musahhih: Alibek Zokirov Sahifalovchi va dizayner: Iskandar Islomov © Materiallar ko‘chirib bosilganda “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali manba sifatida ko‘rsatilishi shart. Jurnalda bosilgan material va reklamalardagi dalillarning aniqligiga mualliflar ma’sul. Tahririyat fikri har vaqt ham mualliflar fikriga mos kelamasligi mumkin. Tahririyatga yuborilgan materiallar qaytarilmaydi. Manzilimiz: Toshkent shahar, Yunusobod tumani 19-mavze, 17-uy. “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Adminstratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №C–5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: № 136361.