XORAZM XALQ MAROSIMLARI AHAMIYATI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 24 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.18022109 XORAZM XALQ MAROSIMLARI AHAMIYATI Ibragimov Rasulbek Jasurbek o‘g‘li Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti birinchi bosqich magistranti ANNOTATSIYA Maqolada Xorazm vohasi xalq marosimlarining ijtimoiy birdamlik, qadriyat uzatilishi va hududiy identichlikni mustahkamlashdagi ahamiyati tahlil etiladi. Marosimlarning shakl va ma’nolari ekologiya, turmush tarzi va bozor munosabatlari ta’siridagi o‘zgarishlar nuqtayi nazaridan xorijiy va mahalliy manbalarga tayanilgan holda izohlanadi. Kalit so‘zlar: Xorazm, marosim, identichlik, ijtimoiy birdamlik, transformatsiya, marosim folklori. АННОТАЦИЯ В статье рассматривается значение народных обрядов Хорезма в укреплении социальной солидарности, межпоколенческой трансляции ценностей и локальной идентичности. Трансформации форм и смыслов обрядов под влиянием экологии, образа жизни и рыночных отношений анализируются на основе подходов ван Геннепа, Виктора Тернера и местных исследований. Ключевые слова: Хорезм, обряд, идентичность, социальная солидарность, трансформация, обрядовый фольклор. ABSTRACT The article analyzes the significance of Khorezm folk rituals in social cohesion, value transmission, and local identity. It explains how forms and meanings of rituals transform under ecological conditions, lifestyle changes, and market forces, drawing on van Gennep’s and Victor Turner’s theories alongside local Uzbek scholarship to contextualize regional specificity. Keywords: Khorezm, ritual, identity, social cohesion, transformation, ritual folklore. Azaldan ma’lumki,Xorazm vohasi marosim madaniyatining o‘ziga xos tabiati geografik muhit, suv-mehnat sikli va qadimiy shahar-madaniy qatlamlar bilan uzviy INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 25 bog‘liq bo‘lib kelgan. Bizning yondashuvimizga ko‘ra, marosimlar faqat “an’ana”ning qoldig‘i emas, balki zamonaviy jamiyatda ijtimoiy tartib, muloqot va hamjihatlikni ishlab chiqaruvchi tirik mexanizmdir. Van Gennep “o‘tish marosimlari” nazariyasida inson hayotidagi bosqichlar ramziy chegaralar orqali o‘tilishini ko‘rsatgan; ushbu nazariya Xorazmdagi beshik to‘yi, nikoh, yangi uyga ko‘chish kabi marosimlardagi bosqichma-bosqichlik va ramziy “chegara”larni anglashga xizmat qiladi, deb hisoblaymiz [1]. Bu yerda marosim yo‘lidagi ortiqcha harakat yoki ashyo emas, balki o‘tishning ma’naviy loyihasi muhim: ishtirokchilar vaqticha “boshqa dunyo”ga kirib, yangi maqom bilan qaytadilar. Bizning fikrimizcha, Xorazmdagi “kelin salom” yoki “qudalar uchrashuvi” kabi amaliyotlar aynan shunday mejadagi naqshlarni saqlab qoladi. Тернер marosimlarning “liminallik” va “kommunitas” hodisasi orqali jamoa birdamligini kuchaytirishini ta’kidlaydi [2]. Xorazm aholisining qishloq-yer suviga mehnatiy ko‘nikishlari bilan bog‘liq bayram-sayillari masalan, hosil yopilishiga bag‘ishlangan mahalliy uchrashuvlar, guruh tadbirlari aynan shu jarayonda qo‘shnichilik va qarindoshchilik tarmoqlarini qayta “moslashtiradi”, umumiy qoidalarni yangilaydi. Bizning yondashuvimiz shundan iboratki, marosim “birgalikda harakat qilish va his etish” uchun zarur sahna. Shu sabab u zamonaviy hayot uslubi, mehnat migratsiyasi yoki turizm ta’sirida forma jihatdan o‘zgarsa-da, ijtimoiy funksiyasini saqlamoqda [2; 3]. Xorazm marosim folklorida namoyon bo‘luvchi ramzlar taom (non, guruch), suv, olov, taqdimot (sovg‘alar, duo o‘rnidagi izhorlardan chetda turib, madaniy ehtirom) — jamoa xotirasida umumiy ma’no singdiradi.T.Mirzayev tahriri ostidagi marosim folklori to‘plamlarida bu kabi ramzlar maqom, quda-anda munosabatlari, mehnatturmush tarziga qaratilgan ijtimoiy kod sifatida talqin qilinadi [3]. Bizning fikrimizcha, ramzlar majmuasi orqali marosim “kimmiz?” degan savolga javob tayyorlaydi: marosimning qadami, qo‘shig‘i, taomiy tartibi, hatto xatnagarchilikdan chetlab o‘tgan holatlarda ham, xonadon va mahallaning umumiy yuzi va nufuzini namoyon qiladi. Xorazmdagi lazgi va mahalliy kuy-qo‘shiqlar ishtiroki marosim estetikasini jonli saqlaydi, ayni vaqtda yangi avlodni ishtirok orqali o‘qitadi. Vohaning tarixiy-ekologik konteksti ham muhim. С.П.Толстовнинг Xorazmning qadimiy madaniyatiga oid izlanishlari voha sivilizatsiyasining hayot-sug‘orish sikllari atrofida shakllanganini ko‘rsatadi [4]. Bizning yondashuvimiz shuki, suvga moslashgan mehnat ritmlari marosim kalendarini ham tartibga solgan: mavsumiy bayramlar va hosilga doir udumlar mehnat taqsimotini ma’naviy resurslar bilan bog‘lab, bir vaqtning o‘zida hududiy identiklikni kuchaytirgan. Shu jihatdan marosim tarixiy xotirani jamoaviy amalga aylantirish usulidir. U vaqt o‘tishi bilan yangi mazmun oladi: bozor munosabatlari sharoitida hamma narsa sarf-xarajat bilan INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 26 o‘lchanadi, shuning uchun marosim miqyosi tanlanadi, tejamkor formatlar paydo bo‘ladi; biroq bizning fikrimizcha, “birgalikda qilish”, “birga yeb-ichish” va “qo‘shniqarindoshni chaqirish” kabi asosiy ifoda usullari saqlanib qolmoqda. Mahalliy folklorshunoslar Xorazm materiallarida tantanaviy nutq, qo‘shiq va o‘yinlar tuzilmasidagi o‘xshashlik va farqlarni qayd etadi. N. Jumaniyazovning Xorazm folkloriga oid kuzatishlari marosim matnlari va qo‘shiqlaridagi regional lahja, mavzu qaytishi va rollarning taqsimotini ochib beradi [5]. Ushbu manzaraga suyangan holda, bizning yondashuvimiz shunday: marosim ijroiy sahna bo‘lib, unda ishtirokchilarning roli (kelin-kuyov, yoshlar-keksa avlod, mahalla faollari) orqali ijtimoiy tartib “qayta qotiriladi”. Ayni vaqtda, zamonaviy ommaviy madaniyat ta’siri bilan qo‘shiq va raqs repertuari yangilanadi, uy-tantana atributlari modernizatsiyalanadi; lekin marosimning “qo‘shma mehnat va hurmat” me’yori o‘zgarmas qadriyat sifatida qoladi [3; 5]. Xalqaro va mintaqaviy etnografiyada qayd etilganidek, yangi ijtimoiy sharoitlar marosimlarning tovarlashuvi yoki ixchamlashuvini ham keltirib chiqaradi. С.Абашин Markaziy Osiyoda urf-odatlar o‘tmish va hozirgi hayot o‘rtasidagi “muzokara maydoni” ekanini ta’kidlaydi: marosimlar o‘zgarishni turg‘unlikka aylantirish vositasi sifatida ishlaydi [6]. Bizning fikrimizcha, Xorazmda to‘y-marosim infratuzilmasining (ovqatlanish xizmatlari, musiqa jamoalari, libos va bezak bozori) kengayishi an’anaviy siyopatni yemirmaydi, aksincha uning tashuvchisini diversifikatsiya qiladi: ayrim unsurlar kamayadi, boshqalari qayta kashf qilinadi. Masalan, mahalliy hunarmandchilik buyumlaridan ramziy sovg‘a sifatida foydalanish, milliy taomlar menyusini qayta yetakchiga aylantirish funksional adaptatsiya namunasidir. Marosimlarning ijtimoiy ahamiyatini baholar ekanmiz, uch o‘lcham ayriqcha ko‘zga tashlanadi. Birinchisi, ijtimoiy birdamlik: qarindosh-urug‘, qo‘shnichilik va mehnatbozordagi munosabatlar marosimda ko‘rinib, qayta tiklanadi. Ikkinchisi, madaniy uzluksizlik: marosim jarayoni orqali hikoya va qo‘shiqlar, urf va etiketlar yangi avlodga amaliy usulda o‘tadi. Uchinchisi,hududiy identichlik: Xorazmga xos talaffuz, lahja, musiqa va taom stili marosimda “uchramay qolmas” belgilar sifatida namoyon bo‘lib, “biz kimmiz?” degan savolga javobni omma oldida tasdiqlaydi [1; 2; 5]. Shu bilan birga, bizning yondashuvimiz marosimni o‘zgarishlarga ochiq tizim sifatida ko‘radi. Ichki migratsiya, axborot texnologiyalari va xizmatlar bozori turtkisi bilan marosim vaqti, ishtirokchilar aylanmasi, xarajat logistikasi qayta ko‘rib chiqilmoqda. Ilmiy tahlil nuqtayi nazaridan, bu holat tanazzul emas, balki funksiyalarni qayta taqsimlashdir: ma’naviy markaz “jamoaviy ishtirok va e’tirof” saqlanar ekan, marosim atributlari ixchamlashadi yoki ixtisoslashgan xizmatlarga “autsorsing” INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 27 qilinadi [6]. Shuning uchun marosimlarni asrab-avaylash siyosatidan ko‘ra, ularning tabiiy rivojini anglash, mahalliy tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash muhim, deb o‘ylaymiz. Xulosa o‘rnida shuki, Xorazm xalq marosimlari voha jamiyatining ijtimoiy birdamligi, qadriyatlar uzluksizligi va hududiy identikiligini ta’minlovchi muhim mexanizmdir. Teoriyadagi “o‘tish”, “liminallik” va “kommunitas” tushunchalari uning ichki tuzilmasini ochib bersa, mahalliy folklor materiallari marosimni jonli ijroiy amaliyot sifatida namoyon etadi. Zamonaviy o‘zgarishlar marosimlarning shakllarini o‘zgartirsa-da, ularning asosiy ijtimoiy vazifalari saqlanib qolmoqda; bizning fikrimizcha, bu holat Xorazmda an’ana va innovatsiya o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Ван Геннеп А. Обряды перехода. — Москва: Восточная литература, 1999. — 256 с. 2. Тернер В. Ритуальный процесс: Структура и антиструктура. — Москва: Академический проект, 2004. — 224 с. 3. Marosim folklori / tahr. T. Mirzayev. — Toshkent: Fan, 1990. — 312 b. 4. Толстов С. П. Древний Хорезм. — Москва: Наука, 1948. — 400 с. 5. Jumaniyazov N. Xorazm folklori. — Urganch: Xorazm, 2001. — 280 b. 6. Абашин С. Н. Средняя Азия: Этнография. — Москва: Новое литературное обозрение, 2015. — 352 с.