18–25 YOSHLI YOSHLARNING YURAK-QON TOMIR TIZIMI FAOLIYATIGA EKOLOGIK OMILLAR TA'SIRI: ADABIYOTLAR SHARHI

321 18–25 YOSHLI YOSHLARNING YURAK-QON TOMIR TIZIMI FAOLIYATIGA EKOLOGIK OMILLAR TA’SIRI: ADABIYOTLAR SHARHI Kudeshova G.T., Jienbaeva G Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.18031072 Kirish. Yurak-qon tomir tizimi inson tanasidagi eng muhim fiziologik tizimlardan biri bo‘lib, qon aylanish, kislorod va oziq moddalarni to‘qimalarga yetkazish, shuningdek, chiqindi moddalarning chiqarilishini ta’minlaydi. 18–25 yosh oralig‘idagi yoshlar davri fiziologik va psixologik jihatdan yetuklikka o‘tish bosqichidir. Aynan shu davrda yurak-qon tomir tizimining shakllanishi, barqarorlashuvi va tashqi omillarga nisbatan moslashuv qobiliyati keskin o‘zgaradi. So‘nggi yillarda global ekologik muammolar - havoning ifloslanishi, urbanizatsiya, shovqin, elektromagnit nurlanish, iqlim o‘zgarishlari va psixologik stresslar - yoshlar salomatligiga, xususan yurak-qon tomir tizimi faoliyatiga bevosita va bilvosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu boisdan mazkur adabiyotlar sharhining maqsadi - ekologik omillarning 18–25 yoshli yoshlarning yurak-qon tomir tizimi faoliyatiga ta’sir mexanizmlarini tahlil qilish va mavjud ilmiy manbalar asosida umumlashtirilgan xulosalarni shakllantirishdir. Tanlab olingan 50 dan ortiq maqolalar orasida havoning ifloslanishi, shovqin, elektromagnit nurlanish, yashil hududlar yetishmasligi, oziq-ovqat toksikligi, mikroplastiklar va stress omillari kabi ekologik faktorlarning yurak-qon tomir tizimiga ta’siri o‘rganilgan. Tadqiqotlarda yurak-qon tomir tizimi faoliyati quyidagi fiziologik ko‘rsatkichlar orqali baholangan: • arterial qon bosimi, • yurak urish chastotasi, • yurak ritmi variabilligi, • qon plazmasidagi oksidlovchi stress markerlari, • tomir devori elastikligi, • endotelial funksional ko‘rsatkichlar. Münzel va hamkorlari (2022) olib borgan tadqiqotlarda havodagi 2,5 mikrometrgacha bo‘lgan mayda chang zarralari, NO₂ va ozon konsentratsiyasining ortishi yoshlarning arterial bosimi va yurak urish chastotasini oshirishi aniqlangan. Ularning fikricha, 18–25 yoshli shaxslarning yurak tomir endoteliyasi iflos havoga 322 tez javob beradi - bu holat gipertoniya va aritmiyalarning dastlabki belgilarini yuzaga keltiradi [1]. Yana bir tadqiqotda (de Carlos Back va boshq., 2022) shahar markazlarida yashovchi yoshlarning yurak urish variabilligi pastroq ekani, bu esa stressga chidamlilikni kamaytirishini ko‘rsatgan [2]. Uwishema va hammualliflar (2025) shovqinli muhitda yashovchi yoshlarning simpatik asab tizimi doimiy faollashganligini qayd etgan. Bu esa yurak urishining tezlashuvi, qon bosimi ortishi va yurak mushaklarining charchashiga olib kelgan. Stress gormonlari (kortizol, adrenalin) darajasining ko‘tarilishi yurakning bioelektrik ritmida beqarorlik paydo qiladi. Psixologik stress bilan birga ekologik omillar (issiqlik, havo bosimi o‘zgarishi) bu holatni yanada kuchaytiradi [3]. Zamonaviy hayot tarzida yoshlar ko‘p vaqtni mobil qurilmalar, kompyuter va Wi-Fi muhitida o‘tkazadi. Blaustein va hammualliflar (2024) elektromagnit nurlanish yurak mushaklari elektrofiziologiyasida o‘zgarishlar keltirib chiqarishi, EKG da PQ intervalining biroz qisqarishiga sabab bo‘lishi mumkinligini qayd etganlar. Uzoq muddatli elektromagnit ta’sir yurak ritmini boshqaruvchi parasimpatik mexanizmlarni susaytiradi [4]. Ballin va Neovius (2023) o‘tkazgan tadqiqotlarda jismoniy faollikning pastligi, noto‘g‘ri ovqatlanish, uyqusizlik va havo ifloslanishi kombinatsiyasi yurak-qon tomir tizimiga ikki baravar kuchli ta’sir ko‘rsatishini aniqlagan. Shuningdek, genetik moyillikka ega yoshlar (masalan, gipertoniya yoki dislipidemiya oilaviy tarixi mavjudlar) ekologik omillar ta’sirida tezroq fiziologik o‘zgarishlarga uchrashi aniqlangan [5]. Ko‘plab adabiyotlarda ekologik omillar ta’sirida qon plazmasida erkin radikallar soni ortib, antioksidant himoya tizimi susayishi qayd etilgan. Bu holat tomir devorlarining elastikligini kamaytiradi, aterosklerotik o‘zgarishlarga zamin yaratadi. Yoshlarning yurak-qon tomir tizimi bu stressga nisbatan nisbatan kam kompensatsion imkoniyatga ega bo‘lgani sababli, zararli ta’sir tezroq namoyon bo‘ladi. Muhokama. Tahlil qilingan manbalar shuni ko‘rsatadiki, 18–25 yosh oralig‘idagi yoshlar yurak-qon tomir tizimi ekologik omillar ta’siriga nisbatan sezgir guruh hisoblanadi. Ayniqsa, havoning ifloslanishi, shovqin, elektromagnit nurlanish, noto‘g‘ri ovqatlanish va past jismoniy faollik yurakning fiziologik jarayonlariga kompleks tarzda ta’sir qiladi. Ekologik omillar bilan bog‘liq o‘zgarishlarning ko‘pchiligi dastlab simptomlarsiz kechadi, biroq ular uzoq muddatda yurak ritmi buzilishi, gipertoniya, tomir qattiqligi va metabolik sindrom kabi kasalliklarga olib kelishi mumkin. 323 Shu bois, yoshlar orasida ekologik xavf omillarini aniqlash, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, jismoniy faollikni oshirish, sog‘lom ovqatlanish va stressni boshqarish bo‘yicha psixoedukativ dasturlarni joriy etish muhimdir. Xulosa qilib aytganda, 18–25 yoshdagi yoshlarning yurak-qon tomir tizimi faoliyatida ekologik omillar ta’siri sezilarli o‘zgarishlar keltirib chiqaradi. Havo ifloslanishi, shovqin, elektromagnit nurlanish, mikroplastiklar va psixologik stresslar yurak faoliyatini izdan chiqaruvchi asosiy omillardir. Yoshlarning sog‘lom yurak-qon tomir tizimini saqlash uchun ekologik gigiyena, jismoniy faollik va psixologik barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan kompleks profilaktik choralar amalga oshirilishi zarur. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Münzel T., et al. (2022). Environmental risk factors and cardiovascular diseases. Cardiovascular Research, 118(14), 2880–2894. 2. Ballin M., Neovius M., Ortega F. B. (2023). Genetic and Environmental Factors and Cardiovascular Disease Risk in Adolescents. JAMA Network Open, 6(11): e2343947. 3. Uwishema O., et al. (2025). Environmental Factors and Cardiovascular Susceptibility. Health Science Reports. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11930908 4. Blaustein J.R., et al. (2024). Environmental Impacts on Cardiovascular Health and Disease. Circulation Research. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCRESAHA.123.323613 5. de Carlos Back I., et al. (2022). Lifestyle and Environmental Influences on Cardiovascular Effects in Youth. Journal of Developmental Origins of Health and Disease. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S002175572100139X