NÓKIS QALASI HÁM ONIŃ ÁTIRAPINDA TARQALǴAN MAYDA SÚT EMIZIWSHILERDIŃ MÁWSIMLIK SAN DINAMIKASÍ

327 NÓKIS QALASI HÁM ONIŃ ÁTIRAPINDA TARQALǴAN MAYDA SÚT EMIZIWSHILERDIŃ MÁWSIMLIK SAN DINAMIKASÍ Esimbetov R.M Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Akilbayeva M.M. Qaraqalpaq mámleketlik universiteti 1-kurs magistrantı DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.18031139 Annotaciya Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Arqa-Batıs Qızılqumında Taxtakópir, Qaraózek rayonlarınıń xalıq tıǵız jaylasqan egislik zonası menen, Nókis qumı úsh tárepten, Arqabatısta hám Batısta Nókis qalası, Arqada Taxtakópir, Qaraózek rayonları, Qublada Ellikqala rayonlarınıń egislik zonaları menen tikkeley, Tórtkúl rayonı Batıs Qızılqum rayonlarında túslik qum tıshqanlarınıń jıldan-jılǵa azayıwı olarǵa klimat hám suwsızlıqtıń unamsız tásir kórsetip atır. Taynish sózler: Nókis qalası Arqa-Batıs, Qızılqum, Taxtakópir, Qaraózek, epizootologiyalıq hám epidemiologiyalıq. Izertlewdin áhmiyeti. Búgingi kúnde qorshaǵan ortalıq ekologiyalıq faktorlar tásiri nátiyjesinde kúshli ózgeriske ushiramaqta. Qızılqumnıń aymaǵı bunnan yarım ásir burınǵı tábiyiy jaǵdayındaǵı shólistan emes. Aral teńiziniń qurıwı aqıbetinde jańa tariyx betinde burın bolmaǵan global kólemdegi apachılıq bolıp, kóplegen kútilmegen mashqalalardı keltirip shıǵarmaqta. Sonlıqtan kemiriwshilerdiń, sonıń ishinde, kishi qum tıshqanlarınıń biotoplarda tarqalıwı, túrler aralıq baylanısları, ektoparazitlerin úyreniw, biologiyası, ekologiyası, epizootologiyalıq hám epidemiologiyalıq áhmiyetin bahalaw hám olarǵa qarsı zamanagóy gúresiwdiń nátiyjeli ilajların islep shıǵıw hám ámeliyatqa engiziw ilimiy-ámeliy ámeliyetke iye. Izertlewdiń maqseti: Nókis qalası hám onıń átirap aymaǵında tarqalǵan mayda sút emiziwshi haywanlardıń sońǵı jıllardaǵı hám máwsimlik dinamikasın, morfobiologiyalıq, ekologiyalıq ózgesheliklerin hám epidemiologiyalıq áhmiyetin úyreniwden ibarat. Izertlewdiń wazıypaları: -kishi sút emiziwshilerdiń máwsimlik, jıllıq, kóp jıllıq san ózgerislerin talqılaw (Meriones meridianus) biotoplarda tarqalıwın úyreniw; - kóbeyiw ekologiyası, jası, jınısı hám fenologiyasın úyreniw; - populyaciya muģdarı hám kóp jıllıq san dinamikasın anıqlaw; Izertlew obekti: Nókis qalasi hám oniń jaqın aymaqlarında a tarqalǵan úlken qum tıshqanınıń keyingi jıllardaǵı hám máwsimlik dinamikası. Izertlewdiń usılları. zoologiyalıq, ekologiyalıq, biometriyalıq, statistikalıq salıstırmalı analiz usıllarınan paydalanılgan. 328 Izertlew nátiyjeleri: Úlken qum tıshqanınıń máwsimlik sanı, kóp jıllıq san dinamikasına qaraǵanda, olardıń aymaqta jaylasıw tiplerine baylanıslı. Nókis qalasi hám oniń aymaǵında úlken qum tıshqanınıń máwsimlik san denamikası joqarı hám depressiya dáwirinde bir-birinen úlken ayırmashılıqlarǵa iye. Joqarı san kórsetkishi jıllarında báhárgi kóbeyiwden keyin 1 gektarǵa keletuǵın bas sanın, qıslap shıqqan bas sanı menen salıstırǵanda 2-3 esege artadı, al depressiya jıllarında ol kózge kórinetuǵın dárejede bolmaydı. San muǵdarı gúzde, qıs aldın shańaraqlıq jaylasıwdan keyin ol turaqlasadı [1; 52-54-b., 2; 25-26-b.] Úlken qum tıshqanınıń joqarı san kórsetkishi dáwirinde tıshqanı bar koloniyalar bir tutas, yaǵnıy bir tegis jaylasıw tiplerinde 80-100%, 1 gektarǵa keletuǵın sanı 6-10 basqa jetedi. 1964-1968-jılları pútkil aymaq uzaq waqıt hám bir tegis tıshqanı bar koloniyaları menen qaplanǵan. Depressiya jıllarında tıshqanı bar, yaǵnıy iyeli koloniyasınıń sanı 5% tómen, 1 gektarga keletuǵın tıshqanlar sanı 0,10,2 bastan aspaǵan. Hátte bir tegis jaylasıw tiplerinde de aylanba tárizli, lentali, qum etegi massivlerinde, úshlemshi qır-platolarda, magistral jol boylarında, ádette, mikroklimat payda bolip, ósimliklerdiń rawajlanıwı pútkilley basqasha boladı. Hárbir joqarı san hám depressiya dáwiriniń dawamlılıǵı tirishilik jaǵdayına baylanıslı 2-4 jilǵa shekem sozıladı. Úlken qum tıshqanınıń uzaqqa sozılǵan tómen san dárejesin, gektarına 5 tıshqannan keletuǵın 1952-1960-jıllardaǵı jaǵdaydı sol jılları barlıq aymaqlarda ótkerilgen úlken qum tıshqanınıń oba keseliklerinıń tiykarǵı saqlawshısı hám tasıwshısın ximiyalıq jol menen joq etiw jumısları menen túsindiriw múmkin. Onnan keyingi uzaq dáwirde (20 jıl) úlken qum tıshqanınıń sanı gektarına 3 bastan az bolıwı Aral teńiziniń qurıwı menen pútkil regionda ekologiyalıq jaǵdaydıń keskin jamanlasıwı menen dálillenedi. Onı 1970-1973-jıllardaǵı depressiyadan keyingi monitoring baqlawlar nátiyjesinde alınǵan. Joqarı san dinamika dáwiriniń ástelik penen jıl sayın qısqarıp barıwınan da ayqın kóriw múmkin. Izertlew nátiyjesinde alınǵan maǵlıwmatlar nátiyjesinde, joqarı san dáwirinde tıshqanı bar (iyesi bar) koloniyalar sanı onsha biyik bolmaǵan qatar-jollı qumlarda 67,4-100%, úlken biyik tereń oylı qum aymaqlarında 82,6-100%, al depressiya dáwirinde sáykes túrde: 0-9,3% ten, 2,0-15,2% ke shekem bolǵanlıǵın kórsetedi. Eń qızıqlısı, tirishilik ushın qolaysız jıllarda ayırım koloniyalardı tıshqanlar depressiyanıń barlıq dáwirlerinde de turaqlı túrde paydalanıp keletuǵını anıqlandı. Bunday koloniyalar epizootologiyada júdá áhmiyetli esaplanadı, stacionar baqlawlar nátiyjesinde júdá bahalı magliwmatlar aniqlandı. Júdá úlken uyali tereń, keń shayanalı qatar qum biotoplarında koloniyalar domalaq yamasa yarım domalaq 329 formada, qatar dizbekli-uyali qumlarda bolsa olar ádette qum dizbekleri boylap sozilgan lenta tárizli jaylasıw formasında boladı. Eki biotopta da olar júdá úlken 100200 in tesikleri bolıp, olardıń keńligi, jası boyınsha bir-birinen parıq qıladı: 1) Kóp jıllıq eski in ortası oyilgan, bioorayları in tesikleri ústinde, máwsimlik tazalaw procesinde shıǵındılardan jiynalgan 2-3 kishi tóbelikler payda boladı. Birinshi rezerv ósimlikleri jep taslanǵan, paydalanıw zonası úlken. Bir neshe áwlad tárepinen paydalanılǵan. 2) Orta jastaǵı koloniyalar, orayında birlemshi zapas ósimlikler saqlanǵan. Paydalanıw zonası kishirek. In tesikleri orayda kóp hám olar hár túrli tárepke qarap ashilgan. Aziq kamerası keń. Eki tipte de jer astı in jolları 2-3 yaruslı. Urǵashılarınıń tuwıw inleri óz aldına jaylasqan. 3) Jas koloniyalardıń kórinisi onsha anıq yemes, orayda kishi kóriniste boladı. In tesikleri tar, onsha keń emes, úyinshikleri kishi, jas tıshqanlar bólekleniw dáwirinde paydalanadı, tuwıw kamerası joq, azıq toplaw kamerası turaqlı emes. Olar uzaq paydalanılmaydı. Inlerdiń barlıq tesikleri tolıq paydalanılmaydı. Qısqı paydalanıw rezerv tesigi az bolıp báhárde barlıq uyalardan tolıq paydalanıladı. Jazda tuyuq inleri azayadı, gúz máwsiminde qısqı zapasların toplaw ushın inleri jáne kóbeedi. Fevral hám mart aylarında 1 den 3 ke shekem tıshqanı bar koloniyalar sanı kóbeyedi (1-keste). 1-keste. Nókis qalasi aymaǵında úlken qum tıshqanı bar koloniyalardıń máwsimlik sanı kórsetkishleri. Baqlaw waqtı Baqlanǵan koloniyalar sanı Koloniya sanı, % esabında I topar (1-2 tıshqan bar) II topar, (3-4 tıshqan bar) III topar (5-6 tıshqan bar) IV topar, (6 hám onnan artıq tıshqan bar) fevral 7. 71,4; 28,6; - - mart 7. 100,0 - - - May 10. 40,0; 30,0; 10,0; 20,0; Iyun 34. 47,7. 38,6; 9,1. 4,6; Iyul 55. 52,7. 32,7. 12,7. 1,9. Sentyabr 20. - 20,1; 60,2. 19,7. Oktyabr 20. - 10,0; 71,0; 19,0; I-II topar koloniyalarınıń fevral ayınan may ayına shekem 30-40% ke kemeyiwi qıstan shıqqan tıshqanlardıń kóbeyiw dáwirinde tuwılǵan jaslarınıń jer betine shıǵıwı hám tarqalıwı menen baylanıslı. 330 Nókis qalasi aymaǵında úlken qum tıshqanınıń tarqalıwı may ayınan baslanadı. Bul tuwilgan jas tıshqanlardıń jınısıy jetilip, óz aldına jup bolip jasawga ótiwi menen túsindiriledi. Birinshi áwládta tuwılǵan jasları tarqalıwda dáslep jaqın iyesiz koloniyalarǵa barıp, qısqa waqıt ishinde ózlestiredi, eger qáwip tuwılǵanda tez burınǵı koloniyasına qaytıp ketedi. Tarqalıwdan keyin tıshqanlardıń minez-qulqı ózgeredi. Kóplegen olarda ózine tán xarakterli hawazǵa iye bolıp qáwip tuwilganda koloniyadagi basqa tıshqanlardı eskertedi. Tarqalıw dáwirinde ses bolmaydı, bul dáwirde olar sessiz jasırınıp inlerine kirip ketedi. Úlken qum tıshqanı júdá sergek bolip, koloniyaga qáwip tuwılıwı menen ogan itibarın qaratadi, islep atırgan háreketin toqtatadı hám qorganiwga tayarlıq kóredi. Sonday-aq, olar koloniyadan uzaq bolmagan baqlawshını da baqlap turadi. Paydalanilǵan ádebiyatlar: 1. Asenov G.A., Sayimova Z.U., Shaniyazov O.B. Polovozrastnaya struktura populyacii bolshoy peschanki na Nukusskom uchastke Kızılkumov v period ix rasseleniya. 2. Asenov G.A., Asenov J.G., Sayimova Z.O. K xarakteristike mnogoletney i sezonnoy dinamiki chislennosti bolshix peschanok i epizootiynoy aktivnosti v Zapadnıx Kizilkumax. //Trudi kafedrı zoologni Nukus. gos. ped. instituta. -Nókis. 1996. S.25-26. 3. Esimbetov R.M., Asenov G. Rasprostranenie i dinamika chislennosti pesennoy peschanı (Meriones Meridianus) v rayone nukusskix peskov Kızılkumov //materialı mejdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferencii "ekologicheskiy monitoring posledstviy aralskoy katastrofı dlya zdorovya cheloveka i soxraneniya biosferı. Nókis.2022. S.29. 4. Esimbetov R.M., Matrasulov G.J. Reproduktivnaya dinamika bolshogo peschanika (Rhombomys opimus L.) v Nukusskix peskax Kızılkumov // Sbornik statey VII Mejdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferencii nauki i prosveshenie: aktualnıe voprosı, dostijeniya i innovacii. - Penza: MSNS "Nauka i Prosveshenie." 2022. - S. 14-16. 5. Matrasulov Ǵ.J., Allamuratov B.Dj., Esimbetov R.M., Asenov G., Qutlımuratov M.S. Qızılqumnıń Nókis qumı átirapındaǵı maydanlarında úlken qumırsqanı (Rhombomys opimus licht.) kóbeyiwi, biologiyalıq potencialınıń ózine tán ózgeshelikleri // Material mejdunarodnoy nauchno-prakticheskoy konferencii "Oxrana i ratsionalnoe ispolzovanie prirodnıx resursov yujnogo Priaralya." - Nukus: , 2019. - S. 134-137.