BOZATAW RAYONI MAYDA SHAQALI QARA MALLARINIŃ GELMINTOFAUNASIN ÚYRENIW

348 BOZATAW RAYONI MAYDA SHAQALI QARA MALLARINIŃ GELMINTOFAUNASIN ÚYRENIW Esimbetov R.M., G.K. Daryabayeva. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.18031428 Kiriw. Bul teziste Bozataw rayonı sharayatında mayda shaxlı qaramallar (qoy hám eshkiler) arasında ushırasatuǵın tiykarǵı gelmint túrleri, olardıń tarqalıwı, bioekologiyalıq ózgeshelikleri hám de aymaq sharayatınıń parazitlerdiń rawajlanıwına tásiri sáwlelendirilgen. Sonday-aq, jergilikli xojalıqlarda ushırasatuǵın invaziya derekleri hám aldın alıw ilajları haqqında maǵlıwmatlar beriledi. Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında sharwashılıqtıń áhmiyetli tarmaǵı bolǵan mayda shaxlı qara mallardıń densawlıǵına eń kóp zıyan keltiretuǵın faktorlardıń biri - gelmintozlar bolıp tabıladı. Bozataw rayonı klimatınıń kontinental, qurǵaq hám ıssı bolıwı gelmintlerdiń kóbeyiwi hám sırtqı ortalıqta saqlanıwı ushın qolaylı sharayat jaratadı. Sonıń ushın jergilikli populyaciyalar arasında parazitler quramı hám bioekologiyasın úyreniw úlken ámeliy áhmiyetke iye. Mámleketimizde sharwashılıq, sonıń ishinde qoyshılıq agrar tarawdıń áhmiyetli tarmaqlarınan biri bolıp esaplanadı, adam turmısında azıq-awqat ónimlerin (gósh, may), kiyim-kenshek (teri, jún) hám basqa da ónimlerdi alıwda áhmiyetli orındı iyeleydi. Qoyshılıqta alınatuǵın ónimlerine qarap gósh-may, gósh-jún hám gósh-jún-sút baǵdarlarına bólinedi, olar óz gezeginde mayin júnli, jarım mayin júnli, qattı júnli, yarım qattı júnli, terili, postınlıq baǵdarlarǵa ajıratıladı. Sharwashılıq tarmaqların jáne de rawajlandırıw maqsetinde 2015-jıl 29dekabrdegi "Awıl xojalıǵında ekonomikalıq reformalardı jáne de tereńlestiriw baǵdarlaması" PQ-2460-sanlı qararı qabıl etilgen. Usı qararda 2016-2019-jıllarda sharwashılıq tarawın kompleksli rawajlandırıwǵa ayrıqsha áhmiyet berilgen. Qarardıń orınlanıwın támiyinlew maqsetinde Ministrler Kabinetiniń 2016-jıl 16yanvardaǵı 12-sanlı májilis protokolınıń 5-qosımshası menen "Respublikada 2016jılda qarakólshilik hám eshkishlikti jetistiriwdi rawajlandırıw, qarakólshilik xojalıqlarınıń ekonomikalıq turaqlılıǵın támiyinlew, ónim islep shıǵarıw kólemin kóbeytiw hám eksport potencialın arttırıw boyınsha ámelge asırılatuǵın ilajlar Baǵdarlaması" tastıyıqlanǵan. Izertlewdiń maqseti. Bozataw rayonı aymaǵında eshki gelmintleriniń túr quramı, túrli regionlarda tarqalıw nızamlılıqları, keń tarqalǵan hám eshkilikke zıyan keltiretuǵın wákilleriniń bioekologiyalıq ózgesheliklerin úyreniwdiń házirgi jaǵdayı 349 hám kóp jıllar dawamında eshki gelmintlerin úyreniw boyınsha alıp barǵan izertlew jumıslarımız hám de qánige ilimpazlar tárepinen taraw boyınsha basıp shıǵarılǵan jumıslardıń nátiyjelerin tallaw bolıp tabıladı. Izertlew materialları hám tekseriw usılları. Izertlew jumısları Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Bozataw rayonında alıp barıldı. Bozataw rayonı aymaǵında mayda shaxlı qaramallardıń gelmintler menen ziyanlanǵanın anıqlawda akademik K.I. Skryabinnin [1] tolıq hám tolıq emes gelmintologiyalıq jarıp kóriw usılı menen tekseriw júrgizildi. Izertlew nátiyjeleri hám olardıń analizi. Bozataw rayonı aymaǵında tarqalǵan eshkilerdiń gelmintlerin úyreniw maqsetinde alıp barǵan izertlew jumıslarımızdıń nátiyjeleri hám de bul baǵdarda izzertlewler alıp barǵann kóplegen gelmintolog ilimpazlarımız tárepinen basıp shıǵarılǵan ilimiy maqalalar, monografiyalar, qorǵalǵan dissertaciyalar paydalanıldı. Ótkerilgen izertlew jumıslarımızdıń kórsetiwinshe Bozataw rayonı aymaǵında eshkilerdiń gelmintler menen ulıwma zıyanlanıwı 94,1% ti quraydı, bunda trematodalar menen ulıwma zıyanlanıwı 76%, cestodalar menen zıyanlanıwı 80% hám nematodalar menen zıyanlanıwı 94,1% ti quraydı. Eshkilerde parazitlik etiwshi gelmintlerden 40 túriniń rawajlanıwı tikkeley, yaǵnıy olardıń rawajlanıwında aralıq xojeyinler qatnaspaydı. Qalgan 34 túriniń rawajlanıwında aralıq hám qosimsha xojayınlar sıpatında dushshi suw hám qurgaqlıqta jasawshı qarın ayaqlı mollyuskalar, qalqanlı keneler, qumirsqalar, eki qanatlı shıbın-shirkeyler, jirtqish sút emiziwshiler hám de adamlar qatnasadı. Eshkilerde anıqlanǵan 34 túrden - Multiceps gaigeri (larvae) hám Skrjabinema caprae túrleri eshkiler ushın endemik esaplanadı, yaǵnıy olar tek ǵana eshkilerde parazitlik etedi. Juwmaq. Solay etip, alıp barǵan izertlew jumıslarımızdıń nátiyjesi boyınsha hám kóplegen qánige alımlarımız tárepinen basıp shıǵarılǵan jumıslardı tallaǵanımızda, eshkilerdiń gelmintleri Bozataw rayonı aymaǵında birdey dárejede izertlenbegenliginiń gúwası boldıq. Qullası bul aymaqta mayda qaramallar, sonıń ishinde, eshkiler gelmintologiyalıq kózqarastan rejeli tiykarda kompleksli izertlew jumısları derlik alıp barılmaǵan. Keyingi jılları ekologiyalıq hám antropogen faktorlar tásirinde Bozataw rayonı aymaǵında qanshadan-qansha ózgerisler júz berdi, yaǵnıy awıl xojalıǵı haywanları baǵılatuǵın úlken maydandaǵı jaylawlardıń qısqarıwı, suw tamtarıslıǵınıń payda bolıwı, jerlerdiń shorlanıwınıń artıp barıwı nátiyjesinde qolaysız ekologiyalıq jaǵdaylar júzege kele basladı, bul bolsa álbette haywanat dúnyasına, sonıń ishinde, sharwa mallarında parazitlik etetuǵın gelmintler faunasına da óz tásirin kórsetpey qoymaydı. Bunday sharayatta bazı bir gelmint túrleri jańa sharayatqa hám ortalıqqa 350 beyimlesip keń tarqalıwı, basqa túrleri bolsa kerisinshe azayıwı yamasa pútkilley joq bolıp ketiwi múmkin. Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi: 1. Скрябин К.И. Методы полных гельминтологических вскрытий позвоночных, включая и человека. –М.-Л.: Изд.1-го МГУ, 1928. -45 с. 2. Краббе Г. Cestodes по материалам Федченко «Путешествие в Туркестан”, т. III, ч. II, тетрадь I. Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологиии этнографии, 1879, т. 34, в. I. 3. Линстов О. Круглые черви и сосальщики по материалам Федченко «Путешествие в Туркестан”, т. II. ч. 5. Известия Императорского общества любителей естествознания, антропологиии этнографии, 1886, т. 34, вып. 2. С. 1-40. 4. Скрябин К.И. К характеристике гельминтофауны домшних животных Туркестана. Дис.магистра вет. наук. Юрьев, 1916. 5. Азимов Д.А. Гельминты овец юга Узбекистана и динамика главнейших гельминтозов. Автореф. канд. дисс., М., 1963. -22 с. Автореф. канд. дисс., М., 1975. -24 с. 6. Азимов Д.А., Убайдуллаев Я.У. Протостронгилиды мелкого рогатого скота. В сб. “Экология и биология паразитических червей животных Узбекистана”. Т., Изд-во “Фан”. 1976, С. 13-19. 7. Дадаев С. Эколого-географические особенности гельминтов домашних копытных животных юга Узбекистана: Автореф. дисс... канд. биол. наук. - М., 1978. -24 с. 8. Палўаниязова Д.А., Дадаев С.Д. Қорақалпоғистон майда шошхли моллари цестодофаунаси ва уларни тарқалиши // IX Международная научно-практическая конференция, посвященная 80-летию со дня образования Академии наук Республики Узбекистан «Проблемы рatsiонального использования и охрана биологических ресурсов южного Приаралья» Нукус: 2023. – С.185-189. 9. Paluaniyazova D.A., Avezimbetov Sh., Allambergenov D., Dadayev. S. Qoraqalpog‘iston sharoitida qo‘ylar fassiolyozi va Fasciola gigantica ning birinchibor o‘pkada uchrashi // Материалы международной научно-практической 127 конференции, посвящённая 80летию доктора сельскохозяйственниых наук, профессора, академика Мамбетназарова Бисенбая Сатназаровича. Част II. Нукус: 2023. – С.238-239. 10. Палўаниязова Д.А., Дадаев С., Қаниязов А.Ж. Қорақалпоғистон шороитида эчкилар (Capra hircus l.) гельминтлари тур таркиби ва уларнинг организмда тақсимланиши. // НМПИ “Фан ва жамият” илмий – услувий журнал. -2023,- №1, -Б. 39-42.