BOLALARDA MUSIQAGA IJODIY QOBILIYATLARNI RIVOJLANTIRISHDA OTA-ONALARNING VAZIFALARI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 451 BOLALARDA MUSIQAGA IJODIY QOBILIYATLARNI RIVOJLANTIRISHDA OTA-ONALARNING VAZIFALARI Pazilova Gulasal Qo'qon ixtisoslashtirilgan san'at maktabi o'qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.18042661 Annotatsiya. Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda musiqiy ijodkorlik qobiliyatlarini shakllantirishda oilaning, xususan, ota-onalarning o‘rni va vazifalari yoritilgan. Musiqa orqali bolaning estetik didi, emotsional sezgirligi, ritmni his etish, tovushlarni farqlash, ijodiy fikrlash kabi fazilatlarini rivojlantirishning samarali yo‘llari tahlil qilinadi. Shuningdek, ota-onalarning bolalar bilan musiqiy faoliyatni tashkil etishdagi amaliy tavsiyalari, ularning musiqaga bo‘lgan ijobiy munosabatini shakllantirishdagi pedagogik yondashuvlar bayon etiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, oilada musiqaga bo‘lgan muhabbat va e’tibor bolada ijodiy qobiliyatning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: musiqiy tarbiya, ijodiy qobiliyat, maktabgacha yoshdagi bola, ota-onalar mas’uliyati, estetik tarbiya, musiqiy faoliyat, rivojlantirish. Kirish. Bugungi globallashuv davrida bolalarning ijodiy fikrlashini, estetik didini va hissiy dunyosini boyitishda musiqaning ahamiyati beqiyosdir. Musiqa nafaqat bolada eshitish va ritm hislarini rivojlantiradi, balki uning shaxsiyati, dunyoqarashi va emotsional holatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotchilarning fikricha, musiqa shaxsning estetik va ma’naviy kamolotida muhim o‘rin tutadi, chunki u “bolaning his-tuyg‘ularini uyg‘otadi, tafakkurini faollashtiradi va ijodkorlikka undaydi” (Rasulova, 2021). Musiqa nafaqat bolaning eshitish, ritm va ohangni his etish qobiliyatini rivojlantiradi, balki uning shaxsiyati, dunyoqarashi va emotsional holatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Vygotskiy (1982) ta’kidlaganidek, estetik tarbiya, ayniqsa musiqiy faoliyat orqali, bolaning “ichki dunyosini uyg‘otuvchi, hissiyot va tafakkur uyg‘unligini ta’minlovchi” jarayon sifatida namoyon bo‘ladi. Shu jarayonda ota-onalar asosiy tarbiyaviy kuch sifatida alohida o‘rin tutadi. Otaonaning musiqaga bo‘lgan qiziqishi, uy sharoitida bolani qo‘llab-quvvatlashi, birgalikda qo‘shiq kuylash yoki raqsga tushish kabi faoliyatlar bolaning musiqiy ijodiy qobiliyatlarini mustahkamlaydi. Ota-onalarning faol ishtiroki bola shaxsida “musiqaga nisbatan barqaror qiziqish, emotsional sezuvchanlik va estetik didni shakllantirishga xizmat qiladi” (Karimova, 2023). Shu jarayonda ota-onalar asosiy tarbiyaviy kuch sifatida muhim rol o‘ynaydi. Otaonaning musiqaga bo‘lgan qiziqishi, uy sharoitida bolani qo‘llab-quvvatlashi, birgalikda kuylash yoki raqsga tushish kabi faoliyatlar bolaning musiqiy ijodiyligini kuchaytiradi. 1. Musiqiy ijodkorlikning mohiyati Musiqiy ijodkorlik — bu bola tomonidan musiqiy obrazlarni qayta ishlash, o‘z ifodasini topish, yangi ohanglar yaratish yoki mavjud kuylarni ijodkorona ijro etish qobiliyatidir. Maktabgacha yoshda bu jarayon o‘yin, qo‘shiq aytish, raqsga tushish yoki musiqa asboblaridan foydalanish orqali namoyon bo‘ladi. 2. Ota-onalarning o‘rni va vazifalari REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 452 Ota-onalar bolada musiqaga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirishda quyidagi yo‘nalishlarda faol bo‘lishi zarur:  Bolaning musiqiy faoliyatiga qiziqish uyg‘otish (qo‘shiq aytish, ritmik o‘yinlar, kuy tinglash).  Uyda musiqaga oid muhit yaratish (musiqa asbobchalari, musiqa tinglash burchagi).  Bolaning muvaffaqiyatini rag‘batlantirish, tanqid qilish o‘rniga ijobiy baholash.  Tarbiyachi va musiqa rahbari bilan hamkorlikda bola musiqiy qobiliyatini kuzatish.  Bolaga milliy kuylar, xalq qo‘shiqlari va bolalar musiqasini tinglatish orqali milliy qadriyatlarga hurmat ruhini singdirish. 3. Ijodiy qobiliyatni rivojlantirish usullari  Ritm o‘yinlari: musiqiy so‘z o‘yinlari, chapak chalish, maromni topish o‘yinlari.  Qo‘shiq ijrosi: bolaning ovoz diapazoniga mos, quvnoq va mazmunli qo‘shiqlar tanlash.  Musiqa asboblari bilan tanishtirish: baraban, metallofon, qo‘ng‘iroqcha kabi oddiy asboblar orqali tovushni idrok etish.  Oilaviy musiqiy kechalar: ota-onalar va bolalar ishtirokida birgalikda qo‘shiq aytish, raqs tushish, tanlovlar o‘tkazish. Xulosa. Bolalarda musiqiy ijodiy qobiliyatni rivojlantirishda ota-onalarning roli beqiyosdir. Ular bola uchun eng yaqin tarbiyachi sifatida musiqani sevish, eshitish, tushunish va ifoda etish madaniyatini shakllantiradilar. Ota-onaning mehrga to‘la, quvnoq va ijodiy muhit yaratishi bolaning musiqiy dunyosini boyitadi, uning his-tuyg‘ularini ifodalash, ritmni sezish va ijodiy tafakkurini rivojlantirishga zamin yaratadi. Musiqiy tarbiya jarayonida oiladagi ijobiy muhit, ota-onaning shaxsiy namunasi, birgalikda kuylash, musiqa tinglash yoki oddiy ritmik harakatlar bajarish bolaning ijodiy o‘sishida muhim omil hisoblanadi. Shu bois ota-onalar bolalarining musiqiy qiziqishlarini muntazam qo‘llab-quvvatlab borishlari, ularni musiqiy faoliyatga rag‘batlantirishlari zarur. Tavsiyalar: 1. Ota-onalar bolalari bilan birgalikda turli janrdagi musiqalarni tinglash, ularning mazmuni va kayfiyatini muhokama qilishlari lozim. 2. Uy sharoitida qo‘shiq kuylash, raqsga tushish, oddiy musiqiy o‘yinlar tashkil etish orqali bolalarda ijodiy faollikni rag‘batlantirish tavsiya etiladi. 3. Bolaning musiqiy qiziqishlariga hurmat bilan yondashish, ularni majburlashsiz, ijobiy motivatsiya asosida qo‘llab-quvvatlash muhimdir. 4. Maktabgacha ta’lim muassasasi bilan hamkorlikda musiqiy tadbirlar, ota-ona va bolalar ishtirokidagi ijodiy kechalar o‘tkazish foydali natija beradi. 5. Ota-onalar musiqiy savodxonlikni oshirish bo‘yicha seminar, trening va mahorat darslarida muntazam ishtirok etishlari maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-maydagi PQ–4312-son qarori — “Maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 2. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi (2022). Maktabgacha ta’lim tashkilotlari uchun davlat o‘quv dasturi “Ilk qadam”. Toshkent. 3. Abdullayeva, G. (2020). Maktabgacha yoshdagi bolalarda estetik tarbiyani shakllantirishda musiqa vositasining o‘rni. Toshkent: TDPU nashriyoti. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 453 4. Gordon, E. (2007). Learning Sequences in Music: Skill, Content, and Patterns. Chicago: GIA Publications. 5. Jalilova, S. (2022). Bolalarda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirishda oilaning roli. “Pedagogika va psixologiya” jurnali, №4, 61–65-betlar. 6. Karimova, N. (2023). Ota-onalarning musiqiy tarbiyadagi o‘rni va mas’uliyati. “Maktabgacha ta’limda innovatsiyalar” ilmiy jurnali, №2, 45–49-betlar. 7. Kodirova, D. (2019). Musiqa ta’limi nazariyasi va metodikasi. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 8. Montessori, M. (2017). The Absorbent Mind. New York: Holt, Rinehart and Winston. 9. Rasulova, M. (2021). Maktabgacha yoshdagi bolalarda musiqiy tarbiyaning psixologik asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti. 10. Vygotskiy, L. S. (1982). Psixologiya iskusstva. Moskva: Pedagogika.