BOLALARNI IQTISODIY TARBIYALASHDA OTA-ONALARNING IJTIMOIY VAZIFALARI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 451 BOLALARNI IQTISODIY TARBIYALASHDA OTAONALARNING IJTIMOIY VAZIFALARI Sultonova Nurxon Anvarovna1, Toxirova Zahroxon Odiljon qizi2 1Qo‘qon DU Maktabgacha ta’lim kafedrasi dotsenti, 2Qo‘qon DU talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.18042694 Annotatsiya. Ushbu maqolada bolalarda iqtisodiy tafakkur va mas’uliyatni shakllantirishda oilaning, xususan, ota-onalarning o‘rni va ijtimoiy vazifalari yoritilgan. Oilaviy tarbiyaning iqtisodiy komponenti bolani tejamkorlik, mehnatsevarlik, mustaqillik va mas’uliyatlilik ruhida tarbiyalashga xizmat qiladi. Ota-onaning shaxsiy namunasi, iqtisodiy faoliyatga bo‘lgan munosabati va kundalik hayotdagi odatlari bolaning iqtisodiy madaniyatini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so‘zlar: iqtisodiy tarbiya, ota-ona, ijtimoiy mas’uliyat, tejamkorlik, iqtisodiy tafakkur, oilaviy qadriyat, mas’uliyat, bolalik davri. Kirish. Bugungi kunda jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri — yosh avlodning iqtisodiy ongini va amaliy ko‘nikmalarini shakllantirishdir. Iqtisodiy tarbiya insonni atrofdagi resurslardan oqilona foydalanishga, mehnatga hurmat bilan qarashga va tejamkorlik madaniyatini o‘zlashtirishga o‘rgatadi. Bu borada ota-onalar — bola uchun birlamchi ijtimoiy muhitni yaratuvchi asosiy shaxslar sifatida katta rol o‘ynaydi. Pedagog olima A. Yo‘ldosheva (2022) ta’kidlaganidek, “Iqtisodiy tarbiya eng avvalo oilada boshlanadi. Bola ota-onaning kundalik mehnati, xarajatni rejalashtirishi va mablag‘ni tejash madaniyatini kuzatar ekan, unda iqtisodiy tafakkur shakllanadi.” Oilada iqtisodiy tarbiya jarayoni ota-onalarning ijtimoiy vazifalarini ongli ravishda bajarishlariga bog‘liq. Ushbu vazifalarni quyidagi yo‘nalishlarda ko‘rib chiqish mumkin: 1. Axborot va tushuntirish vazifasi. Ota-onalar bolaga iqtisodiy tushunchalarni sodda va hayotiy misollar orqali tushuntirishi zarur: pulning qadri, mehnatning natijasi, tejamkorlik, xarajat va daromad o‘rtasidagi bog‘liqlik kabi. Masalan, birgalikda do‘konga chiqish, xarid ro‘yxatini tuzish yoki oilaviy byudjetni muhokama qilish bu jarayonning samarali shakllaridandir. 2. Namuna ko‘rsatish vazifasi. Vygotskiy (1982) fikricha, bola ko‘p hollarda kattalarning xatti-harakatini takrorlash orqali o‘rganadi. Shu sababli ota-onaning mehnatsevarligi, mas’uliyati va iqtisodiy madaniyati bolaning iqtisodiy xulq-atvorini shakllantiruvchi asosiy omildir. 3. Tarbiyaviy muhit yaratish vazifasi. Ota-onalar bolani kichik yoshdan boshlab uy ishlarida ishtirok ettirishi, mehnatning ahamiyatini tushuntirishi kerak. Bu orqali bola “mehnat–natija–baholash” zanjirini anglaydi, iqtisodiy tafakkuri rivojlanadi. 4. Motivatsiya va rag‘batlantirish vazifasi. Bola tejamkorlik yoki mehnatsevarlik namunasini ko‘rsatganida, ota-onalar uni maqtov yoki kichik sovg‘a bilan rag‘batlantirishi maqsadga muvofiqdir. Bu orqali iqtisodiy faoliyatga nisbatan ijobiy hissiyot shakllanadi. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 452 5. Hamkorlik va ijtimoiylashtirish vazifasi. Ota-onalar maktabgacha ta’lim muassasalari bilan hamkorlikda bolalarda iqtisodiy bilimlarni mustahkamlash yo‘lida ishlashi zarur. Bu esa iqtisodiy tarbiyani oilaviy va ijtimoiy muhitda uyg‘unlashtiradi. Xulosa qilib aytganda, bolalarni iqtisodiy tarbiyalash — bu faqat iqtisodiy tushunchalarni o‘rgatish emas, balki bolaning shaxsiy mas’uliyati, mehnatsevarligi va tejamkorlik madaniyatini shakllantirish jarayonidir. Ushbu jarayonda ota-onalar asosiy ijtimoiy subyekt sifatida beqiyos rol o‘ynaydilar. Bola oilada ota-onaning kundalik iqtisodiy faoliyatini — xarajatlarni rejalashtirish, mehnatni qadrlash, tejamkorlik va mablag‘ni to‘g‘ri sarflash odatlarini — kuzatar ekan, unda iqtisodiy tafakkur va real hayotga tayyorlik shakllanadi. Iqtisodiy tarbiyaning samaradorligi oiladagi ijtimoiy-psixologik muhit, ota-onaning shaxsiy namunasi hamda bola bilan olib boriladigan izchil va tizimli ishlarga bevosita bog‘liqdir. Agar ota-onalar farzandlariga iqtisodiy mustaqillikni asta-sekin o‘rgatsalar, bola resurslarni qadrlashni, ortiqcha isrofgarchilikdan saqlanishni, rejalashtirishni va mehnat natijasini qadrlashni o‘zlashtiradi. Shuningdek, iqtisodiy tarbiya faqat oila doirasida emas, balki ijtimoiy hamkorlik orqali — maktabgacha ta’lim muassasalari, jamoat tashkilotlari va mahalliy hamjamiyat bilan hamkorlikda olib borilganda yanada samarali bo‘ladi. Bu orqali bola iqtisodiy tushunchalarni real hayotiy tajribalar bilan bog‘laydi va ijtimoiy faol shaxs sifatida shakllanadi. Tavsiyalar: 1. Ota-onalar uchun amaliy seminarlar tashkil etish: Maktabgacha ta’lim muassasalari huzurida ota-onalarning iqtisodiy savodxonligini oshirishga qaratilgan treninglar, mahorat darslari va ochiq suhbatlar o‘tkazish lozim. 2. Oilaviy byudjetni rejalashtirishda bolani ishtirok ettirish: Kichik yoshdan boshlab bolalarga xarajatlarni rejalashtirish, zarur va keraksiz xaridlarni ajrata olishni o‘rgatish foydalidir. 3. Mehnat tarbiyasini iqtisodiy tarbiya bilan uyg‘unlashtirish: Uy ishlarida faol qatnashish, mehnat natijasini qadrlash, mustaqil qaror qabul qilish — iqtisodiy tafakkurni rivojlantiruvchi asosiy vositalardandir. 4. Tejamkorlik va ekologik mas’uliyatni uyg‘un targ‘ib qilish: Bola suv, elektr yoki oziq-ovqatni isrof qilmaslik orqali iqtisodiy va ekologik madaniyatni bir vaqtning o‘zida o‘zlashtiradi. 5. Axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish: Ota-onalar bolalar bilan birgalikda onlayn o‘yinlar, interaktiv dasturlar va multfilmlar orqali iqtisodiy tushunchalarni qiziqarli shaklda o‘rgatishlari mumkin. 6. Iqtisodiy qadriyatlarni oilaviy an’analarga aylantirish: Masalan, “oilaviy tejamkorlik kuni”, “mehnat haftaligi” yoki “savdo o‘yini” kabi kichik tadbirlar orqali bolalarda iqtisodiy madaniyatni mustahkamlash mumkin. 7. Hamkorlikni kuchaytirish: Ota-onalar, tarbiyachilar va mahalla faollari birgalikda bolalarning iqtisodiy tarbiyasiga oid loyihalar, ko‘rgazmalar, o‘yinlar va amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazishlari maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Yo‘ldosheva, A. (2022). Oilada iqtisodiy tarbiyaning psixologik-pedagogik asoslari. Toshkent: TDPU nashriyoti. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 453 2. Rasulov, B. (2020). Iqtisodiy madaniyat va shaxs kamoloti. “Pedagogika va psixologiya” jurnali, №3, 45–50-betlar. 3. Vygotskiy, L. S. (1982). Psixologiya razvitiya rebenka. Moskva: Pedagogika. 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-sentabrdagi PQ–3305-son qarori — “Iqtisodiy bilimlarni oshirish va moliyaviy savodxonlikni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 5. Karimova, N. (2021). Maktabgacha yoshdagi bolalarda iqtisodiy tarbiyaning samarali shakllari. Toshkent: Fan va texnologiya. 6. UNESCO (2020). Financial Literacy and Early Childhood Education: Global Perspectives. Paris: UNESCO Publishing. 7. Sharipova, D. (2023). Bolalarda iqtisodiy tafakkurni shakllantirishda oilaning o‘rni. “Ilm va innovatsiya” jurnali, №2, 33–38-betlar. 8. Эсонова М. А.ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ РЕЧИ ДЕТЕЙ МЛАДШЕГО ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА Экономика и социум, 1086-1089 9. Sultonova N.A., O`zbekistonda Maktabgacha ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirishning kelajak istiqbollari. International Scientific and Practical Conference, 2023/11/30., 4-7. https://www.conferenceseries.info/index.php/education 10. Sultonova Nurkhon Anvarovna, Kadyrova Nasibakhon., Impact of the Internet in the Conditions of Global Processes on Spirituality and Health of Youth., INTERNATIONAL JOURNAL OF INCLUSIVE AND SUSTAINABLE EDUCATION., 2022/12/29., 1/6. p165-168