SHARQ VA G'ARB OLIMLARI MEROSIDA OILADA BOLALARGA EKOLOGIK TARBIYA BERISH MASALALARI

REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 491 SHARQ VA G‘ARB OLIMLARI MEROSIDA OILADA BOLALARGA EKOLOGIK TARBIYA BERISH MASALALARI Sultonova Nurxon Anvarovna1, Shomurotova Zilola2, Kamoliddinova Gulshodaxon2 1Qo‘qon DU Maktabgacha ta’lim kafedrasi dotsenti, 2Qo‘qon DU talabalari https://doi.org/10.5281/zenodo.18042714 Annotatsiya. Ushbu maqolada Sharq va G‘arb mutafakkirlarining merosida ekologik tarbiya g‘oyalari hamda ularning oilada bolalarga ekologik ong va mas’uliyatni shakllantirishdagi o‘rni tahlil etilgan. Sharq allomalari tabiatni inson ma’naviy kamoloti bilan bog‘lab talqin etgan bo‘lsa, G‘arb olimlari ekologik madaniyatni ijtimoiy taraqqiyotning ajralmas qismi sifatida ko‘rgan. Maqolada oilaning ekologik tarbiyadagi o‘rni, ota-onaning namunasi va bolalarning tabiatga bo‘lgan mehrini shakllantirish usullari ilmiy asosda yoritilgan. Kalit so‘zlar: ekologik tarbiya, Sharq mutafakkirlari, G‘arb olimlari, oila, tabiat, ekologik madaniyat, tarbiyaviy meros, ekologik ong, ijtimoiy mas’uliyat. Kirish. XXI asrda insoniyat oldida turgan eng dolzarb muammolardan biri — atrofmuhitni muhofaza qilish va ekologik madaniyatni shakllantirish masalasidir. Bu jarayonning eng muhim bo‘g‘ini esa — oila. Chunki bola ilk bor tabiat bilan muloqotga kirishishni, uni sevish va asrashni oilada o‘rganadi. Sharq va G‘arb olimlarining merosi ekologik tarbiyaning nazariy asoslarini belgilab bergan. Abu Rayhon Beruniy, Alisher Navoiy, Ahmad Donish kabi mutafakkirlar tabiatni inson hayotining ma’naviy manbai sifatida talqin etgan bo‘lsa, G‘arb mutafakkirlari — Jan-Jak Russo, Komenskiy, Pestalozzi va boshqa pedagoglar — ekologik tarbiyani bola shaxsini shakllantirishda muhim vosita deb hisoblashgan. Sharq mutafakkirlari qarashlarida ekologik tarbiya masalalari alohida o‘rinni egallaydi. Sharq allomalari ekologiyani nafaqat ilmiy, balki axloqiy-estetik qadriyat sifatida ham ko‘rganlar.  Abu Rayhon Beruniy “Saydana” asarida o‘simliklar, hayvonlar va tabiiy resurslar haqida so‘z yuritar ekan, insonni tabiatning bir bo‘lagi sifatida ko‘radi va “tabiatni asrash — inson hayotini asrash” g‘oyasini ilgari suradi (Beruniy, 1027).  Alisher Navoiy o‘z asarlarida inson va tabiat uyg‘unligini targ‘ib qiladi. U “tabiat go‘zalligi inson ruhining pokligiga sabab bo‘ladi” deb ta’kidlaydi.  Ahmad Donish esa oilaviy tarbiyada bolaga “atrofdagi borliqni ehtiyot qilish, daraxt ekish, hayvonlarga g‘amxo‘rlik qilish”ni o‘rgatishni asosiy tarbiyaviy mezonlardan biri sifatida belgilaydi. Sharq an’analarida ekologik tarbiya axloqiy tarbiya bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, u bola qalbida mehr, g‘amxo‘rlik va mas’uliyat tuyg‘ularini shakllantiradi. 2. G‘arb olimlari merosida ekologik tarbiya g‘oyalari G‘arb pedagogikasida ekologik tarbiya asosan tabiat orqali tarbiya tamoyiliga asoslanadi.  Jan-Jak Russo “Emil yoki tarbiya to‘g‘risida” asarida bolani tabiat qo‘ynida tarbiyalashni, uni sun’iy muhitdan himoya qilishni eng to‘g‘ri yo‘l deb bilgan. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 492  Y. A. Komenskiy “Buyuk didaktika”da o‘qitish jarayonida tabiatni kuzatish, tajriba va sinov orqali o‘rganish zarurligini ta’kidlagan.  I. G. Pestalozzi esa ekologik tarbiyani insonparvarlik bilan bog‘lab, “bola tabiatni sevsa, u insonni ham sevadi” degan fikrni ilgari surgan. G‘arb olimlari merosida ekologik tarbiya bola shaxsini amaliy faoliyat, kuzatish, tabiatni his qilish orqali shakllantirish zarurligini ko‘rsatadi. 3. Oilaning ekologik tarbiyadagi o‘rni Sharq va G‘arb tajribalarini umumlashtirganda, oilaning ekologik tarbiyadagi vazifalari quyidagilardan iborat:  bolada tabiatga mehr va javobgarlikni tarbiyalash;  tejamkorlik, isrofgarchilikdan tiyilish, resurslardan oqilona foydalanishni o‘rgatish;  bolani tabiatni asrashga yo‘naltiruvchi kundalik faoliyatga (ko‘chat ekish, chiqindini ajratish, suvni tejash) jalb etish;  ota-onaning shaxsiy namunasi orqali ekologik madaniyatni singdirish. Ekologik tarbiya oilaviy qadriyat sifatida qaralgandagina bola shaxsida barqaror ekologik ong shakllanadi. Xulosa sifatida Sharq va G‘arb olimlarining merosini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ekologik tarbiya — bu insonni tabiat bilan uyg‘unlikda yashashga o‘rgatuvchi umuminsoniy qadriyatdir. Oila esa bu qadriyatni avloddan avlodga yetkazuvchi eng muhim ijtimoiy muhitdir. Ota-onalar bolaga ekologik madaniyatni so‘z bilan emas, balki shaxsiy namuna orqali singdirishlari zarur. Ota-onalar uchun tavsiyalar: 1. Ota-onalar oilada ekologik tarbiyaga oid an’analar — daraxt ekish, chiqindini saralash, tabiatni tozalash aksiyalari — ni doimiy odatga aylantirishlari lozim. 2. Bolalarni tabiat qo‘ynida ko‘proq vaqt o‘tkazishga, kuzatish va tajriba orqali o‘rganishga rag‘batlantirish tavsiya etiladi. 3. Maktabgacha ta’lim muassasalari va oilalar o‘rtasida ekologik madaniyatni targ‘ib qiluvchi hamkorlik dasturlarini tashkil etish maqsadga muvofiqdir. 4. Sharq mutafakkirlarining asarlaridan namunalar o‘qish, G‘arb olimlarining ekologik g‘oyalarini o‘yin va faoliyat orqali tushuntirish bolalarda ekologik tafakkurni boyitadi. 5. Ota-onalar ekologik tarbiya bo‘yicha seminar va treninglarda muntazam ishtirok etishlari zarur. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Beruniy, A. R. (1027/1983). Saydana. Toshkent: Fan nashriyoti. 2. Navoiy, A. (1499/1980). Xamsa. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. 3. Donish, A. (1870/1990). Navodir ul-vakoe‘. Dushanbe: Irfon. 4. Russo, J.-J. (1762/1998). Emil yoki tarbiya to‘g‘risida. Moskva: Pedagogika. 5. Komenskiy, Y. A. (1657/1982). Buyuk didaktika. Moskva: Pedagogika. 6. Pestalozzi, I. G. (1801/2003). Lina va Gertruda. London: Routledge. 7. Rasulova, M. (2021). Maktabgacha yoshdagi bolalarda ekologik tarbiyaning psixologik asoslari. Toshkent: TDPU nashriyoti. 8. Karimova, N. (2022). Oilada ekologik madaniyatni shakllantirishning pedagogik omillari. “Maktabgacha ta’limda innovatsiyalar” jurnali, №4, 55–60-betlar. REPUBLICAN SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF PARENTS IN RAISING CHILDREN: MODERN PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACHES”, OCTOBER 15-16, 2025 493 9. UNESCO (2020). Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives. Paris: UNESCO Publishing. 10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi PQ–4477-son qarori — “Atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida ta’lim va tarbiyani takomillashtirish choratadbirlari to‘g‘risida”. 11. Эсонова М. А.ОСОБЕННОСТИ РАЗВИТИЯ РЕЧИ ДЕТЕЙ МЛАДШЕГО ДОШКОЛЬНОГО ВОЗРАСТА Экономика и социум, 1086-1089 12. Sultonova N.A., O`zbekistonda Maktabgacha ta'lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirishning kelajak istiqbollari. International Scientific and Practical Conference, 2023/11/30., 4-7. https://www.conferenceseries.info/index.php/education 13. Sultonova Nurkhon Anvarovna, Kadyrova Nasibakhon., Impact of the Internet in the Conditions of Global Processes on Spirituality and Health of Youth., INTERNATIONAL JOURNAL OF INCLUSIVE AND SUSTAINABLE EDUCATION., 2022/12/29., 1/6. p165-168