O'ZBEKISTON TARIXINI O'RGANISHDA MILLIY XOTIRA VA TARIXIY TAFAKKURNING O'RNI

Dekabr, 2025-Yil 300 O‘ZBEKISTON TARIXINI O‘RGANISHDA MILLIY XOTIRA VA TARIXIY TAFAKKURNING O‘RNI Erkinboyeva Zilola Fayzillo qizi Andijon davlat pedagogika insituti Tarix yo‘nalishi 2-bosqich talabasi. [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.18047712 Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston tarixini o‘rganishda milliy xotira va tarixiy tafakkurning ahamiyati keng tahlil qilingan. Maqolada mustaqillik yillarida tarix faniga bo‘lgan e’tibor, milliy yondashuvning shakllanishi va yoshlar ongida tarixiy tafakkur rivojlanishi masalalari batafsil yoritilgan. Shuningdek, tarixiy xotirani asrashning jamiyat taraqqiyotidagi roli, tarbiyaviy ahamiyati va zamonaviy o‘quv jarayonidagi o‘rni ko‘rsatib berilgan. Kalit so‘zlar: tarixiy xotira, tarixiy tafakkur, milliy yondashuv, O‘zbekiston tarixi, yoshlar, ma’naviyat, tarix fanining roli. Abstract. This article provides an in-depth analysis of the role of historical memory and historical thinking in studying the history of Uzbekistan. The paper examines the national approach to history during the years of independence and explores the development of historical consciousness among youth. The significance of preserving historical memory for social development, educational purposes, and national identity is also highlighted. Keywords: historical memory, historical thinking, national approach, history of Uzbekistan, youth, spirituality, role of history. Tarix fani jamiyat hayotida eng muhim fanlardan biri hisoblanadi. Tarix orqali xalq o‘z o‘tmishini anglaydi, bugungi kunni baholaydi va kelajak uchun xulosa chiqaradi. Tarixiy xotira yo‘qolgan jamiyatda milliy ong susayadi, shuning uchun har bir millat uchun tarixiy xotira asosiy ma’naviy tayanch hisoblanadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, “Tarixiy xotira — bu xalqning kuchi va ma’naviy tayanchidir”¹. Ushbu so‘zlar tarix fanining jamiyat hayotidagi nafaqat ilmiy, balki tarbiyaviy ahamiyatini yaqqol ko‘rsatadi. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin tarix faniga bo‘lgan yondashuv tubdan o‘zgardi. Avvallari cheklangan, biryoqlama talqin qilingan tarixiy voqealar ilmiy asosda qayta o‘rganila boshlandi. Shu sababli tarixni o‘rganish jarayonida milliy xotira va tarixiy tafakkurni shakllantirish dolzarb masalaga aylandi. TARIXIY XOTIRA TUSHUNCHASI VA AHAMIYATI Tarixiy xotira — bu xalqning o‘z o‘tmishi haqidagi umumiy tasavvuri, tarixiy tajribasi va merosiga bo‘lgan munosabatidir. Tarixiy xotira millatning o‘zligini saqlashda asosiy omil hisoblanadi. B. Ahmedov fikricha, “Tarixiy xotira millatning o‘zligini saqlashda eng muhim vositadir”². Tarixiy xotira orqali avloddan avlodga ma’naviy qadriyatlar uzatiladi va jamiyatda birligimiz mustahkamlanadi. Dekabr, 2025-Yil 301 I. A. Karimov o‘z asarlarida ta’kidlaganidek, “O‘z tarixini bilmagan xalqning kelajagi bo‘lmaydi”³. Ushbu fikr tarixiy xotiraning faqat ilmiy emas, balki tarbiyaviy ahamiyatini ham ochib beradi. Shuningdek, tarixiy xotira milliy madaniyat, urf-odatlar, til va an’analarni asrashda ham katta rol o‘ynaydi. Tarixiy voqealarni, buyuk shaxslarni o‘rganish yosh avlodning milliy o‘zligini shakllantiradi. TARIXIY TAFAKKUR Tarixiy tafakkur — bu voqealarni tanqidiy tahlil qilish, sabab-oqibat munosabatlarini aniqlash va xulosa chiqarish qobiliyatidir. Tarixiy tafakkur rivojlangan jamiyatda tarixni ideallashtirish yoki soxtalashtirishga qarshi eng muhim vosita hisoblanadi. A. Asqarov fikricha, “Tarixiy tafakkur voqealarni faqat tasvirlash emas, balki ularni chuqur tahlil qilishni talab qiladi”⁴. Tarixiy tafakkur yoshlar ongida asta-sekin shakllanadi. Bu jarayonda tarixiy manbalar, arxiv hujjatlari va ilmiy adabiyotlardan foydalanish muhim. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar yordamida raqamli manbalarni o‘rganish yoshlarning tarixiy tafakkurini yanada rivojlantiradi. Tarixiy tafakkur rivojlangan shaxslar voqealarni biryoqlama qarashdan saqlanadi va tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi. Bu esa tarixiy haqiqatni to‘g‘ri tushunish va tarixiy xotirani mustahkamlash imkonini beradi. O‘zbekiston tarixini o‘rganishda milliy yondashuv Mustaqillik yillarida O‘zbekiston tarixini o‘rganishda milliy yondashuv ustuvor bo‘ldi. Ilgari e’tibordan chetda qolgan ko‘plab tarixiy manbalar ilmiy muomalaga kiritildi. Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek, Jaloliddin Manguberdi kabi tarixiy shaxslarning o‘rni xolisona baholandi. H. Boboyevning fikricha, “Milliy yondashuv tarixni ideallashtirish emas, balki tarixiy haqiqatni tiklashdir”⁵. Shu yondashuv ilmiy asoslarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Shuningdek, tarix fanini o‘qitish tizimi ham takomillashtirildi. Yangilangan darsliklar va qo‘llanmalar yoshlar ongida tarixiy tafakkurni rivojlantirishga yordam beradi. Tarixiy voqealarni misol bilan tushuntirish yoshlarning qiziqishini oshiradi. Masalan, Amir Temurning yurt birligini ta’minlashdagi faoliyati, Ulug‘bekning ilm-fan sohasidagi ishlari va Alisher Navoiy ijodiy merosi yoshlarni tarixiy xotiraga bog‘laydi. Yoshlar va tarixiy xotirani asrash masalalari Globallashuv davrida yoshlar turli noto‘g‘ri tarixiy ma’lumotlar ta’sirida qolishi mumkin. Shu sababli tarixiy xotirani ilmiy asosda o‘rganish muhim. Z. Islomov fikricha, “Yoshlar tarixiy xotirani asrash orqali milliy ongni mustahkamlaydi”⁶. Tarixiy manbalarni tahlil qilish, solishtirish va xulosa chiqarish ko‘nikmalariga ega bo‘lish muhimdir. Bu jarayonda raqamli manbalar, arxiv hujjatlari va internet resurslari yordam beradi. Shuningdek, tarixiy voqealarni o‘rganish yoshlarni tanqidiy fikrlashga o‘rgatadi, milliy qadriyatlarni qadrlashga undaydi va jamiyat taraqqiyotiga hissa qo‘shadi. O‘zbekiston tarixini o‘rganishda milliy xotira va tarixiy tafakkur muhim o‘rin tutadi. Tarixiy xotira millatning ma’naviy asosini tashkil etsa, tarixiy tafakkur uni ilmiy asosda anglash imkonini beradi. Dekabr, 2025-Yil 302 Talaba sifatida milliy tarixni chuqur o‘rganish va tarixiy tafakkurni rivojlantirish jamiyat taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shadi. Mustaqillik yillarida tarix faniga berilgan e’tibor yoshlar ongida tarixga nisbatan ongli munosabatni shakllantirmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Mirziyoyev Sh. M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. — Toshkent, 2021.1 2. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. — Toshkent, 2008. 3. Ahmedov B. Tarixiy xotira va milliy tafakkur. — Toshkent, 2018. 4. Asqarov A. O‘zbekiston tarixi. — Toshkent, 2019. 5. Boboyev H. O‘zbekiston tarixshunosligi masalalari. — Toshkent, 2017. 6. Jo‘rayev N. Tarix falsafasi. — Toshkent, 2016. 7. Islomov Z. Tarix va milliy ong. — Toshkent, 2020. 8. O‘zbekiston tarixi. OTMlar uchun darslik. — Toshkent, 2021. 9. ¹ Mirziyoyev Sh. M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi., 45-bet. 10. ² Ahmedov B. Tarixiy xotira va milliy tafakkur., 12-bet. 11. ³ Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch., 67-bet. 12. ⁴ Asqarov A. O‘zbekiston tarixi., 102-bet. 13. ⁵ Boboyev H. O‘zbekiston tarixshunosligi masalalari., 88-bet. 14. ⁶ Islomov Z. Tarix va milliy ong., 34-bet.