APPLICATION OF GAT TECHNOLOGY IN INCREASING THE EFFICIENCY OF WATER RESOURCES USE (IN THE EXAMPLE OF SURKHANDARYO REGION)

ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1503 SURXANDARYO VILOYATIDA SUV RESURSLARINI BOSHQARISHDA GIS(GAT) TEXNALOGIYALARINING ROLI VA SAMARADORLIGI TAHLILI Muhamadiyeva Nargiza Qudratovna, Termiz davlat universiteti katta o‘qituvchisi, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Email: [email protected] Suyunova Iroda Qudrat qizi Termiz Davlat Universiteti magistranti E-pochta: irodasuyunova[email protected] Annotasiya: Maqolada Surxondaryo viloyatida suv resurslarini boshqarishda geografik axborot tizimlari (GIS) texnologiyalaridan foydalanishning ahamiyati va samaradorligi tahlil qilingan. Tadqiqot davomida hududning tabiiy-geografik sharoiti, suv manbalari joylashuvi, sug‘oriladigan yerlar va suv taqsimoti jarayonlarini GIS asosida tahlil qilish imkoniyatlari ko‘rib chiqildi. GIS texnologiyalarining suv resurslarini monitoring qilish, bashoratlash va boshqaruv qarorlarini qabul qilishdagi ustunliklari ilmiy asosda yoritildi. Tadqiqot natijalari suv resurslaridan oqilona foydalanish va suv tanqisligi muammolarini kamaytirishda GIS texnologiyalarini keng joriy etish zarurligini ko‘rsatadi. Kalit so‘z: Suv resurslari, GIS (GAT), Surxondaryo viloyati, suv boshqaruvi, sug‘orish tizimi, fazoviy tahlil. ПРИМЕНЕНИЕ ТЕХНОЛОГИИ GAT ДЛЯ ПОВЫШЕНИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ВОДНЫХ РЕСУРСОВ (НА ПРИМЕРЕ СУРХАНДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ) Мухамадиева Наргиза Кудратовна, Старший преподаватель Термезского государственного университета, Доктор философии (PhD) по педагогическим наукам Email: nar[email protected] Суюнова Ирода Кудрат кызы Магистратура Термезского государственного университета Email: irod[email protected] Аннотация: В статье анализируются значение и возможности применения технологий геоинформационных систем (ГИС) в повышении эффективности использования водных ресурсов. На примере Сурхандарьинской области рассматриваются практические результаты применения ГИС-технологий в процессах управления, распределения и мониторинга водных ресурсов. Результаты исследования показывают, что ГИС является важным инструментом сокращения потерь воды, оптимизации ирригационных систем и обеспечения устойчивого водопользования. Ключевые слова: водные ресурсы, ГИС, дистанционное зондирование, орошение, мониторинг, цифровая карта, Сурхандарья. APPLICATION OF GAT TECHNOLOGY IN INCREASING THE EFFICIENCY OF WATER RESOURCES USE (IN THE EXAMPLE OF SURKHANDARYO REGION) ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1504 Muhamadiyeva Nargiza Kudratovna, Senior Lecturer, Termez State University, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Email: nar[email protected] Suyunova Iroda Kudrat kizi Master's student, Termez State University Email: irod[email protected] Abstract: This article analyzes the importance and application possibilities of geographic information systems (GIS) technologies in increasing the efficiency of water resources use. The practical results of GIS technologies in the processes of water resource management, distribution and monitoring are highlighted on the example of Surkhandarya region. The results of the study show that GIS is an important tool in reducing water waste, optimizing irrigation systems and ensuring sustainable water management. Keywords: water resources, GIS, remote sensing, irrigation, monitoring, digital map, Surkhandarya. Kirish (Introduction). Suv resurslari har qanday hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Aholi sonining o‘sishi, qishloq xo‘jaligi yerlarining kengayishi va sanoat tarmoqlarining rivojlanishi suvga bo‘lgan ehtiyojni tobora oshirmoqda. Global iqlim o‘zgarishi sharoitida suv resurslarining kamayishi va notekis taqsimlanishi suvni boshqarish masalalarini yanada dolzarb etmoqda. O‘zbekistonning janubida joylashgan Surxondaryo viloyati suv resurslariga bo‘lgan yuqori talab, sug‘oriladigan yerlarning kengligi va transchegaraviy suv manbalariga qaramligi bilan ajralib turadi. Ushbu sharoitda suv resurslarini an’anaviy usullar bilan boshqarish yetarli samara bermaydi. Shuning uchun zamonaviy axborot texnologiyalari, xususan, geografik axborot tizimlaridan (GIS) foydalanish suv resurslarini samarali boshqarishning muhim vositasiga aylanmoqda. Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review). So‘nggi yillarda suv resurslarini boshqarishda GIS texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Xalqaro tajribada GIS suv havzalarini modellashtirish, suv balansini hisoblash, sug‘orish tizimlarini optimallashtirish va suv tanqisligini bashoratlashda keng qo‘llanilmoqda. Mahalliy tadqiqotchilar tomonidan O‘zbekiston hududida suv resurslarini boshqarishda GIS imkoniyatlari o‘rganilgan bo‘lsa-da, Surxondaryo viloyati misolida kompleks va tizimli tahlillar yetarli emas. Mavjud adabiyotlar asosan sug‘orish tizimlari, yer-suv munosabatlari va iqlim omillarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, GIS asosida hududiy tahlilni chuqurlashtirish zarurati mavjud. Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology). Tadqiqot jarayonida quyidagi metodlardan foydalanildi: • statistik ma’lumotlarni tahlil qilish; • kartografik va fazoviy tahlil; • GIS dasturlari (ArcGIS, QGIS) yordamida suv obyektlari va sug‘oriladigan yerlar xaritalarini yaratish; • suv resurslarining hududiy taqsimotini modellashtirish. Surxondaryo viloyatidagi daryolar, kanallar, suv omborlari va sug‘orish tarmoqlari GIS ma’lumotlar bazasiga kiritilib, ularning fazoviy joylashuvi va o‘zaro bog‘liqligi tahlil qilindi. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1505 Tahlil va natijalar (Analysis and results). Tahlil natijalariga ko‘ra, GIS texnologiyalaridan foydalanish suv resurslarini boshqarishda bir qator afzalliklarga ega: • suv obyektlarining aniq fazoviy joylashuvini aniqlash; • sug‘oriladigan yerlar va suv taqsimotidagi nomutanosibliklarni aniqlash; • suv yo‘qotishlarini kamaytirish imkonini beruvchi optimal boshqaruv variantlarini ishlab chiqish; • real vaqt rejimida monitoring olib borish. GIS asosida ishlab chiqilgan xaritalar va modellar suv resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish hamda suv tanqisligi xavfini kamaytirishga xizmat qilishi aniqlandi. Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations). Xulosa. Surxondaryo viloyatida suv resurslarini boshqarishda GIS texnologiyalaridan foydalanish suv taqsimotini optimallashtirish, monitoringni kuchaytirish va boshqaruv qarorlarining ilmiy asoslanganligini oshirish imkonini beradi. Tadqiqot natijalari GIS texnologiyalari suv resurslarini samarali boshqarishda muhim vosita ekanligini tasdiqlaydi. Takliflar. • suv xo‘jaligi tashkilotlarida GIS texnologiyalarini keng joriy etish; • suv resurslari bo‘yicha yagona raqamli ma’lumotlar bazasini yaratish; • mutaxassislar uchun GIS bo‘yicha malaka oshirish kurslarini tashkil etish; • transchegaraviy suv resurslarini boshqarishda GIS asosida hamkorlikni kuchaytirish. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirish strategiyasi. — Toshkent, 2022. 2. Buriev M., Rahmonov O. Suv resurslarini boshqarishda zamonaviy texnologiyalar. — Toshkent, 2020. 3. FAO. GIS Applications in Water Resources Management. Rome, 2019. 4. ESRI. GIS for Water Resources. Redlands, 2021. 5. O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlari. 6.