APPLICATION OF GAT TECHNOLOGY IN INCREASING THE EFFICIENCY OF WATER RESOURCES USE (IN THE EXAMPLE OF SURKHANDARYO REGION)

ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1506 EKOLOGIK BARQAROR SUG’ORISHNI TA’MINLASHDA GATNING QO’LLANILISHI: SURXANDARYO AGROHUDUDLARI MISOLIDA Muhamadiyeva Nargiza Qudratovna, Termiz davlat universiteti katta o‘qituvchisi, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Email: [email protected] Suyunova Iroda Qudrat qizi Termiz Davlat Universiteti magistranti E-pochta: irodasuyunova[email protected] Annotasiya: Mazkur maqolada Surxondaryo viloyati agrotizimlarida ekologik barqaror sug‘orishni ta’minlashda geografik axborot tizimlari (GAT) texnologiyalarining ahamiyati va qo‘llanilish imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqot davomida hududning tabiiy-iqlim sharoitlari, suv resurslari, yer-suv munosabatlari hamda sug‘orish tizimlarining ekologik holati GAT asosida o‘rganildi. Olingan natijalar sug‘orish jarayonlarini optimallashtirish, suvdan oqilona foydalanish va ekologik barqarorlikni ta’minlashda GATning muhim vosita ekanligini ko‘rsatdi. Kalit so‘z: geografik axborot tizimi (GAT), ekologik barqaror sug‘orish, suv resurslari, Surxondaryo, agrolandshaft, monitoring. ПРИМЕНЕНИЕ ТЕХНОЛОГИИ GAT ДЛЯ ПОВЫШЕНИЯ ЭФФЕКТИВНОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ВОДНЫХ РЕСУРСОВ (НА ПРИМЕРЕ СУРХАНДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ) Мухамадиева Наргиза Кудратовна, Старший преподаватель Термезского государственного университета, Доктор философии (PhD) по педагогическим наукам Email: nar[email protected] Суюнова Ирода Кудрат кызы Магистратура Термезского государственного университета Email: irod[email protected] Аннотация: В статье анализируются значение и возможности применения технологий геоинформационных систем (ГИС) в повышении эффективности использования водных ресурсов. На примере Сурхандарьинской области рассматриваются практические результаты применения ГИС-технологий в процессах управления, распределения и мониторинга водных ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1507 ресурсов. Результаты исследования показывают, что ГИС является важным инструментом сокращения потерь воды, оптимизации ирригационных систем и обеспечения устойчивого водопользования. Ключевые слова: водные ресурсы, ГИС, дистанционное зондирование, орошение, мониторинг, цифровая карта, Сурхандарья. APPLICATION OF GAT TECHNOLOGY IN INCREASING THE EFFICIENCY OF WATER RESOURCES USE (IN THE EXAMPLE OF SURKHANDARYO REGION) Muhamadiyeva Nargiza Kudratovna, Senior Lecturer, Termez State University, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Email: nar[email protected] Suyunova Iroda Kudrat kizi Master's student, Termez State University Email: irod[email protected] Abstract: This article analyzes the importance and application possibilities of geographic information systems (GIS) technologies in increasing the efficiency of water resources use. The practical results of GIS technologies in the processes of water resource management, distribution and monitoring are highlighted on the example of Surkhandarya region. The results of the study show that GIS is an important tool in reducing water waste, optimizing irrigation systems and ensuring sustainable water management. Keywords: water resources, GIS, remote sensing, irrigation, monitoring, digital map, Surkhandarya. Kirish (Introduction). Bugungi kunda qishloq xo‘jaligida suv resurslaridan samarali va ekologik barqaror foydalanish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, iqlimi qurg‘oqchil bo‘lgan hududlarda sug‘oriladigan yerlarning kengligi suv taqchilligi muammosini yanada keskinlashtirmoqda. Surxondaryo viloyati ham respublikamizning asosiy sug‘orma dehqonchilik hududlaridan biri bo‘lib, bu yerda suv resurslarini to‘g‘ri boshqarish ekologik barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Geografik axborot tizimlari (GAT) sug‘orish jarayonlarini rejalashtirish, monitoring qilish va tahlil etishda zamonaviy texnologik yechim sifatida keng qo‘llanilmoqda. GAT yordamida suv resurslari, tuproq xususiyatlari, ekin turlari va sug‘orish infratuzilmasi bo‘yicha aniq va tizimli ma’lumotlar olish mumkin. Mavzuga oid adabiyotlarning tahlili (Literature review).. Ilmiy adabiyotlarda GAT texnologiyalarining suv resurslarini boshqarishdagi ahamiyati keng yoritilgan. Xalqaro tadqiqotlarda GAT masofadan zondlash ma’lumotlari bilan integratsiyalashgan holda sug‘orish samaradorligini ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1508 oshirish, sho‘rlanish va suv isrofining oldini olish imkonini berishi qayd etilgan. O‘zbekiston olimlarining tadqiqotlarida ham sug‘oriladigan yerlarning meliorativ holatini baholashda GATdan foydalanish samarali ekani ta’kidlanadi. Xususan, janubiy hududlarda suv ta’minoti va agroekologik muammolarni aniqlashda raqamli xaritalar va fazoviy tahlil muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot metodologiyasi (Research Methodology). Tadqiqot Surxondaryo viloyatining sug‘oriladigan agrohududlari misolida olib borildi. Tadqiqot jarayonida quyidagi metodlardan foydalanildi: • GAT asosida fazoviy tahlil; • Masofadan zondlash (sun’iy yo‘ldosh) ma’lumotlarini qayta ishlash; • Statistik va taqqoslama tahlil; • Tematik xaritalar tuzish (suv ta’minoti, tuproq sho‘rlanishi, sug‘orish tarmoqlari). Ma’lumotlar ArcGIS va QGIS dasturlari yordamida qayta ishlanib, sug‘orish tizimlarining ekologik holati baholandi. Tahlil va natijalar (Analysis and results). Tahlil natijalariga ko‘ra, Surxondaryo viloyatida sug‘orish tarmoqlarining notekis joylashuvi va suv yo‘qotish darajasi yuqoriligi aniqlandi. GAT asosida tuzilgan xaritalar ayrim hududlarda ortiqcha sug‘orish, boshqa hududlarda esa suv yetishmasligi mavjudligini ko‘rsatdi. Shuningdek, tuproq sho‘rlanishi yuqori bo‘lgan maydonlar aniqlanib, ularning sug‘orish rejimlari bilan bevosita bog‘liqligi isbotlandi. GAT yordamida optimal sug‘orish sxemalarini ishlab chiqish imkoniyati mavjudligi aniqlandi, bu esa suv sarfini kamaytirish va hosildorlikni oshirishga xizmat qiladi. Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations). Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, GAT texnologiyalaridan foydalanish Surxondaryo agrohududlarida ekologik barqaror sug‘orishni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. GAT suv resurslarini boshqarishda aniqlik, tezkorlik va samaradorlikni oshiradi. Quyidagi takliflar ilgari suriladi: • Sug‘orish tizimlarini boshqarishda GAT asosida yagona ma’lumotlar bazasini yaratish; • Fermer xo‘jaliklarida GAT texnologiyalarini joriy etishni kengaytirish; • Sug‘orish rejimlarini ekologik monitoring asosida optimallashtirish; • Mutaxassislarni GAT bo‘yicha tayyorlash va malakasini oshirish. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Burrough P.A., McDonnell R.A. Principles of Geographical Information Systems. Oxford University Press, 2015. 2. FAO. GIS Applications in Irrigation and Water Management. Rome, 2018. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 1509 3. Abdug‘aniyev A., Xolmatov B. Sug‘oriladigan yerlarning ekologik holatini baholashda GATdan foydalanish. – Toshkent, 2020. 4. O‘zbekiston Respublikasi Suv xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlari, 2022. 5. Lillesand T., Kiefer R. Remote Sensing and Image Interpretation. Wiley, 2016.