BOSHLANG'ICH TAYYORGARLIK BOSQICHIDA TEZKOR-KUCH SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHNING ISTIQBOLLARI VA ILMIY YO'NALISHLARI

newjournal.org zenodo.org 1 BOSHLANG‘ICH TAYYORGARLIK BOSQICHIDA TEZKOR-KUCH SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHNING ISTIQBOLLARI VA ILMIY YO‘NALISHLARI Mustaqil izlanuvchi A.B.Bo‘ronov E-mail: [email protected] O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Chirchiq shahri, O‘zbekiston Annotatsiya: Ushbu maqolada tog‘ chang‘ichilarning boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida tezkor-kuch sifatlarini rivojlantirishning istiqbollari va ilmiy yo‘nalishlari nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Umumiy tayyorgarlik mushaklarning kuchi va chidamliligini oshirsa, maxsus tayyorgarlik plyometrik mashqlar, koordinatsiya va muvozanat mashqlari orqali portlovchi kuchni shakllantiradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, umumiy va maxsus tayyorgarlik uyg‘un qo‘llanganda sportchilarda tezkor-kuch sifatlari sezilarli darajada yaxshilanadi. Kalit so‘zlar: tezkor-kuch, umumiy tayyorgarlik, maxsus tayyorgarlik, plyometrika, koordinatsiya, tog‘ chang‘isi. Аннотация: В статье рассматриваются перспективы и научные направления развития скоростно-силовых качеств у горнолыжников на этапе начальной подготовки. Общая подготовка способствует развитию силы и выносливости мышц, тогда как специальная подготовка (плиометрические упражнения, координационные задания) направлена на формирование взрывной силы. Исследования показывают, что сочетание общей и специальной подготовки значительно повышает скоростно-силовые показатели спортсменов. Ключевые слова: скоростно-силовые качества, общая подготовка, специальная подготовка, плиометрика, координация, горные лыжи. Abstract: This article analyzes the prospects and scientific directions of developing speed-strength qualities in alpine skiers during the initial training stage. General preparation enhances muscle strength and endurance, while specific preparation (plyometric drills, coordination exercises) develops explosive power. newjournal.org zenodo.org 2 Research indicates that combining general and specific training significantly improves athletes’ speed-strength performance. Keywords: speed-strength, general preparation, specific preparation, plyometrics, coordination, alpine skiing. Mavzuning dolzarbligi Boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida sportchilarda tezkor-kuch sifatlarini shakllantirish kelajakdagi yutuqlar uchun poydevor hisoblanadi. Tog‘ chang‘isi sportida murakkab relyef sharoitida tezlikni saqlash, burilishlarda muvozanatni yo‘qotmaslik va portlovchi kuch bilan tezkor harakat qilish sportchining muvaffaqiyatini ta’minlaydi. Shu bois tezkor-kuch sifatlarini rivojlantirishning istiqbollari va ilmiy yo‘nalishlarini o‘rganish dolzarb masaladir. Tadqiqotning maqsadi Boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida sportchilarda tezkor-kuch sifatlarini rivojlantirishning istiqbollari va ilmiy yo‘nalishlarini nazariy asosda tahlil qilish, amaliy mashqlar majmuasi va haftalik tayyorlov siklini ishlab chiqish. Tadqiqotning vazifalari 1.Tezkor-kuch sifatlarini rivojlantirishning nazariy asoslarini o‘rganish. 2.Umumiy va maxsus tayyorgarlik mashqlarining uyg‘unligini tahlil qilish. 3.Haftalik tayyorlov sikli va mashqlar majmuasini ishlab chiqish. 4.Innovatsion texnologiyalar yordamida tezkor-kuch sifatlarini nazorat qilish istiqbollarini aniqlash. 5.Tadqiqot natijalarini ilmiy-nazariy jihatdan muhokama qilish. Tadqiqot natijalari va ularning muhokamasi Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki: -Umumiy tayyorgarlik mushaklarning kuchi va chidamliligini oshiradi. -Maxsus tayyorgarlik plyometrik mashqlar orqali portlovchi kuchni rivojlantiradi. -Uyg‘un qo‘llanganda tezkor-kuch sifatlari 12–15% ga yaxshilanadi. -Sportchilarda sakrash balandligi, tezkor start va burilishlardagi muvozanat sezilarli darajada oshadi. -Innovatsion texnologiyalar (sensorli platformalar, virtual trenajyorlar) tezkorkuch sifatlarini nazorat qilish va rivojlantirishda istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. newjournal.org zenodo.org 3 1-jadval Tog‘ chang‘ichilarning jismoniy sifatlarini aniqlash bo‘yicha dastlabki ko‘rsatkichlari (tajribadan oldin) Tadqiqot guruhi Ko‘rsatkichlar O‘lchov birligi O‘rtacha natija Izoh Vertikal sakrash sm 38 Portlovchi kuch past darajada 30 m tezkor yugurish soniya 5.4 Tezkorlik yetarli emas Balans test soniya 22 Muvozanat o‘rtacha Plank soniya 45 Umumiy chidamlilik past Nazorat guruhi Ko‘rsatkichlar O‘lchov birligi O‘rtacha natija Izoh Vertikal sakrash sm 39 Portlovchi kuch past darajada 30 m tezkor yugurish soniya 5.3 Tezkorlik o‘rtacha Balans test soniya 23 Muvozanat o‘rtacha Plank soniya 47 Umumiy chidamlilik past Izoh: Dastlabki ko‘rsatkichlar tadqiqot va nazorat guruhlarida deyarli bir xil bo‘lib, jismoniy sifatlar o‘rtacha darajada ekanligi aniqlandi. 2-jadval Tog‘ chang‘ichilarning jismoniy sifatlarini yaxshilashga qaratilgan mashqlar majmuasi Mashq turi Takrorlar soni Izoh newjournal.org zenodo.org 4 Push-up (qo‘l kuchi) 4×15 Umumiy kuchni rivojlantiradi Plank (statik mashq) 3×60 soniya Chidamlilik va korpus mushaklari Yon tomon sakrash 3×12 Burilishlarda tezkorlikni oshiradi Qiyalikda yugurish 6×40 m Tezlik va oyoq mushaklari kuchi Bir oyoqda balans mashqlari 4×30 soniya Koordinatsiyani mustahkamlaydi Pastdan yuqoriga sakrash (hill jump) 3×10 Portlovchi kuchni rivojlantiradi 3-jadval Tog‘ chang‘ichilarning jismoniy sifatlarini aniqlash bo‘yicha ko‘rsatkichlari (tajribadan keyin) Tadqiqot guruhi Ko‘rsatkichlar O‘lcho v birligi O‘rtach a natija O‘zgarish (%) Izoh Vertikal sakrash sm 44 +15.7% Portlovchi kuch sezilarli oshdi 30 m tezkor yugurish soniya 4.9 +9.2% Tezkorlik yaxshilandi Balans test soniya 29 +31.8% Muvozanat mustahkamlandi Plank soniya 65 +44.4% Umumiy chidamlilik oshdi Nazorat guruhi Ko‘rsatkichlar O‘lchov O‘rtacha O‘zgarish Izoh newjournal.org zenodo.org 5 birligi natija (%) Vertikal sakrash sm 40 +2.5% Portlovchi kuch ozgina oshdi 30 m tezkor yugurish soniya 5.2 +1.8% Tezkorlik deyarli o‘zgarmadi Balans test soniya 24 +4.3% Muvozanat biroz yaxshilandi Plank soniya 50 +6.3% Umumiy chidamlilik ozgina oshdi Izoh: Nazorat guruhida o‘zgarishlar juda kichik bo‘lib, mashqlar majmuasi qo‘llanmaganligi sababli sezilarli natijalar kuzatilmadi. Tadqiqot guruhi esa mashqlar majmuasi yordamida jismoniy sifatlarda sezilarli o‘sishga erishdi. Xulosa Boshlang‘ich tayyorgarlik bosqichida tezkor-kuch sifatlarini rivojlantirish sportchilarning kelajakdagi yutuqlari uchun poydevor hisoblanadi. Umumiy tayyorgarlik mushak kuchi va chidamlilikni oshirsa, maxsus tayyorgarlik plyometrik mashqlar va koordinatsiya mashqlari orqali portlovchi kuchni rivojlantiradi. Tadqiqot guruhi natijalari sportchilarda tezkor-kuch sifatlarining 10–15% ga yaxshilanganini ko‘rsatdi, nazorat guruhida esa o‘zgarishlar minimal darajada bo‘ldi. Haftalik tayyorlov sikli va mashqlar majmuasi sportchilarning jismoniy tayyorgarligini kompleks rivojlantirishga xizmat qildi. Innovatsion texnologiyalar tezkor-kuch sifatlarini nazorat qilish va rivojlantirishda istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. Kelajakda plyometrik mashqlarni virtual trenajyorlar va sensorli platformalar bilan uyg‘unlashtirish sportchilarning tayyorgarligini yanada samarali qiladi. Umumiy va maxsus tayyorgarlikni birgalikda qo‘llash tog‘ chang‘ichilar uchun sport natijalarini oshirishning eng muhim shartlaridan biridir. newjournal.org zenodo.org 6 Adabiyotlar 1. Verkhoshanskiy, Y. (1988). Plyometric training in sport. Moscow. 2. Markovic, G. (2007). Does plyometric training improve vertical jump height? British Journal of Sports Medicine, 41(6), 349–355. 3. Ramirez-Campillo, R. et al. (2015). Effects of plyometric training on physical performance of young athletes. Journal of Strength and Conditioning Research, 29(7), 1904–1913. 4. Chu, D. A. (1998). Jumping into plyometrics. Human Kinetics. 5. Komi, P. V. (2003). Strength and Power in Sport. Blackwell Science. 6. Newton, R. U., Kraemer, W. J. (1994). Developing explosive muscular power: implications for plyometrics. Strength and Conditioning Journal. 7. Bompa, T. O., & Buzzichelli, C. (2018). Periodization: Theory and Methodology of Training. Human Kinetics. 8. Zatsiorsky, V. M., & Kraemer, W. J. (2006). Science and Practice of Strength Training. Human Kinetics. 9. Haff, G. G., & Triplett, N. T. (2015). Essentials of Strength Training and Conditioning. NSCA. 10. Paavolainen, L. et al. (1999). Explosive-strength training improves 5-km running time by improving running economy and muscle power. Journal of Applied Physiology. 11. Bosco, C., Komi, P. V., & Ito, A. (1981). Prestretch potentiation of human skeletal muscle during ballistic movement. Acta Physiologica Scandinavica. 12. Radcliffe, J. C., & Farentinos, R. C. (1999). High-Powered Plyometrics. Human Kinetics. 13. Sands, W. A., & McNeal, J. R. (2000). The impact of training on performance in young athletes. Sports Science Review. 14. Behm, D. G., & Sale, D. G. (1993). Velocity specificity of resistance training. Sports Medicine. 15. Myer, G. D., Ford, K. R., & Hewett, T. E. (2004). Rationale and clinical techniques for neuromuscular training in young athletes. Journal of Athletic Training.