MUQOBIL ENERGIYADAN TO'G'RI FOYDALANISH

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 46 DOI: https://10.5281/zenodo.18063946 MUQOBIL ENERGIYADAN TO‘G‘RI FOYDALANISH Karimov Yusuf Narzullayevich Jizzax politexnika instituti assistenti E-mail: [email protected] Karimova Shoira Abdulhaq qizi G‘allaorol 3-son texnikumi maxsus fan o‘qituvchisi E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Ushbu maqolada muqobil energiya manbalarining turlari, ularning afzalliklari va to‘g‘ri foydalanish tamoyillari yoritilgan. Shuningdek, energiya samaradorligini oshirish bo‘yicha asosiy yondashuvlar ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: muqobil energiya, qayta tiklanuvchi manbalar, quyosh energiyasi, shamol energiyasi, biomassa Energiya manbalarining tanqisligi va ekologik muammolarning kuchayishi bugungi kunda muqobil energiya manbalariga bo‘lgan ehtiyojni oshirmoqda. Quyosh, shamol, biomassa va gidroenergiya kabi resurslar barqaror kelajak uchun eng maqbul manbalardir. Qayta tiklanadigan energiya vaqt oʻtishi bilan tabiiy ravishda toʻldiriladigan qayta tiklanadigan manbalardan toʻplangan energiyadir. U quyosh nuri, shamol, suv harakati va geotermal issiqlik kabi manbalarni oʻz ichiga oladi. Koʻpgina qayta tiklanadigan energiya manbalari barqaror boʻlsa-da, baʼzilari barqaror emas. Misol uchun, baʼzi biomassa energiya manbalari hozirgi ekspluatatsiya jarayonida barqarorlik kasb etmaydi deb hisoblanadi. Qayta tiklanadigan energiya koʻpincha elektr tarmogʻi, havo va suvni isitish va sovutish hamda mustaqil ravishda ishlaydigan energiya tizimlariga elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun energiya yaratib beradi. Quyosh energiyasi -bu quyosh nuridan energiyani to‘g‘ridan to‘gri fotovoltaiklar (PV)yordamida, bilvosita konsentrlangan quyosh energiyasidan yoki kombinatsiyasidan foydalangan holda elektr energiyasiga aylantiradi.Quyosh panellari yordamida elektr energiyasi ishlab chiqarish ekologik toza va uzoq muddatli yechim hisoblanadi.Hozirgi kunda quyosh panellardan foydalanish uchun subsida ham Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 47 ajratilmoqda. Shu jumladan O‘zbekiston hududida tashkil qilingan budjet hamda budjetdan tashqari tashkilotlar ham quyosh panellardan foydalanib elektr energiyasidan foydalanmoqda. O‘zbekiston serquyosh davlat bolganligi uchun quyosh panellaridan foydalanib elektr toki ishlab chiqish juda foydali. Joylarda olib borilayotgan islohotlarga keladigan bo‘lsak Jizzax viloyatining G‘allaorol tumanida Chayonli qishlogida katta quyosh PV loyihasi rejalashtirilgan. Bu loyiha doirasida 220 MW quvvatga ega quyosh fotovoltaik PV stantsiyasi qurilishi ko‘zda tutilgan bo‘lib u taxminan 562 gektar maydonni egallaydi. Bu loyiha hududi Chayonli qishlog‘I yaqinida joylashgan bir nechta aholi punktlarini o‘z ichiga oladi. 2. Shamol energiyasi Shamolli hududlarda shamol turbinalari samarali energiya manbai bo‘lib xizmat qiladi. Shamol elektr stansiyasi (SHES) — shamol oqimining kinetik energiyasini elektr energiyasiga aylantiruvchi qurilma. Shamol dvigateli, elektr toki generatori, generator va dvigatelning ishini boshqaruvchi avtomatik qurilma xamda ular oʻrnatiladigan inshoatlardan iborat. Shamol elektr stansiyasidan, koʻpincha, shamol oqimining oʻrtacha yillik tezligi yuqori (5 m/sek dan katta) boʻlgan va markazlashtirilgan elektr taʼminot tarmoqlaridan uzoqda joylashgan hududlarda (mas, Oʻrta Osiyoda — dasht, cho‘l va chala cho‘llarda) elektr energiyasi manbai sifatida foydalaniladi. Shamol elektr stansiyasida 8 kVt dan 1,2 mVt gacha quvvatli elektr energiyasi hosil qilish mumkin. O‘zbekiston hududida hozirgi kunda Buxoro, Samarqand, Toshkent, Jizzax viloyatlari va Qoraqalpog‘iston Respublikasida bir nechta shamol Stantsiyalari qurilishi rejalashtirilmoqda.2027-2028 - yillarda yuqorida keltirilgan hududlarda ushbu loyihalar amalga oshirilishi ko‘zda tutilmoqda. Mening fikrimcha ushbu loyihaga Jizzax Viloyatining G‘allaorol tumanini ham kiritish mumkin chunki G‘allaorol tumanida doimiy main shamol esib turadi, bu esa shamol generatoridan foydalanishda juda katta yordam beradi Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 48 3. Gidroenergiya Daryolar oqimi orqali energiya olish barqaror quvvat manbai bo‘lib, mikroGESlar kichik hududlar uchun qulaydir.Gidroenergetika shuningdek, suv energetikasi sifatida ham tanilgan, elektr energiyasi ishlab chiqarishda suv energiyasidan foydalaniladi. Bunga suv manbasining gravitatsion potentsialini yoki kinetik energiyasindan elektr quvvatiga ishlab chiqarishga aylantirish orqali erishiladi. Gidroenergetika barqaror energiya ishlab chiqarish usuli hisoblanadi.Qadim zamonlardan beri suv tegirmonlarining energiyasi qayta tiklanadigan energiya manbai sifatida sugʻorish va mexanik qurilmalar, masalan, tegirmonlar, arra tegirmonlari, toʻqimachilik tegirmonlari, maishiy liftlar va ruda tegirmonlarida ishlatilgan.Hozirgi vaqtda suv energiyasidan asosan gidroenergetikada elektr energiya ishlab chiqarishda ishlatiladi. Gidroenergetika qazilma energiyalarga juda yaxshi muqobildir, chunki u toʻgʻridan-toʻgʻri karbonat angidrid yoki boshqa atmosfera ifloslantiruvchi moddalarni ishlab chiqarmaydi va nisbatan barqaror energiya manbasi boʻlib xizmat qiladi. Shunga qaramay, u iqtisodiy, sotsiologik va ekologik salbiy tomonlarga ega va daryo yoki baland koʻl kabi yetarli darajada energiya manbasini talab qiladi. 4. Biomassa organik chiqindilar yoki o‘simlik massasi orqali energiya ishlab chiqarish iqtisodiy jihatdan ham foydalidir. Qayta tiklanadigan energiya vaqt oʻtishi bilan tabiiy ravishda toʻldiriladigan qayta tiklanadigan manbalardan toʻplangan energiyadir. U quyosh nuri, shamol, suv harakati va geotermal issiqlik kabi manbalarni oʻz ichiga oladi. Koʻpgina qayta tiklanadigan energiya manbalari barqaror boʻlsa-da, baʼzilari barqaror emas. Misol uchun, baʼzi biomassa energiya manbalari hozirgi Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 49 ekspluatatsiya jarayonida barqarorlik kasb etmaydi deb hisoblanadi. Qayta tiklanadigan energiya koʻpincha elektr tarmogʻi, havo va suvni isitish va sovutish hamda mustaqil ravishda ishlaydigan energiya tizimlariga elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun energiya yaratib beradi. Muqobil energiyadan foydalanish tamoyillari • Hududga mos texnologiyani tanlash • Energiya samaradorligini oshirish • Saqlash tizimlaridan foydalanish • Aholi xabardorligini oshirish FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining PQ-4851 06.10.2020 sonli “Axborot texnologiyalari sohasida ta’lim tizimini yanada takomillashtirish, ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish va ularni IT-industriya bilan integratsiya qilish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori. https://lex.uz/ru/docs/-5032128 2. B.B.Turdiqulov, O‘.S.Nazirov, Yu.N.Karimov. //Atom va molekulalarning yorug‘likni yutishi va nurlanishi // UIF = 8.1 | SJIF = 5.685. 2022. –C. 1252-1258. (https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=HF xJo AAAAJ&citation_for_view=HF xJoAAAAJ:u5HHmVD_uO8C) 3. X.N.Karimov. //Fizika fanini o‘qitishda virtual laboratoriya ishidan foydalanish. //“Yosh olimlar, doktarantlar va tadqiqotchilarning onlayn ilmiy-forumi” materiallar to‘plami. –P. 102-104 (https://ferteach.uz/index.php/epai/article/view/130). 4. X.N.Karimov, A.E.Imamov, E.Z.Imamov. // Development of creative thinking in higher education.// “Science and innovation” international scientific journal. (ISSN: 2181-3337) 2023. №3. -С. 359-361. (http://scientists.uz/view.php?id=3836). Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 17 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 50 5. X.Sh.Asadova, Yu.N.Karimov. // Effective organization of the educational process based on new modern technologies. // “Science and innovation” international scientific journal. Volume 1 Issue 7. 2022. -S. 230-233. (https://cyberleninka.ru/article/n/yangizamonoviy-tehnologiyalar-asosida-uv-zharayonini-samarali-tashkil-etish). 6. Kh.N.Karimov. // Methods of self-education in teaching students physics using ictinformation and computer technologies. // “Galaxy international Interdisciplinary Research Journal”, 11(2), -С. 471–475. (https://giirj.com/index.php/giirj/article/view/4889). 7. X.N.Karimov. //Fizika fanini o ‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo ‘llash// Raqobatbardosh kadrlar tayyorlashda fan, ta’lim va ishlab chiqarish integratsiyasini takomillashtirish istiqbollari” mavzusidagi xalqaro ilmiyamaliy konferensiya. Toshkent-2023. –B. 57-60. 8. A.S.Ganiyev, Yu.N.Karimov // Problems and solutions of organizing students’ scientific research works // “Science and innovation” international scientific journal volume 2 issue 10 october 2023 uif-2022: 8.2 | issn: 2181-3337. –P. 77-83 9. S.N “Dolazrb muammolardan bo‘lgan yer osti suv quvurlarining korroziyasi” https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=gPph2Rc AAAAJ&citation_for_view=gPph2RcAAAAJ:IjCSPb-OGe4C