Fichas das pezas correspondentes a Estremadura: Lignum Crucis da I Duquesa de Feria; Cruz procesional da capela funeraria do II Duque de Feria; Dalmática e colo do Terno das Águias (Zafra); e Acetre da igrexa de Fonte de Cantos (Badajoz)

.* '-l :'l 4¡ ';> /.9 T# u Ai\ ,:' 1*ii |',1' ,r::,',J(# ê^/ 't,'fr) t/ l;",. ", I €.-j' ñ¿;træe ô X xAcoBEo 2004 Galicia AW A SOMPOSTEIA ÐEgOSME III ÐEMEÐI€IS ffi DE SOCIALETURISMO Xestlón do Pla Xaæbeo ' ,i+.' a t,U '' t t , ) þ, ; :',.- 1V '& / ;.,-' r-¿-. tl Ð(POSICION Comisario Xeral das exposicións do Xacobeo 2004 José Manuel García lglesias Comisario Xosé A. Neira Cmz Coordinación xeral Mercedes Rozas Coordinación Sabela Concheiro Pérez Pablo Otero Rodal Asesoría científica (para España e Portugal) Isabel González Fernández M" del Carmen Lacarra Ducay Ma¡ía del Ma¡ Lozano Barlolozzi Víctor Nieto Alcaide Jesús Palomero Páramo Vitor Se¡rão joan Sureda Pons (para Italia) C¡ístina Acidini-Luchinat Sandro Bellesi Alberto B¡uschi Paolo Caucci von Saucken Lisa Goldenberg Stoppato Mina Gregori Marilena Mosco Antonio Paolucci Maria Sfiameli Documentalistas Rosa Fernández Gómez Ana Belén Freire Naval Rosa García Ameal Ofelia Gómez Estalote Carmo Iglesias Díaz Ana Lamelas Fernández Ana Sánchez Pardo Adxunto á Xerencia Marcial Rodríguez Asesoría xurídica Esme¡alda Pazo Esparís Rosa Cortizo Prieto María Carnero Míguez Contabilidade Ana Piñeiro Fuentes Jesús Cao Rivas Basilio Fontenla Conchi Quintana López Lucía Rodríguez López Gloria Quintela He¡nández Administración Elvira Fernández Lrrisa Redondo Secretariado Margarita García Cabanas Natalia Fajundes Dorelle M" Carmen Mallo Vieiro Montaxe Deseño e dirección Macua & García-Ramos Realización de montaxe Grupo Entorno Taller de restauración Coordinador Miguel Suárez Regueiro (ATI,A'S) Teresa Baluja Arestiño Pilâr Ron Güimil Artur Gabàs Criado, Ba¡celona MASI CIUSEPPE Restauro Documenti Antichi di MASI ALESSANDRA, Florencia Studio di Conservazione e Restauro d'Opere d'Arte, Florencia Studio S. Spiriio di Grossi & Lotti snc, Florencia TESERÀ Consewación y Restauración S.L, Huesca Transpoúe intemacional Hasenkamp Mante¡ola División Arte Transporte nacional SIT transportes internacionales S.A. Seguro intemacional AXA ^RT. Versicherung.ag. Sucursal de España Seguro nacional Willis Iberia. Co¡redu¡ía de seguros y reaseguros, S.A. Coordinación de visitas guiadas Támmara Bescansa Rosa Mateo Paz Parrla Solla Comunicación Isabel Chousa López Relacións extemas Pilar Cuíña Coroni Rubio Persoal de apoio Gonzalo Agrasar Julio Costoya Manuel Iglesias Sergio Vázquez PUBLICACIÓN Edita Xunta de Galicia. Conselle¡ía de Cultura, Comunicación Social e Turismo. S.A. de Xestión do Plan Xacobeo Direcci6n editorial dos catálogos Xacobeo 2004 )osé Manuel García Iglesias Director da edición Xosé A. Neira Cruz Coordinación Marcelina Calvo Domínguez Equipo de publicacións Carla Fernández-Refoxo González José Fonte Sardiña Francisco Gómez Souto Carmo Iglesias Díaz Aìfonso Salgueiro Conzález Fotografía Tono fuias Foto Paolo Giusti Archivio di Stato di Firenze Arquivo fotográfi co. Museo Nacional del Prado, Madiid The Fitzwilliam Museum, Cambridge Museo Municipal de Mad¡id Mnseo de Arte Oriental e Occidental de Odessa, Ucraína NUR comunicación S.L., Córdoba Carlos Choín, Granada Archivo Municipal de Córdoba Vicente Novillo, Badajoz Divisão de Documentação Fotográfi ca lnstituto Português de Museus Museu-Escola de futes Decorativas Portuguesas-Fundação Ricardo do Espírito Santo Silva, Lisboa Arquivo fotográfico da S.A. de Xestión do Plan Xacobeo, Santiago de Compostela Museu de la Mrisica de Barcelona Fotofl ash Mario, Venecia Museo dell'Opifico delle Piehe Dure di Firenze, Archivio fotografico Microfoto S.R.L., Florencia Pinacoteca Nazionale. Foto Soprintendenza PSAÐ di Siena Groseto Patrimonio Nacional, Madrid Guillem Fernández, Barcelona Museu d'Història de la Ciutat, Barcelona Alvira Franco S.L., Huesca Estudio Tempo fotografía, Zaragoza Tradución Interlingua traduccións Rosa M" Camiña Manuel Docampo Eugenia Fernández Beatriz Lo¡enzo Olga Sánchez Miguel Solla Rosaura Valverde Miguel Viiande Deseño e maquetación Uqui / Cebra Impresión Gráficas Varona, S.A. ISBN: 84-453-1891-9 DL: S. 1.489-2004 CURSO UNTVERSMARIO INTERNACIONAL Aviaxe a Comþostela de Cosme lll de Médieis Dirección Xosé A. Neira Cruz Coordinación Sabela Concheiro Pérez Pablo Otero Rodal Luisa Redondo Escariz CONCERTO II Pellegrino. A viaxe a Comþosteld de Cosme lll de Mêdicis Resonet Dirección Fernando Reyes Ferrón AUTORES DE TEXTOS Cristina Acidinil-ucinat, superiniendente do Museo dell'Opificio delle Pietre Dure, Florencia Christiane Coester, Unive¡sidade Técnica de Berlín Ana M" Domínguez Ferro, Unive¡sidade de Santiago de Compostela ]osé Manuel García Iglesias, Universidade de Santiago de Cornpostela Lisa Goldenberg Stoppato, colaboradora do Medici Archive Project, Florencia Jorge Gómez Ipaguirre, Universidade de Santiago de Conpostela Isabel González Fernández, Unive¡sidade de Santiago de Compostela M" del Carmen Lacarra Duca¡ Universidade de Zaragoza M" del Mar Lozano Bartolozzi, Universidade de Estremadura Cristina Maichisio, Universidade de Santiago de Compostela I¡ene Mera ;{lvarez, Unive¡sidade de Santiago de Compostela Víctor Nieto Alcalde, UNED (Maddd) Jesús Palomero Páramo, Universidade de Sevilla Fernando Reyes Ferrór, director do grupo de música antiga Resonet, Santiago de Compostela Salvador Salort Pons, Universidade Complutense de Madrid María Têresa Sanmarco Bande, Universidade de Santiago de Compostela Vitor Serrão, Universidade de Lisboa Joan Sureda, Universidade de Barcelona Alfredo Vigo Trasancos, Universidade de Santiago de Compostela AT]TORES DE FICHAS S.A M. Sagrario Abelleira Méndez S.B. Sandro Bellesi, Universidade de Boìoña A.B. Anna Bellínazzi, Archivio di Stato di Firenze M.B. Ma¡tina Blasi, Biblioteca Riccardiana (Florencia) A.Br. Alberto Bruschi, Florencia S.C.L. Silvia Canalda i Llobet, Universidade de Barcelona M.A.C. Manuel Antonio Castiñeiras, Unive¡sidade de Santiago de Compostela S.C. Simone Chiarugi, Florerrcia C.C.G. Cristóbal Cordero González, técrico de Cultura e Turismo do Concello de Écija R.E.L. Romá Escalas Llimona, director do Museu de la Mírsica de Barcelona M.E.M. María Esquiroz Mantilla, Universidade de Zaragoza C.F. Ceciìia Filippini, Florercia A.M.G. Annamaria Giusti, directora do Museo dell'Opificio delle Pietre Du¡e (Floiencia) L.G.S. Lisa Goldenberg Stoppato, Florencia A.L.A. Adela Laborda iAgustí, Museu rìe la Música de Ba¡celona M.C.L.D. M'del Cannen Lacar¡a Ducay, Universid ade de Zaragoza G.L. Giovanna Lazzi, directora da Biblioteca Riccardiana (Florencia) P.M.S. Purificación Marinetto Sánchez, xefa do Departamento de Conseruación do Museo de la Alhambra (Granada) V.M.H. Vicente Méndez Herr.rán, Universidade de Estremadu¡a M.M. Marilena Mosco, directora do Museo degli Argenti (Florencia) X.A.N.C. Xosé A. Nei¡a Cruz, Universidade de Santiago de Compostela V.N. Victo¡ Nikiforov, director do Museo de Arte O¡iental e Occidental de Odessa (Ucraína) B.P.O. Bieito Pérez Outeiriño, director do Museo das Peregrinacións (Santiago de Compostela) LP.V. Isabel Pesquera Vaquero, Museo das Peregrinacións (Santiago de Compostela) J.P.G. juan P¡ieto Gordillo, Archivo Municipal de Castilleia de la Cuesta (Sevilla) F.R.F. Fe¡nando Reyes Ferrón, director do grupo de nítsica antiga Resonet, Santiago de Cornpostela M.J.R.C. M" )osé Rivas Capelo, IVIuseo Municipal de Madrid F.S.R.G. F¡ancisco S. Ros Gonzále2, Sevilla M.R. lVlercedes Rozas, Santiago de Conpostela L.Sa. Liudmila Saulenko, Odessa (Ucraína) l\4.S. Mario Scalini, director da Galleria di Palazzo Mozzi Bardini (Florencia) \¡.S. Vitor Se¡rão, Universidade de Lisboa L.S. Letizia Strochi, Flo¡encia I.T. Isabella T¡uci, Biblioteca Nazionale Centrale di Fi¡enze R.V.S. Rosa Vázquez Santos, Santiago de Conpostela L.W. Liz Woods, Fitzwilliam Museum (Cambridge) D.Z. Dimitros Zikos, Florencia ENTIDADES PRESTADORAS Abaclía del Sacromonte, Granada Archivio di Siato di Firenze Archivo de la Cated¡al de Huesca Archivo MunicipaÌ de Córdoba Concello de Écija Biblioteca Medicea Laurenziana, Florencia Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze Bibl ioteca Riccardiana, Florencir Biblioteca de San Francisco, Santiago de Compostela Biblioteca Xeraì da Universidade de Santiago de Cornpostela Catedral de San Salvador deZangoza Catedral de Tui Centro Italiano Studi Composteìlani, Perugia Colección Alberlo Bruschi, Crassina (Florencia) Colección Carlotta Bruschi D'luina, G¡assina (Florencia) Colección Fe¡nando Reyes, Santiago de Compostela Colección l\4ario Bellini, Florencta Colección Ciovanni Pralesi, Florencia The Fitzwilliam l\,luseum, Cambridge Fondazione Giorgio Cini. Istitr.rto per le Lettere, il Teatro e il Melodrana, Venecia Gabinetto Disegni e Stanpi degli Ufiìzi, Florencia Caìleria degli Uffizi, Florencia Galleria Fioretto, Florencia Galleria Palatina . Palazzo PiIli, Florencia Calleria di PalazzoMozzi Ba¡dini, Florencia Igrexa de Nuestra Serlora de la Granada, Fuente de Cantos (Badaioz) hrstituto Português de Museus, Musett de É,,ota IVlostei¡o de Capuchinas de Nuest¡a Señora del Pila¡, Huesca Mosteiro de Santa Ma¡ía cìel Valle åeZa[ra Museo de la Alhambra, Granada Museo das Peregrinacións, Santiago de Compostela Museo degli Argenti, Palazzo Pitti, FIo¡encia Museo da Catecl¡al de Santiago de Conpostela Museu de Cerànica de Barcelona Museo Diocesano de Tui lvluseo-Escola de Arles Decoralivas Porhrguesas-Fundação Ricardo do Espírito Santo Sih,a, Lisboa (Portugal) Museu d'Història de la Ciutat, Barcelona Museo i\4unicipal de Madrid Ivluseu de la I\4Lisica, Barcelona Museo dell'Opificio delle Pietre Dure, Florencia Museo Nacional del Prado, Madrid Mrrseo de Arte Oriental e Occidental de Odessa (Ucraína) Patrimonio Nacional, Madrid Pinacoteca Nazionale di Siena Parroquia de San Mateo, Lncena (Córdoba) Parroquia de Santiago de lvlontilla (Córdoba) S.A. de Xestión do Plan Xacobeo, Consellería cle Cultura, Conunicación Social e Tu¡ismo da Xunta de Calicia MÉNDEZ HERNÁN, Vicente (2004): “Fichas das pezas correspondentes a Estremadura: Lignum Crucis da I Duquesa de Feria; Cruz procesional da capela funeraria do II Duque de Feria; Dalmática e colo do Terno das Águias (Zafra); e Acetre da igrexa de Fonte de Cantos (Badajoz)”. En: A Viaxe a Compostela de Cosme III de Médicis, Catálogo da Exposición, Santiago de Compostela: Consellería de Cultura da Xunta de Galicia, pp. 552-559. DOI: 10.5281/zenodo.17508370 552 Lignum Crucís da I duquesa de Feria Unha das últimas vontades que dona Juana Dormer (1538-1612), primeira duquesa de Feria, dispuxo no testamento que escriturou en Madrid o 9 de novembro de l610 foi mandarlle este fermoso relicario, que ela mesma describe como "ltnd cruz de cristal guameçida de oro y piedras y þerlas que contiene el Lignum cruçis" , á capela das reliquias " que el duque mi hijo hiço y mandó haçer en el 1...1 convento de sancta clara", dezafrar. No ánimo de quen destacara pola súa intensa vida relixiosa, estaba o firme convencemento de non allear estes fragmentos da-Cruz de Cristo do tesouro de reliquias que a súa familia lle doara anos atrás ó cenobio zafrense, seguindo co padroado que a liñaxe exercía sobre el, mesmo dende que o primeiro señor de Feria e a súa dona o fundasen en1428. Igual que a maior parte da alta nobreza española, a Casa de Feria sempre se preocupou pola posesión de reliquias. Foi o esposo de dona ]uana, don Gomes III Suárez de Figueroa y Córdoba, quen iniciou a colección co fragmento de Lignum Crucis gre recibiu do xesuíta Pedro de Ribadeneira en 1557 . Mais a súa prematura morte en I 571 determinou que fose o seu fillo, don Lorenzo IV Suárez de Figueroa, o encargado de arrequentar o devandito tesouro coas que logrou en 1592 cando estivo en Roma como embaixador de Filipe II para prestar obediencia ó novo papa Clemente VIII. Estas reliquias, xunto coas que obtivo a raíz dassúas misións diplomáticas en Europa, adoitábaas recibir en Madrid súa nai a duquesa, encargada de contratar con escultores e prateiros da vila a execución dos relicarios nos que haberían ser expostas no convento do seu padroado, dentro da capela que mandou facer o seu fillo a tal efecto, e que ela mesma proxectou, tendo moi presente o modelo do relicario que a súa amiga a princesa Xoana de Portugal, ftmâ de Filipe II, ordenara construír no convento das Descalzas Reales de Madrid antes da súa morte, acaecida en 1573. Todo estaba disposto a finais de 1603, de xeito que as relixiosas de Santa Clara recibiron parte das reliquias en novembro dese ano. Obradoiro madrileño, inicios do século XVII Cristal de rocha con aplicacións de ouro, esmaltes e pedras 22 x II,5 x 6,5 cm Punzóns, marcas e inscricións: carece Zafta (Badaxoz), Mosteiro de Santa María del Valle I Runto Masa, J.C., EI Mecenazgo Artístico de Ia Casa Ducal de Feria, Mérída,2001, p. 252. - O Lignum Crucís que se expón debeuse fabricar nos obradoiros cos que a Duquesa contratou os relicarios que enviou aZafra, aínda que, talvez porque contiña o fragmento da Cruz de Cristo que lle fora regalado ó seu marido, reservouno para o seu oratorio privado, sen perder de vista a idea de entregarllo ó convento ó final dos seus días. Trátase dunha cruz pequena, pero dunha gran calidade artística. Combina a delicadeza e o preciosismo ó utilizar cristal de rocha para elaborar o pedestal triangular, as súas patas esféricas e mais os brazos da cruz, e as aplicacións de ouro, delicados esmaltes, pedras preciosas dispostas en cabuxóns ovais e circulares, e sartas de perlas que serven de exorno para a base da cruz e os extremos dela, onde incluso os parafusos ou perillóns do estilo purista foron substituídos por perlas. A través do cristal de rocha fanse visibles os fragmentos da cruz, dispostos no cadro central do relicario, mentres que nos brazos se expoñen as reliquias doutros santos e primeiros mártires do cristianismo. Têndo en conta que este Lignum Crucis se conserva en Zafra xunto coas reliquias de san Lorenzo -ademais de moitas outras-, é posible que Cosme III de Médicis dispuxese visitar o relicario de Santa Clara cando pasou pola vila o 5 de xaneiro de 1669, dada a consabida devoción que a súa familia lle profesaba ó diácono español. V.M.H 553 Cntz procesional da capela funeraria do II duque de Feria "Dos cosas no pueden faltar al hombre: si vive, muerte; si muere, sepulcro" sentenciaba Quevedo na súa obra titulada De los remedios de cualquier fortuna en 1638; de aí que a atención prestada á sepultura se convertese nun elemento importante da sensibilidade colectiva ó consolidar as tradicións pola práctica da tumba familiar. Así mesmo, a dignidade ducal adquirida pola Casa de Feria en 1567 traduciuse na necesidade de construír un novo panteón e dotar a súa capela dun enxoval litúrxico-funerario. O lugar elixido foi o mesmo que séculos atrás dispuxera para tal fín o primeiro conde de Feria: o convento zafrense de Santa Clara. As obras e a dotación da capela debían estar moi avanzadas en 1603, data en que se facultaba a relixiosas para aceptar os obxectos que mandaba don Lorenzo IV Suárez de Figueroa, segundo duque de Feria; entre eles atopábanse os dous "çiriales de þlatay óbano" que fan xogo con esta fermosa cruz procesional e mais o Temo das Aguias que tamén podemos contemplar nesta exposición. A ausencia de documentación sobre a cruz inclínanos a pensar que se debía atopar no convento cando se rexistra a doazón dos ciriais e do terno; e aínda que carece de marcas, cabe a posibilidade de apuntar a súa procedencia madrileña, considerando que dona Juana Dormer, nai de don Lorenzo, foi a encargada de axustar, dende a súa residencia en Madrid, a serie de relicarios destinados a expoñer as reliquias que o seu fillo tamén doou ó convento en 1603. A cruz procesional é de prata na súa cor, con aplicacións de ébano que seryen como gornición para resaltar os escudos da macolla e os brazos da árbore, e conferirlle o ton de loito propio do cometido ó que está reservada. Todo isto converte a obra nunha soberbia peza, adscrita estilisti camente ó purismo ou estilo Filipe II e de gran sobriedade decorativa, timidamente superada cos "ces", puntas de diamante e volutas finamente buriladas que se distribuíron na macolla, nos casetóns dos lóbulos da árbore, e noutras zonas da cruz. Obradoiro madrileño, inicios do século XVII Prata e aplicacións de ébano Cruz54,5 x42 cm; macolla: 37 cm Punzóns, marcas e inscricións: carece Zafra (Badaxoz), Mosteiro de Santa María del VaÌÌe 554 T O canón no que principia recrea a forma dunha columna toscana, ornada con catro costelas emparelladas e motivos xeométricos burilados. O nó está constituído por un precioso templete clasicista, elevado sobre un pedestal decorado con ganchos, os mesmos que logo adquirirán maior tamaño para constituír o típico pedestal de tempos de Filipe IV. En cada unha das fachadas do templete, un frontón triangular sobre dúas pilastras toscanas con tornapuntas enmarca un casetón timbrado coas armas dos segundos duques de Feria. Remata a macolla unha pequena cúpula, decorada con catro ovais en resalte, "ces" incisos e catro pináculos nos extremos. A árbore da cruz, de estrutura cadrada e sección rectangular, presenta os extremos lobulados, cos parafusos ou perillóns característicos do estilo purista que se repiten nos ángulos do medallón central; xunto a estes destacan os ganchos fundidos que veñen complicar inda máis os perfís dos brazos. No anverso da crttz pendura un esvelto Crucificado cunhas formas que manifestan unha evidente relación co manierismo romanista, corroborando a súa posible procedencia madrileña; sitúase sobre un fondo cun sol de raios flamexantes e rectos burilados que serve de nimbo de santidade á imaxe. Acompaña no reverso o tan frecuente relevo da Asunción, aínda que a súa execución é moito máis esquemática. V.M.H 555 r\- 556 Dalmática e colariño do Terno das Aguías Entre os ornamentos litúrxicos que don Lorenzo IV Suárez de Figueroa, segundo duque de Feria, lle enviou ó convento de Santa Clara para celebrar os funerais da familia ducal, tamén se atopaba, xr-rnto coa cruz procesional que se exhibe nesta mostra, o chamado Temo das Aguías. O conxunto está realizado en veludo negro recamado con fíos de ouro, prata e seda de diversas cores, aínda que os bordados foron traspasados en época recente a un veludo moderno, parâ preservar os labores, e reberetados cunha fimbria dourada. Para a rcal,ización das pezas do terno empregolrse o punto denominado ouro matizado, ou ouro de matiz, creado no século XVI para poder reflectir nos bordados as transparencias e brillos perceptibles nos xéneros de seda tecidos con metais preciosos, e que aínda estaba vixente durante a primeira metade do XVII. Para lograr tal finalidade, o sistema de puntadas de suxeición do ouro ó tecido realizâI>ase con sedas polícromas, tan frecuentes e abundantes que apenas deixaban entrever o nobre metal, logranclo os efectos e a impresión do traballo de tapicería. A clalmática, vestida polo diácono e subdiácono nas celebracións solemnes, é unha peza ricamente decorada, igual que as demais vestiduras do terno. O ornato céntrase nos faldróns e puños, onde apreciamos un labor a base de vizosas volutas vexetais calladas de brotes e gromos, cuxas espirais se repiten de forma simétrica nas láminas dos faldróns e de xeito contraposto nas que exornan os puños. Os labores enriquécense cos fíos, cordóns e canotiños que as encaciran. Moito máis sinxelo é o ornato dos iabastros, cuxos motivos clecorativos segllen un esqr-rema lineal no que se suceden pequenas follas de acanto entrelazadas con talos serpeantes e se prescinde dos fíos a cor. Como é frecuente na época, o corpo e âs zonas laterais cla dahnática non levan borclados. Manufactura italiana, inicios do século XVII Veludo negro recamado con fíos de ouro, prata e sedas cle cores Dalmática: ll5 x 155 cm (coas mangas en cruz); colariño: 2I,5 x 63 ,5 cm Zafta (Baðaxoz), rnosteiro de Santa María del Valle