O'RTA ASR SHARQIDA MILLIY O'ZLIK VA JALOLIDDIN MANGUBERDINING VATANPARVARLIGI

Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 70 O‘RTA ASR SHARQIDA MILLIY O‘ZLIK VA JALOLIDDIN MANGUBERDINING VATANPARVARLIGI Qashqadaryo viloyati G’uzor tumanidagi U.Uvatov nomli 1-umumiy o’rta ta’lim maktabining Tarix fani o’qituvchilari Zaynalova Xurshida Abdimuminovna Maxamova Shahlo Anatoliyevna Jaloliddin Manguberdi — o‘zbek xalqining eng ulug‘ sarkarda va qahramonlaridan biridir. Uning nomi nafaqat o‘rta asrlar tarixida, balki vatanparvarlik, jasorat va matonat timsoli sifatida xalq xotirasida o‘chmas iz qoldirgan. Mo‘g‘ullar bosqini davrida, butun mintaqa xavf ostida qolgan bir paytda Jaloliddin o‘z yurtining ozodligi uchun umrining oxirigacha kurash olib borgan. Jaloliddin Manguberdining vatanparvarligi, avvalo, uning yoshligidan boshlab shakllangan. U ota-bobolari saqlab kelgan davlatni, xalqni va yerlarni himoya qilishni eng oliy vazifa deb bilgan. Otasi Muhammad Xorazmshoh turli siyosiy xatolarga yo‘l qo‘ygan paytda ham Jaloliddin jasorat va qat’iyatni tanlab, dushman ustiga borishdan cho‘chimadi. Ayniqsa, uning daryo ustidan sakrab o‘tgan mashhur jang sahnasi — vatanparvarlik va shijoatning yorqin namunasidir. Jaloliddin hayotini saqlab qolish emas, balki yurt sha’nini himoya qilishni ustun qo‘ygan sarkardalardan edi. Uning vatanparvarligi nafaqat jang maydonida, balki xalq ishonchini tiklashda ham yaqqol ko‘rinadi. Uch-to‘rt yil davomida u turli hududlarni aylanib, aholiga kuch bag‘ishlagan, xalqning ishonchini qaytargan va ozodlik uchun kurashga undagan. Jaloliddin Manguberdi hech bir paytda o‘z maqsadidan voz kechmagan, hatto mulozimlari yoki ittifoqchilari kam bo‘lsa ham, yurt mustaqilligi uchun yakka o‘zi janglarni boshlab bergan. Jaloliddinning vatanparvarligi uning o‘limidan keyin ham qadrlanib, xalqning eng ulug‘ qahramonlaridan biri sifatida e’zozlandi. Uning jasorati, matonati va Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 71 kuchli vatan tuyg‘usi bugungi avlodni ham yurtga sadoqatli, jur’atli va mas’uliyatli bo‘lishga undaydi. Shu bois Jaloliddin Manguberdi tarixi — nafaqat o‘tmish xotirasi, balki bugungi yoshlar uchun ham buyuk ibrat maktabidir. XIII asr boshlarida Movarounnahr va Xorazm zaminida yuz bergan mo‘g‘ullar istilosi Markaziy Osiyo tarixidagi eng og‘ir va keskin burilishlardan biri bo‘ldi. Ushbu davrda siyosiy parokandalik kuchayib, davlat boshqaruvi ichki nizolar bilan zaiflashgan bir paytda xalq taqdirini o‘z zimmasiga olgan sarkarda — Jaloliddin Manguberdi sahnaga chiqdi. Tarixiy manbalarda u “mardonavor”, “dovyurak”, “millat sha’nini himoya qiluvchi” qahramon sifatida tasvirlanadi. Uning vatanparvarlik g‘oyalariga sodiqligi, ozodlik uchun olib borgan kurashlari va harbiy iste’dodi bugungi tarixshunoslikda ham muhim ilmiy tadqiqot mavzusidir. Jaloliddin Manguberdi Muhammad Xorazmshohning to‘ng‘ich o‘g‘li bo‘lib, bolaligidan harbiy tarbiyani mukammal o‘zlashtirgan. Tarixchi Juvayniy, Ibn alAsir va Rashididdinlarning yozishicha, u yoshlik chog‘idanoq jang maydonlarida chiniqqan, o‘ziga xos liderlik fazilatlarini namoyon qilgan. Uning ma’naviy shakllanishida quyidagilar asosiy omillar bo‘lgan: 1. Ota merosi — davlatni saqlash mas’uliyati Xorazm imperiyasining kengayib borishi natijasida paydo bo‘lgan siyosiy murakkablik Jaloliddinni yoshligidan yurt mudofaasiga e’tiborli bo‘lishga undagan. U davlatning an’anaviy himoyachisi sifatida yetishgan. 2. Harbiy intizom va sarkardalik maktabi Jaloliddin kuchli otliq qo‘shinlar boshlig‘i sifatida Sharnoma an’analari ruhida tarbiya olgan. Bu tarbiya uning kelajakdagi g‘alabalarining ilmiy asoslaridan biri bo‘ldi. 3. Vatan g‘oyasining shaxsiy mas’uliyat darajasiga ko‘tarilishi Jaloliddin uchun “vatan” tushunchasi shunchaki hudud emas, balki ajdodlar nomi, sharaf, xalq sha’ni va davlat mustaqilligi timsoli edi. Vatanparvarlikning amaliy ko‘rinishlari: 1. Xorazmni tark etmay, dushmanga qarshi munosib javob berishi; Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 72 Mo‘g‘ullar istilosi boshlanganda, ko‘plab amirlar jangdan qochgan yoki o‘z manfaatini ustun ko‘rgan bir paytda Jaloliddin dushmanga qarshi qat’iy turishni tanladi. Bu qaror — uning vatanparvarlik pozitsiyasining eng yorqin isboti. 2. Indus daryosidagi mashhur jang — milliy g‘ururning ramzi 1221-yil Sind bo‘yidagi jangda Jaloliddinning dushman qurshovidan otini daryoga haydab sakrab o‘tishi tarixda matonat va yurt sha’ni yo‘lida jonini tikkan sarkarda timsoliga aylandi. Bu voqea nafaqat harbiy mahorat, balki vatanparvarlikning eng dramatik ramzidir. 3. Xalqni ozodlikka chorlagan yurishlari Jaloliddin keyingi uch yil davomida Hindiston, Eron, Ozarbayjon va Mesopotamiya hududlarida mo‘g‘ullarga qarshi umumxalq qarshilik harakatini tashkil etdi. Bu harakat “qayta birlashish” g‘oyasi bilan yo‘g‘rilgan bo‘lib, uning siyosiy yetukligini namoyish etadi. 4. Xiyonatlarga qaramay kurashni davom ettirishi Tarixiy manbalarda ko‘plab amirlar, hatto oila a’zolari ham unga sodiq qolmagani qayd etiladi. Shunga qaramay, Jaloliddin yurt ozodligi g‘oyasidan voz kechmadi. Uning bu qat’iyati — chin vatanparvar insonning eng yorqin fazilatidir. Ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Jaloliddin Manguberdiyning vatanparvarlik qarashlari quyidagi asosiy tamoyillarga tayanadi: 1. Siyosiy suverenitetni himoya qilish U uchun yurt mustaqilligi eng muhim qadriyat bo‘lgan. Undagi mustaqillik ruhi davlat mafkurasidan ustun qo‘yilgan. 2. Xalq manfaatini shaxsiy manfaatdan ustun qo‘yish Shahzoda bo‘lishiga qaramay, u davlat taxti uchun emas, yurt ozodligi uchun kurashgan. 3. El-yurt sha’nini himoya qilish U har bir jangni xalq sha’nini yuqori tutish vositasi sifatida ko‘rgan. 4. Adolat tamoyiliga sodiqlik Jaloliddin qo‘shinlarini adolat bilan boshqargan sarkardalardan biridir. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 73 Jaloliddin Manguberdi Markaziy Osiyo tarixida nafaqat mashhur sarkarda, balki milliy g‘oya va vatanparvarlikning ulkan ramzi sifatida maydonga chiqqan. Uning kurashlari, siyosiy qarashlari, qat’iyati va el-yurt ozodligi uchun jon fido qilishi bugungi kunda ham ibrat maktabi bo‘lib xizmat qiladi. U tarixda “vatan uchun jonini ayamagan so‘nggi nafasigacha kurashgan sarkarda” sifatida qoldi. Jaloliddinning vatanparvarlik timsoli zamonaviy milliy mafkura, yoshlar tarbiyasi va tarixiy o‘zlikni anglashda ulkan ahamiyatga ega bo‘lib, uning merosini o‘rganish hali ham dolzarb ilmiy vazifadir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Juvayniy, A. Tarixi Jahongushoy. — Toshkent: G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot, 1997. 2. Rashididdin Fazlulloh. Jome’ ut-tavorix. 2 jildlik. — Tehron: Nashriyoti Miras, 1987. 3. Ibn al-Asir. Al-Kamil fit-tarix. — Qohira: Dar al-kutub al-ilmiyah, 1965. 4. Akhmedov, B.A. Jaloliddin Manguberdi. — Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2000. 5. Sodiqov, H. O‘zbekiston tarixi: mo‘g‘ullar istilosi davri. — Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti, 2015.