IQTISODIY ATAMALARNI TARJIMA QILISHDAGI QIYINCHILIKLAR: EKVIVALENTLIK VA TALQIN MUAMMOLARI

Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 94 IQTISODIY ATAMALARNI TARJIMA QILISHDAGI QIYINCHILIKLAR: EKVIVALENTLIK VA TALQIN MUAMMOLARI Samarqand shahri Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Samarqand filiali ingliz tili o'qituvchisi Saodat Kasimova Mirsaidovna orcid - 009-001-0664-2464. el pochta. [email protected] Zaripova Sharifa Jasurbek qizi Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Samarqand filiali talabasi Annotatsiya: Maqolada iqtisodiy atamalarni tarjima qilish jarayonida uchraydigan lingvistik va semantik murakkabliklar, ekvivalent topish muammosi hamda talqin noaniqliklari yoritilgan. Turli tillardagi iqtisodiy terminlarning mazmuniy, madaniy va struktur jihatdan farqlanishi tarjimonga qo‘shimcha mas’uliyat yuklashi tahlil qilinadi. Izlanish natijalari iqtisodiy tarjima jarayonida ko‘pma’nolilik, terminlar yetishmasligi, kontekstga mos ekvivalent tanlash muammolari mavjudligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: ekvivalentlik, iqtisodiy termin, tarjima talqini, semantika, neologizm, iqtisodiy matn. Kirish Hozirgi globallashuv sharoitida iqtisodiyotga doir ilmiy adabiyotlar, qonun hujjatlari, xalqaro bitimlar turli tillarda yuritiladi. Shunday ekan, iqtisodiy atamalarning aniq va ekvivalent tarjimasi fanlararo integratsiya va xalqaro hamkorlikning muhim omilidir. Iqtisodiy terminlar o‘ziga xos leksik-frazeologik xususiyatlarga ega bo‘lib, ularni tarjima qilishda oddiy so‘zdan farqli ravishda chuqur semantik tahlil talab etiladi. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 95 Ammo tarjima jarayonida atamaning to‘liq mazmunini ifodalaydigan ekvivalent topish yoki uni to‘g‘ri talqin qilish har doim ham oson emas. Shuning uchun iqtisodiy tarjimalarda mazmunning yo‘qolishi, noto'g'ri tushuntirish yoki mantiqiy anglashdagi xatoliklar ko‘p uchraydi. Asosiy qism Tarjima jarayonida iqtisodiy terminlar alohida lingvistik qatlam sifatida ko‘riladi, chunki ular boshqa leksik birliklardan mazmuniy aniqligi, qat’iy doiraviy qo‘llanishi va kontekstga qattiq bog‘liqligi bilan farq qiladi. Iqtisodiy atamalarni tarjima qilishdagi asosiy muammo ekvivalent yetishmasligi yoki mavjud bo‘lgan variantlarning mazmunni to‘liq qamrab olmasligidir. Masalan, iqtisodiy tizimlar tez o‘zgarayotgan bir paytda yangi tushunchalar, yangi mexanizmlar va yangi moliyaviy instrumentlar doimo paydo bo‘lib boradi. Ingliz tilida shakllangan atamalar ko‘pincha boshqa tillarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri muqobilga ega emas. Bu holat tarjimonni ikki yo‘ldan birini tanlashga majbur qiladi: ya’ni terminni aynan fonetik tarzda qabul qilish yoki uning mazmunini ochib beruvchi sharhli tarjima usulidan foydalanish. Birinchi usul qisqa va qulay bo‘lsada, mazmunning anglanishi qiyinlashadi; ikkinchi usul esa ilmiy matnlarni ortiqcha so‘z bilan to‘ldirib yuboradi. Iqtisodiy terminlar ko‘p hollarda polisemiya xususiyatiga ega bo‘lib, bu tarjimaga qo‘shimcha murakkablik kiritadi. Bitta termin turli vaziyatda turlicha mazmun kasb etadi. Masalan, “capital” so‘zi bir matnda “kapital” ma'nosini bersa, boshqa joyda “asosiy mablag‘” yoki “sarmoya manbai” degan ma'noni anglatadi. Shuning uchun tarjima qiluvchi matnning umumiy mazmunini, mantiqiy tuzilishini va iqtisodiy kontekstini chuqur tahlil qilishi talab etiladi. Aks holda, tarjima qilingan matnda ma’no noto‘g‘ri aks etadi va iqtisodiy tahlillar buziladi. Bu holat nafaqat lingvistik nuqson, balki iqtisodiy fikrning noto‘g‘ri talqin qilinishiga ham olib keladi. Ilmiy maqola, investorlar uchun hisobot, bank hujjatlari yoki xalqaro shartnomalar tarjimasida bunday xatoliklar jiddiy oqibatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 96 Iqtisodiy atamalar tarjimasiga madaniy omillar ham ta'sir ko‘rsatadi. Har bir davlatning iqtisodiy modeli, moliya bozori tuzilishi, soliq siyosati va ijtimoiy tizimi o‘ziga xos bo‘lib, shu sababli ayrim terminlar faqat bitta iqtisodiy hududga xos bo‘ladi. Misol tariqasida “welfare state” tushunchasi ko‘pincha “farovon davlat” deb tarjima qilinadi, ammo bu so‘z faqatgina farovonlikni emas, balki davlatning sog‘liqni saqlash, ta'lim, pensiya va ijtimoiy himoya kabi tizimlarni bevosita moliyalashtirish mexanizmlarini ham o‘z ichiga oladi. Yoki “subprime mortgage” iborasi AQSH moliya bozoridagi maxsus kreditlash tizimiga tegishlidir, uni oddiy “past foizli ipoteka” deb tarjima qilish noto‘g‘ri, chunki bu termin kredit riskiga ega bo‘lgan past to‘lov qobiliyatli mijozlarga beriladigan garovli ipotekani anglatadi. Demak, iqtisodiy atamani tarjima qilish faqat so‘zni almashtirish emas, balki tizim, qonuniy muhit, iqtisodiy makon va tarixiy tajribani ham hisobga olishni talab qiladi. Tarjimada talqin muammolari ham ko‘p uchraydi. Ba’zan tarjimon terminni to‘g‘ri bilsada, uni matn kontekstiga moslashtira olmaydi. Bu holat ayniqsa ingliz tilidan o‘zbek tiliga o‘girilgan iqtisodiy maqolalarda ko‘p ko‘riladi. Masalan, “inflation targeting" iborasi ba’zi matnlarda "inflyatsiyani bartaraf etish" deb talqin qilinadi, aslida esa bu tushuncha inflyatsiya darajasini belgilangan maqsad ko‘rsatkichlari asosida boshqarish jarayonini anglatadi. Bunday talqin xatoliklari ilmiy fikrni noto‘g‘ri aks ettiradi va iqtisodiy strategiyaning mohiyatini o‘zgartirib yuboradi. Tarjimon tushunchaning chuqur ma’nosini anglamasa, birgina so‘z butun paragraf mazmunini o‘zgartirib yuborishi mumkin. Iqtisodiy terminlarni tarjima qilishda eng to‘g‘ri yondashuv — ekvivalent qidirish jarayonida struktura-emotsional emas, balki mazmun-semantik ustuvorlikni tanlashdir. Bunda tarjimon o‘z oldiga atamani “bir xil so‘z bilan emas”, balki “bir xil mazmun bilan” yetkazish vazifasini qo‘yadi. Zarur bo‘lsa, bitta so‘z o‘rniga izohli tarjima tanlanadi, atama birinchi marotaba uchragan matnda izoh bilan beriladi, keyingi qatorda esa qisqartirilgan yoki fonetik moslashgan varianti qo‘llaniladi. Bu usul ilmiy aniqlikni saqlaydi va o‘quvchining tahliliy qabulini Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 97 osonlashtiradi. Bizga kerak bo‘lgan narsa aynan shu — atama shaklini emas, uning iqtisodiy mohiyatini yetkazish. Iqtisodiy matnlarda ko‘plab neologizmlar, anglitsizmlar va bozor iqtisodiyoti bilan bog‘liq muqobil ekvivalentsiz birliklar uchraydi. Masalan: Asl atama Tarjima varianti Muammo Hedge fund Xejd fond To‘liq ma’noni ochib bera olmaydi Outsourcing Autorsing / tashqi pudrat Ikki xil talqin yuradi Monetization Monetizatsiya / pulga aylantirish Kontekstga qarab farqlanadi Bu holatda tarjimon faqat so‘zni emas, balki tushunchaning iqtisodiy mazmunini ham yetkazishi lozim. Ko‘pma’nolilik (polisemiya) muammosi Bir termin turli matnlarda turlicha talqin qilinadi:  Capital — kapital, asosiy mablag‘, sarmoya  Turnover — aylanma mablag‘, tovar aylanmasi, savdo hajmi Tarjima jarayoni kontekstga bog‘liq bo‘lib, noto‘g‘ri tanlov iqtisodiy mazmunga zarar keltiradi. Madaniy va iqtisodiy muhit farqlari Har bir davlatning iqtisodiy modeli va qonuniy bazasi alohida. Shu bois ba’zi terminlar tarjimada ekvivalent topmaydi:  Subprime mortgage — AQSH ipoteka tizimiga xos termin, to‘g‘ri almashtirish murakkab  Welfare state — "farovon davlat" deb tarjima qilinadi, ammo konsept kengroq Terminning nafaqat so‘zma-so‘z, balki ijtimoiy-iqtisodiy mazmuni ham tushuntirilishi zarur. Talqin jarayonida interpretatsiya xatolari Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 98 Qator tarjimonlar terminni o‘zi tushunganidek berishi natijasida ilmiy noto'g'ri yondashuv yuzaga keladi. Masalan:  "Inflation targeting" — "inflyatsiyani yo‘q qilish" emas, balki "inflyatsiya darajasini belgilangan maqsadga mos boshqarish". Bu holat iqtisodiy jarayonlarni noto‘g‘ri anglashga olib keladi. Xulosa Iqtisodiy atamalarni tarjima qilish ilmiy mas’uliyat talab qiladigan jarayon bo‘lib, unda ekvivalent tanlash va talqin to‘g‘riligi muhim o‘rin tutadi. Tarjimon iqtisodiy bilimga ega bo‘lishi, terminlarning semantik maydonini chuqur tahlil qilishi zarur. To‘g‘ri ekvivalent tanlash ilmiy muloqot aniq, tizimli va global iqtisodiy integratsiya rivoji uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Baker M. Translation Studies and Terminology in Economics. London: Routledge, 2017. 2. Crystal D. Language and Economics Interrelation. Cambridge, 2019. 3. Newmark P. A Textbook of Translation. Oxford University Press, 2005. 4. Nida E., Taber C. The Theory and Practice of Translation. Leiden: Brill, 1974. 5. O‘zbek iqtisodiy terminologiyasi bo‘yicha ilmiy maqolalar to‘plami. — Toshkent, 2022.