"BULUTLI TEXNOLOGIYALAR VA TAQSIMLANGAN TIZIMLAR

Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 139 "BULUTLI TEXNOLOGIYALAR VA TAQSIMLANGAN TIZIMLAR Ergashova Sarvinoz Shovkatovna Osiyo Xalqaro Universitetti Umumtexnik fanlar kafedrasi Ta’limda Axborot Texnologiyalari yo’nalishi 1-kurs magistratura talabasi [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim jarayonida “Bulutli teknologiyalar va taqsimlangan tizimlar” fanidan interaktiv elektron darslik yaratishning metodologik jihatlari, texnologik asoslari va pedagogik imkoniyatlari o‘rganiladi. Bulutli xizmatlar (SaaS, PaaS, IaaS) va ularning taqsimlangan hisoblash bilan bog‘liqligi elektron o‘quv resurslarida qanday aks ettirilishi, shuningdek, virtual laboratoriyalar, real vaqtda amaliy mashqlar va o‘quv jarayonini baholashning avtomatlashtirilishi kabi masalalar tahsil qilinadi. Kalit so‘zlar: Bulutli teknologiyalar, taqsimlangan tizimlar, elektron darslik, ta’lim texnologiyalari, interaktiv o‘quv resurslari, SaaS, PaaS, IaaS. Abstract: This article examines the methodological aspects, technological foundations, and pedagogical possibilities of creating an interactive electronic textbook for the course “Cloud Technologies and Distributed Systems” in the modern educational process. It analyzes how cloud services (SaaS, PaaS, IaaS) and their relationship with distributed computing are reflected in electronic learning resources, as well as issues such as virtual laboratories, real-time practical exercises, and the automation of assessment in the learning process. Keywords: Cloud technologies, distributed systems, electronic textbook, educational technologies, interactive learning resources, SaaS, PaaS, IaaS. Аннотация: В данной статье рассматриваются методологические аспекты, Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 140 технологические основы и педагогические возможности создания интерактивного электронного учебника по дисциплине «Облачные технологии и распределённые системы» в современном образовательном процессе. Анализируется отражение облачных сервисов (SaaS, PaaS, IaaS) и их взаимосвязи с распределёнными вычислениями в электронных образовательных ресурсах, а также такие вопросы, как виртуальные лаборатории, практические занятия в реальном времени и автоматизация оценки учебного процесса. Ключевые слова: Облачные технологии, распределённые системы, электронный учебник, образовательные технологии, интерактивные образовательные ресурсы, SaaS, PaaS, IaaS. Kirish Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi natijasida katta hajmdagi ma’lumotlarni saqlash, qayta ishlash va uzatish uchun yuqori samarali hisoblash resurslariga ehtiyoj ortib bormoqda. Shu sababli bulutli texnologiyalar va taqsimlangan tizimlar zamonaviy raqamli infratuzilmaning ajralmas qismiga aylandi. Bu texnologiyalar foydalanuvchilarga geografik joylashuvdan qat’i nazar, resurslardan samarali foydalanish imkonini bermoqda. Zamonaviy axborot jamiyatida ta’lim sohasida raqamli transformatsiya kuchaymoqda. “Bulutli texnologiyalar va taqsimlangan tizimlar” kabi murakkab va amaliyotga yo‘naltirilgan fanlarni o‘qitishda an’anaviy darsliklar yetarli emas. Elektron darsliklar interfaollik, yangilanish qulayligi va turli formatdagi kontentni (matn, video, simulatsiya, test) birlashtirish imkoniyati tufayli samarali yechim hisoblanadi. Maqolaning magsadi – ushbu fan doirasida elektron darslikni loyihalash va joriy etishning nazariy va amaliy jihatlarini ko‘rib chiqish. 1. Bulutli texnologiya tushunchasi va mohiyati Bulutli texnologiyalar — bu foydalanuvchilarga internet orqali serverlar, ma’lumotlar ombori, dasturiy ta’minot va hisoblash resurslaridan masofaviy Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 141 foydalanish imkonini beruvchi texnologiyalardir. Bunda foydalanuvchi jismoniy uskuna haqida qayg‘urmasdan, kerakli xizmatdan onlayn foydalanadi. 1. Bulutli xizmatlar modellari Bulutli xizmatlar uch asosiy modelga bo‘linadi:  SaaS (Software as a Service) – dasturiy ta’minotni onlayn foydalanish xizmatlari (masalan, elektron pochta, onlayn ofis dasturlari);  PaaS (Platform as a Service) – dastur yaratish uchun tayyor platformalar;  IaaS (Infrastructure as a Service) – serverlar, xotira va tarmoq resurslarini virtual shaklda taqdim etish. Ushbu modellar foydalanuvchining ehtiyojidan kelib chiqib moslashuvchan foydalanish imkonini yaratadi. Ushbu modelni bir qancha dasturiy vositalar orqali qo’llash mumkin bular quyidagilarni o’z ichiga oladi 1. Talablar va maqsadlarni aniqlash: bunda o‘quv dasturi (sillabus) asosida modullarni ajratish, har bir modul uchun o‘quv magsadlarini belgilash. 2. Arxitektura va Texnologiya Tanlash: yani quyidagi texnologiyalarni misol qilib olsak bo’ladi · Front-end: HTML5, CSS3, JavaScript (interaktivlik uchun). · Back-end: Bulutli platforma (masalan, AWS, Google Cloud yoki Microsoft Azure) – o‘quv materiallarini saqlash va yetkazib berish uchun. · Taqsimlanishi: CDN (Content Delivery Network) – tez yuklash va global access. 3. Kontentni Ishlab Chiqish: bu bosqichda quyidagi ishlarni amalga oshirish mumkin · Nazariya: Mavzularni bosqichma-bosqich, diagramma va grafiklar bilan tushuntirish. · Amaliyot: Bulut xizmatlarini (masalan, AWS EC2, Azure Kubernetes) virtual muhitda o‘rnatish va sozlash bo‘yicha qo‘llanmalar. · Interaktiv Elementlar: Mavzular bo‘yicha testlar, viktorinalar, Docker konteynerlarini boshqarishga oid simulyatsiyalar. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 142 4. Integratsiya: O‘quv boshqaruv tizimi (LMS – Learning Management System) bilan bog‘lanish. Bulutli Teknologiyalar va Taqsimlangan Tizimlarni O‘rganishda Qo‘llaniladigan Interaktiv vazifalarni o’quvchi o’z oldiga maqsad qilib olishi zarur · Virtual Laboratoriya: Talabalar haqiqiy bulut muhitida (chegrali resurslar bilan) kichik loyihalarni amalga oshirishlari mumkin (masalan, oddiy mikroservis arxitekturasini yaratish). · Quiz va Testlar: Har bir bo‘lim oxirida bilimni nazorat qilish. Testlar bulutli ma’lumotlar bazasiga (masalan, Amazon DynamoDB) natijalarni saqlashi mumkin. · Grafik Simulyatsiyalar: Tarmoq topologiyalari, ma’lumotlarning turli tugunlar orasida taqsimlanishi jarayonlarini vizualizatsiya qilish. 2. Taqsimlar tizimlar tushunchasi — bu o‘zaro tarmoq orqali bog‘langan mustaqil kompyuterlar majmuasidan iborat tizim bo‘lib, tashqi tomondan yagona butun tizim sifatida ishlaydi. Bunda hisoblash jarayonlari bir nechta tugunlar o‘rtasida taqsimlanadi. 1. Taqsimlangan tizimlarning asosiy xususiyatlari shundan iboratki  Resurslarning hududiy taqsimlanganligi  Yuqori ishonchlilik  Moslashuvchanlik  Kengaytirish imkoniyati  Nosozliklarga bardoshlilik Taqsimlangan tizimlar asosan katta ma’lumotlar (Big Data), sun’iy intellekt, blokcheyn va bulutli hisoblash sohalarida keng qo‘llaniladi. Bulutli texnologiya va taqsimlangan tizimlarning o’zaro bog’liqligi Bulutli texnologiyalar asosan taqsimlangan tizimlar asosida quriladi. Ya’ni bulutli server infratuzilmasi ko‘plab taqsimlangan hisoblash tugunlaridan tashkil topadi. Bunda yuklama avtomatik ravishda resurslar o‘rtasida taqsimlanadi, bu esa tizimning uzluksiz ishlashini ta’minlaydi. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 143 Bulutli muhitda ma’lumotlar bir nechta serverda saqlanadi, zaxiralash (backup) avtomatik amalga oshiriladi, foydalanuvchi uchun yuqori tezlik va barqarorlik yaratiladi. 3. Bulutli texnologiyani amaliyotda qo’llanilishi. 1. 1. Ta’lim sohasida  Masofaviy ta’lim platformalari  Elektron darsliklar  Virtual laboratoriyalar  Onlayn test tizimlari 2. 2. Sog‘liqni saqlashda  Elektron tibbiy kartalar  Masofaviy diagnostika  Klinik ma’lumotlarni markazlashtirish 3. 3. Biznes va sanoatda  Onlayn savdo tizimlari  Ma’lumotlarni tahlil qilish  Korporativ axborot tizimlari Yutuqlar va Qiyinchiliklar Har bir ishning yutuq kamchiligi bo’lganidek bulutli texnologiyaningham yutuq va kamchiliklari mavjud, aslida buni kamchilikham deyish noto’g’ri qiyinchiliklari deb qarasak yanada o’rinli bo’ladi: Yutuqlar: Har qanday qurilmadan kirish imkoniyati, kontentni doimiy yangilash, o‘quvchilarning individual ehtiyojlariga moslashtirish, amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirish. · Qiyinchiliklar: Dastlabki loyihalash vaqt talab qiladi, bulut infratuzilmasi uchun xarajatlar, talabalarning texnik imkoniyatlari farqi, axborot xavfsizligi, internetga bog‘liqlik, maxfiylik muammolari, texnik nosozliklar ehtimoli yuqoriligi. Xulosa Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 17–to’plam 2025 y. 144 Xulosa qilib aytganda, bulutli texnologiyalar va taqsimlangan tizimlar zamonaviy raqamli jamiyatning muhim tayanch texnologiyalaridan biri hisoblanadi. Ular ta’lim, tibbiyot, sanoat va biznes kabi ko‘plab sohalarda samaradorlikni oshirish, xarajatlarni kamaytirish hamda tezkorlikni ta’minlash imkonini bermoqda. Kelajakda ushbu texnologiyalarning yanada takomillashib, sun’iy intellekt va raqamli iqtisodiyot bilan chuqur integratsiyalashuvi kutilmoqda. “Bulutli teknologiyalar va taqsimlangan tizimlar” ini fan sifatida yangi kirib kelgan fan bo’lib ushbu fanni o’rganishda fandan elektron darslik yaratish nafaqat o‘quv materiallarini raqamlashtirish, balki butunlay yangi, interaktiv va amaliyotga yo‘naltirilgan o‘rganish muhitini yaratishdir. Bulutli texnologiyalarning o‘zi o‘quv jarayonining asosiy ob’ekti bo‘lgani uchun, ular haqidagi darslik o‘zida nazariya va amaliyotni uyg‘un birlashtirishi lozim. Kelajakda sun’iy intellekt yordamchi tizimlarini qo‘shish va kengaytirilgan reallik (AR) elementlaridan foydalanish kabi takomillashtirishlar ko‘zda tutilgan. Foydalanilgan Adabiyotlar Ro‘yxati) 1. Mell, P., & Grance, T. (2011). The NIST Definition of Cloud Computing. 2. Tanenbaum, A. S., & Van Steen, M. (2017). Distributed Systems: Principles and Paradigms. 3. [Elektron darsliklar dizayni bo‘yicha o‘quv qo‘llanma] 4. [SCORM yoki Tin Can API haqida ma’lumot] .