O'ZBEKISTONDA SOLIQ MA'MURIYATCHILIGINI RAQAMLASHTIRISHNING DAVLAT BYUDJETI TUSHUMLARIGA TA'SIRI

SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 5 (2025) 13 O‘ZBEKISTONDA SOLIQ MA’MURIYATCHILIGINI RAQAMLASHTIRISHNING DAVLAT BYUDJETI TUSHUMLARIGA TA’SIRI Rahimov Saidafzal Sobirjon oʻgʻli Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti e-mail: [email protected] Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish jarayonining davlat byudjeti tushumlariga ta’siri ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda soliq tizimida joriy etilgan raqamli texnologiyalar, jumladan, elektron hisob-fakturalar, onlayn nazorat-kassa mashinalari va soliq to‘lovchilarning shaxsiy kabinetlari samaradorligi baholanadi. Tadqiqot natijalari soliq tushumlarining oshishi va yashirin iqtisodiyotning qisqarishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: soliq tizimi, soliq ma’muriyatchiligi, raqamlashtirish, davlat byudjeti, soliq tushumlari, O‘zbekiston–2030. INTRODUCTION (KIRISH) So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va davlat boshqaruvida samaradorlikni oshirish maqsadida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Ushbu jarayonda soliq tizimini isloh qilish va soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish orqali soliq tushumlarini oshirish, soliq intizomini mustahkamlash hamda yashirin iqtisodiyot ulushini kamaytirish ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilangan. “O‘zbekiston–2030” strategiyasida davlat byudjeti barqarorligini ta’minlash va soliq bazasini kengaytirishda raqamli texnologiyalardan foydalanish asosiy yo‘nalishlardan biri sifatida qayd etilgan. Soliq tizimining raqamlashtirilishi soliq SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 5 (2025) 14 to‘lovchilar va davlat organlari o‘rtasidagi munosabatlarni soddalashtiradi, inson omili ta’sirini kamaytiradi va shaffoflikni ta’minlaydi. Mazkur maqolaning asosiy maqsadi — O‘zbekistonda soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirishning davlat byudjeti tushumlariga ta’sirini ilmiy asosda tahlil qilishdan iborat. Tadqiqotning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: soliq tizimida joriy etilgan raqamli islohotlarni tahlil qilish; soliq tushumlarining yillar bo‘yicha dinamikasini o‘rganish; raqamlashtirishning iqtisodiy samaradorligini baholash; soliq siyosatini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish. METHODS (TADQIQOT METODOLOGIYASI) Tadqiqot jarayonida umumilmiy va maxsus iqtisodiy tadqiqot usullaridan foydalanildi. Jumladan, tahlil va sintez, statistik taqqoslash, dinamik qatorlar tahlili, grafik usul hamda mantiqiy umumlashtirish metodlari qo‘llanildi. Empirik ma’lumotlar sifatida O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi, Davlat statistika qo‘mitasi va xalqaro moliyaviy institutlarning ochiq statistik ma’lumotlaridan foydalanildi. Tadqiqot 2019–2024-yillar oralig‘idagi soliq tushumlari ko‘rsatkichlarini qamrab oladi. Ushbu davr soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirishning faol bosqichi sifatida tanlandi. RESULTS (TADQIQOT NATIJALARI) O‘tkazilgan tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish jarayoni davlat byudjeti tushumlarining barqaror o‘sishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Xususan, elektron hisob-fakturalar tizimining joriy etilishi qo‘shilgan qiymat solig‘i tushumlarini sezilarli darajada oshirishga xizmat qilgan. 2019–2024-yillar davomida umumiy soliq tushumlari o‘rtacha 15–20 foizga oshgan. Onlayn nazorat-kassa mashinalari va elektron to‘lov tizimlarining joriy etilishi natijasida naqd pul aylanmasi ustidan nazorat kuchaygan va yashirin iqtisodiyot ulushi qisqargan. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 5 (2025) 15 Shuningdek, soliq to‘lovchilar uchun yaratilgan elektron xizmatlar (my.soliq.uz portali, shaxsiy kabinetlar) soliq hisobotlarini topshirish jarayonini soddalashtirib, soliq intizomini mustahkamlashga xizmat qilgan. DISCUSSION (MUHOKAMA) Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish xalqaro tajribaga mos ravishda ijobiy samara bermoqda. Raqamli texnologiyalar soliq tizimida shaffoflikni oshirib, korrupsiya xavfini kamaytiradi hamda soliq to‘lovchilarning ishonchini mustahkamlaydi. Biroq, kichik biznes subyektlari va yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun raqamli tizimlarga moslashish jarayoni muayyan muammolarni keltirib chiqarmoqda. Xususan, raqamli savodxonlikning yetarli emasligi va texnik infratuzilma bilan bog‘liq muammolar mavjud. Shu bois, soliq siyosatini amalga oshirishda o‘quv dasturlarini kengaytirish va rag‘batlantiruvchi mexanizmlarni kuchaytirish zarur. 2025-yilgi Asosiy Ko‘rsatkichlar Tushumlar o‘sishi: 2025-yilning dastlabki 9 oyi yakunlariga ko‘ra, soliq tushumlari 158,7 trillion so‘mni ($13 mlrd) tashkil etib, o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 18% ga oshgan. Byudjet daromadlari: 2025-yilning I choragida davlat byudjeti daromadlari 21,5% ga, birinchi yarim yillikda esa 19,2% ga o‘sgan. Raqamli xizmatlar soliqlari: Xorijiy raqamli kompaniyalar (Meta, Google, Apple va b.) tomonidan to‘langan soliqlar 2025-yil yanvar-sentyabr oylarida 44% ga oshib, 124,8 mlrd so‘mga yetdi. Raqamlashtirishning Ta’sir Mexanizmlari Yashirin iqtisodiyotni qisqartirish: Elektron hisobvaraq-fakturalar (EHF) va onlayn nazorat-kassa texnikasining keng qo‘llanilishi savdo aylanmalarini legallashtirishga xizmat qilmoqda. Ma’muriylashtirish samaradorligi: "Soliqchi-ko‘makchi" tamoyili asosida tadbirkorlarga raqamli xizmatlar ko‘rsatish qamrovi kengaytirildi. SCIENCE AND SCIENTIFIC RESEARCH IN THE MODERN WORLD Vol. 3 No. 5 (2025) 16 Avtomatlashtirilgan nazorat: Soliq organlari faoliyatini baholashda inson omilisiz, avtomatik shakllanadigan KPI tizimi (billing tizimlari bilan integratsiya) joriy etildi. Soliq turlari bo‘yicha o‘sish (2025-yil 9 oy): Foyda solig‘i: 35,4 trln so‘m. QQS: 32,5 trln so‘m (+14%). Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i: 30,3 trln so‘m (+19%). 2025-yilda soliq ma’muriyatchiligining raqamli transformatsiyasi nafaqat tushumlarni ko‘paytirish, balki soliq to‘lovchilar uchun shaffof va teng raqobat muhitini yaratishga qaratilgan. XULOSA Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish davlat byudjeti tushumlarini oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu jarayon soliq tizimining shaffofligini ta’minlash, yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish va soliq intizomini mustahkamlashga yordam bermoqda. “O‘zbekiston–2030” strategiyasi doirasida soliq tizimini yanada raqamlashtirish iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Kelgusida soliq sohasida raqamli texnologiyalarni joriy etish jarayonini yanada chuqurlashtirish maqsadga muvofiqdir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston–2030” strategiyasi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy ma’lumotlari. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. World Bank. Digital Transformation of Tax Administration. OECD. Tax Administration Reforms in Developing Economies.