Las fuentes clásicas y humanísticas en la obra retórica de Juan Costa y Beltrán
Abstract
Programa de doctorado: Estudios interdisciplinares de Lengua, Literatura, Cultura, Traducción y Tradición clásica
Full text
A mis direc toras , Trini y M ª Pilar,
por haber c reido y n o ce jado y p or el em peño mostra do ;
a mi familia q ue ha he cho posibl e de m uchos mo d os q ue
este tr abaj o ll egara a reali zarse; y a Ma nuel, q ue en el úl-
timo mo mento me devo lvió la il usió n .
ÍN DI C E
INTRODUCCIÓ N ......................................................................................... 11
CAPÍTULO I: B re ve pan oram a de la retórica en el Renacimiento. La
época de Juan Costa y Beltrán ............................................... 15
1.1 Hacia u n estado de la c uestión .................................................................. 15
1.2 Brev e historia de la p receptiva retórica ha sta el Renacimiento ............ 18
1.3 L as Retóricas latinas del Renacimiento español. ................................... 25
1.3.1 La tradición de la A ntigüedad cl ásica. .................................................. 27
1.3.2 Los p rimeros autores renacentistas . ...................................................... 28
1.3.3 Las Retóricas esp a ñolas del primer Renacimi ento. .............................. 32
1.3.4 La Oratoria baj o el influjo del C oncilio de Tren to. ........................... 45
1.4 La es tructura dialogística. El diálogo ren acentista. ............................... 55
CAPÍTULO 2: Vida y obra de Ju an Costa y B eltrán. ................................. 60
2.1 El
canon
de Costa. ..................................................................................... 66
2.2 L a estru ctura del
De utraqu e In uentione
. .............................................. 72
2.3 Carácter epitomáti co del
De elocutione
. ................................................ 91
CAPÍTULO 3: Estudio de las f uentes utilizadas por Costa en el
De
utraqu e inue ntione
................................ ................................ 93
3.1 L as fuentes de la Antigüedad clásica ....................................................... 9 4
3.1.1 Fu entes tomadas de Cicerón .................................................................. 95
3.1.2 Fuen tes d e otros autores d e la Antigüedad ......................................... 1 39
3.2 Las fuentes renacentistas en el
De utraque inuentione
......................... 172
CAPÍTULO 4: Estud io de las fu entes utilizad as p or Cos ta en el
D e
elocutione libel lus
................................................................ . 23 5
4.1. L as fuen tes clásicas en el
De elocutione.
............................................... 23 5
4.1. 1 C i tas tomadas de las obras d e Cicerón. .............................................. 23 6
4.1. 2 Citas d e otros autores de la Antigüed a d ............................................ 30 3
4.2 Las fuen tes re nacentistas ................................ ........................................ 3 59
4.2. 1 El elenco de
uitia orationis,
tropos y figu ras .................................... 41 2
4.2. 1 a) Las den ominaciones de los
uitia orati onis, tropi et figurae.
....... 41 2
4.2. 1 b) Las d ef iniciones de los
uitia orationis, tropi et figurae.
.............. 43 6
CONC LUSIONES ................................ ...................................................... 47 0
BIB LIO GRAFÍA ........................................................................................... 47 5
ANEXO 1: Los textos de los tropos y figuras ........................................... 495
ANEXO 2: Facsímiles del
De conscribenda rerum
.................................. 585
TE XTOS D E JU AN CO STA Y BELT RÁN ............................................. 597
INT RODUCCI ÓN
El present e trabaj o comenzó com o memori a de lic enciatura, l as l lamada s “te-
sinas”. El t ema f ue busca do a tendiendo a la “lógi c a de los ac o ntecimi entos”, puest o
que por entonces (año 1991) come nzab an a fl orec er lo s estudios sobr e retórica re-
nacentista en la Es paña del XVI. La o br a retór ic a de Juan Cost a y B elt rán, aut or
aragonés casi desco n o cido por ent onces, que consi stía en do s o br as deno minadas
De utraque inuentione o ra to ri a et dialec tica,
y
De elo cutione orat oria libellus
—
esta últ ima de la que no se conocían ej emplares, per o de la q ue n os otros habí amos
lo ca l iz ado uno — suponía un buen tema, puesto q u e no habían s ido e st udiadas has ta
el momento. Durante l a f ase inici al del trabaj o , al leer el lib ro donde estaba encua-
dernado el
De ut raque inuentione
, vimos que seguidamente estaba tambié n en el
mism o volumen el
De el o cuti o ne
, que en a quel momento, insis t imos, s e daba por
perdi do o inexi stente. Pos teriorm ente fue hallad o, como es l ógico, y hoy c onsta e n
lo s ca t álog o s.
El o bj et o inici al del est udi o son las fuent e s, ta nto de la Ant igüedad co mo de
lo s con t emporáneo s , en l a o br a retórica de Juan Cost a . Dichas fuentes pueden e star
expr esamente seña l adas, con autor y o br a , con lo cual consistir ían en cita s ; s eñala-
das solo con autor; o no señaladas en absoluto, co n l o que result an , como vamos a
ve r, una copia no declarada, sea o n o tex t ual. No hemos podido ser exhau s tivos,
dada la magnitud de l a producci ón renacentista de carácter retóri co, aunque h emos
18 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
y Núñez y , de refil ó n, la de Mateo Bosulo. No ol videm o s que la Univer sidad de
Valencia es uno de lo s grandes f oc os de retórica h umani sta en España, junt o co n
Alcal á y Salamanca , y , en mi opini ó n, super a a est as.
Dentro de este ma g no camp o de es tudio es p o si ble integrar como mo desta
aportación el presen t e trabaj o , dedicado al es tudi o de las fuent es en la obra retó rica
de uno de l os preceptis t as del XVI, quizá de mu y se gunda f ila, sin br illo propi o ,
pero interesante para cono cer un po co m ás el ámbi to intelectual de l moment o ,
desde su perspec tiva.
1. 2 Breve h istori a de la precept iv a ret óric a
hasta el Re n acimi ento
Nuestra intención se ciñe a trazar un rápido esbozo de la rica y densa h istoria
de la retórica occi dental, con el objeto de servi r de rec ordatorio antes de entrar en
la materia q ue más específicamente nos ata ñe, en mo do alguno hay pretensión de
abordar co n cier t a exhaustivi dad el tema.
Lo s p ri meros autores griegos
Como es bi en sabido, hay quienes sitú an e l o ri gen de la retórica en e l mund o
griego, concretamen t e en la Sici lia de l si glo V a. de C., co n las figuras de Córa x y
Tisias. Su do ctrina básica radica en el po stul ad o s iguiente: l o que parece verdad
importa más q ue lo que es ver dad, y de a h í que ha ya q ue buscar l a ver o simi l itud de
una t esis para defender l a y s ostener la con a cierto. Parale l amente, los pi tag ó ri cos
desarr ol laro n un sis tema retóri co en el que conta ba fundamentalmente la pa l abr a,
cuyos efec t os emotivos debían expl o tarse , m ás qu e s u rac ionalidad . Una t radi ci ó n
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 19
considera a Empédocles de Agrigent o el f undador de est e s istema y verdade ro in-
ventor de la ret ó rica.
6
En realidad, hab ría que concluir que la r etó rica es tan antigua c o mo el hom-
br e puesto que sus capaci dades de expresar po r m edio de las pa l abr as sen t imi ent os
de distinto t ip o y de provocar en sus oyente s es o s m ismos sentimient os se p odr í a
afirm ar que es l a en t raña de la retóri ca. Pero n o es tarea nuestra entrar en l a s dis-
quisici o nes moderna s acerca de e sta cienci a o arte . Limit émon o s, pue s, a con tinuar
el so br evuel o por la h ist oria de la ret órica c lás ica.
De Sicilia pas a a A tenas, cuyo siglo V a. de C . c o ntemp la a figuras de tanta
importanci a como Prot ág oras de Abdera , quien dio al discurso un carác ter de ef i-
cacia basado en l a expresión: l a exce l encia del dec ir confo rm a l a e ficacia dem ostra-
tiva, y l a eficaci a demos trativa h ace del discurs o más débi l el más fuerte. Desarro l ló
para el lo el recurso de la antil o g ía o contradi cción, por e l que u n mismo ar gument o
puede tratarse desde puntos de vista diferentes, po niendo en evi dencia s u fragilidad
y su carác ter relativo
7
. Con él e ntramos e n el d o mi nio de lo s s of is t as, que ta n cri t i-
cados f ueron p o r Platón; en su s diálogos p o r el relativi smo que de sarrol l aban. L o
que les im po rta en de f initiv a es e ncontrar l a razón más convincen te, la cua l n o t iene
por qué ser l a más eviden t e, per o ha de parecerl o haciendo que l a s evi dent e s dejen
de parec erlo.
El primer autor de quien se po see un tratamiento expl ícito de temas retó ri cos
es Gorgias , o tro gran sofis t a, que exa lt a e l p o der del log o s para persua dir a trav é s
del enga ño seductor, l a ilusión o l a fascinaci ón po ética. Fue él quien dist inguió
vari o s tipos de di s curs o s y quien pr imero hiz o una identificación de f igur as.
8
6
MORT AR A GAR A VE LL I, Bic e,
Man u al de retó rica
. Ma drid, Cátedra, 199 1, p á gs. 1 8-1 9 .
Tamb ién KENNE DY, Geor g e A.,
A new his tory of cla s s ical rhe toric
. New Yerse y, Princ eton Uni-
versi t y P res s , 1994, pá g s. 32-3 4.
7
MOR TAR A G AR AVE LL I,
op . ci t .
pág . 20 .
8
MOR TAR A G AR AVE LL I,
op . ci t .,
pá g. 21.
20 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
La eda d d ora da de la retórica griega
Evidentemente, una retóri ca de l a f icción co m o la sofista en un mundo de la
acci ón como el de l a p ol is debía chocar, aun en medio de su en orme éxito, con l a
búsqueda de l a verdad f ilosófica que pro t agoniz ó, prim ero Sócrates , y l uego su dis-
cípulo Platón . E l primer o hast a pasó por so fista, pero el s egundo asent ó l as bases
de la dialéc tica filos óf ica como arte de la discusión, ya no sob re vacuas realidades
con el único f in de e ncandilar a las masa s o distra erlas , sino con el de cr ear c ienci a
por medio de la desco mposición en elementos fun damentales de los argument o s de
un discur s o y su p o s terior r eo rganiz ació n en ca tegorías e sencia les . D o s s on lo s di á-
lo g os en los q ue Plat ón se o cu pa única mente de la retórica, el
Gorgias
, diálogo de
juventud, do nde se la consider a como una habili dad emp írica que car ece de to da
comprensión raci o nal de la nat uraleza de las co sa s a que se refiere ( 4 65a); y el di á-
lo g o de madur ez
Fedro
, d o nde ma tiza sus p o sicio nes y diferencia una retóri ca ver -
dadera de una falsa mediante la ant ítesis entre ser y apari encia: es f a lsa l a retórica
que sigue una a pari encia de verdad y no pretende aprehende r lo que es jus t o, mien-
tras que es ver dadero e l t ip o de arte que di ri ge las almas mediante la pal abr a t a nt o
en cuestio nes pe queñas como g randes (261) y es c apaz de conducir a l oyente hasta
la verdad y hacer que es ta ac t úe en él .
9
Posteriormente, en l a Atenas del sig lo IV a. de C . , toda la t e o ría de Go rgias
cri s tal izó en una o ratoria f orense de g ran t alla, cuyos m áximos exponen t es fueron
Is ócrates , Demóst ene s y Es quines , sin q ue de nin guno n os cons te que dejar an tra-
tados de retórica, si bien Isócrates m ant uvo una p restigiosa es cue la, donde, adem á s
del adiestrami ento para el hablar elegante y pers uasivo, ense ñaba l a educació n c í-
vica e incidí a en l a necesidad de referi r las cau sas a una instanci a mo ral y religi osa
fundant e . A ri s t óteles , no o bs t ante, le reproc h ó que se ocupase meram ent e de las
fo rm as y f ue quizá l a infl uencia q ue en l a épo ca ejecí a la escuela isocrática l o que l e
9
MOR TAR A G AR AVE LL I,
op . ci t .,
pá gs. 22-23 . KEN NED Y,
op . cit . ,
pág s . 35 - 43.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 21
ll evó a es tudiar con par ticu l ar deteni miento el modo de expr es i ón, es decir , la
lé xis .
10
Aristót e l es puede decir s e que f ue el gran teó rico g riego de l a r et ó ri ca anti gua ;
su sis tematizaci ón abarca desde una teorí a de la ar g umentación has ta u na teoría de
la composición de l discur so. Su fina l idad es encontrar lo s medio s para lograr per-
suadir con cua lquier argumento. Pon e en relaci ón l a dialéctica y la retó rica , de
modo q ue l o q ue en esta constitu ye el ejempl o y el entimem a, corresponde en aqu e-
ll a a l sil ogism o y l a inducción. E l en t imema se compone de premisas, extraídas de
lo s
top o i
, que pueden ser comunes y pro pios. Se re curr e al e jemplo cuando se carece
de ent imem as , e l cual puede ser h istórico o inventado . E s tablece co n f orme a los
tipos de auditorio us ua l es en la é poca tres t ip o s o g éneros de di s cursos persuasi vos,
el deliber ativo, donde el o rador a conseja l o út il y des aconseja lo dañ ino , el epidí c-
tico, cent rad o so bre lo bell o y lo f e o , y el judicial, s obre lo jus t o y l o injusto. Esto
fo rm a parte del pri mer l ib ro de l a retórica aristotélica. E l s e gundo versa sobre el
car ácter y modos de com portarse de l orad o r, y s obre e l co njunt o de pa siones que
debe suscitar. En el t ercer o se encuentra el des arr ollo de l a teor ía de la
lexis
, junto
con la disposición, l a búsqueda de ar gumen tos y la dec lamación.
11
Su continuador fue Teofrasto , cuya obra no conser vamos co mpleta
12
. Él fue
quien estableció, se gún D ionisio de H alicar naso, la triple división del est il o en m e-
dio, sublime, hum ilde
13
. Ot r o importan te peri pat éti co fue Demetri o de Faleros.
14
10
MORT A R A GARAV ELLI,
op . cit.,
pá gs . 24-25. K EN NEDY,
op . cit.,
pá gs. 43-49.
11
MOR TAR A GAR AVE LL I,
op . ci t .
, pá gs. 2 5 -32. KE NNE DY ,
op . cit . ,
pág s . 51-63 .
12
FOR TENB AUG H, Wil liam W.
et al
. (e ds .),
Theoph rastu s of Eres us: S o u rce s for Hi s L i fe,
Writin g s, Thou g th t and Inf luence .
2 v ols. Le iden, Br ill, 1 99 2 .
13
KE NNEDY ,
op . ci t.,
pá gs. 84-87 . CICE R O ,
De ora tore
III , 40 y s s.
14
CICER O ,
Br u t u s
, 37- 38.
22 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
La N ueva Academ ia , sal ida de Platón , introduce un ca mbi o de per specti va al
substituir e l princi pio de lo ver dadero por el de l o persuasivo; fundamen t a as í que
es más creí ble un razonami ent o persuasivo cuan tas más dificultades super e .
15
A fines del sig l o IV, la escuela estoica, con Zenó n a la cabeza, est ablece una
relación entre r etó rica y dialéctica basada en esti mar l a prim era como parte de la
ló gica, a l i g ual q ue la dial éctica. Se di f erenci arían por el m odo amplio o co ncis o de
tratar los argumen tos y l a retórica t endrí a el papel de establecer la t écnica necesari a
para una exposición adecuada y hermo s a del disc urso científico .
El periodo helenístico
Dentro de la tradici ó n estoica, c on el emen tos tomados del ec l ectici smo de l a
Academi a, H ermá go ras e structuró su s istema retó rico, a medi ados del siglo II a. de
C. Div idi ó en cues tiones generale s, las t esis, y ca so s particulares, las hipót esis , e l
ámb ito de l as c o mpetencias ret óricas, sist ema que serí a adop tado por la precep tiva
retórica l atina, como
causa
y
pro positum, genus def ini tum/i nfinitum, quaestio f i-
nita/i nf inita
. C l asi f icó t ambi én l o s discur sos segú n l a t e o rí a de l a
stasis
(determi na-
ci ón de la cues tión sobr e la que u na causa versa) . Este sis t ema convi vió c on el ari s -
tot é l ico t anto en Grec ia como l ueg o en Roma, e speci al mente en e l ámbi to j udici al ,
a pesar de la con trapos ición q ue con l levan
16
.
En el sigl o I a. de C . cuajar o n do s i mpo rtante s esc uel as en l as que l as tenden-
cias de b revedad y am pulo sidad mar caron el est il o . Por un lado e l asianista , carac-
teriz ado por su exub eranci a y g randi lo cuencia . Por o tro, el á t ico, nacido c o mo su
co nt rapar tida. Entr e amb o s se sitúa el estilo rodi o, caracteriz ado por su moderada
verb o sidad. En medio de las escuela s se debat ía el problema de la ana log ía de l a
lengua o de la anomal ía, es decir , si la l engua de desarr ol la según reglas definidas
15
KE NNEDY ,
op . ci t.,
pá g. 93 . CICER O,
De oratore
I , 46 - 47;
Pa rt.
139 .
16
MO R TARA GAR AVEL L I,
op. ci t.,
pá gs. 33 -3 4. KEN NED Y,
op . ci t .,
pág s . 97 -101 . CI C ER O ,
Bru tus
, 263 y ss.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 23
ri gurosamente, o el cambio ince s ante del sistema depende de la impr evisibilidad de
lo s u s os.
17
Lo s p ri meros pas o s de Roma
Una visión de conjun t o de la o ratoria latina prim erísima l a da Ci ceró n en el
Brutus
. A llí encontramos una lar ga l is t a de n o m bres q ue más q ue t ratadista s eran
oradores, con una f ina lidad más práctica que teóri ca en sus discur sos . La primer a
obra de que hoy poseem os el texto es l a
R h et o rica ad H erenni um
, datada en la
segunda mitad del siglo pri mer o y at ri bui da a Q. Cornifici o. En ella s e encuentra
la teorí a de Her mágoras unida a la sist ema tización ar istot é lica y, en e l apartad o de
las figuras, tiene e l interés de haber elaborado l a t erm inol og ía l atina para las figuras
to madas del griego. A ñade la memori a a l as par tes clásicas de l discurs o y funda-
menta en el com promiso moral y cívi co la t area de l o rador.
18
Cicerón
Pr obablemente los v ari os a ñ os dedi cado s po r el joven Cicerón al aprendi zaje
y perf ecci onamiento de l a preceptiva ret ó ri ca gr iega le hicier an pensar en l a incon-
mensurab l e proyecció n que s u obra ret órica al canzar ía para l a po steridad. Su ca-
rácter verdader amente genial en l o que a l a elocue ncia se r ef ier e, as í como el domi -
nio magistra l del idi o ma matern o l e hac ían caer en l a cuen t a de que, al men o s, s u
obra era digna de algo más que de ir a parar a manos de ávidos amigo s l ec t ores .
Empeñado muy j oven en una carrer a po l ítica que a la postre s ería s u perdición,
legó a t odos los herederos de la
La t ini tas
un núme ro apreciab l e de discursos de t ipo
fo rense y polític o , que harían que en el si glo XIV Petrar ca s e i mbuyer a de roman i-
dad y procurar a acercar s e al esp íri t u que h abía al entad o — y a ún alentaba — esas
letras.
19
17
MOR T AR A GARA VELLI ,
op . cit . ,
pág s. 34-36 . KE NNE DY,
op . ci t . ,
pá g s . 64 -80 y 95 - 96.
CICER O ,
Br u t u s
, 51 y 325;
Orator
, 2 5.
18
KE NNED Y ,
op. cit . ,
pág s . 121- 1 27 .
19
DE RIQU ER , Mar tín de – VALVER DE , J. M . ,
Hist oria de la Lite ratu r a U n iversal
. 3
vols . Barcelona , Ed. No g ue r, 195 7. Vol . I, pags . 133-135.
24 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
La cont rib ución de l a obra ret órica de Ci cerón al Renacim iento europe o es
difícil ponderarla l o suficiente . A nte s de 1421, en que el ob ispo de Lo di des cubr iera
un manuscrito que co ntenía la obra retórica de Ci cerón, ent re l as que h abía que
contar un ejem plar único de l hasta entonces de sconocido
Brutus
20
, la Cri stiandad
europea des con oc ía casi por entero l a prec eptiva ret ó ri ca del gran Arpinate. Eran
conocidas, sobr e to do , sus cartas y los tratados filosó ficom orales, de gran interé s
para el h ombre medi eval. Pero, como acierta a d ecir Fumaroli , la prim e rísi ma d i-
ferencia entre el mediev al y el renacen tist a e s l a info rm aci ó n incomparab l emen te
más rica q ue se le of rece al seg undo acerca del
Ars Rhet orica
de lo s A ntigu o s, m er-
ced al descubr imiento de o lvidados manu scritos .
21
Q uintiliano
El ot ro g ran au t or del peri odo r o mano f ue un h ispano, nacido en l a act ua l
Calahorra, Mar co Fabi o Qui ntiliano , que pa sará a la his t oria de la Ret ó rica clásica
por su obra
Institutionum o rat o ri arum l ib ri XII
, escrita probab l emente en el 95 –
96, cas i un fundamentado prog ram a didáctico, en una época, el r einado de l os Fla-
vios, en que l a elocuenci a p ol ítica r o mana prácti camente h abí a desapareci do, por
lo que e l es tudio de la misma había cobrado vige ncia y l a práctica de los discursos
fo rense s y epidí ctico s mantenían viva l a ll ama de la retórica clás ica. A e s te respec t o,
la obra de Quintilian o s e estruc tura en d oce l ibr o s que abar can desde l a f ormaci ón
del menor h asta l a persona del o rador, entendie ndo por t a l a tod o h ombr e cult i-
vado, pasand o por la natura l eza misma de la retórica , entendida como cultura y
como t écnica. E s te plan integral de formac ión del o rador co br ará una g ran trascen-
dencia para lo s siglos venideros . Para Quintiliano l a Retó ri ca es l a
ars b ene dice ndi,
aunque se muestra de acuerdo en l a def ini ción est o ica de
scientia recte dicendi,
co n
20
F U MA ROLI , Marc,
L 'Age de l'Elo quence
. Genève , L ib rairie Droz , 1980 (1984 ). pág.
47.
21
“ La pre mière différe nce entre l'h omme " g othiq u e" et l'hom me de la Re nai ssanc e, c'e st q u e le
secon d di spose d'une in f orma t i on inco mpara blement plu s ric he et pl us comp lète sur l' Ars rhe torica
de s A nc ien s. N ous verron s que la découver te de l'œuvre d e Tacite, et celle du T raitè d u Subl ime,
donn eron t les moye ns à l'homme d u XVI siècle d'av oir sur la rhéto rique impé r iale un po int de vue
historiq ue q u i s'a ju stait parfa it eme n t a vec le c aractère é voluti f, lié à des s ituat ion s t o u jo u r s chan g ean -
tes, de l'eloq u en t ia ant iq ue. ” F UMAR OLI, M.,
op. cit .
, p ág . 47.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 25
lo que el co m po nen t e moral del arte de h ablar se ve fundamentado. Además, retrata
al perfecto orador como
uir bonus dicendi peritus
en el úl timo l ib ro, de reso nancias
catonianas y cicer o nianas, co n lo que su conex ión co n la mora l es evidente.
La época imperial
Con el advenimi ento del regi men im peri al , l a o rat o ria en Ro ma s e ve rec luida
a las e scue l as, por l o que l a dec lamación co br a un a uge pri mordi al y ll e g a ha st a los
extrem o s de un vacío artifici o. L a
declamati o
o ejerci cio de o ratoria era de do s
tipos, l a
sua s oria
, propia del genero del ib erativ o, y la
cont rover s ia
, más l igada al
género judi cial. Autores de e stá época s on Lucio Anneo Séneca el Viej o , quien pu-
blicó libr o s de
dec l amatione s
en el primer cuarto del sig l o I; y s e atri buye a Táci to
el
Di alogus de oratorib us,
e scrito en el año 81 d . C., en e l que se discuten temas
referentes a la educaci ón retórica y se señal a la fal ta de liber tad como causa de la
decadenci a de la mi sma.
1.3 Las Retóri cas latinas d el Re na ci m iento es-
pa ñ ol
Es bi en cono cid o q ue la retórica experim ent a durante el períod o renacent is t a
un auge y florecim iento de mod o s im ilar al que se dio en l a An tigüedad cl á sica o
quizá mayo r, sobre t o do, gr acias al esfuerz o de l o s humanista s. E sto s hi cier o n hin-
capié en l a recuper ación de l as letras y del pensam iento ant igu os y se esforzaron en
rescatar y hacer revivi r la cul tura grecolatina. Tod o e ste proceso no queda l im itado
a los text o s literarios, editad o s y tr aducidos de m odo excepci o namen te abundante ,
sino que s e ex tiende a text os doc trinales de t odo t ipo, po r l o que enco ntramos a lo
largo de todo e l Renacimi ento edici ones, genera lmente comen t adas, y traduccione s
de tratad o s so br e arqui t ectura, derecho, g ram átic a, retórica, etc . , jun to a la s obras
26 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
de los pri ncipales poetas y orad o res. Puede deci rse sin reser va al guna que e l Rena-
cim iento es el siglo de l a recuperaci ó n de l a l iterat ura a ntigua y de las artes clásicas.
22
Al igual que en la época imper ial romana, en q ue l a l iteratura absorbió l a
preceptiv a retórica, que hasta entonces s e había aplica do princi palmente a las cau-
sas forenses, de m odo q ue el ret orici s mo de la fo rma literari a reem pl azó el orden
natural de la materia
23
, la producción l iterar ia del Renacimiento, y m ás aún l a del
Barroco, se ve ía f uertemen t e atraida por esta cor ri ente retoricista, que surgi ó “ de
lo s c o ndicionami entos del g é ne ro l i t erar io en cuest ión por l a co n strucción estruc-
tural co n ar regl o a un es quema ret órico. El ideal art ístico peculiar de Is ócra t es
ini ció en la literatura griega esta evolució n que ha dad o oca sió n a otros g énero s
literari o s a tomar a l a oratori a co mo m o d elo, ya que adoptaron s us procedimi ent os
de composición ”.
24
Ya hemos visto que la importa ncia de la Ret órica e n los
s tudia
humanitatis
ha s ido siempr e primordi al , pero t a mbién debe co nsiderar s e l a dife-
renci a ex istente ent re la ret ó ri ca medieval y la de lo s renacentis tas . “ Todo tratado
medi eval de ret órica, sea cua l f uere su g éner o, se funda en el supue sto de que es
posible ana l iz ar el proceso de comunicación, que se pueden ab straer sus princi pios
y escrib ir s us modos de pr oceder par a que los us e n ot ros ”
25
, mientras que las ret ó-
ri cas renacentistas p onen su acento en l a misma arte ret ó ri ca, que no e s y a tanto un
medi o, un instrum ento, como u na ens e ña nza. N o s exten deremos a través de los
párr afo s siguientes en ex poner las ideas retó rica s esenciales de los preceptistas má s
se ñer os del Renaci mient o, c o n una l eve i n t roduc ci ó n s obre l as retóri cas de l a A n-
tigüedad que co n mayor f recue ncia s e siguier on, de lo s precursores mediev al es, y
de los aut ores contemporáne o s que ejer cier o n una influencia decisi va en l a s obras
de nuestros au to res .
22
Cf.
CH AP A RR O GÓ MEZ, C és ar,“Géne sis y de sarro llo de l a Retórica d el Br oce nse” , en
La
rec epción de la s arte s clás icas en el s ig l o XVI,
pág . 189 .
23
BICK EL , E. ,
op . ci t.
p. 9 4.
24
ibidem .
25
MURP HY , J.J.,
La ret órica en la E dad Media.
Méxic o, F C E, 1986, p ág . 3 69.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 27
1. 3 .1 La tradición de la Antigüe dad c lás ica
Como es bi en cono cido , el pes o de l a tradi ci ón r ecae so br e el gran C icer ón ,
as í como en Quintiliano , so br e todo despué s de los descubri mientos del obisp o de
Lodi y de Poggio Bracciolini . Aristó te l es adquier e una importancia suma, en cuanto
que la Dialéctica entra a fo rmar parte de la fo rmación habitual, t ras el auge co br ado
desde el siglo XII y con la posterior Esco l ás tica, en filosofía. Su obra retórica tra-
ducida al l atín se emplea y maneja co n profu si ón, y en él parecen querer t omar
asiento l os de f ensores de l a "ret ó ri ca abr eviada " , en contra de l a tradición clásica.
Dentro de l os aut ores griegos de la época imperi al es He rmógenes de Tar s o quie n
obtiene el puesto de ho n or, junt o c on A ftonio de Ant ioquía , cuy os
Pr ogy mna smata
fueron traduci dos al la t ín po r Agríco la a f inales del XV
26
, aunque antes l o había ya
hecho Pr isciano . Los grandes es cri tores cri s tianos no puede decir se propiamente
que f ueran t ratadista s de retó ri ca, except o quiz á san Agustín , q ue es tablece en su
De do ctrina ch ri s tiana
los parámetro s para l a ho milética y e l ser mó n escriturístico.
Los P adres griegos más i mportant e s , S. Juan Cr isóst om o , S. Gr ego ri o de Nacianz o ,
S. B asilio y S. G reg orio de Nisa, Teodoro de Mopsuest ia y S. Cir i lo de A lejandrí a
fueron magní f icos o radores, pero no se podr ía de cir que fueran maestros de ret ó-
ri ca. Lo mismo diríam o s de S . Greg o ri o Magno, S . Martín de Tour s y S. Jerónim o.
Par a t odo s e llos, m ás o menos ed ucados en la t ra dición escol ar cl ási ca, los mo ldes
retóricos fueron una ay uda para l ogr ar dar fo rma a l o s contenido s do ctrinale s y del
dogma cristiano, dentro del espíritu de la filosofía griega.
26
Ex ercises were a par t o f t he f ormal st u dy of r hetor ic as ear ly as s cho ols of the soph ists in
the fi fth c ent ury . The fir st occ u r rence of the term p ro gymn asma i s in the Rhet orica ad Alexa ndr u m
(143 6a26), b u t may be a la ter in tr us i on in t ha t tex t . In t he Chris tian era the ter m come s in to re g ula r
us e . It begins to occ ur in the t ex t of Theon (I I, p . 6 1 S pe ng el), t ho ugh more frequen tly he uses t he
word g y mnas ma (e. g. II , pá g s. 59 and 64 S pengel) . Quint ili a n, writing a bo ut A.D . 92, spe ack of pri-
mae exe rcitation es . Pri s cian , adap tin g Her mo gene s for La t in reade rs ab out A. D . 5 00, u se s p ra eex er-
citamina wh ich become s t he standard La t in te rm f or the Mid dle Ages an d Ren aissanc e.
(K ENNE DY,
Geor g e A . ,
Greek Rhe toric unde r Chri s tian Empe ro rs.
Pr inc eton, New Yer s ey , Pri nc eton U.P., 1983 .
págs . 54 - 55).
34 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
de la recuperac ión del manual de Af to ni o, cuya difusión f ue grande en to d o el s iglo
XVI.
37
Sabem os q ue l a retórica en Occiden te parte de Ar ist ót e l es, cu y as ideas ret ó -
ri cas po pulizar án y desarrollarán en Ro ma la
Rheto rica ad Herenni um,
Cicerón y
Quintiliano . En el ámbi to hel enístic o , H erm ó genes es quien recoge s u t radi ción.
Dur ante la Edad Media se mantuvieron, de alg ún modo, las t e o rías retó ri cas gre-
colatinas. L a rec uperaci ó n en Europa o cciden tal de l a tradici ó n retó ri ca biz ant ina
no se produce hasta el Renacimi ento . La s co rr ientes g reco l atina, con A ri stó te les,
Ci cerón y Quintiliano c omo f iguras es encia l es, y h elenística, que cuent a c o n Her-
mógenes y Aftonio, constituyen las dos g randes t radi ciones t eórica s q ue dan a l a
retórica españo la r enacen tista su impron t a y su ac icate, junto con alguna s propues -
tas no ved os a s surgidas a l o l ar go de l s igl o XVI.
38
En el primer Humanismo ita liano se produce e l f en ó meno de l cicer o nia-
nismo, que c ons i st e en r ecuper ar el la tín en su más pura ex presión fren te a l a “b ar-
bar ie mediev al” y que entiende que Ci cerón lo r epresenta de m odo sublime. Este
fenó men o s e ex tiende rápi damente por toda Eur opa a f ina l e s del XV y pri ncipi os
del XVI.
“ En Es paña, Nebr ija pu blica su
Retórica
cicer o niana en la Un i-
versi dad de Al calá, que s erí a poco después el pr in cipal f oco del er as -
mism o españ o l. En est a ciudad s e impr ime en 15 29 el
Ci ceronianus
de Erasmo, en el que est e expone s u s críticas a un cicer onianismo
mecáni co y servil. De sde es e momen to los re t ór icos se d ivi den en
cicer o nianos y erasmi s tas (mejor que e l térmi no anticice ronianos).
Erasmi stas y cicer o nianos co inci den en dest acar l a leng ua/es tilo de
37
Cf.
ARCO S PE RE IR A, Trin idad, “Los pr imero s ni veles de la enseñ anza de la re tórica : lo s
progym nasma ta ” ,
en
Huma nis mo y per vivenc ia de l m und o clá s ico . Home naje al pro fesor Juan Gil,
vol. 3 . Alca ñi z -Madr id, In s ti tuto de Es tu d ios Humanís t ico s - CSI C, 2 01 5, pá gs. 1163-11 90.
38
Cf.
DA ZA SO MOA NO, J uan Man u el – G ALB A RR O GA RCÍA, J aime ,
op . ci t.,
pá g. 77 .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 35
Ci cerón como el m ejor de su épo ca , per o las diferenci as radican f un-
damentalmen t e en la forma de imitar e l m o de l o: l a
aemulatio
de l o s
erasmi s tas f rente a l a
im itatio
de lo s cicer onian o s.
A lo larg o de l a segunda mi tad del siglo XVI cad uca la oposi-
ción ciceroniani smo /er as mi smo y s e implanta un ciceroniani s mo
moderado en l as tres univer s idades donde se f ragu aron lo s hitos má s
importantes de la retórica renacentista española. A lcal á , Sal amanca
y Valencia.”
39
Respecto al tema de las f uen t es, podemo s s eñalar que l as fuent e s l atina s son
las pr edominan tes , en líneas generales, y que las r ef erenci as a aut ores romances so n
un a verdader a excepción. En cas i t odas l as retóric as publicadas en l as prensas es pa-
ñol a s durante el s ig lo XVI, el ca no n de autores ci t ados lo forman los l a t inos Ci ce-
rón, Vi rgilio, Ovidio
(Metam orfosis, T ristes, F asti),
Horaci o, Juvenal , Sa l us tio
(C onjuraci ó n de Catilina),
Ti to Livi o y Ter encio, pri ncipalmente ; y entre los grie-
gos , Ho mer o
(O disea)
, Platón, Arist ó teles y Dem ó st ene s. Sin l ugar a dudas es Ci-
cerón el auto r al que más s e rec urr e y dest acan especialmente s us discurso s
In Ca-
tilinam, In Ver rem, Pro M. Marcelo, Pro Milone, Pro C. Bal bo, Pro L. Murena
oratio, Pro Q. Ligari o, Filípica s,
etc. Tamb ién Virgilio es uno de los que c o n mayor
frecuenci a es citado.
40
Veam os ahora someram ent e los aut ores renace nti s tas espa ñ o les que primer o
escri bi eron sobre r et ó ric a y dejar on l a i mpronta de su huella en l o s venider o s .
Elio An to nio de Nebr i ja ,
Ars rhetori cae co mpend iosa coap tat io
. A lcal á , 1515.
Naci do en l a actua l Lebr ija, l lamada
Neb rissa V eneri a
po r los r omanos, en
fecha incier t a. Él mismo afir ma nacer un a ño a ntes de la batalla de Olmedo, e n
39
DA Z A SOM OAN O, Juan Man uel – GAL BAR RO G A R C Í A, Jai me,
i b ide m .
40
DAZ A S OMO ANO, Juan Man u el – G A L BA R RO GAR CÍ A , Jai me,
o p. c it.,
pá g. 80.
36 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
1444
41
. Se llamab a A n t oni o Martínez de Cala y Xar ava. Estudió en Sal amanca Ma-
temáticas, Fil o sofía y Mo ral hasta los dieci nueve año s, eda d en que pasa a Italia .
All í recorr ió l os más importan tes colegio s y esc uch ó de Mario Galeoto lecciones
de Poética y Retó ri ca. Al volver a Es pañ a en 1 470, pas a tres años al l ado del arzo-
bi spo Fonseca y, al morir este, vuelve a Sal ama nca donde o btiene l a c á t edra de
Gram ática en 1479. En 1 478 entra al s e rvi cio de D. Juan de Z úñ iga , con l o que
comenzó una et a pa de abundante pr oducció n:
In troductiones l a t inae
(1481),
Di c-
cionari o lat inoes pa ñ ol
(1492),
Gram át ica de l a lengua cast ellana
(1492),
Vocabula-
ri o espa ñollatino
(1495), y o tras obras menores . En 148 6, po r mandato de la reina
Dña. Isabel , vuelve a editar l as
Introductiones l a tinae
, co n una tradución en lengua
vern ác ula, a fin de que “ la s mu geres religio s as y ví rgenes dedicadas a Dios , s in par-
ticipaci ón de varones pudiesen c onocer algo de la l engua latina.”
42
En 1502 entra a
fo rm ar parte del equipo d e h ebr aíst as y he lenistas que, a instancias de Cisner os ,
prepar an la Biblia Pol ígl ot a pero , po r divergenci as respecto al texto de l a
Vulga ta
con otros miem br os del e q uipo, se retir a en 1 505, vol vi endo a Sa lamanca. En 1 51 4
Ci s neros le concede la cát edra de Ret órica de A lcalá y al año siguiente escribe a
petición del cardenal su único t ratad o de Re t órica, titu l ado
Artis rhet o ri cae com-
pendiosa c oapt a t io ex Aristote l es, ex Ci cerone e t Quintilian o
, d o nde lo primer o
que deja s entado es que
cum s int huius artis l ibri co mplures a c l ari s simi s auctorib us
Grae cis et Latinis edi t i, eaque res educ ta sit: ut nihil addi posse uideatur
. Y hace
honor al títu lo de la o br a, pues se limi ta a recoge r lo que ya hab ían di cho los an t i-
guos , c o mo dec l ara él mi smo:
Post Ci ceronem e t Q uintilianum , qui nu l lum post se scrib endi lo-
cum hac de r e pos teris r el inquer e.
43
Y en otro lugar:
41
NE BRI J A, Elio An t oni o de ,
Voca b u la rio e sp añol-la tino . Ca rta d edica tor ia a D . Ju an de Zú-
ñiga .
Salamanc a, 149 5.
Ap ud
MAR T Í , An toni o,
La prec ep ti va ret órica españ ola en el Sigl o de O ro .
Madrid , Gred os, 1 9 72 . pá gs. 83 y s s.
42
In trod u cti ones,
fº a . i i, rº , col 2.
Ap u d
M A RTÍ, A., ,
ibide m.
43
Ap u d
M A RTÍ, A., ,
op. cit .
, p . 8 4 .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 37
Ni h il ex ingenio meo, neque unum quidem uerbum appo nam, nisi
fo rta ss e ad connectenda inter se artis praecepta, ne quis pos sit me
calumniar i quod uetera atque aliena pro niui s mei s que uendo.
44
Juan Luis Viv e s,
De r at ione dice ndi
. Br ujas, 1532.
Naci ó en Valencia en 14 92 y es t á consider ado , com o sabemos, una de las f i-
guras más sob resaliente s del Re nacimiento euro peo, junt o con Erasmo y B udé .
Marchó en 1509 a París y y a no vo lvería a España, sal vo esporádicas es tancias en
1521. En 1512 pasa a Brujas, debi do a l a rup tura de relaciones entre el monarca ara-
gon és y el f rancés, y en 1 516 a Lo vai na como prec epto r de Guill erm o de Croy , f u-
turo arzobispo de To l edo. All í es desig nado pro f e s or en 1519 y establece una honda
ami stad con Erasm o . En 1521, tras u na breve estanci a en Valencia, marcha co m o
preceptor de la pri ncesa Marí a a I ngl a t err a, do nd e go zó de la amistad de l cardenal
Wolsey y l a de Tomás Mo ro . Dictó ademá s do s curso s en el
Corpus Christi Coll ege
,
donde f ue designad o pro feso r . En 1528 t uvo que a bandonar Ingl aterra po r o ponerse
al divorci o de Enrique V III , mar ch ando a Bruj as, donde muere en 1540.
Par a ent ender su o br a hay que situar a Vives en la pugna de su tiemp o ent re
erasmi s tas y ciceroniano s , de los cuales afirm a qu e s on fo rmulis tas vac ío s y absur -
dos, por cuanto s e que dan en l a mera imitación form al y an quilosados en las trabas
preceptiv as
45
. Vi ves es uno de lo s humanistas que, además, no admi te l a divisió n
cl ásica de la r et órica en cinco par t es y le repugna la adopci ón de miles de pr ecept i-
llos q ue c o nvier t en en farrag o s o el e s tudio de l a re t ó rica y l a a pl icación de sus leyes:
Itaque, cumulus ille rerum , qui q uum a Latinis tu m a G raecis s cri p-
to ri bus anxie cong eri tur, q uid dicendum in prooemio, in narr at ione,
44
Ap u d
M A RTÍ,
ib id.
45
VIV ES,
De con s cri bend is epis tolis lib ell us
.
Apud
ART AZA , Ele na,
op . ci t.
, pá g . 132 .
38 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
argumentando, conci t ando animos, aut sedand o, in epilo gis , in su s -
pitionib us immi tendis, augendis, animaduer t endis, t ollendis, n o n
sunt h uius ar t is , nec ullius quidem usus sunt
46
.
Vi ves espera de lo s preceptores de retórica
in arte uniuer s ales cano nes, et dog-
mata ad m odum dicendi rationem apta et natur a ipsa o bserua ta ac deduc ta; ea de-
mum a rtem conficiunt
47
.
Y respecto a l a orato ri a s agrada, que h abía degenerado hasta el absurdo, c o mo
verem o s más adelant e, Vives no tiene ot ra do ctrina que la g eneral para to da ret ó-
ri ca, es decir, el nervi o art ís t ico que debe vibr ar co n ley e s univer s ale s y prof u ndas
48
.
Se expr esa as í en
De di s ciplini s:
Sacri concionatores priscis i ll is o rat o ri bus succ esere, sed dissi mi-
ll im o s uccessu, nam quan to il los spec tamus sententii s, argumentis,
dispositione, uerb is, genere orationis, actione, inferi ores sumus,
cuius r ei culpa diui sa est inter dice ntem et audien tem.
49
Al referir s e al vici o común que quis o el Conci l io de Trento corregi r, di ce:
Cur ios a ill a, et accurata et pictura insignis el oquentia, t um spl en-
dore, atque apparatu omni ill ustr i, ac praeful gen s , f orta s se res sanc-
tas minim e decuer it. Ce rte multo minus s erm o s purcus et uici is in-
quinatus.
50
Todo lo que de nega tivo tiene la visión de Viv es e n e l
De di s ciplini s
, aparece
en su
De ratione dicendi
con sent id o positivo. Lo más original es su aportació n
pedagógica de que la Retóri ca deb e estudiar se tras la Dialéctica:
46
Ioan nis L udo uici Vi uis Valen tini De d is cipl inis li bri XX .
Michae l Hilleni us ed. , fol. 50 v. .
Ap u d
M AR T Í, A., ,
op . ci t.,
p . 2 5 .
47
ibidem
.
48
ibid .
49
VIVE S,
De D i s cipli nis .
fol . 53.
A p u d
M A RTÍ, A., ,
op. cit
., pág. 26 .
50
VIVE S,
op. cit . ,
fol. 119.
Ap u d
M A RTÍ, A.,
ib id.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 39
Di sciplina huic, quae to t et ta ntis co n st a t uirtut ibus, quod iudi cio
assignatur a q uibusdam tradendae locus s tati m a Gr ammati ca? Et
obici t ur adol escen t ib us, atque adeo, quod indignius est , pueris;
quum ill ius usus magnarum artium cognitione , e t prudentiae uitae
communi s nitatur, nec al iter p ossit consis t ere? Vn de enim argumenta
colliget d ict urus mul t is et magnis de rebus expers ph iloso ph iae, im-
peri t us memori ae antiquitatis, et c o nsue t udini s ui tae ac m orum
praece pto rum?
51
Y más que lucir, el f in del discurso es persuadir de lo que se habla, para lo
que
uerb a usurpabimus recondita, ampl a, subl imia, eff icaci t er uel propria uel t rans-
lat a, quae metap ho rae maxi mis et praestant issimi s e rebus deducuntur; simi litudi-
nes uero ex o mnib us , qu o d Dominum nos trum feci sse annotamus, q uo niam qui-
dem ni h il est condi tum quod non a liquam sim ilit udinem trax erit c ondito ri s.
52
El
De ratione dicendi
fue acabado en Brujas en 153 2, y editado p o r vez pri mer a
en Lovaina un a ño despué s . La c oncepció n ne opl at ónica de l a realidad q ue Vives
poseía, l e s ituaba en u na visió n de la Re t ó ri ca ajena a los s im p les precep t os: el que
tenía genio orat orio sobresal ía co n el est u dio y a quien no lo p oseyera de nada le
servi rían las reglas. De hec ho , n o se preocu pa de e l las en e l
De r at ione dice ndi
.
Fadrique Furi ó Ceriol,
In stitutionum r h e to rica rum libr i III
. Lovai na, 1554.
Naci do como Vives en Valencia, en 1527, cu rsó sus primer o s est udios en Es-
pa ña, pasando l ue g o a París, donde estudiarí a con Omer Talón, T urnebo y Ramus .
Est e últim o ejer cería so bre él una infl uenci a decisiva, a l o que deja entrever su obra.
Su antiar istot e l ismo, su s discrepancias con el l eg ado papal, el cardenal Bononia ,
acerca de la t raducci ón de l as Es cri t uras a l as l e ng uas vulgares , sus at aque s a la
Escolást ica, le costaron el ser incluido en el
Índi ce
y un pro ceso por presunta her e-
jí a. El favo r imper ial pri mer o, y lueg o el de Feli pe II , l e lib rar o n del Tri bunal.
51
VIVE S ,
De ra tio ne dice ndi,
p. 91.
Opera Omnia,
Mayan s e d. Va lentiae , 1782 . 7 vols .
Ap ud
MAR T Í, A.,
op. cit . ,
pág . 2 9 .
52
VIVE S,
De ra tion e dice ndi,
pág . 183 .
Ap u d
M A RTÍ, A. ,
op . ci t. ,
p. 3 0.
40 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Muri ó en 1 59 2. Muy poco se sabe de su vida, aunq ue l o suf iciente para si t uarle junt o
con Vives entre lo s renacentistas espa ñole s de tal la europea de pensamiento abier t o
y genial.
En su Retóri ca se aparta decidi d amente del ideal cl ásico:
Di alectica et R hetori ca : de il la cons t at quam nul lo ordine praecepta
doceantur, de hac quid dicam q ua nta confusi o ne praeci piatur? O m-
nes enim ueteres qui nque eius ( quae duae sunt m o do) faciebant par-
tes: u nus Petrus Ramus duas tantum fecit, nu mer o du as recte consti-
tuit: nominatim t amen eas assignand o, pace dixer im t anti uiri,
err auit.
53
Los grandes autores gr iego s y latinos atri buyer on al o rad or muchas co sa s que
fo rm almen t e nada tienen que ver co n él, de lo que se derivó el retraso en el progreso
de esta disciplina .
Quapropter, cum uiderem t anta rerum perturbatio ne prog ress us stu-
diorum retar dari, do lui quidem et uehementer dolui (. . .) et s ine ne-
fario scelere praetermi tt ere no n potui quin h o s ego error es omnes
fo rtiter pr o st igarem f ormaremque Orat o rem illu m quem nunq uam
uidi t Ant onius . Itaque abr epto calam o h as c onscri psi Rhetori cas Ins-
titutiones, in q uib us br euiter , perfecte t amen, nis i me animus fal lit,
Oratorem sic arm o, ut in quodui s p os si t dicendi certamen descen-
dere muni tissimus, receder e gl oriosus.
54
Su idea era editar u nas
Oratorias C astigati ones
, d o nde refutaría todo s los ar-
gumentos en con t ra y las d o ctrinas er r óneas arr astradas desde la A nt igüedad, per o
dicha obr a no llegó a e scribi rla nunca .
53
FURI Ó C ERI OL, Fadriq ue,
In s ti t ut i onum rhe toricar um l ib ri tres . Lovan ii,
1554. pág . 2 .
Ap u d
M AR T Í , A .,
op . ci t.
, p . 50 .
54
FURIÓ ,
In s. R hetor icaru m libri tre s ,
In tr oducci ón, fol. VII .
Ap u d
M A R TÍ, A.,
op. ci t.,
p.
51.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 41
Par a él, la Retó ri ca es
doctrina dicendi, id est, a pt e o rnate, abundanter, co-
piose, ill umi nate et rebus et uerb is elo quendi
55
. Tiene una co ncepción pl atónica del
mundo, lo que le l leva a a firmar :
Im pressit natura parens in animi s n o s tris, tanqua m in cer a omni um
rer um imagines, atq ue fo rm as : quarum ob t utu, et ad quas intue ns
anim us mult a per s e se intel ligit, mu l ta c o natur, mult a mo litur, et,
quod mir um est, mul ta per sese mi rabi liter efficit at que ab soluit .
56
Por eso,
tota ars dicendi h abet hanc uim, non ut totum a l iquid, cuius ingenii s
nost ris pars nu l la sit pari at et pr ocre et : uerum u t ea quae orta s un t iam in n o bi s, et
procreata, ala t atque educe t .
57
Tan s ólo admite d o s partes e n l a Retórica:
Eius par t es duae s unt, elocuti o una,
alt era disp o sitio
58
. Habla de la elocución como la doctrina de los a dornos, por los
que l a o rat oria se diferenci a de l a conversació n o r dinari a; y de l a dispos ición com o
la ordenación c o rr ecta de l os argumentos, que pr o porciona, a su vez, la Dial éctica .
As í ,
Rheto ri c a Di spositionis g ener a duo s unt: unum artis, al terum pru-
dentiae: quae s ic a me distincta s unt, n on quo d u t roque no n innita tur
prudentia (est enim utrumque genus a prudenti a profect um) sed
quod unum ar tis praeceptio nibus traditur: alteru m nul lis praeceptis
edoceri pot est s ed sola iudi cii ac rimonia prudenti aque p o nderatur.
59
Tr at a l uego cada una de las partes en que se divide l a oraci ó n, anal iz a cada
una de las f i guras ret óricas y f inaliz a con un a ar diente peroración en favor de la
oratoria.
55
FURI Ó,
op. cit . ,
pág . 5.
Apu d
M AR T Í , A.,
op . ci t.,
pá g. 53.
56
FURI Ó,
op. cit . ,
p ág . 2 .
Ap u d
M AR T Í , A.,
op. cit . ,
p . 52 .
57
FURI Ó,
op. cit . ,
pág . 45 .
Ap u d
MAR T Í , A.,
op. cit . ,
pág . 53.
58
FURI Ó,
op. cit . ,
pág . 7 .
Ap u d
M AR T Í , A.,
i b id .
59
FURI Ó,
op. cit . ,
pág . 107 .
Ap u d
M ARTÍ
,
A.,
op . ci t.,
pá g. 56 .
42 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Francisco Sánchez de las Brozas ,
De arte dicendi l iber
. Salamanca , 1 55 6 (1558,
1569 , 1573).
Organum Dialecticum e t Rhe t oricum cunctis disci pl inis utilissi mum ac ne-
cessarium
. Salmantica e, 1579 (1582, 15 88).
Naci ó en L as Broza s, vill a de Extremadu ra, de d o nde tom ó e l apelativo, en
1523. Pasó desde muy joven a vi vir en Portugal con sus t íos. Comenz ó en Evo ra a
estudiar l atín y Humanidades, y los pr o sigue en Lisboa, al trasladarse all í la Corte
en 1537. Su t ío, e l B achi l ler Rodri g o , era catedrá t ico de Gramática latina y t e n í a
cargos en la Corte de Portugal. Aco mpaña a l a princesa Mar ía de Portugal en su
séquito, cuando en 1543 viene a Es paña para casar se co n s u primo e l rey Felipe . La
muer t e de la rei na María en 1545 provocó que Fr ancisco S ánc h ez dejara la C o rte y
se af incar a definitiv amente en Sal amanca. Ocup ó el cargo de regente de Retó ri ca
en el Col egio Tri l íngüe y tuvo un en orme éxito. En 1573 t om ó posesión de l a cátedra
de Retó ri ca, en 1576 de la de Griego y en 159 3, a l retirar se de l a de ret ó ri ca, aceptó
la de Latín .
60
Sobre retó ri ca y preceptiva l iterar ia dejó do s t ratados, el
De arte dicendi l ib er
,
y el
Organum R h et oricorum et Di alecticum
, i mpreso por vez prim era en Lyo n p or
A. Gr ifo en 15 79, y ree d itado en Sal amanca es e mismo a ño , y en 1582 y 1 588, bajo el
título
Organum di alecticum et rhetoricum cunctis disciplinis utilissimum ac neces-
sari um
. Fue un excelente pedagogo, co m o lo mu est ran sus l ecciones duran t e casi
cincuenta añ os y, respecto del lat ín concretamen t e , afir mó en s u
Minerva:
qui l atine
garri unt , co rr umpunt L atinitatem
, al respecto de la o bligación de hablar en l at í n
im puest a a los e studian t es p o r la u niversidad de Sal amanca, cuand o a ún n o es taban
lo suficientemente versad os e n es a lengua. Tenía sus propio s método s de ense ña nza,
que no p ocas veces chocar o n co ntra la s anquil osadas estructura s pedagó gicas here-
dadas de l os tiemp os de Neb rij a .
Comi enza en el
Org anum
se ña lando el o rden en que de ben enseñarse las dis-
ciplinas del l enguaje, puesto que
ars i mitatur nat uram , sed ordo nat urae po st ula t ut
60
Ap u d
AR TAZA, Elena,
op . ci t.
, p . 13 8 .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 43
pri us l o quamur , deinde rati one utamur, po strem o sententiam ornemus: praecedat
opo rte t Gram matica, quae uoce s ordinat: sequat u r Di al ectica, quae rati onem infor-
mat: addat c olophonem Rh e to rica , quae sen tenti as ornando conmuta t et figuras
61
.
Y bi en l o demostró en su vida académi ca y docen t e.
Por l o que se refiere a las partes de l a Retó ri ca, propo ne q ue son do s , elo cu-
ci ón y acció n:
Longo inter se o rator et rhet o r distant interua llo , quamuis aliquando
alt erum pro al tero capiamus . Rhetor est qui o rationem t antum tro-
pis et f i g uri s exornat, numer is condecorat a t que a pt e et cum dec oro
exornata pronuntia t ; orator uero ill e tan tum app ell andu s es t qui in
omni di sciplinarum g ener e sit uer satissimus.
62
Introduce, n o obst an t e, u na distinción, t omada de Ci cerón , ent re l a invenci ó n
ló gica y la dia l éctica, au nq ue a f ir me que l a invenci ón verdade ra sólo e s la dialéc t ica:
quod s i o rat or auditorum animis mot um adfert, ex lo cis dialect ici s , pers o na, lo c o ,
modo, tempore, cau sis haurit disputa t ionem.
63
Acaba el tra t ado c on palab ras s obre l a p o ética, la pronunciación y l a acci ó n
declamatoria.
La obra
De ar t e dice nd i
la escrib ió com o libr o de texto de sus lecci ones en la
univer sidad. Pri mero h iz o una edición en 155 6, cu ando daba clases en e l Tr il íngüe.
Luego Mat ías Gastio reedi t ó la obra en 1558 y e s ta es l a pri mer a edición que se
conserva, aumentada y corr eg ida. Y h ay o tra edición en 15 73, el año en que o btiene
la cátedra. Excepto la pr imer a, todas l as demás e d ici ones contienen un com en t ari o
al
Ars poetica
de Hor acio . Comienza cl aram en t e, afirmando que se aparta de lo que
lo s antiguos habían t raz ado en este ter reno y q ue
decer psi metho dum, quae meri to
61
SÁ N CHE Z,
Or gan u m D ialectic um et Rhet oric u m .
In trod ucc ión, fol. 3.
Ap u d
M AR TÍ , A.,
op. ci t .,
pá g. 74 .
62
SÁ N CHE Z,
op. cit .
, fol . 4, v . .
Apud
M AR T Í , A.,
o p. c it.
, pá g . 75 .
63
SÁ N CHE Z,
ibid .
Ap u d
MAR T Í , A. ,
op. cit .
, pág . 7 5 .
50 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
rum pere clamosa con s tantes uoce c ol umna s
et tamen in cu mulum uo l uente s omnia caec um,
dum uar ias fingunt species tent a nt que rem ota
semina miscer e e to to dis tant ia c o elo.
74
Hay que tener en cuenta que cu and o escribe no ha f inalizado aún e l C o nci lio,
y se explica por su gran saber escriturístico que l e doliesen abundantemen te l as
faltas de conocimi ent o so bre los Sagrad o s Libros de quienes debían instruir al pue-
blo cristiano .
Si quae r es s tudio indi git duroq ue labore
haec una orandi magnis sudor ib us usque
indi get, et tan t os cona t os ex igit una,
et commenta diu m editat a , et l ucib us aequis
explorata diu ( ...).
75
Cipriano Suár e z (1524 – 1 59 3), jesuíta, r epresenta e l model o de retórica cice ro-
niana canó nica. Elaboró s u manua l de ret ó ri ca,
De arte rhetorica l ib ri tres, ex A ri s-
to te le, Cicer o ne et Quintilian o praeci puae depro mpti,
en 1562, que f ue asumida por
lo s jesuítas com o obra canónica , po r l o que tuvo infl uencia en auto res po steri o res
como Bartol omé Bravo y f ue objeto de numer osas edici ones.
Como aut or de t ransición en tre l os renacentistas y l os p o stridentin os citare-
mos además a Anto nio Llull (ca. 1 510 – 1582) , cuya o br a es de herenci a p lató nica y
lul iana,
De o ratio ne libr i s ep t em
. Bas ileae, Per Ioannem O porinum, 1 55 8 . Realiz a
un resumen de l a Retórica de Her mó genes y sigue l as pautas ant iar ist ot é licas de los
renace ntistas , t endiend o a la simpli f icación:
Re l iq uae idci rco nobis fac t ae sun t du o
tant um: inuentio e t e l oquu tio
76
. En i deas s ig ue a su antepasad o Raimund o , aunque
74
Re thor icor um,
p. 12 .
Apud
M A R T Í , A .,
op . ci t
., pá g s. 131-13 6.
75
Rhe tor icor um,
pág . 16 .
Ap u d
MAR T Í , A.,
ibid .
76
De oratione ,
pá g. 12 .
Ap u d
M AR T Í , A .,
i b id .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 51
haciéndolas propias. As í , convi erte al h abla en un sexto s en t ido . De l a Retórica
afirm a:
Rheto ri cae de finitio (quam ex ii s quae dicta sunt hactenus facile c o-
ll igim us) Poe t icae competet, es t en im facu lt as , si ue ars, inueniendi
ueri s im ilia inuentaque eloquendi uari e pro decor o . Separabamus au-
tem hanc quidem act ione, et memori a: ill am numer o et f abula. Quae
si separar e h aec inter se possunt, n o n tamen genus diue rsum f acer e.
Nam et poe t ae al iquand o recitant sua carmi na tremulo pa lato : e t
orator numer os non o bi icit fabulamque aliquand o inuentat .
77
Su o br a r es ulta un esf uerz o p o r f undir la filosof ía con la retó ri ca y la p o ética,
dejando un poc o de lad o los as pectos pedagó gic o s de estas discip l inas.
Fray Luis de Granada (1504 – 1588) fue el prim ero que aborda e l hecho de la
oratoria s acra en s í e intent a " cri stianizar " la ret órica de lo s cl ásicos para lograr su
fin. La
Ecc l esiasticae rhet o ri cae, siue de ratione concionandi l ibr i sex
. Olyssiponae,
1575 , co nst itu y ó un m o delo. Siguiend o co n su plan, divide l os t ip os de sermo nes
según el género judici al , deliber at ivo y demo s trat ivo, y los subdivi de, s eg ún e l es-
quema clás ico de la orati o, en exordio, narración, propo sición , con f irm ació n, refu-
tación y peroració n. Añade además:
aliud concionandi genus, quo d didascalicum
appelant: quod do cendi g ratia magis quam mouendi adh ib et ur
78
. Al fina l su o br a
se pier de en un m ar de precept os y f ó rmula s, q ue él mi s mo excusa a l egan do la am -
plitud de l a materi a. Y al ser su punto f uer te l a pa storal y n o l a p o ética, los consejos
finales a los predicadores sobr e la preparac i ón e spi ritual que necesitan es tán dota-
dos de gran f uerz a
79
.
Jaime Pérez de Val divi a (1 509 – 1584) es un escri tor que reúne en s í l os do s
aspectos co n s ider ado s, com o p redicador y co mo teórico. Su retó ri ca no es má s que
la puest a p o r es cri t o de su abundante pr áctica en la predi cación.
De s acra ratione
77
De oratione ,
pá g. 28 4.
Ap u d
M A RT Í , A . ,
ib id.
78
Ec clesias ticae rhet oricae,
pág . 186 .
Ap u d
M A RT Í , A . ,
op. cit .
, pág s. 95 -100 .
79
Vid.
ta mbién FUMA ROLI ,
op. cit .
52 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
concionandi
, B arci nonae, 1588, in t enta de modo pr áctico la f u sió n de l a re t ó ri ca
tradici o nal con l o s e squemas de l a orato ri a sag rad a. El mod o de l l evarl o a cab o n o
es el de Granada , cristiani zar la retórica pagana, si no admitir l a com o instrument o :
Instrumenta namque duplicia, hoc es t communia et pr o pia cons ti t ui
opo rtere uisum est. Communia in s trumenta in tellego, quae Dialec-
tica et Rheto ri ca et P o etica tradit. Concionatori necessarium est dis-
serer e, ornare et cum accom modata ac t ione dice re.
80
En ot ro f olio i ndica qué le c o rr esponde a cada art e:
Di alectica do ce t inuenir e et dis po nere; Rhetori ca eloqui; Poe t ica
uero iustam et ac commodatam praest at actione m ac pronuntiatio-
nem.
81
Sus ejemplos suel en e st ar s acad os de la Escritur a, como mo do pr áctic o de
enseñar a l os lectores a po ner p o r o br a sus princi pios y f ru to tambi én de su l arga
exper iencia. Hace hincapié en algo que ya anuncia ro n los anter iores, que e l lenguaj e
debe ser apropiado al audito ri o y adecuado. Por últim o , hace referencia a que, junto
a las t écnicas humanas, no deben olvidarse los aspectos sobr enat urales en la predi -
caci ó n:
Pr im o lo co constitu o spiritum Dei, id est , g ra tiam ac uirtutes cun-
ctas, et d o na et cae leste deni que atque diui num lu men .
82
A pesar del es cas o conocim iento de l a Escritura que exhiben mucho s cl éri go s,
adhuc spiri t alia sib i instrumenta r equir ere. H aec s unt uitae ex emplum et oratio ad
Dominum pr o po pulo. De exemplo ausim dicere pot is simum es se in co ncionatore,
persuadendi i ns trumentum
83
. Y, por últim o, to man do com o base s u g ran experi en-
cia, afir ma:
80
De s acra ra tione,
fol. 9.
Ap u d
M AR T Í , A .,
op , ci t.
, pá g s. 1 63- 169.
81
De s acra ra tione,
fol. 55.
Ap u d
M AR T Í , A .,
i b id .
82
De s acra ra tione,
fol. 152.
Ap u d
M A RT Í , A . ,
ib id.
83
De s acra ra tione,
fol. 157.
Ap u d
M A RT Í , A . ,
ibid
.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 53
ubi di xer it orator, dicat: "dixi " ; ubi concionato r concionem a bso lue-
ri t , dicat: " dicat Deus" . Popu l us uero applauden s oratori , di cat, "bene
dix it" ; concionatori t amen respondeat, "A men, Deus est ad nos t uo
medi o alloquut u s .
84
Diego de Valadés (1520 – 1590),
Rhe t orica ch ri s tian a ad co ncionandi et o randi
usum accommoda ta.
Per us ia, 15 79.
Poco se sabe de la vida de est e franciscano. Trab ajó en l as Indi as y l uego f ue
nombrado Procurador de l a Orden en Ro ma. Su obra es interesante. Tiene abun -
dantes ilu straciones sobre l o s indio s ameri canos, adem ás de no t as resumen a l mar-
gen
85
. “Est á divi dida en seis par t es, sin un o rden si s temático en su exp osición . En
lo s primer o s lib ros plan t ea cuest ione s gener al es y diver sas sobr e r et órica. Defiende
la ut ilidad de la
elo cutio
y pro fundiza en cuestiones sobre l a
memor ia.
Traza as-
pectos relaci o nados co n l a Biblia y la retórica en la t ercer a parte, profundiza en los
tres g énero s (en l a cuar t a) y la
inuentio
(quin t a parte), y describe co n detal le los
tres t ipo s de f iguras literari as que s eña l a:
dicti o nis, senten tiae, o ratio nis
(sexta
parte)” .
86
Queda por citar el
Modu s concionandi
de Diego de E st ella (1524 – 1 578), pu-
blicado en Salamanca en 1 576 , q uizá la obra de o ratoria sacra más paradigmática.
Par a el franciscan o navarro l a S agrada Escri t ura es l a base fundamental de l predi -
cador y se esfuerz a con num erosos comen t ari o s e n demos trarlo . Su
Modu s c oncio-
nandi
t rata s obre l as exigencias ascéticas y pas tor al es que requier e la predicación,
además de t ratar de lo s princi pios generales de l a Ret órica . Insiste en que es nece-
sa r ia mucha cienci a al predicador y propo ne a santo Tom ás y a S. Juan Cri s ós to m o
co mo los au to res de s u preferenci a.
84
De s acra ra tione
, fol. 159.
Ap u d
M AR T Í , A.,
i b id .
85
Cf.
M A RTÍ, A.,
op . ci t.
, pá g. 22 5.
86
DAZ A S OMO ANO, Ju a n Man u el – GALB A RR O GAR CÍ A , Jaime, “ Hacia una catal oga-
ción de la s más i mpor tantes ret órica s esp añola s de l si g l o X VI . Tradicio nes, mode l os y t end encias ”, en
LÓPE Z BUEN O, Beg oña (d ir . ),
El ca non poé tico en el siglo XVI. VII I En cuentro in terna ciona l sobre
poesía de l Si glo de Oro .
Sevilla , Un iver sidad de Sevilla , 20 08, pá g. 1 04 .
54 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Par a exponer la d o ctrina a firma que n o debe evita rse tanto la extremada ver-
bosidad co m o la excesi va br evedad aunque
expe dit concionatori ut sit breui s, ex-
peditus atque perspicuus; ita ut om nes perci piant et intell i gant (.. .) sicut et al iud
extrem um eorum qui uerb o si, co n f usi et s ane l oqua ces sun t ; qui nec s eips o s s atis
intell e gunt nec ab aliis omnino perci piuntur
87
. Nunca debe ol vidar el predicador
la t ri ple f ina lidad de est a cienci a,
docere, del ec t are atque mouere,
para l o cua l puede
utilizar s e todo el acervo cul t ural de la Ant i gü eda d, t ambi én l a pagana, pues la ver-
dad de Di os toda procede.
Iux t a modum autem delectare, non e st nobis obserua n-
dum rhetorum documentum quocum no nnu l las faceti as referre et dicer e mouet, ut
audientium anim os oblectet
88
. I ns iste en un t emp eramento afectu o so, para cu ya
consecución el predi cador deberá dedicar horas a l a medi tació n y est udio de la
Escritura, pues t o que, para mover los ánimos, más que en la pura retóri ca, debe,
por el t ema que trata, c o nfiar el predicador e n la gracia divina. Por eso,
omnin o
uero conciona t or ab horreat ab o mni aff ec t at o ser mone quae affecta t io in om ni ge-
nere linguarum odi bi lis est .
89
Su continuador sería Fr anc isco Terrones del Ca ño (15 51 – 1613) , predi cado r de
Felipe II , con l a
Arte o Instrucción y B reue t rata do que dize las partes que ha de
tener el predica dor evangélico: co mo ha de co mponerse el sermón : que co sa s hay
que dezi r en él, y en que maner a las ha de dezir.
Granada, 1617, escr ito a instancias
de su so br ino, prof esor en Sal amanca. Pero co mo vemos es ya una o br a en romance.
Auto res en romance t enemo s varios, tanto eclesi ás ticos com o laicos; así, Juan de
Guzmán, y s u
Pr im era parte de l a Rhetórica…divi dida en catorce convites de ora-
dores,
Alcalá, Joan Yñiguez de Lequerica, 1589. Rodrigo Espino sa de Sant a y ana,
Arte de retóri ca en el cual se cont ienen t res libros.
Madri d, Casa de Guill erm o
Dr ouy, 1578. Y so br e todo Miguel de Salinas (1567), e l precur sor, quien en 15 4 1
escri be su
Rhetó rica en lengua ca st e l lana.
A l calá, J uan de Brocar.
87
Mod us conc ionand i,
fol s . 78 y 7 8 v. .
Apud
M A R TÍ, A. ,
op . c it.,
pá gs. 19 5-20 5 .
88
Mod us conc ionand i,
fol . 102 .
Ap u d
M A RTÍ, A. ,
i b id.
89
Mod us conc ionand i
, fol . 116 .
A p u d
MAR TÍ, A.,
ib id.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 55
1. 4 La estructura d ialogíst ica. El diál ogo re na -
cent ista
Dentro de la tradición clá sica, tres son, como bien sabem o s, l os grandes au-
to res de
dialo gi
: Pla tó n , Ci cer ón y L uciano . El diálo go platónico s e cent ra e n l a
mayéutica co mo mét odo y es fundamen tal men te un di álo go filosófic o. El interé s
de Platón es l a reunió n de poesía y dialéctica en un g énero resu l tante, al decir de
Tasso ,
mez zo fra'l p o eta , e'l dialet tico.
90
“E l esquema más s imp le del diálogo, y el que más s e emp lea duran t e el sig l o
XVI, es aquel d o nde aparecen ú nicam ente dos interlocu t ores, u no que pregunta y
ot ro que respo nde, esto es, el disc ípulo y el maestr o ”
91
. Y es el que enco ntramos en
nuestro
De inuentione
, como y a hemo s se ña lado antes. Esta estructura revela una
intención ciertamente pedagógica , pues, c omo el propio autor confiesa,
tu, l ecto r
opt im e, hoc opuscu lum in tuam utilitatem labor at um aequi bonique consul e
92
; y,
ya que difícil res ult a el empe ño po r estudiar l a le ng ua l a t ina a f ondo y la s artes de
la Retó ri ca,
illa omnia ut i perfectam artem cont in ent, i t a eorum qui bene de h ac re
sentiunt iuditio, alia longiora sunt , obscuriora al ia, quam ut breu i temp o re atque
sine magno labore a tir onibus perci piantur. Quae autem a no bi s t radu ntur, ita tem-
perata sun t omnia, u t , ne que al iquam sint m o lesti am, neque ob scuri tat em al l atura;
tal em enim me t h odum retinuim us , qualem nemo in hac parte, quod sciamus , ue-
terum scr iptorum hactenu s o bser uauit.
93
Los renacentis tas ital ian os que tra tan el t ema del diálogo, como Tasso o Si-
gonio, t eniend o muy presen t e el diálogo g rec ola t ino, “o partían de l a dist inci ó n
90
T. TASS O.
Ap u d
GÓME Z , Je s ús ,
El d iálo go e n el Ren aci mie nto es pañol .
Madrid , C átedra ,
1988, pá g. 87 . L a ci ta es tá tomada del
Dis c orso dell'ar t e del dialo g o,
y dice T as s o:
L o sc rittore del
dialog o de ve imitar n on al tramente c he faccia il poe ta, pe rc h'egli è quasi me z zo f ra' l poe ta e 'l d ialet-
tico
.
Dialo g hi .
Ed . a c u ra di Et t ore Marral i. 2 vo ls. T orin o, E inaudi ed., 1 976 , vol . 2 , pá g . 3 41.
91
GÓME Z, J.,
o p. c it.,
p . 54.
92
De u tra qu e inuen tione . ..,
carta n u nc upat oria .
93
De utraq ue . ...
C a r ta n u nc u patoria a D. Jua n de A l mazán.
56 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
entre exposición (discurso interrum pido, apropiado par a el silo gism o) e interroga-
ción (di scurso fragmentari o, i dó ne o para la discus ión más f eroz), con una p o sibi li-
dad mix t a, como termi naba propo niendo Car lo Si go nio, o bi en concretaban su cla-
sificaci ón aduciendo ejempl os n ot ab l es, c omo pre fi rió Torquato Tasso, que hablaba
de
tre mani ere di dialog hi: l’una, nella qua le So c rate eso rta i g iov anet t i; nell ’a lt ra
ri pro va i so fisti; l a terza è mescol a t a del l’una e d e l l’altra
, delineand o un recorr ido
cronológico desde P l a t ón, Jeno f onte y Lucian o hasta Cicer ó n y recordand o que s us
contemporáne os
per l a ma g gior parte hann o se g uita l a mani era men’ arti fici o sa:
nell a quale, dimanda quel che vu o le impar are, non quel che ripr ova
.
94
Y, como
se ñala G ó mez
95
:
“ según Carlos Sigonio, podemo s distinguir dos movimientos
en la argumentaci ó n de cualquier diál ogo: la prae paratio prologal y
la conten t io, subdiv idi da a s u vez en prop ositio y pr obatio. En la
praepar at io
introduce a l os interl o cut ores y, en s u caso, enmarca el
di álogo en su es pacio y/o en el t iem po. Suele indi car t ambién el mo-
tivo ocasi onal que ha pr opiciado la reuni ón de lo s in t erlocu t ores.
Est a occasi o disputationis, como la denomi na san A gust ín en
De o r-
dine
(I, 3, 6 ), co nsis t e en una circuns tancia previa al diál ogo que fun-
ciona para que t en g a l u g ar l a discu sió n propiam ent e dicha o con ten-
tio. ”
Asimism o, y junto a su o ri g en en la tradici ó n gre col a t ina, deb emos hacer r e-
ferencia al diálogo de t ip o catequí stico, con su sistema de preguntas y respues tas
muy simple, que tanto abundó en l a época que tr atamos en los reinos españole s
96
.
“Según H ir zel
97
, el diálo go cat e quístico, derivado de las
responsiones
de los jur i s-
consult os romanos, se convirtió a co n t inuaci ó n e n una f orma có moda de difusió n
94
MALP AR T ID A TIR ADO, Ra f ae l ,
Varia lec ción de plá t ica á u rea: un es t udio sobre el diá logo
ren ace ntis ta españ ol .
Mála ga, Un i versidad de Mála ga , D.L. 2 005, pá g s. 5 1 - 52.
95
GÓMEZ , J . ,
op . cit. ,
p ág . 43.
96
Cf. M A LP A RTI DA TI RA DO,
op. cit . ,
pág . 2 1.
97
Der D ia lo g,
v ol . II, pá g . 3 6 4 .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 57
de los pri ncipios de una d oct ri na”
98
. Y vale para cu al quier disciplina. En e l cas o de
la religiosa, Ra fael Malpartida l o señala t omand o como ejemplo la
D oct ri na cri s -
tiana del erm itaño y ni ño,
obra de Andrés F ló rez , OP, pub licada en 1 55 2, en la q ue
“se crea una dinámi ca en la q ue pueden preguntar y responder alternativamente los
dos interlo cu t ores que figuran en el título. Cuan do es el ermi taño el que fo rmula
las cue st ione s , se t ra ta de q ue el niño active la mem o ri a y recue rde los pri ncipios
básicos que ha adquir ido has ta el momento de encue nt ro con el nuevo maes tro”.
99
Es verdad q ue el esquema procede de l a tradici ó n grecolat ina, c on s u esquema de
diálogo, pero no deja de s er remarcable, puesto que toda l a formaci ón de los hu-
manistas españoles está ce ñida a la e scuela, l os colegios, y p o steri o r univer s idad, en
las que, lógicam ente, l a enseñanza de carácter reli gioso o cupaba un lugar predomi -
nante, much o más después del c oncilio de Trento. Y esa prim era e nseñanza reli-
giosa o cateque sis estaría rev es tida en muchos caso s del esquema dialo gado, inclu s o
como mét odo de apr endiz aje.
“C o mo instrumento docente, al más que probab le empleo oral
del género par a el aprendi zaje del lat ín ( lo s
C olloquia
de Erasmo o
lo s
Linguae l a t inae exer citatio
de Vives) o inc luso del ca s tellan o
(Honra de escrib anos
de Madari ag a), hem os de añadir que un diá-
lo g o co m o el de Flórez s e presta a l a “esceni f icaci ó n” didác tica, com-
plet and o gestos y reci t ando lo que s e le e en l a obr a. A la l ec tura y
memori zación individual va des tinado el material compl ementa-
ri o. ”
100
Añadamos que el diálogo, debido a su fac to r o bj etivo, g eneralmen t e doctri -
nal, se aproxim a al tratado, mientras que por el elemento formal se encuentra cer -
cano al drama. E l t ratad o es po r excelencia el tip o de prosa de ens eñanza y co n tiene
98
Ap u d
WYS S MOR IGI, G iovanna , “Introd ucción a l e stu dio del d iálogo ” , e n RA LLO
GRU SS, Asunci ón – M ALAP AR TID A T IR A DO, Ra f ae l (e ds.).
E s tudi os sobre el diá lo g o renac en ti sta
españ ol. Antolo g ía de la crí tica
. Mála ga, Uni versidad de Má l aga, 2 00 6, pá g . 1 6.
99
M ALP A RTI DA T IR AD O,
op. cit . ,
pág . 2 1.
100
M ALP A RTI DA T IR AD O,
op . cit . ,
pág s . 23-24.
58 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
la exposición ordenada y metódica de u na materi a con f inalidad docente. Se apr o -
xi ma, po r tant o, al diálog o didáctico , con q uien co mpar te el inten to de difundir
una doctrina. Asimismo, po dem o s dis t inguir dos aspectos diferenciale s, en pri mer
lugar, el h ech o de que el t ratado es “ de índo l e predominantemente cien t ífica, se
dir ige al intelecto y o pera p or medi o de la lógica. El diálogo, por el contrar io, po r
su mez cla de elementos lógicos y a fect ivo s deja ab ierto un vasto camp o a la imagi -
nación. ”
101
En cons ecuencia, of rece muchas má s posibi l idades de combi nación, al
posibilitar l a introducci ó n de aspecto s y mot iv os ajenos al argumento pri ncipal y
al permi tir manejar est e últ imo con mayor flexib ilidad. Y, en s egund o lugar , e l
diálogo h ace pa tent e sobr e t od o la par te pro bl emática que particularm ente se
presta a desarrollar se dial óg icam ent e y le corr es ponde un l ugar s ubordi nado , mien-
tras que en el tratado l os problema s, cuando s on pl antead o s , tienden a des tacar l a
sol uci ón propuesta p o r el aut o r.
102
Ya en la Ant igüedad se dis t inguían “ entre diálogos dramáticos y diálogos na-
rr ativos, s egún s ean su s participante s inmediatame nt e introducid os y h ech o s hablar
en la escena, o se gún el aut or se diri j a a l os lec to res, l e s refier a el argumento y
presente poco a po c o a los distin to s interlocut o res con indicaci ones sobre sus ca-
racterí st icas. ”
103
Se p odría h acer otra distinción seg ú n la t écnica dialógica empleada ,
con dos posi bi lidades fundamen t ales:
1) diálogos en fo rma de pregun ta y res puesta, ré pl ica y co n t rar réplica, con
dos o má s intervini ent es que interactúan de f orm a activa;
2) diálogos que c o n s isten sust a ncialmente en di scur s os , interca l ados de inte-
rr upciones, generalmente de carácter accesorio, po r parte de uno o varios de l os
presentes .
101
WYSS M O RI G I, G iovanna , “In trod ucción al es t ud io del diálogo” , en R ALL O GR USS,
Asunci ón – M ALAP ARTI DA T IR AD O , Ra fael (e ds.).
E s tudi os sobre el diá lo g o renac en ti sta españ ol.
Antolo g ía de la crí t ica
. Mála ga, Un ivers idad de Má laga , 20 06, pá g. 14.
102
Cf.
WYS S MORI G I, Giovann a,
i b ide m .
103
WYS S MORI G I, G i ovanna,
op . ci t.,
pá g. 1 5.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 59
Posteriormente s e ha presentado o tro criteri o de di visi ón, que tiene en cuenta
la f ina lidad que se pr o pone el a uto r: el de enseñar , y a sea exponiendo un c onjunto
de preceptos o propu gnando una doc trina en contra de o tras, o bj et ivo que Ci cerón,
con ap l icaci ó n a l a orator ia, denominab a
docere.
O bi en t ener l a intenci ó n de of re-
cer un pasat iem p o de tipo l iterar iointel ec tual — n o obstante quepa l a inc lus ión de
elementos didácticos — y se po n ga el acent o en l a representación de l os caracteres,
las descri pcione s (ambi ente, situación) , se incorpor en acto s cómi cos, e t c., entrand o ,
por tanto, en el c oncepto del
de l ectare
.
104
Por supuesto, no quedan ex cl uidas ot ra s
posibilidade s de cla sificaci ón, ni tamp o co las mez cl as entre di ver so s tipo s.
104
Cf.
WYS S MORI G I, Giovann a,
op . ci t.,
pá gs. 16-17 .
66 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
repr esenta un l eón rampante). EN ARAG ON. E n cas a de Ioan
de Al tarach . Ago ra nueuamente en esta t ercer a e dicion po r el
mism o A uct or añadid o y emendado. M . D.LXXXI III . 8º 804 pa-
ginas + 3 hs. fina les no f ols. de tabla. ”
122
La fecha probable de l a muer t e de C osta es el 3 0 de junio de 159 7. Así lo
indi can los escri tos de Frai ll a , Camon, La tass a y B orao.
123
2. 1 E l
canon
de C osta
Dentro de los ciceronian o s se inscri be nuestro au t or en la polémica que
a lo larg o del XVI español di vidió a l o s ret ó ricos y g ram át ico s , sob re si se g uir
a Ci cerón estrictamente o admitir tamb ién ot ro s modelos.
Costa es c laro y c ont un dent e:
Nesci o tamen quae det es tabile pest is qua sdam Hi s paniae A ca-
demi as persuasit et in quorundam magister cul orum ani mis al tis
defixa insedit radici bus, q ui, cum magis quam par f uer it, iud ici is
suis trib uerint, Ci ceroni omnium qui s unt aut qui po st homi-
num mem o ri am exstiterunt el oquen tissimo , garrulos quo sdam
Barbar o s pul uere del ite scent e s sibi denique simi les antep onen-
dos esse censuer unt.
Hi Erasm um, Politianum , A puleium et h uius gen eri s alios pue-
ri s imi t andos hoc iuuentuti utilissim um, s ib i uero honori f icen-
tissimum ess e ducente s praebue runt. Quorum scr iptis — si quod
122
SÁN CHEZ,
op . cit.,
nº 618 . Ademá s ,
T he Na tiona l Uni on C atal og
. PRE - 19 5 6 . I m-
print s . vol . 1 2 4, pá g. 236 . N C 07294 11 C U.
123
Cf.
B ibliotec a s ant igua y nueva .
I, pá g . 3 6 1 .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 67
sentio, ut mea f ert na tura, l ib ere l oquar — nec attingendis non
sua mod o sed, quod ma g is do lendum e st , o p t imae spei ado les-
centum i ngenia peni t us confundun tur et tamq uam litigioso
Harpyae con t actu c o ntaminata retar dan t ur. [De elocu tione, 15 ]
Costa to ma parti do en el
De elocutione
por aquel lo s que encuentran en
Ci cerón el prim er auto r a imitar , seguido de C ésar, Vi rgilio y Ter encio. Y
entre los co nt emp oráneos pr et éri t os cita expresam ente a Jacobo Luis St reb eus
(1481 – 1550 ca.)
124
, Celio Secund o C urione ( 150 3 – 15 69) , Carlo Sigo nio (15 20 –
1584), Jacopo Sad o leto ( 1477 – 1547), Cri s t ó bal Lo ngolio ( 1488 – 1522) y Andr ea
Nav agero (14 83 – 1 529 )
125
, a Bar tolomé Ricio (149 0 – 15 69) y al cardenal A dri ano
(Adri ano Cast e l lesi, 1461 – 1 521)
126
, po niend o a al gunos de ellos a l a altura de l o s
clásicos l atin o s p o r su esti l o.
En ot ras partes de l
De El o cuti one
cita a Juan Picardo y su
Celtopaedi a
127
,
lo s in térpretes y t raduc to res de Aris t óteles, J a c omo P erionio (Joachim Per ion ,
1498 o 1 4 99 – 155 9) y Nicolao G ruchi o (Ni colas de Grouchy , 15 1 0 – 157 2)
128
. Cita
124
Ho rum omni u m exe mpla uerb orum rec en set acc uratis s i me Lod o‹u›ic us Strae beus I
libr .
De Ele c. e t Coll . u erb orum
.
(50)
125
In teg rum quoque eri t -ni s i omn ino opin ione d ec ipior e t ce rte ha c in re n on dec ipior-
ex Caesare , Ve r g il io, Teren tio, C ae lio Sec u ndo, Carol o Sigon io, Sadole to, L ongolio , Na u a g erio
et alii s , ne pler u m qu e coga mur o bmu tescere , uoces de prome re quae s ane Lat inae er unt et p ro-
priae , et orat ionem n on imp olite orna bu n t, s i tamen ea Cice roniana co mpo sitione m olliam us.
(38)
126
Deben t au tem h oc stud iosi Bar tho lomae o Ricio , qui libr o illo de s erm oni s latini
app arat u eos tanq uam a mi s erri ma bar bariei s er uitu te li be rauit. Deben t id et iam Adrian i
Cardinal is d iligentiae, qui eo li bro de l ingua Latin a ser moni s proprieta tem ind icaui t et omni u m
max ime eor um lab ori q ui t he s au rum Ciceroni s col leger u nt , ex quo uberri mi q uotidie fr u cu s
pe rcipiun tur.
( 55 )
127
Barbar ismi h istoria m le gent s tudi osi in I oan ne Pic ardo
De pris ca Celt opaed ia. (39)
128
Nam qu od Perioni o et G r u chio , ele g an tissi mi s Aris to telis inte rpretibu s , mira q u adam
facilita te lic u i t , c u r s ibi eod em iu re n on lice bit? an forte qui a illis nat u ra mater f u it, sibi uer o
nouerc a? cur non a u t Gra ec a retineb u n t a ut d iser t e La tina inuen ient, n e bar bare a g res te inc ult e
loqui c ogant u r ?
(52)
68 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
a Pedr o Juan Núñez
129
, al Brocen se, a Iovita Rapicio (Jacopo Ravizz a)
130
, a Vives
y a Paol o Giovio
131
.
En el
De utr aque inue ntione,
Costa habla en la dedicatoria a D. Jua n de
Almazán, de que much o han escr ito Platón Cicer ón, Aristótele s y Q uin tiliano,
amén de Rod ol fo Agríco l a, sobr e l a Retórica
132
.
Ad emás de h acer un resumen
de intenciones de lo que pretende c on l a obra, decl ara quienes son sus model o s
preferi do s para tratar de Retórica , y de quienes to ma ejemplos para ilustrar su
doctrina. P o r lo demás, habla “ c o nt ra ” Pedro Monzón
133
, Luis Viv es, Omer
Talón, Petrus Ramus, e l Br o cense
134
, aunque los escri t os de Tal ó n y Vives le
129
N ullum eg o meliore m e pi thetor u m us u m uid eo qu a m e u m q u em s t u di oso
su ppe di tab umt P et ri Ioann is Nun nesii prae ce ptoris nos t ri
Ap posi ta
ce rte a urea .
(5 4)
130
Sed h or u m n umeror um q ui co pio s iore m di s p u t a tio ne m requira t , le g at Iou ita m
Rap iciu m (I I lib .
De n umer o ora t.),
q u i si quis ali u s d ili g ente r fuit han c rem persec utus
. (131)
131
Sed s i n u lla u ox rece pta q ua m tuto imitari p o s sim u s in u enia t ur, tut ius e s se credid er im
tace re q uam ridic u la s uoc es exc ogi t are. Q u od turpi t er a Lod ou ico V iue et I o u io fa c um es se in
eorum s cr ipti s c u i uis pr ouido c en sori licet e xpe riri.
(63)
132
Scio scrip ta esse de hac re a Pla tone nimium m u lta , a Cicer on e non pauca, ab A ri e otele
plura eaq ue omnia R odolph u m e t Quin tilian um ad eam pe rfe c ione m e u exis se, ut n ulla in
po e eru m exe rcitat io, nullu m e u di u m, nu l la de niq ue hom inum indu e ria i nc reme ntum alla tura
uideat u r . At il la o mnia uti perfe c am ar tem con t ine n t, it a eoru m q ui bene de hac re sent iu n t
iudici o, alia lon giora sunt , obscur iora alia q u am u t bre u i t e mpore a tq u e sine ma g no lab ore a
tyroni bus perc ipiant ur. Quae autem a no b i s t rad u nt ur, ita temp era ta sunt omn ia ut n eq u e
aliqua m sint mole e iam , neq ue ob scurita t em alla tura; tal em en im meth odu m re tin uimu s ,
qualem nemo in hac parte, quod s c ia m u s, ueter um scr ipt orum ha c enu s obserua u i t. Adi unxi mus
etiam prae ce ptis ex emp la ex Cicerone , Ve r g i lio et ali is p oët is depromp t a, ut i llu e rio r eis res
ipsa red de ret u r .
133
Ne que a udiend u s e e Petr u s Mon zon us Valent inus I li b. ca p. VI
Con e . D iale c
. ubi
asseri t t ot um q u idda m e sse Diale c ica m, R hetor icam uero pa rtem Diale c ic ae. Quod si , u t i s ub-
tilite r po t i u s q u a m uere a b eo disp u ta t ur, uer u m es s et , cum nihil sub par t e con tin ea t ur, qu od
non sit etia m s ub t otum con tent u m , q uaecunq u e in R he t oric a t radu ntur, in D iale c ica d ocere n-
tur, q u od f al sissimu m e s se ex his q u ae s u pra , cum de materia Rhetoricae a g ere mus exp osita sunt ,
innotesc e t.
[De u traq u e i nuen tione,
55]
134
Franc is c us Sanci us Sal mant ice nsi s, n ou a rum po tius opini onum e ud iosu s q uam dili-
gens u erita tis indaga tor , in su a Rhe torica a part ium Rhe t o ric ae numero mem oria m et pron un-
tiation em exc l u dit , q u ia a Cicerone - ut ille scri b it- in
Par t itio nib u s
ex cl u d u nt u r, ubi memor iam,
cae terarum par t i u m cu e od em, pron un tiation em uero, eloq uen di comi t em, non expre sse pa rtes
nomina u it. Hae c rat io inc on e an t iae C ice ronem accu s at atqu e, ut u ete ri pro uerb io dic i t ur, «pa-
linodiam re cantas s e» p otiu s o e end it q u am tres tant um Rhet oricae parte s e at u ere uolui s se co-
nuincat . Cur ita ? Nam I lib .
Rhe t o. ad Here n., De I nuent .
li b . I,
De O ra.
II et
De perfe c o Ora .
ad Bru .
non m odo q u inq ue esse Rhe torica e partes C ice ro a sseru it, sed inter ea s memo riam et
pronun tia tionem con e i tuit tanq uam non exi guae di g ni t ati s. Loc um a utem C ice ron is in
Par t i-
tioni b us
sic e s se intell ig end u m exi e i mo, ut u im ora t o ris, quema dm odu m supe ri u s dix i, in
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 69
agradan, per o más l e agrada l a ver dad
135
. Hab l a de Rodolfo Agr ícol a, y de Ge-
rar di, de Franci sco Lo sco y de C ipri ano Suárez
136
.
Es no rmal que diga que Vives no est á de nt ro de la “ver dad del cicero-
niani smo”, puesto que este autor cons tituye prob ablemente uno de los may o -
res innovadores y reformadores del panoram a ren acentist a e spañ ol en materia
de orato ri a y “ f ilolog ía” . “Antes que P. Ram us, el valentino habí a ya uti lizado
el método de “dec onstrucci ó n” (anál isis) y “reco ns trucci ón” (síntesis) que K.
Meerhoff
(Rhét orique et Poétique au XVIe s iècle en France . Du Bell ay, Ramus
et l e s autr es,
Leiden, 1986) elo gia en el francés. Su s
De causis corruptarum ar -
tium
y
De t radenda rhetorica (De d isciplini s ),
seguidos de su
De arte dicendi
repr esentan ese mismo mét odo. ”
137
Como es habitual e nt re los autores de su ép oca, Cos ta t oma re ferencias
de vari o s de sus c o ntemp oráneo s, así como de au t ores preceden tes y no solo
referenci as, s ino auténtica s copi as, a veces literale s, a veces paráfrasi s. Por esta
raz ó n, se p o drían dividi r las f uente s en expresas , es decir , f uen t es en las que
quinq u e pa rte s di e r ibuat at que b reuis s ima ind u c ione ne c plures es se po ss e ne c paucio res con-
F rme t . [ De u tra que in uenti one,
4 8]
135
Scio mih i parata s li t es cu m Audo maro Talaeo, Lud ouic o Vi ue , Petro Ramo , Franc isc o
Sanc io Salman< t i>c en se, qui n ullo m odo in u en t io ne m par t e m es se Rhe t oricae a u den ter scr ip-
serun t . At ego - u t ca eter is in re b us face re soleo- hoc opere n on tam q uid in opini one posit u m
esset seq u i , q u am q u id ma gis c um reru m u eri tate con s en t iat sc ribend um pr opo sui. Plac ent mihi
Talae i, p lacen t Lud ouic i Vi u is s crip ta, omni u m tamen max ime una place t ueri t as . Itaq ue unam
et eand em orat ori et diale c ic o in u en tion em t r ibuo , diuer s a tamen ratione c onsidera tam .
[De
utraq ue inu en t ione ,
56]
136
Cyprian us in s u a Rhet orica et Franci scus L osc u s Valen tinu s in suo
Diale c . Comp en d.,
maiori forta ss e oppre s si conf usione , t riplice m in u enti onem - F de i, m otus , e t dele c a t ioni s - ex II
lib.
Ora t.
Cice roni s deduxe runt , q u ar u m pri orem dia le c ic o, po e er iores dua s orator i impa r-
tiunt u r. Miror he rcle u iro s s i q ui ali i no e ra aeta te in Hisp a nia do c i s simo s ea C iceron i i mpo-
suis se quae un qua m e o l ibr o d oce re co g i t au it ; i m<m>o u ero F dei in u enti onem ora toris e sse pr o-
priam aud iant illi, q u ae so, in
Part itionib us
eunde m Cicerone m propri o ore dice ntem hi s u erbi s :
C. F . : Quon iam igitur primu m e e in u en ire oratori s, qu id qu aere t? C . p.: Vt in u en iat
quemad m odum F dem fac iat e is, q u i b us uolet pe rs u ade re, e t quemadm odu m mot u m eor um a n-
imis infe rat.
Et c< etera> .
137
Cf.
N ÚÑE Z G ON Z ÁLE Z , Juan Mª, “La d octrin a de la
elo cutio
en la re tór ica espa-
ñola del Re nacimie nt o”, en M AES T RE M A ESTRE , J .M. – PAS CUAL BA REA, J. – CHA RLO
BRE A , L. (ed s.).
Huma ni smo y pervi vencia del m u nd o clá si co. Homen aje al p rofe s or An toni o
Fontán .
v ol. I II . 2. Alca ñiz-Madr id, 2 002, pág . 670.
70 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Costa s eñala de d ó nde o de qui én las to ma; y o cu l t as, aque l las en las que Co st a
no menciona na da s obre su procede ncia. A su vez ambas pueden ser copias
literales o paráfrasis, f uente s de sentid o o fuentes de contenid o.
Realmente, ca s i tod o s los tratad os renacentis t as d e retóri ca se puede de-
cir que so n ciertamente una recopilación de texto s extraí do s de obras de o tros
autores, especi almen t e de los adorados clásic o s l atin o s , a saber, Ci cerón y
Quintiliano, los verdade ros maestr o s (para l a ma yo rí a de el los) en esta mate-
ri a. Como bi en apunta Juan Mª N úñez
138
, habland o de la retórica de Ci priano
Suárez , se trata de unos auténtic os cen t ones, aunque no en sen tido pey orativo,
pues fue el mét o do que sin duda considerar o n m ás adecuado para transmitir
la doct ri na de los antiguo s . “Hay frases que pue den co menz ar con pal abr as
literales del
auc to r ad Herennium
y t ermi nar co n o tras t amb i én l iterales de
Quintiliano. Se necesita una g ran maestría y domi nio de l a doctri na r et órica y
de la lengua l a t ina para conseguir que l o transmit ido t enga sentido”
139
. Y eso,
por lo general, c on mejor o peor fortuna, ocurr e co n la ma yo ría, por n o decir
con todos, de l o s autores r enacentis t as de ret órica.
Como n o rma , se puede a firmar que los au to res del Renaci miento sue l en
menci onar en sus obras a los o tro s au to res que ci t an, de m o do especial s i h a n
sido su fuente y c onstituyen una
auc to rita s,
gener almente mediante e l empleo
de no ta s marginales , aunque t amb ién usan l o s par éntesis en medio del texto, o
simplemente la ci ta direc ta utilizando
inqui t
u otra fórmula sim ilar.
La composici ó n del period o , el ement o co nst itu yente de un t exto má s
largo que e s el discurs o, se presenta como un o de los problema s más relevan t es
de la
elo cu tio
renacentista . Su relevanci a radi ca en que, al tratarse el lat ín de
una l engua
esc o lar,
es dec ir , s in referenci as directas de s us h ablan t es, construir
frases gramatical y estilísticamente co rr ectas s up one t odo un reto , sobr e todo
138
NÚÑE Z GON ZÁLE Z, Juan Mª, “L a re tórica je s uítica re nace ntista” , en
Pe ctora mul-
ce t . Est udios de re t órica y ora t oria latin as ,
pá g. 473 .
139
Ibide m.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 71
al des ear a toda cos t a los humanistas huir d el latín de los mediev ales , a l que
considerab an bár bar o y ajeno a l a norma clás ica. De ahí la significaci ón q ue
tuvo el redescubr im iento de l os text o s ínte gros de las
Insti tut ione s
de Quin ti-
liano y del
Orat o r
de Ci cerón, que en é poca an t eri or no contaban precisa-
mente con las partes que tr ataban de la c omposici ó n.
Par a lo s renacentistas , la do ctrina s obre l a comp osición del periodo se
fundamentaba en dos corri ent es: l a bizanti na, representada por el P er ˆ
su nq š sewj Ñ nom£twn de Dionisio de H alicarnas o y po r el
corpus
de Hermóge-
ne s, y la g rec orromana, r epresentada po r Ci cerón
(D e o rat o re
y
Orator)
y
Quintiliano, f undamen tal men t e, y, en men or medida, po r el t ratad o
ad H e-
renni um
. Los
rhet o res La t ini m inores
of recí an vestigi os de a mb as tradici o nes.
De entrada, l as di f erenc ias ent re q uiene s siguen a una corri ente o a l a
otr a suelen ser evidentes, no obs tant e l a mezcla de f uentes vue l va un t an t o
conf u so lo que tipo lógica o estruc t uralmente res ult aba cl aro a pri mera v ist a.
Por o tra parte, pueden apreci arse tambi én diferenc ias dentro de l as dos co-
rr ientes, aunque no en tod o el
corpu s
doc trinal.
“ Así, aunque l a doctri na sob re l a composici ó n del pe-
ri odo en la
Ins t itut io
de Quintiliano siga a la de l
Orator
de C i-
cerón, existen ciertas dif erenc ias, que no pasaron inadver tid as
para l os rena centistas y constituy en un magnífic o t est para com-
probar su f iliaci ón. En efect o, si Ci cerón en
Ora t.
había dicho
que en la composi ción del period o (a la que deno mina
col l oca-
tio uerb o rum )
había que atender a tres aspect os:
compos iti o ,
concinnitas, numerus,
Qui ntiliano, t ras declarar que va a seguir
en la exposición de su do ctrina a quien co nside ra su modelo
máx imo, esto es, a Cice rón, inn ova sin adver t írnos l o algun os
camb ios s ignificativ os: utiliza como t érmi no g ene ral el de
com-
pos itio ,
declarando que est a compr ende tres aspecto s ,
ordo,
iunctur a, numer us.
Como ya s e ha puest o varias ve ces de relieve,
72 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
el cambi o de t ermi nolog ía entr aña también dife rencias en los
conceptos. Ci cerón no hab l ó de l
ordo,
quizás porque en su
época resul taba banal, y no y a en l a de Quin tiliano. Co n
iunc-
tura,
el Calagurr itano hace referenci a a lo que Ci cerón deno-
minó
compos iti o . Concinnita s
resulta ser un térm ino exclusivo
del Arpinate, que Quintilian o no u tiliza ni una sola vez. ”
140
Podrí amos interpretar es tas dif erenc ias co mo pur amente termi no lógi-
cas, pero precisamente esas diferencias son la s que nos permiten det ec t ar cuál
es la f uen te ut iliz ada y así poder inqu irir cómo f u eron interpretadas.
141
2 .2 La estru ctura del
De utraque Inuentione
La pri mer a de l as obras de nues tro auto r sigue u na es tructura un t anto
curi o sa; es un diálog o, aunque en medio de cad a parte inser ta
sc h olia
, cuya
misión es la de amp l ificar l a brevísi ma info rmac ión que se da en la conver sa-
ci ón. L a s f iguras que intervi enen son bien conoci das, el con s ider ado pr ínci pe
de lo s poeta s g raves y padre de la el ocue ncia, H e síodo , y un discípu l o, Fi l o-
pono , cuy o nomb re par l ante ya nos quiere i ndica r cuál h a de ser la actitud d e
cualquier j o ven pr in ci pi ant e.
Inmedi atamente s e produce la contrarr épl ica, f ijándose en Ci cerón, A ri s-
tó te les y Quintilian o para rebatir est as ideas, con mayor o men or exacerb a-
miento. Y as í, de ent re l os ciceroniano s, la mayorí a acoge la divi s ión t radi cio-
nal de la Retórica en cinco partes , y dis tingue un a invención dialect ica y o tra
retórica , como es el caso de Costa. Ot ro s rea lizan diferentes apaños moderado s
140
NÚ ÑEZ G ON Z ÁLE Z, Juan Mª , “L a doc trina de la
eloc u t i o
en la re t órica españ ola
de l Ren acimie nto” , en
op . ci t.,
pá g. 668 .
141
Cf.
NÚÑE Z GON ZÁLEZ , J uan Mª, “La d octrina de la
elo cutio
en la retó rica espa-
ñola de l Renac imie nto”, en
op . ci t.,
pá gs. 667- 689.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 73
entre las dos corri ent es , com o verem os que el mi s mo Co s ta señal a q ue h acen
sus contemporáne os.
En es ta o bra de C o st a , la
praepar at io
queda reduc ida al mínimo impr es-
cindi ble, y casi con s iste en la misma obr a dialog ís tica, aunque se pueda t omar
la introducci ó n de los personajes , Filopono; dir igiéndose a Hesíodo , com o una
br euissima
praepar at io in t hematen
, a la vez q ue est ablece l a
occasio dis puta-
tionis
:
Philoponus: A cri quodam t eneor de s ider io, o Haesi o de, t e au-
diendi de elo quentia br euiter tuo modo di spu t antem .
Hesiodus: Pr o bo id quidem , o Philo pone, praeclar a enim res est
artium q ue o mni um po tissima et pri nceps el oquentia cuius
inuentores Orp heum et Mercur ium maiores no stri non alia
quam D eos ipsos reli gione c o lluerunt .
Lo que n o se encuen t ra en este cur ioso diál ogo e s una
cont en t io
propia-
mente dicha, puest o que es en l os
scholia
do nde el autor vier t e lo s pr o s y co n-
tras de las cues t iones que aparecen en el decurs o de l a conversaci ón de l os
personajes. Ahí sí encontramos
pro positiones
y
p robationes
en toda regla, re-
ferentes siempre a l a cu e st ión que en el diá l ogo breví s im amente se pl antea y
queda resuelta, por lo que podemos decir que al auto r el di ál ogo l e sirve de
vehículo para l as amplias digresione s que denomi na
scholia
, a l a vez que ela-
bora en é l como un pequeño ca t ecism o básico de l a
inuentio
ret ó ri ca.
Par a el ho mb re renacentista , habitan t e de una ci udad e impresionado
por el s aber cl ásico, e l ideal que s ienta Quintilia no en s u
Institu t io ora t oria
(descubi erta po r Poggio Bracci o lini en Saint Gall , como es sabi do, en los a l-
bores del Re nacimi ent o), el de un ciudadan o cult o y respon sable, era un ej em-
plo a seguir. Ya en ép o ca de la República romana “ l a aptitud para la j urispru-
dencia favo rece el cult ivo exi t os o de la o ratoria. (...) El o rador romano naci ó
tanto del jur ista co m o del pol ític o . El debate so bre cuestiones civi les ante el
74 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
trib unal , l o s grandes proce s os pol íticos , los discu rsos de l a mi sma nat uralez a
ante el puebl o y e l Senado son para el orador ro mano el pun t o cu l minante de
la educación ant ig ua. L a en s eñanza teóri ca de la o ratori a exper imenta un in-
crem ento constan t e de su importa ncia para la edu caci ón romana.”
142
Es l a idea
que permanece en Costa; al escri bi r s u obr ita, pues
haec breui s sima epito me
suff iciat f u t uri s iur isperitis (quib us religiose c o ns ult um u o lumu s ) ad cogn o s-
cenda loc a e t ex eis argumenta deducenda q uae si fo rta s se probab itur, prodi-
bunt illico pl eniores n o strae institu tiones o rator iae quib us quaecunque tam
Grae ci quam Latini de elo quen t ia scripserunt ac ri iudi c io expenduntur
143
. Y
no h a y m ás que leer s u carta comendaticia a D. Juan de Al mazán para ver
claramente s us intencio nes. De hecho, su obra m ás difundida es un diál ogo
denominado
E l Ciuda dano
, que versa sobr e có mo aprender a cuidar de s í, de
la f ami lia y de l es tado, muy en c onsonancia con los idea les de la época, y c o n
su f ormació n. No hem o s de olvidar que Costa ser ía profeso r de L eyes en la
reci én creada U niversidad de Zaragoza, de 1583 a 1 587.
Sobre sus mo del os para la estructura de la o br a, junto a los ejem plos
clásicos de t ratad o retóri co con f orma dialogada, co mo pueden ser l as
Par t i-
tiones O ratori ae
cice ronianas
144
, luego se g uido por al gún maes t ro medieval ,
como A lcuin o ,
145
encont ramos que un auto r contemporáne o co mo es Mate o
Bos u l o, en sus
Ins t ituti ones R hetorica e br eui di al og o c o mprehendae,
publica-
142
E. BI C KE L,
Hi s toria de la Lit era tura ro mana
. Mad rid, 199 . Gredo s. pá g . 10 1.
143
De u tra qu e in u entione ,
carta nunc upa toria.
144
Ju an José PRIOR, a utor de u na edic ió n de l
De ut raq ue inue ntione
de Co sta, e s crib e
que “para desar rollar su t ratado , Co s ta adop ta el m odelo de la s
Pa r t ition es orato riae
de Cice rón,
que e s la obra que más fiel mente sig u e. Com o Cicerón , él ta mbi én parte de u n diálo g o ent re u n
mae stro ( Hesí odo) y un di scíp u lo (Fil ópono , o l o q ue es lo mismo “el aman te del esf uer z o ” ), al
que l u eg o añad e una s erie de esco lio s q ue forman el gr ueso de la o b ra” (“In trod u cción a Ju an
Costa, Man u al s ob re a m bas invenc io nes, la oratoria y la dialé ctica ”, en GARRI DO G A-
LLAR D O, M. A ., dir . ,
Re tó ricas e s pañ ola s del sigl o XVI e scr itas en latín ,
Mad rid, Digi bis, 200 4
(e dición di g ital en C D)).
145
Su
Dispu tat io d e Rhetor ica et de uirt utib us s apien t i ssime reg is K ar lo e t A lb ini magis-
tri.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 75
das en Barcelona e n 1560 en las prensas de Jacobo Cortey, s igue el mi smo es-
quema. L o s interl o cut ores de B os u l o son Calís t en es y T eo dor o , y la es tructura
es la misma q ue emplear á luego Co s ta, es decir, texto del diálogo en l etra de
mayor tipo y escolios ex p licativos c o n nota s a l m argen.
Veam os co n t rastad o s los d os diá l ogos:
COSTA
BOSULO
Philopo nu s. A cri quodam t ene or de-
sider io, o H aesiode , te audiendi de
elo quen t ia breui t er tuo m o re dispu-
tant em.
Hesiodus. Probo id quidem, o Phi-
lo p o ne, praeclar a eni m r es est ar -
tiumque o mnium potissima et prin-
ceps eloquen tia cuius i nuent ores
Orpheum et Mercuri um maiores
nost ri n o n alia q uam deos i psos reli-
gione colluerunt .
Philop. Probe s ane ins t ituis, o Hae-
siode, s ed qu od ex Plato ne Ci cero-
nem f ecisse uidemus ut in tradendis
artib us dissoluendae fini tionis me t-
hodum retineret, eandem, quaeso , in
suscept a dis put a t ione obseruem us;
opt im e enim ins t ituitur dispu t atio
quando a definitione pro f iscitur et id
de quo agitur i nte ll igitur .
Calisthenes: A Platone s cri pt um ac-
cepim us, Theodore, Socratem
Academi corum facile principem ,
cuius dicta sunt o mnia, et cog itata
praeclare, de reb us accurate dispu-
tant em, cum o rationis cursum ten-
uisse: ut q uae ratiocinatione con-
cludenda susci p eret, prim um def ini -
tione, tum diui sione, suo more
82 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
T. E s t communis quaedam rei no ta,
cuius admonitu, q uid in quaque re
probab ile s it, p ot es t inuenir i; uel est
sedes in qua ue l ut recep tu ac t he-
sauro quodam omnia faciendae fidei
instrumenta sun t reposita.
Philopo nu s. Argum entor um
quot sunt g enera?
Hesiodus. Duo: in re in finita
et assumpta; infinita, q uae cum in re
ipsa inhaer eant , inueniuntur ab o ra-
to re; assumpta in artifici alia
uocantur, quae cum ex trinsecus su-
mantur, non i nueniuntur ab oratore.
Cui us g ener is sunt t estimonia et
diui na et humana; diui na, ut o rac ula,
auspici a, uaticinationes sacerdotum,
aruspica rum , co niectorum responsa,
quae ho die sublata ueteri s upersti-
tione in desue t udinem abier unt . In-
fi nita aut em aut t otum comp lec-
tunt ur, ut def ini tio, partium en-
numer at io et no mi nis n o ta tio, aut ad
id de quo agitur quo dammod o sunt
aff ec t a ut quae ducun t ur a coniuga-
tis, a genere, a f orma, a causis, ab e f -
fectis, a simili, a dissim ili, a co ntrar-
C. Quot s u nt argumen to rum genera?
T. Duo . Omne eni m argumentum
aut est insitum, aut assump tum. A s-
sumptum illud appe l lo quo d est ab
arte r emot um, ue l , u t Fab . pl ace t ,
quod a l i tigatore s im ul cum causa ad
patronum de f ertur. Cuius generis
sunt omnia t e s timonia, & diuina &
humana. Diuina ut orac ula, auspicia,
uatici nationes, sacerdo tum, ar uspi-
cum, co niectorum responsa, q uae
hodie s ubla ta ueteri s upers titione in
desuetudinem ab ier unt . Insitum
uero quod rei penitus est infix um,
siue quod ex di l igenti utri us que par -
tis exami ne, o ratoris f acu lt ate a tque
industria reper itur. I ll ud autem au t
to tum c omplectitur , ut de f initio,
partium enumer atio & nominis no -
tatio; au t ad id de q uo quaer itur
quodammod o es t af f ectum, cu ius-
modi sunt ea omnia quae ducuntur a
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 83
ii s , ab ant ecedentibus, a consequent-
ib us , a repugnantibus, a co mpar atis,
ab a diunctis.
Defini tio est oratio quae quid res sit
explicat. Partitio totius integri i n
suas partes s ecatio . Nomini s notat io
propri a uocis inter pretatio .
coniugatis, a genere, a forma, s im ili-
tudine, diff eren t ia, contrar iis, co-
niunctis, anteceden tibus, co ns equen-
tibus, repugnantibus, causis, effec t i-
bus, comparatione, q uae t ri plex est,
aut enim pari a cum parib us, aut
mai ora cum minori bus, aut mi nora
cum m aiori bus conf eruntur.
Philopo nu s. De h is quae totam rei
na turam compl ec t un t ur l ocis br eui-
ter et ingenioss e disputasti, Hae-
siode; nunc ea mihi explica q uae ad
id de quo a g itur quodamm odo a f -
fecta esse di xi s ti?
Hesiodus. Coni ug ata sun t uerb a
eiusdem generi s uari e inflexa; genus
est notio q uae s ui similes c o mmu-
nione quadam specie autem diff eren-
tes dua s p l uresue comp l ecti t ur;
fo rm a est quae generi subii citur de
qua genus s ynoni mos effertur; causa
est cuiusui s aliqui d f it , est au tem
quadruplex finis, materi a, f orma et
eff ici ens . Effec ta sunt quae o ri untur
a causa.
84 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Simi l itudo est rer um diuersar um in-
ter se collatarum s im ilis quaedam a f-
fectio. Dissimi l itudo est co ntrari a
eius quo d ost e ndere uolumus simili-
tudo. Con t rar ia dicuntur quo rum ea
est naturae c o nditio u t de eodem
eadem ratione eodemque modo et
tempore uer e affirmari no n possint .
Anteceden tia sunt quae rem
ipsam t empore aut natura, au t con-
secutione pr aecedun t. Co nsequentia
sunt quae rem uel necessari o, uel
probab iliter co nsequuntur . Compa-
rata dicuntur q uando maiora mino-
ri bus, aut mi nora mai orib us, aut pa-
ri a paribus co mpar antur. Adiuncta
sunt q uae rem ipsam aut sem per aut
plerunque con s equun t ur.
Philopo nu s. Nunqui d aliqui d de
inuentione r estat?
Hesiodus. Nihi l sane.
Callisth en . Nihi lne de inuentio ne re-
stat?
Theod. Nihil prorsus, tota enim lo -
corum e xplicatione conc l uditur.
Philopo nu s. Cae teras igitur partes
ordine ex pl ica.
Hesiodus. Disp o siti o es t o rdo e t dis-
trib ut io rer um quae demonstrat
C. Nunc quid habes de dispositione
dicer e?
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 85
quid quibusque locis sit c o lloca n-
dum. Elocu t io est idoneor um uerb o -
rum ad rem inuentam accommoda-
tio. Memori a est f irm iss im a animi
rer um ac uerb orum ad inuentionem
praece ptio. Pr o nuntiati o es t uocis,
uultus e t gestus m o deratio cum ue-
nustat e .
T. Eam quaestioni s uarietate co n-
tineri . Quare cum de quaest ione di-
xer o , nihil eri t quod de quod d e dis-
pos itione postules.
C. Qu o t sunt quaest i onum genera?
T. Du o , f initum & infinitum . E s t
autem quaes tio infinita quae rem o tis
personis, tempori bus & locis cae-
terisque s im ilib us in utramque par-
tem tractat ur; eam Graeci thesin,
Ci cero propositum uocat, quia de
genere uniuer so in ea disputatur, ut
an sint expetendae diuitiae . Fini ta
uero, q uae est comp l exu perso-
narum , temporum, l oc orum circun-
scripta, ut sit ne Philippo Hispan-
iar um principi b el lum aduersus Tur-
cas gerendum. Haec a Graeci s hy-
pothesis, a Latinis causa uel controu-
ersi a nominatur.
C. Causarum igitur , siue f ini tarum
quaestionum quot sunt genera?
T. Tri a, demo ns tra t iuum , del ib era-
tiuum, iudi ciale. Dem onstratiuu m
appell a t ur quo laudamus uel uitupe-
ram us. Deliber atiuum in quo suade-
mus uel dissuademus . Iu diciale quo
accusamus uel de fendimus.
86 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
C. Q ua s r es sibi propo net in istis t ri -
bus gener ib us orato r?
T. Delecta t ionem in demonstratiuo,
in iudiciale s aeuiti am aut cl emen-
tiam iudi cis; in del ib eratiuo spem
aut reformi dationem de liber antis.
Horum autem unumquodq ue statu
cont iner i est necesse.
Callist. Qui d est statu s.
Theod. Est g enerale caput ad quod
omnia in o ratio ne r ef eruntur , uel
cardo cir ca quem uersatur omnis
disceptio.
Call. Qu o t sunt st atus?
Theod. Tr es , co niecturalis,
definitiuu s, iuri dicialis. Quidqui d
enim in cont r ouersiam uenit, id aut
sit necne s it q uaer itur, ut an s it Ar-
chias poë t a ciui s R o manus . Au t quid
sit, ut quid sit mai estat em l aeder e,
quid sit sacr ilegium, uerbi gratia,
sitne Sempronius reus sacrilegii , q ui
aurum Me uio in aede sacra s ubdux e-
ri t. Aut quale s it disputatur, u t iure
ne Spuri um Melium no uis, rebus st u-
dentem & Reipub . st a t um l abefac-
tare cupi ent em Ser uilius interfeceri t .
In prim o co niec tura ual e t q uae tota
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 87
in uersimi l ibus & propriis rer um no-
tis constitit, in quib us diligen t er o b-
seruantur per s onarum, temporum &
lo c o rum circunstantiae. In al tero
definitio & saepi us ex communi um
frequentia fac ta descriptio, quoniam
in eo de rei aut f acti appella tione
tant um ambi g itur. In tertio ratio,
quia cum de facto, & fact i appe ll a-
tione co n st a t iure f act um depellitur
tumque rei qual itas in dubium uo ca-
tur.
Call. Quorsum haec de statuum
generi bus?
Theod. V t ad uar ietatem quaes t ionis
accommodetur ora t io.
Cal. Laudo. Disp o sitionem e l ocu tio
sequitur ut opin o r.
Theod. E st ita . Quae quidem in uer-
bi s pos ita est tota. Ver ba autem, aut
simplici a s unt, aut coniuncta. Sim -
plicia aut nati ua, aut ex natiuis orta
atque no u ata. Quattuor uer o m odis
uerb a no uantur, simi l itudine, im ita-
tione, inf l exi one, alter ius uerb i
adiu<n>cti one. Quae quidem omnia
natura et tractatione dist ingu ntur:
natura, ut sint a l ia aliis c onsonan-
tiora, graui o ra, leui o ra & quodam
88 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
modo nitidi o ra. Alia co ntra t racta-
tione, ut propria, epitheta, noua,
pri sca, modificata, u t ea denique om-
nia quae ad metaphoram, hy pa l la-
gen, catachresin, alleg o riam , hy per-
bo lem referuntur. In coniunctis uero
numer us & et consecu tio spec t atur:
numer us ex aurium i udicio, cons ecu-
tio ex g enerum , num erorum , tempo-
rum , perso narum , casuum cohaeren-
tia pendet.
C. N ihil de elocutione restat am-
plius?
Theod. N ihil sa ne. Nam quae de g e-
nere elo quendi sua sponte f us o,
uerso atque mutato i n hac arte pr ae-
cipi untur, ad numer um & consecu-
tionem referr i pos sun t omnia. Nunc
igitur mem oria, & memoriam s equi-
tur actio, quae si uari et ate uocum,
motu c o rpori s & uultu cu m rer um &
uerb o rum momentis consentiat,
dilucidam , ill ustrem, probabi l em &
suauem eff ici et o rationem . De his
uero partibus nulla aut certe per-
pauca a Rhet orib us praece pta cudun-
tur, quia m ag na ex par te nat urae b o -
nitate constan t .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 89
Callisth. Qu o niam de quinque par ti-
bus uniuer sam o ratoris facul t atem
absoluenti bus & de quaestione di-
xi s ti, pergo, quaes o , ordine m ihi ter-
tium partitionis t uae memb rum ex-
plicare.
Theod. Orationem mi hi uider is
dicer e, quae tertium & pos tremum
in par t itione lo cum o btineb at .
Call. Sic est .
Theod. Ea quat u o r par t ib us absol ui-
tur. Quarum q uae ua le nt ad rem do-
cendam, narrati o & conf ir matio; ad
mouendos animos duae: exordium &
peroratio. Est aut em exordi um
pri ma o rationis pars qua att entum,
beneuolum & docilem reddim us au-
ditorem. Beneuolentiam comparab i-
mus a nostri s discepta t orum &
aduersar iorum personis. Docili-
tatem s i non lo nge pet itum, sed a r e-
bus ipsis, duct um s it initium. A t ten-
tionem si polliceam ur no s ue l de re-
bus magnis, uel nece ssarii s , uel cum
eorum utilitate coniunctis, apud
quos r es agitur, ess e dictur os . Nar ra-
tio uero est rei gest ae, ue l tamquam
gest ae explicatio, cuius qui nque su nt
90 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
uir t utes, ac uelut i l umi na, di l uci-
dum, br eue, probab ile, ill u st re,
suaue. Prim a eni m uirtus nar rationis
est rem explicare br euiter & signifi-
cantissimi s uerbi s ill ust rar e, ut inte-
ll iga t ur f idem q ue mereatur ; quod
fiet si personis, s i t emporib us , s i l o-
cis, legibus, morib us , religioni & h o-
mi num o pini oni, quae narr abuntur,
consentient.
Cal. Quid con f irm at io?
Theod. Pars o mnium ad f idem f aci-
endam aptissima. Est enim sedes &
fundamentum c o nsti tuendae fidei, in
qua refutatis aduer sari orum argu-
mentis nostra c o mprobam us . Quare
null um est argumenti genu s quo d in
eam non cadat .
Cal. Extrema tibi pars restat o ra-
tionis, de qua ue lim audi re.
Theod. Per o ratio, quam po s tul a s,
siue conc l usio, duas habet partes:
enumer at ionem qua ad reficiendam
iudi cis uel auditoris memoriam , ea
quae in superiori bus o rationis par ti-
bus co piose dicta sun t , breui t er enu-
mer antur. Amplif ica tionem quae
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 91
rem po nit ant e o culos & mot u con-
ciliat i n dicendo fidem.
Cal. B reui t er quidem , sed meo iudi -
cio pro insti tut a b reui t ate sat is
exacte r espo ndisti . Faxi t igitur, D .
Opt. Max. u t prope diem de rebus s e-
ri is eadem f ami liaritat e copiosius
agere possimus .
Podemos o b servar que Cos ta parece t omar l a idea o esquema de su fo rma
dialogística de Mat eo Bosulo, al que en alguno s pasajes sigue de modo cas i
literal. Evidentemen t e, B osul o el abora un t ratado retórico completo. Costa,
en camb io, un t ra t ado s obre l a invenci ó n. P or tant o , el diálogo de B o sulo tiene
que ser po r f uerz a más e xtenso y to car más p artes de la Retó ri ca q ue el de
Costa.
2.3 Car áct er e p ito mát ic o del
De elo cutio n e
Por el c o ntra rio , l a s e g unda obr a retórica de Cost a que estudiamos pre-
senta un carácter diver s o. Est ructurada c omo un epí to me — un manual esc ol ar
tambi én, como e l mismo C o st a aleg a – , co m prende l as n ormas b ásicas de la
elocución retóri ca, co n abundanc ia de ejem plo s to mado s de l os cl ásicos, de
Ci cerón y Vir gilio en s u mayoría, aunque no sól o . El propio Co st a se excusa
en la carta comendatici a de la ex cesiva prisa que h ubo de tomarse par a f inali-
zar l o, de modo que sir vier a de textomanual a sus alumno s de Barce l ona en su
98 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
3. Tr as def ini r l a Re tó ri ca com o
artem bene dicendi ( 10 ) ,
escrib e:
At o bii ciet
aliquis Ci cero
Orat . I
negat artem e s se Rhet o ri cam q uar e corrui t prop osita
definitio.
( 11 )
Ci cerón h ace hablar a Antonio en 20, 89 – 93 sobre una opinió n de Cár -
madas. Reproducimo s l os parágra f os 9 0 – 92:
Saepe et iam in eam partem f ereb at ur o ra t ione , ut omnin o
disputaret nullam artem e s se dicendi ; idque cum a rgumentis do-
cuerat, quod ita na t i essemus , ut e t blan diri e is subtiliter, a qui-
bus esset petendum, et aduersari o s minaci t er t err ere po ssemus
et rem ges tam exponere et id, q uod intenderemus, conf irm are
et, quo d c ont ra dicetur, refe ll ere, ad extrem um deprecar e ali-
quid et conqueri, quib us in reb us om nis o rator um uer saretur
facultas. ( ...)
Artem uero ne gabat e sse ullam, nisi quae c og nit is penitusque
perspectis e t in unum e xi tum s pectan tibus et n un q uam fa l len ti-
bus reb us co ntineretur . haec au t em omnia, quae tr actarentur ab
oratoribus, dub ia es se et incert a; quoniam et dicer ent ur ab eis,
qui o mni a ea no n plane t enerent, et audir ent ur ab eis, quibus
non scientia es set tradenda, s ed exigui temp oris aut falsa aut
certe obscur a o pinio.
Per o Costa señala se g uidam ent e en su obra:
Huiu s argumenti so l uti o al-
tius po stulat o ratio nem r epetendam . Marcus Antonius, cui Romani ue teres
tant um in e l oquentia trib uerunt, ut ei nemi nem c ompar arent, negauerat ar t em
esse Rhetori cam, quod o rator non nece ss ari is rationibus di s serer et sed proba-
bi l ibus t antum argumentis id qu o d posit um es s et in h ominum opinione, sua-
deret; artem uero negabat esse eam quae non rerum sed s erm onis curam s u s-
cepisset ( 11 );
por lo que no creemos que se trate del libro pri mer o sino del
segundo, donde Antonio a firma en 7, 30:
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 99
‘res mihi u idetur es se’ — inquit — ‘facultat e praecla ra, arte medi -
ocris, ars eni m ear um rer um est, quae s ciuntur; or ato ri s autem
omnis actio o pini onibus, no n scientia con tinentur ’.
Y l a demostraci ón de l o q ue afirma la va of reci endo durante un largo
parlamento, del que entresacar vari o s pa s ajes serí a abusar del lec to r. Baste l o
que Quintiliano habla sobr e esto en
Ins t .
II , 1 7, 5 y s s:
Quidam naturalem esse rhetori cen uolunt, et t a men adi uuari
exer citatione non di f fitentur , ut in l ib ris Cice ronis de O ratore
dici t Antonius, « obseruationem quan dam esse, no n ar t em».
Quod non ideo, ut pro uero accipi amus, es t positu m, sed ut A n-
to nii persona seruetur, qui diss im ul ator artis f uit . Hanc autem
opinionem habui sse L ys ias ui detur, cui us senten t iae talis de fen-
sio est, quod indoct i et bar bari et serui, pro se cum loquuntur,
aliquid dicant simi le pri ncipi o, narrent, probent , refutent, et,
quod uim habeat epilogi, depr ecent ur. ( . ..) I t a, si rheto ri ce
uocari debet s erm o quicumque, fuisse eam, anteq uam esset ars,
conf iteb o r. Si uero non quisquis loquitur orator e st , e t tum n o n
tamquam o ra t ores loquebantur , nece sse e st o rat o rem f actum
arte nec a nte artem fuisse f atea nt ur.
4. Continuand o co n l a ci t a ant eri o r, y para segu ir l a def ini ción de Re t órica,
añade:
ini tio
Par t i.
dial o gi, br euitati studens, ma luit Rhet oricam bene dicendi
doctrinam def ini re quam artem aut s cientiam , n e in eo peccare t in qu o un-
quam ei us oratio es s et finem habi t ura.
( 11 )
Ci cerón se refiere do s veces en el co mienz o de las
Par t itiones o rat o ri ae
a
la Retó ri ca, con e s t os t érm inos:
ratio di cendi,
en I , 1
(Studeo, mi pater, La t ine
ex t e audir e ea quae m ihi tu de ratione dicendi Graece tradidi sti);
y
doctrina
dicendi ,
en I, 3
(Quot i n partis trib uenda est omn is do ctrina dicendi ?).
Como
100 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
se ve, no define abi ertamente l a Retóri ca co mo
ars bene di cendi,
o como
scien-
tia b. d.
Cost a le atrib uy e el calificativo
bene,
que, aunque po drí a supo nerse
implíci t o en l a s palab ras de Cicer ó n, no a parece sino en 21, 70, d o nde se puede
leer:
Ac l audandi uituperandique rationes, quae no n ad bene dicendum solum
sed etiam ad ho ne st e uiuendum ualent, exponam breui t er.
Ya la exp l icaci ó n
del uso de
doc trina
en lugar de
ars
o de
scientia,
resulta personal, p ues c o mo
colofón de l t ratado (40, 139) pone Cicer ó n el res umen de toda la o br a — que
es a lo que se referi rá Costa co n
ne in e o peccaret in quo unquam ei us ora t io
esset f inem h abi t ura —
denominand o la Retóri ca c o mo
ars .
Esta cita de las
Par -
titiones
es u n po c o larga, pero vale quizá la pena i ncl uir l a:
Expositae tib i o mnes s un t oratoriae partiti ones , quae quidem e
medi a illa n ostra Academi a e f floruer unt, neque sine ea aut inue-
nir i aut intell egi aut tractari po ssunt . Nam et partir i ipsum et
definir e et ambigui partitiones di uidere et ar g umentorum locos
noss e e t argumenta tionem ipsam co n cl udere et ui dere quae s u-
menda in argumentand o sint quidque ex eis q ua e s umpta sunt
eff ici at ur et uera a fal sis, ueri simi lia a b inc redilibus dii udicare
et distinguere et aut male s umpta aut male conclusa reprehen-
dere et eadem uel an g uste disserere, ut dialec tici qui appell a n-
tur, uel, u t o rat o rem decet , lat e expr o mere, illius exer citationis
et subtiliter di s pu t andi et copi os e dice ndi artis est .
5.
Constat e uet eri bus saecul is repetita memori a caeteras artes unius eloquen-
tiae nomine fuisse contenta s idque et iam ex Cicer o II I l ib.
De Or atore
dicente
Socratemfecis s e arti um di uortia.
( 15 )
Se está refir iendo a
De Or ato re
II I, 16, 60, donde se lee:
Is, qui omni um erudito rum test im onio totiusque iudici o Grae-
ciae quum prudentia et acumine et uenust ate et sub tilitate t um
uero elo quen t ia, uari et ate, co pia, quam s e cumque in parte m
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 1 01
dedisset, omnium f uit facile pri nceps, eis, qui h aec, quae nunc
nos quaer imus, t ractarent, agerent, do ceren t , quu m no mine ap-
pell arentur un o , quod o mnis rerum opt imar um cog nitio atque
in eis exer citatio “philosop hia” nominar etur, hoc co mm une no-
men er ipuit sapienterque sentiendi et ornate dice ndi scienti am,
re cohaer entis, dispu t ationibus sui s separaui t .
Vuelve a r ef eri rlo Ci cerón en
Or.
II I, 19, 72:
Nam que, ut an te dixi, uet eres illi u sque ad Socr atem o mnem
omnium rer um, quae ad mores ho minum, quae a d uitam, quae
ad uir t utem, quae ad rem publicam pertinebant, c o gnitionem e t
scientiam cum dicendi ratione iungebant; po stea dissociati, ut
exposui, a So crate [diser t i a do ctis] et deinceps a Socratici s item
omnib us philos ophi eloquen tiam despexerunt, o r ato res sa pien-
tiam, neque quicquam ex alt eri us par t e t etigerunt, ni s i q uod ill i
ab hi s aut ab i l lis hi mu t uarentur ; ea quo pr omisc e haurir ent , si
maner e in pri stina communi one uol uis s ent .
6 .
Ex qui bus omnib us patet no tius es s e quam u t a me di ci e t ab a liquo debent
ignorari , ad inuentum ar t ium genus r eferendam esse Rhetori cam quam Zeno,
Sto icorum fami l iae auctor, manui extensae, Dialecticam uero in pug num con-
tractae comparaui t , ut e o solum discrim ine separentur q uod orat orum ampl a
et sent entiar um a tque uerb orum cult u dilatata, dialect icorum aut em breu is-
sima si t oratio.
( 16 )
A Z enó n vuelve a referir s e Costa; en el parágraf o 57, co n l a cita del
Ora-
tor
, 3 2, 1 13, q ue comentaremos más adelante. A ña dimos, no obst an t e, aquí que
Vi ves en
De di s ciplini s libri XX
, escri be en el libro tercer o , 94:
102 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Idci rco Zeno Dialectica m manui diceb at esse sim ilem co ntrac-
tae in pugnum, R h et oricen uero eidem manui expansae in pal-
mam: ut in hoc uelut sermo nis aedifici o g ram matica caedat
ligna et l a pides. Dialectica d o mum erigat : Rheto r condat ciui -
tatem.
Es un l ugar común de lo s renacentis t as, pues apare ce en varias obras más
de otros escr itores de ret órica.
7. La siguiente referencia
— quam probat A ntonius
I
Orat.
docens ius ciui l e
pos se in artem reuocari
( 27 ) — l a realiza C ost a escr ib iendo sobre la
com po si t io,
de la que afirma que q ua
docendis artibus ull a est acco mm oda tior.
Hay q ue
ponerlo en relación con la def inici ó n que de la
com po sitio
da Co sta unas líneas
antes :
E s t o rd o a mi nutissimi s ad mai ores partes ascendendi quous q ue suis ad
finem gradi bus perueni at ur qua docendi s artib us ul la es t accomm o datior.
En
De Or ato re
I, 42, 19 0 s e lee:
Hisce ego rebus exem pla adiunger em, nisi apud quo s haec ha-
ber et ur oratio cer nerem; nunc c o mp lect ar, qu od pro po sui,
br eui: si eni m aut mi h i f acere licuer it, q uod iam di u cog ito, au t
alius quispiam aut me i mpedito o ccu parit aut mo rtuo ef feceri t,
ut pri mum omne ius ciui le in genera digera t , quae perpauc a
sunt, deinde eorum generum q ua si quaedam mem bra dispertiat,
tum propri am cui us que ui m defini tion e declaret, perfectam ar-
tem iuri s ciuilis habebi t is, magis ma gnam atque ub erem quam
difficilem et obscuram. Atq ue interea tamen, du m haec, quae
dispersae sunt , co gun t ur, uel pass im licet carpentem et co nli-
gentem undique r epl eri iusta iur is ciui l is scientia.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 10 3
El sentido del parágra f o puede qued ar más claro co n los tres an teriores,
en l os que Antonio va de sarrollando su ar g umen taci ó n. Re pro ducim os l os pa-
rágrafos 188 y 189:
Adhibi t a es t igi tur ars quaedam extrinsecus ex alio genere
quodam, quo d sib i tot um philo sophi ad sumunt, quae rem dis-
sol u t am diuulsamque c o nglutinar et et ratione quadam cons-
tringeret. Si t erg o in iur e ciuile finis hic: l e gitimae atq ue u sitatae
in rebus causisque ciuium aequab ilitat is conserua tio. Tum su nt
not anda genera et ad certum numerum p a ucitatemque
reuocanda. Genus au t em id est , quo d sui simi lis communione
quadam, s pecie autem differentis, duas aut p l ures complect itur
partis; partes autem sunt, quae g ener ib us eis, ex q uib us manant,
subi ciuntur; o mni aque, quae s un t ue l generum uel partium no-
mi na, definitionib us, quam uim habeant , est expr im endum; es t
enim definitio rer um earum , quae sunt eius rei propriae, quam
definir e uol umus, breu is et circunscr ipta quaeda m ex plicatio.
Ramus tambi én da en el libr o seg u ndo de las
Ins t it ut ionum Dialecticarum l ibr i
tres (Basileae, apud Ni co laum Episco pium Iuniorem , 1554,
pag. 288) e s te ejem-
plo de C icer ó n:
Methodi partitionem Marcus A nt onius libr o s ec undo de O ra-
to re quodammod o aperuit, cum duplicem rerum c ollo ca tionem
fecit, unam quam ad f ert natura causar um, a lt era m quae orato -
rum prudentia & iudi c io comparatur, ubi n im is a ng uste metho-
dum ad f orenses causas ast ri nxit A ntonius & el oquentiae f oren-
sis partem st a t uit, quae tamen tota g eneralis debet es se, nec ullas
nisi di al ecticas monitione s & prae ceptiones requi r it.
104 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
8 .
Defini tio nis s ol u t io es t ordo quo ab ipsa definitione ad singul a s eius parte s
explicandas pr ocedimus quam uar iis locis probat Cice ro quod ex antiqua Pla-
to nis Aca demi a fl uxer it eaque usus fuit in libr is
De o ff icii s , De f inib us bon o .
et malo., De di u inatione. ( 27 )
De entre es tos lugares en t resacam os
Academi ca
I, 4, 17:
Illi autem, quia plat onis institut o in A cademi a, quo d est al -
terum g ymnasium, c o etus eran t et sermo nes h aber e so liti, e l oci
uocabulo no men habue runt. sed utri que Platonis ubertate co m-
pl et i certam quandam disciplinae form ulam com po suerunt et
eam qui dem plenam ac refer tam, illam autem s o c raticam dub i-
tant er de omnibus rebus et nu l la affirm atione ad h ib ita co nsue-
tudienm di s serendi reliquer unt .
Y en 4, 19:
Fuit ergo iam accepta a Plato ne philosophandi rati o t ri plex, una
de uita et morib us, alter a de nat ura e t rebus occ ult is, tertia de
disserendo et quid uerum q uid f a l sum quid rectu m in oratione
prauum ue quid consent iens quid r epugnet iudica ndo .
En la misma obr a, I, 8, 3132:
Itaque h anc omnem pa rtem rerum opinab ilem appell abant ;
scientiam autem nusquam e sse censebant nisi i n animi notioni-
bus atque rationib us. q ua de causa def ini tione s rerum proba-
bant et has ad o mnia de quib us disceptabatur adh ibeb ant.
Pasamos ah ora a la segunda parte de la re f erencia de Cost a : hacer ver el
uso q ue Ci cerón h ace en las o bras s eñalada s de l a definici ó n. Comenz amos por
De off ici is
I, 2, 7 :
Placet igitur, quo niam o mni s disputati o de off ic io fut ura est,
ante definire quid s i t off ici um. Quod a Panaeti o p raetermi s sum
esse miror, o mni s enim quae [a] ratio ne susci pitu r de aliqua re
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 10 5
institutio debet a definiti o ne proficisci , ut inte l le gatur quid sit
id de quo di sputetur .
Seguimos co n
De fini bus bon. et ma l.
IV , 4 , 8:
Qui et de finier unt pluri ma et definiendi arte s r el iquer unt
quodque es t definitioni adiunctum, ut res in partes diuidatur id
et fit ab illis e t quem ad modum fieri opo rteat t radi t ur.
En la misma obr a, II, 1, 32, 4:
omnis autem in quaerendo, q uae uia q uadam et ra tione habetur,
oratio praescri bere primum debet ut quibusdam in f ormuli s EA
RES AGETVR, ut, inter quos diss eri t ur, conueniat quid s it id,
de quo disser at ur. (…) hoc po situm in Phaed ro a Plat one
probaui t Epicurus sensitq ue in omni disputat i o ne i d fier i o por-
tere. sed quod proximum f uit non uidit. negat eni m def inir i rem
placere, sine qu o f ier i interdum non p ot e st , ut in t e r eos, qui am-
bi g unt, conueniat q uid s it id, de quo agatur, uel u t in hoc ipso,
de quo nunc dispu tamus.
Por último,
De di uinatione
I, 4, 7:
Etenim nobi smet ip sis quaerentib us , quid sit de di uinati one iu-
dicandum , quod a Car neade multa acute e t c opiose co ntra Stoi-
cos disput a t a sint, uerentibusque ne t emer e uel fal sae rei non
satis co g nitae adsentiam ur, faciendum uidetur ut diligent er
etiam a tque etiam ar gumenta cum ar g umentis c omparem us.
Y II , 5, 13:
Sed animaduer t i Q uinte te cau te e t ab ii s c o niectu ri s quae habe-
rent artem atque pruden tiam et ab ii s reb us qua e sens ib us au t
artifici is perci perentur a bducer e diuinationem e amque i t a defi-
nir e, diuinationem ess e earum rerum praedicti onem et praesen-
sionem quae essen t fortuitae .
106 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Podrí an citar se innumer a bles pas ajes de Ci cerón al respecto, pero n os
parece que, ni es necesari o , ni resultaría adecuad o. Los ya expuestos ad o lecen
quizá de una cierta improvi sación, pero cree mos que ilust ran sufici ent emente
el aspecto que se pretende analizar .
9 .
Alii a l iam methodi diui sionem, nempe di s cipli nae et pruden tiae, ex II
Orat.
Ci ceronis exhaustam attuler unt.
( 28 )
En
De oratore
II, 35, 147150 es cri be Cicerón so br e l a
diligentia
como
parte del
inueni re
, y de l a
prudentia
. No hace r eferencia a
disciplina
en ese
libr o:
Et sic, cum ad inueniendum in dicendo tria sint: acumen, deinde
ratio, quam l icet, s i uolumus , appe l lemu s artem, t ertium dili-
gentia, n on possum e quidem non ingeni o primas conceder e, sed
tamen ipsum ingenium dilig entia etiam ex t arditat e inci t at; di-
ligentia, inquam, quae cum omnibus in reb us tu m in causis de-
fendendis pl uri mum ual et. Haec praecipue co lenda est no bis;
haec semper adhibenda; haec nihil e s t quod non adsequa tur;
causa ut penitus, quo d initio dixi , no ta sit, diligentia est ; ut
aduer sarium at tent e audiamus atque ut eius non s ol um s en t en-
tias sed etiam uerba o mni a exci piamus, uu l tus deni q ue perci pia-
mus omnis, qui s en sus animi plerum q ue indi cant, diligentia est;
id tamen dissimulan t er f acere, ne sibi ill e al iqui d prof ice re ui-
deatur, prudentia est; deinde ut in eis locis, qu os proponam
paulo post, persoluatur a nim us, u t penitu s insinu et in causam,
ut s it cura et co gi tat ione in t entu s, d l iligentia es t ( …). Inter inge-
nium quidem et diligentiam perpaulum l oci reliquum es t arti:
ars demonstrat t antum, ubi quaeras, atque ubi s it illud, q uod
studeas inuenir e, reliqua sunt in cura, attentione ani mi , cog ita-
to ne, uigilan t ia, adsiduitate, l abore; co mp l ectar uno uerb o , quo
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 10 7
saepe iam usi sumu s, diligentia; qua una uir tu te o mnes uir t utes
reliquae cont inen t ur.
Quizá Cost a entienda
disciplina
p o r
diligentia
; d es de luego Ci cerón no
hace refer encia en
De oratore
a
disciplina
.
Por ot ro lado , A ntonio se refiere con es tas pala bras de II
De Orato re
,
76, 307 – 308 a do s tipo s de mét o do:
Itaque nunc i l luc redeo, Catu l e, in quo tu me pau l o ant e lauda-
bas, ad ordinem co nlo cationemque rer um ac lo cor um; cuius ra-
tio est duplex: altera, quam adfert nat ura causarum, al tera, quae
ad o ratorum iudici o et prudentia co mpar atur; nam ut aliquid
ante rem dica mus, deinde ut rem exponamus, post eam probe-
mus nostris praesidii s conf irm andis, con trari i s refutandis,
deinde ut concludamus a tque ita peroremus, hoc dicendi natura
ipsa prae scrib it; ut uero stat uamus ea, q uae proba ndi et do cendi
causa dicenda sunt, quem ad modum compo na mus, id es t uel
max im e propri um orato ri s prudentiae .
Costa afir ma que e s ta
disciplina
es la misma
c o mpositio
que poco antes
ha definido:
Illa e st dis po si t io rer um uari arum a b uniue rsis et generalib us ad
subi ectas et s ingulares partes d eductarum per quam t ot a res f acilius dicer e pos-
sit. Est au t em ea ipsa q uam pau l o superius Com po sitionem dixi mus.
Podría
asimi l arse a la
diligen tia
de que habla Ci cerón. Y teniendo en cue nt a que Co s ta
ha def ini do el método com o
apta t radendar um artium r at io,
l a def ini ción que
da de
disciplina
aquí se ajust a a la q ue hace Ant o nio de l a que
adfert natura
causarum .
Queda, n o obs tante, por sab er qui énes so n es os autores que de fien-
den esta divi s ión del mé t od o.
114 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
en boca de C raso, y más t eniendo en cuent a qu e
quaestionem
hace referenc ia
— como el propio Costa señala p o co des pués — a la pregunt a base del di scurso,
de la que s e deducen lo s t ipos de argumen tación. En est e aspecto , entiendo que
se refier e a que un orador deb e poder hablar de t o do, y defen der todo t ip o de
causas, para lo q ue necesita conocer también de t od o. Convenientemen te lo
resume Cr as o en 34, 1 58 – 59:
Legendi et iam po etae, cognoscendae histori ae, o mnium bona-
rum artium docto res atq ue script o res eligendi et peruol utandi
et exerci t ationis caus a laudandi, interpr etandi, cor rigendi, uitu-
perandi , refell endi; disput andum que de omni re in cont rari as
partis et, qui cquid erit in quaque re, quod probabi l e uider i pos -
sit, el ici endum, [atque dicendum ]; perdiscendum i us ciui le, co g-
noscendae l eges, perci pienda o mnis ant iquitas , senatori a con-
suetudo, disci pl ina rei publicae, i ura s ociorum, f oeder a, pactio-
nes, causa imper i cogno sce nda est ; l ib andus est etiam ex omni
genere ur banitatis facetiarum quidam lepo s, quo tamquam sale
perspergatur omni s o ratio.
17 .
Hae quinque partes II
Orat.
a Ci cerone rece nsentur his uerbi s :
Quinque
faciunt qua s i memb ra eloquentiae inuenir e qui d dicas, inuent a disp onere,
deinde ornare uerbi s , post memor iae mandare, tum ad extrem um agere seu
pronuntiare. ( 48 )
La cita es de
De Or ato re
II , 19 , 79:
Dei nde quinque f aciunt quasi memb ra elo quentiae, inueni re
quid dicas, inuenta disponere, deinde ornare uerb is, pos t me-
mori a mandar e, t um ad e xtrem um agere ac pr o nuntiare.
No dice nada el aparato crí t ico acer ca de
seu pro nunt iar e
.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 11 5
18 .
Nam Dem ost henes, quem in t ri pl ici dicendi charactere ex celluisse au<c>to r
est Cice ro
De Orat. ad Bru.,
act ionem caeteri s praefereb at dicens parum
prodesse aliar um partium s uperlectilem si actio i n qua omnis cau sae uis o m-
neque momentum po s itum e st, desider etur, plus enim l abori s in hac di scenda
suscepit quam in caeteris ut ilitatis. C icer o elo cu tionem ex cel lent i o rem esse
diceb at , quia non ab inuentione inuentor ne q ue a dispos iti one disposit o r aut
a memori a memor et acti o ne actor, sed a sol a e locutione eloquens dicebatur
orator.
( 50 )
La idea de l final de l parágraf o se encuen t ra en
Orator
, 19, 61:
Quem hoc uno exce l l ere [id es t orati one], ce tera in e o lat ere in-
dicat no men ipsum; non enim inuent o r aut co mp o sitor au t ac-
to r <qui> haec com pl exus e st omnia, s ed et Grae ce ab elo quendo
∙» twr et La tine el oq ue ns dictus est; ceterar um enim rerum , q ua e
sunt in oratore, partem aliquam sib i quisque uindicat, dicendi
autem, id e st eloquendi, max ima ui s soli hui c con ceditur.
Y tambi én po demos leer en
Brutus
, 110 – 111:
Cum dico me, te, B rute dico; nam in me quidem iam pridem
eff ec tum est quod fut urum f uit; tu autem eodem modo o mnis
causas age s? aut a l iquod causarum g enu s repu diabi s ? aut in
isdem causis perpetuum et eundem spiri t um sine ul la co mmu-
tatione o btineb is? Demo st he nes quidem, cuius nu per i nter ima-
gines tua s ac tuorum , qu od eum cr edo amares, cum ad te i n
Tusculanum ueni s sem, im ag inem ex a ere uidi , nih il Ly siae sub-
tilitate cedit, nihil argu tiis et acumine Hyperidi , nihil l euitate
Aeschini et sp lendo re uerb o rum. Multae s un t ei us totae o ra-
tiones subti l es, ut c ont ra L eptinem; mu lt ae totae g raues, ut
quaedam Philippicae; multae uar iae, ut c o ntra A es chinem f alsae
legat i onis, ut contra eundem pro causa Ctesiph ontis. iam illud
116 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
medi um quo tiens uu l t arri pit et a g raui s simo disce dens eo potis-
simum delabitur. Clamores t amen t um m o uet et tum in dicendo
plurim um efficit, cum gr auitatis l ocis u t itur .
En
Brutus
, 3 8, 142 C icer ó n dice de Dem óst ene s :
ut uerum uider etur in ho c illud, quo d Demo st he nem f erunt ei,
qui quaesiui s set quid prim um ess e t in dicendo, acti o nem; quid
secundum, idem et idem tertium resp ondisse. N ul la res magis
penetrat in animos e o sque f ingit fo rm a t flectit t ali sq ue orator es
uider i facit, qualis ipsi se ui deri uo lunt.
Asimism o, p o co an tes, en 29, 1 0 4, se lee:
Qui [sc. Demosth ene s] q uamquam unu s eminet inter omnis in
omni gener e dice ndi, tamen non sem per i mplet a uri s meas.
Y anteri ormente, en la misma obra, 2, 6 :
In o ratorib us uero, Grae cis quidem , admi rabile est q uantum in-
ter o mnis unus excel lat; ac tamen, cum esset Demost he nes ,
multi orat ores magni et cl ari f uerunt et an t ea fuer ant nec postea
defecerunt.
Costa es mu y aficionad o a calificar las pa l abras de Cicer ón. Ya indica-
mos más arr iba que, cuand o no er a una cita textual, s e permi tía cier t as lib er-
tades; aquí se puede v o lver a comprob ar en ca d a una de las citas .
19 .
I<m >mouero fidei Inuentionem oratoris e s se p ropri am audiant illi, quaeso,
in
Par t itionibus
eundem Cice ronem pr o prio ore dicentem his uer bis:
Cic. f il.:
Quoniam igi tur pri mum est inuenir e oratori s , qui d quaeret? Cic. pat.: V t inu-
eniat quemadmodum fidem faciat eis, quibus uo let persuadere, et quemad-
modum motum e orum ani mi s inferat. ( 54 )
El t ext o de la s
Par t itiones Oratoriae
, 2, 5 es com o si gue:
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 11 7
A. Q u o niam igi tur inue nir e pri mum est orato ri s , q uid quae ret?
P. Vt inueniat, quem ad modum f idem f aciat eis quib us uelit
persuader e, et quem ad m o dum mo tum eorum an im is adferat.
No encont ram o s nada en e l aparato crítico para
inferat
; sí, en camb io,
para
uol et
, q ue es la var iante que of recen l os
c o di ces deterior es
.
20 .
Qu o d plani s sime C icero
De Orat. ad Brut.
se ns it his uer bi s :
Aliud uidetur
oratio esse, aliud disputa tio, nec idem loqui es se quo d dicer e at tamen utrum-
que in disserendo es t, dispu tandi ratio et loquendi dialect icorum est, o ra to rum
autem dicendi et o rnandi Zeno q uidem ille, a quo st o icorum disciplina est,
manu dem o nstrar e so leba t quid i nt er ha s artes in teresset. Nam cum compr es-
serat digitos pugnumque fecerat, Dialecticam aieb at huiusmodi ess e, cum au-
tem deduxer at et man um dilatauera t, palmae ill i us similem esse el oquentiam
diceb at . ( 57 )
Ya lo hem o s vis t o casi a l princi pio (nº 6), cuand o Costa u tiliza este ejem-
plo s in e specificar de dónde l o toma. Se encue ntr a en
Orator
32, 1 13:
Quamquam al iud uidetur oratio e ss e a liud disputati o, nec idem
lo qui es se quod dicer e, ac t amen utrumque in d isserendo est:
disputandi ratio et loque ndi dialect icorum si t, oratorum autem
dicendi et ornandi. Zeno quidem il l e, a quo disc iplina St oic o-
rum est, manu demonstrare so l ebat quid i nt er has artis interes-
set; nam cum c o mpresserat digitos pugnumque fecer at, di alec-
ticam aiebat e ius modi ess e; cum autem deduxerat et manum
dilatauerat, pa l mae i l lius simi l em eloquen tiam es se diceb at.
Huiusmodi
no aparece en el aparato crí tico, al ig ual que los camb ios de
posición . So n frecuen tes en sus cita s y resulta dif ícil saber si corresponden al
texto q ue manej aba — lo más probable — o a el e cción personal. Quin t iliano
dice e n II , 20 , 7:
118 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Itaque cum du o s in t genera orationi s , altera perpe t ua, q uae rhe-
to ri ce dici tur, al tera c o ncisa, quae dialec t ice, qua s quidem Ze-
non ade o co niunx it u t hanc compr essae in pu g num manus,
illam explicatae di ceret simi lem, etiam di s puta trix uirtus eri t .
21 .
Locorum duo sunt genera q uae ex I Rheto. Ar ist otelis deprompta, Ci cero
insita et assump t a nominaui t.
( 59 )
Ci cerón deno mina en
Par t itiones Orato ri ae
2, 5 a los l u gares comune s de
donde se toman l os argument o s
insiti aut adsump t i ( C . Qui bus reb us f ides sit?
P . Ar g umentis, quae duc unt ur ex l ocis au t in re i ps a insi tis aut adsum pt is.) .
22 .
Ci cero, a quo d octe q uidem et cum iudici o scri pta sun t omnia, in
Pa rtit.
ad
sexdeci m cont ulit [sc . loco s ].
( 61 )
Es una afirmaci ó n un t an to difícil de corrobora r, puesto que Ci cerón
solo l os enumera. No obst ante, contamo s en
Par t itiones Orato ri ae
2, 67, die-
cisiete
lo ci
, que s o n:
Quae s ine arte put an t ur, ea rem ota appel l o, ut testimonia; in-
sita, q uae inhaerent in ipsa re. C . Testim oni o rum quae genera
sunt? P. Diui num et humanum ( .. .). C. Quae sunt quae dicis in-
sita? P. Quae [iur a] infixa sunt rebus ipsi s, ut defi nitio, ut c o n-
trari um, ut ea quae s unt aut ipsi aut contrar io e i us aut simi l ia
aut dissimilia aut consentanea aut dissen tanea; u t ea quae su nt
quasi coniuncta aut quae quasi pugnantia inter se; ut ear um re-
rum de quibus ag itur causae; ut causarum euentus, id est , quae
sunt effecta de causis; ut dist ri butiones, ut gene ra partium g ene-
rum ue partes; ut prim o rdi a rerum et quas i praecurr entia, i n
quib us inest aliquid argumenti; ut rer um cont entiones, quid
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 11 9
mai us, quid par, quid minus s it, in q uib us aut na t u rae rer um aut
facultates c omparantur.
Agrícola los nomb ra co mo:
totum, partes, nota t io, c o niugata, g enu s ,
fo rm a, s im ile, diff erentia, co ntrari a, adiuncta, ant ecedentia, consequens, re-
pugnantia, effici ens , e f f ec tum, compar at io, indicium . ,
c o n lo que s on 1 7; él —
como tambi én Costa a firma — da 24, compar ándo l os con l os de C icerón en su
De inuentione dialec t ica.
En
Topica,
3, 11 – 1 2 apar ecen los 16:
totum/defini t io,
partium enumerati o, nota t io, que son l os insiti — in eo ipso de quo agi t ur h ae-
rent —
y:
Ducuntur etiam argumenta ex eis rebus quae quodam modo
adfectae s un t ad id de quo quaeritur. Sed h oc genus in pl uris
partis distrib ut um est. Nam alia co niuga ta appe llamus, a l ia ex
genere, alia ex form a, al ia ex similitudine, al ia ex diferentia, al ia
ex cont rar io, alia ex adi unct is, al ia ex ant ecede nt ibus, al ia ex
consequentib us, alia ex r epugnantibus, a l ia ex causis, alia ex ef-
fectis, alia ex comparatione maiorum aut par ium aut minorum .
23 .
Orat o r a Cice rone
De O rat. ad Bru t .
is descr ib itur illust ri s qui magna graui-
ter, humilia subtiliter, mediocri a temperate po ssi t dicere, t alem enim a nimo
oratorem quaereb at qual em o culis no n cerneb at; de quo sic Antonius I lib.
De
Orat.:
Tum que ego eadem o pinione adduc t us sc ri psi etiam ill ud quo dam in
libello qui me imprudente et inuito excidi t, et peruenit in manus ho minum ,
dissertos me cognosse nonnullo s, eloquent em adh uc neminem . Q uod eum sta-
tuebam dissertum, qui posset sa tis acut e atque di lucide apud medi ocres h omi-
nes ex co mmuni quadam hominum o pini one dicer e: eloquentem uero qui m i-
rab ilius et magnificentius au gere po sset a t que o rnar e quae uell e t , o mne s que
omnium rerum quae ad dicendum pertinerent, f ontes animo ac m emoria con-
tineret. ( 63 )
120 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
La prim era referenci a s e hall a en
Orator
, 29, 100 – 101, do nde Ci cerón
dice:
Is est enim eloq uen s, qui et humilia sub tiliter et a lt a graui ter et
medi ocria t emper ate p ot est dicere. (... ) Non enim el oquent em
quaero neque quicquam m o rtale et caducum, s e d ill ud ipsum,
cuius qui sit compos , sit el oquens; quod nihil es t al iud nisi e lo -
quentia ipsa, q uam nul lis nisi mentis o culis uider e pos sumus . Is
eri t igitur el oquens, ut idem ill ud iterem us , q ui po teri t parua
summi sse, modica temper ate, ma g na graui t er di cere.
Y la cita textua l es de
De Or at ore
I, 21, 94:
Itaque ego hac eadem opinione ad ductus scrips i etiam ill ud
quodam in libello, q ui me imprude nte e t inuito exci dit et pe-
rue ni t in manus h ominum , ‘dissertos’ co gnosse me no n null os,
‘eloq uen tem’ adhuc nemi nem, quo d eum s tatueb am disertum,
qui posset sat is acu t e atque dilucide apu d m ediocr is homines ex
communi quadam o pinione homi num dicere, el oquentem uero,
qui mir a bilius et ma gnificentius augere po sset atq ue ornare
quae uelle t o mni sque o mnium rerum , quae ad di c endum per ti-
neret, fontis ani mo ac mem o ria co n t iner et.
24 .
Quaprop t er sit primus locus h uic nostr o orat or i propo situ s Defini tio a qua
ducat argumenta rei dubi ae co nfirmandae, qua e cum eo co nsilio non alio
inuenta fuerit, quam u t rei de q ua agitur nat ura recte digno sca t ur, digno sci
autem con t ingat, aut per ea quae rei intima uulg o no mi nantur aut per proprie-
tatem et accidenti um co llectio nem, f it ut inde duplex Definitio, acc ur ata et
Descri pt io, suboriatur . Accuratam Ci cero
De Orat.
perfec t o orationem a pellat
quae ei us de quo agitur na turam ex pl icat quam b reuissime.
( 64 )
En
Orator
, 3 3, 116 se lee:
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 12 1
Et quoniam in o mni bus quae ratione do centur et uia prim u m
const i tuendum est quid quidque si t — nisi enim inter eos qui
disceptant conueni t quid sit il lud quod amb igitur, nec rec te dis-
seri umquam nec ad exitum perueniri po test — , ex pl icanda est
saepe uerb is mens no stra de quaque re atque inuoluta rei not itia
definiendo aperi enda est , s i quidem est de f initio oratio, quae
quid sit i d de quo agitur os ten dit quam br euissim e.
Y en
Topica
, 22, 83:
Cum autem q uid s it quaeri tur, notio explicanda e s t et propietas
et diuisio et partitio . Haec enim sunt de f initioni at trib ut a; ad-
ditur e tiam descr ipt io quam carakt» ra Grae ci uocant .
25 .
Ci cero
II
De O rat.
historiam :
Histo ri a,
inqui t,
est t estis t emporum, l ux
ueri t atis, uita mem oriae, m agistra ui tae, nuntia ue nust atis . ( 66 )
Ci t a de
De Or ato re
II , 9, 36:
Histo ri a uero testis t emporum, lux ueri t atis, ui ta memor iae,
magistra uitae, nun t ia uenustatis, qua u o ce alia nis i o ratoris im-
mortalita ti commendatur ?
Una ci t a textual de Co s ta, adaptada a la de finició n que quiere dar.
26 .
De uti litat e de f ini tionis l eges Cice ronem lib .
I De Orat. ( 66 )
Encontram o s en
Or .
I, 42, 1 8 8 y ss:
Adhibi t a es t igi tur ars quaedam extrinsecus ex alio genere
quodam, q u o d sibi t ot um philos o phi ads umun t quae rem dis-
sol u t am diuulsamque c o nglutinar et et ratione quadam cons-
tringeret. Sit ergo in iur e ciuili f ini s hic: leg itim ae atque usitat ae
in reb us causisque ciui um aequab ilitatis co nserua tio. Tum s un t
122 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
not anda genera et ad certum numerum p aucitatemque
reuocanda. Genus au t em id est , quo d sui simi lis communione
quadam, specie autem differentis duas au t plur is co mplec t itur
partis; partes autem s un t , q uae g eneri bus eis, ex q uibus manant,
subi ciuntur, o mni aque, quae s un t ue l generum uel partium n o -
mi na, definitionib us, quam uim habeant , est expr im endum; es t
enim definitio rer um earum , quae sunt eius rei propriae, quam
definir e uol umus, breu is et c icumscr ipta quaedam explicatio.
27 .
Loco rum quae ad rem sunt quodammodo affecta pri mus dicitur a co niu-
gatis; ea aut em a Cicer o ne in
Topici s
definiuntur q uae s unt ex uerbis generi s
eiusdem , h oc es t quae ab uno orta principi o uarie commutantur . Q uintilianus
non nisi pr o bab ili ratione mi ratur, qui conue niat t radi h unc lo cum seorsum a
Ci cerone creditque ad causas e s se referendum id que iur e coniugatorum enim
ueri t as ex causis discer nitur. Sumuntur ab h oc lo c o argumenta ad refellendum
et co n f irm andum ut ilissima; “si enim s emper quis iustitiam colluit iustu s est ”,
“si m o ri non est mi s err i mum, non est misera mor s”. Denique cui unum coni-
ugato rum trib uitur, t ri bui t et iam et alter um et a q uocunque unum r emouet ur,
et alt erum rem o uetur.
( 75 )
En
Topica
, 3, 12 Cicer ó n de f ine:
Coniugata dicuntur quae sunt ex uer b is generis e iusdem . Eius-
dem autem g eneri s uerb a s unt quae orta ab uno uarie co mm u-
tant ur, ut sapiens sapien ter sapientia.
La opinión de Quin tiliano la toma de
Institu t ion es Oratoriae
V, 10 , 85:
Illud h is adiice re ridiculum putarem, nisi eo C i cero uteretur,
quod co niuga tum uocant, ut eos, qui rem iustam faciunt, iuste
facere, quod certe non eg e t pro batione ; quo d c ompascuum est,
compascere lice re.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 12 3
28 .
Itaque uere cum Cicer o ne Genus esse dicem us no ti onem quae sui simi le s
communi one quadam specie autem differ ente s duas pl uresue c ompl ec t itur.
( 76 )
Ci cerón define en
T opica,
7, 31 genus co m o
n o ti o ad pl uri s di ff erentias
pertinens.
Per o en
De
Or atore
I, 42, 189, c omo an tes hem os visto , se l ee:
Genus autem id est , quo d s ui s imilis communi o ne quadam, spe-
cie autem differentis duas au t pluris c ompl ec titur partis.
De aquí parece ser que lo to ma C osta.
29 .
Idem in
Topici s
:
Non q uemadm odum q uod mulier i sine tuto re aucto re
sol ua s . Ita quod aut pupil lae aut pupillo debeas, r ecte possi s eodem modo sol-
uere. ( 95 )
De
Topica
, 11, 4 6:
Sequitur s im ilitudinem dif ferentia rei max im e co nt rar ia superi-
ori; sed e st ei usdem diss im ile et simi le i nuenir e. Ei us generis
haec sunt: Non, quem ad mo dum quod mulier i debeas, recte
ipsi mulier i s ine tut ori au cto re so luas, item, quod pupill o aut
pupillae debeas, rec t e p o ssi s eodem mod o s ol uere .
No rec og e la cita completamente, s ino s olo l a pa rte que le result a ade-
cuada.
30 .
E s t au tem Oppositio repugnan t ia duo rum ext remorum quorum neutrum
cum alt ero simi l i modo pug nat, quae definitio Oppossi t orum, quae a Cicerone
in
Topici s
Contrari a dicuntur, aperte satis uim nat uram q ue ex pri mit genere et
130 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Hay diversos pasajes en
De Orat o re
en que Ci c erón h ace referencia a
Quinto Ro s cio, ac t or de moda, al parecer, ent o nce s . Esco gemos uno que puede
querer indicar lo que escrib e Cost a, aunque en este diálogo C ice rón no habla
por sí mi smo sino po r boca de o tros, en este caso, de Antonio. La referenci a
es del
De Or at ore
, I , 59, 25 1 :
Quis neget opus esse orato ri in hoc orato ri o mo tu statuque
Rosci gestum et uenus t atem ? tamen nem o suaseri t st udio sis di-
cendi adul escenti bus in gesto dicendo his trionu m more el abo-
rar e.
En
Brutus
, 29 0 h abla a simi smo de imi t ar a R oscio en lo que conviene:
ut qui haec procul uideat, etiamsi quid agat ur nesc iat, at placere
tamen in scaena e s se R o scium i nt ellega t .
Y tambi én puede encont rar s e en
Leg.
I, 4, 11 una decl arac ión del mismo
tenor:
te ipse mu tasti et al iud dicendi in s tituis ti genus, u t, quemadmo-
dum Roscius in se nectute numeros in can t u ceciner at ipsasq ue
tardiores f ecerat tibi as, sic tu a conte nt ionib us, qui bus s umm is
uti sol ebas, cotidie relaxes aliquid, ut iam o ratio t ua non mul-
tum a phil o sophorum le nitat e ab sit .
37 .
Sed quid magis excellens aut diui num magis quam patriam a perpetua
serui tut e uindicar e, augere re i publicae uect igalia, pl ebi s seditiones mo derar i,
in cl ari s sima to tius po pu li luce uersar i, de sus cepta propo sitaque sententia per-
tinacem dimouer e, lites componere, omnium sal ut i cons ulere, amicis prodesse,
nocere i nimi cis atq ue tandem ui orationis eff icer e ut iudex mitigetur i rascatur,
inui deat fateat ur, c o ntemna t admi retur, oderit dil igat, cupiat sacie tat e a f ficia-
tur, speret metua t, l ae t etur atque d oleat.
( 2 )
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 13 1
Lo escrib e C ost a sin especifica r de dónde l o toma. Se encue nt ra en
Ora-
tor
38, 131:
Nec uero miser atione so lum mens iudicu m perm o uenda est —
qua nos ita d o len ter uti sol emus ut puerum inf an t em in mani-
bus perorantes tenueri mus, ut alia in causa exci tato reo nobili,
sublato etiam filio paruo, plangore et l amentati one compl ere-
mus forum — , sed est f aci endum e t iam ut irasca tur iudex miti-
getur, inuidea t f aueat , contemna t admir e t ur, o de rit diligat, cu-
piat taedeat, speret metua t, l ae t etur do l eat.
La vari ant e
sacieta t e a f ficiatur
se encuen t ra en e l
c o nsensus
de los códices
Flo rentin o, Vaticano Pala tino 1469, Ot o bonian o 20 57 y Barci no nen se. Las
ot ras pequeñas variantes parecen una a com o dac ión del texto de l a cita p o r
Costa al suy o propio .
Pro l ege Manilia
38 .
Sic Cice ro
Pr o l ege Manilia
diuidit laudes Pompei in s cientiam rei militaris,
uir t utem, auctoritatem e t f e l ici tat em
. ( 70 )
Lo encontramos en 10 , 2 8:
Ego enim sic exi st im o, in su mm o imper atore quattuor h a s res
inesse opor tere, scien tiam rei militari s, uirtutem, auctoritatem,
fel ici t atem . Quis igitur ho c homine scientior un quam aut f uit
aut esse debui t?
Y seguidamente, a l o l argo de una buena parte d el discurso, s e dedica a
desarr ol lar cada una de las caracter ísticas an t edich as, aplicán dolas a Pompe yo ,
lo que n o reproducimos p or ser dem asiado exten so.
132 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
39 .
Sic Cicer o
Pr o l ege Manilia
suadere conatur s u scipiendum ess e bel l um co n-
tra Mithrydatem propt er ciuium ut ilita t em atqu e im mortal em gloriam quae
inde in perpetuum prof icisci pot uisset . (…) Cice ro
Philip.
VI I:
si pace uo lumus
frui, b ell um ger endum e st; si b el lum o mittimus p ace unquam fr uemur .
( 78 )
Son dos ejemplificaci o nes de la import ancia de la finalidad para argu-
mentar, pero Cost a s e equiv oca a l citar — o el im presor. La prim era se refiere
a lo que argumen ta Cicer ó n en
De I mperio C nei Pompei
, 7, 19:
Qua re uidete num dubi tandum uobis sit omni studio ad id
bellum incumb ere in quo gloria no mini s uest ri , s a l us sociorum ,
uectigalia m axim a, f ortunae p l uri mo rum ciuium coniunctae
cum r e publica defendantur.
Y la segunda, que pertenece en r eal idad a l a sép t ima Filípica , 6, 19:
Qua re s i pace frui uo lumus, bell um gerendum est; si bellum
omittimus, pace nun quam fruem ur.
No hay nada en el aparato cr ítico para l as diferenc ias, pero, vis to el error
en que Costa ha caid o aquí (en el texto aparece como cita de
Pr o l ege Manilia)
,
puede ser u na cita de mem o ri a.
Pro Marcelo
40 .
Rela ta sunt opposita quae cum a l iquo confer untur, uis enim eorum in e o
po sita es t ut ad a lt erum r ef erantur, ut du plum et si mpl um, pater et fi l ius, nam
si pat er es t, alicuius f i l ii pat er, s i f ilius , al icui us p at ri s f ilius esse debet . Cicer o
Pr o M. Marce ll o: Ex quo prof ec t o intelligi debet quanta in dato benefici o sit
laus, cum in accept o tan ta sit gloria. ( 97 )
En
Topica
, 11, 49 leemo s:
Nam alia quoque sunt cont rar iorum genera, uelut ea quae cu m
aliquo conferuntur, u t duplum simplum.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 13 3
La cita propiam ente dicha es de
Pr o Marcel l o
, 1, 3:
ex q uo prof ecto intell e g is quanta in dato benef ici o sit l aus, cum
in acce pto sit t anta g lori a.
Vemos que C o sta r eco ge aquí una cita expr esa con u na referenc ia no ex-
plícita, com o es la de l os
Topica.
41 .
Pr iuantia sunt o pposita q uorum alterum cu m sit form a, alterum uero
pri uatio circa idem f iunt t emp o re a natura persc ripto et sine regressu, ut in-
fant ia et eloquen t ia. Vnum autem priuantium alteri us est interitus; s i enim
ualetudo bona est, m o rs quidem miser a eri t. Cice ro
Pr o M. Marcel l o: Do l eo
cum res publica im mo rtalis esse debeat, eam in u nius mortal i s anima con s is-
tere. ( 10 0 )
De
Pr o Marcello ,
7, 22:
Equidem de te dies no cte s que, ut debeo , cog i t ans casus dumta-
xat humanos et i ncertos euentus ua l etudinis et naturae co mmu-
nis fragilita t is extim es c o do leoque, cum res publi ca im mo rtalis
esse debeat, eam i n unius morta lis anima consiste re.
In Verrem
42 .
Ci cero obla ta l oci huius occasione uenuste inuehitur in Verr em dicens dic-
tum esse a uer re, i d est porc o , Ver rem .
( 73 )
Se encuentra en l a Ac t. II , l ib . II, 7 8, 191:
Vi detis Verr ucium ? uideti s pri mas l itteras int eg r as? uidetis ex-
tremam partem nomini s, co dam illam Ver rinam t amquam in
luto demer s am esse i n litura?
Tam bi én se encuentra la idea antes, en II , 4 , 95:
134 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
uelut in hac re aie bant (Siculi) (.. .) in l abori s Hercul is no n minus
hunc im manissim um uerr em quam illum aprum Erymanthium
referr i opo rtere.
De natur a d eorum
43 .
Ci cero III lib.
De Natura deorum
cum de D iony sio ty rann o loqueretur :
Iam mensis ar g entea s de omnibus de lubri s iussit a uf err i, in quib us quod m o re
ueteri s Grae ciae inscriptum esset ‘bonorum de orum’, uti eorum bonitate ue l le
se diceb at . ( 75 )
Se puede leer e n
De N at ura deorum
II I, 34 , 84:
Iam mensas argenteas de omnibus del ubr is iussit auf err i, in qui -
bus q uod more ue t eri s Gr aeciae inscri ptum es set ‘bon orum
deorum’, uti se eorum b o nitate ue ll e diceb at.
Nada indica el aparato crí tico sobre el t rans posici ón de
se
, circuns t ancia
de nula entidad par a la citaci ón.
De off ici is
44 .
Marcu m Tullium Ciceronem lib. I
De o ff ici is,
cap. ii atque, qui hunc ae-
tatem antece ssit, Socratem in dialogo
Phedr o ,
eam disput andi methodum pro-
basse legimus, quae a r ei, de qua i ns titut a esset di sput ati o , definitione ducer e-
tur. (
10 )
El t ext o de C icer ó n — se refier e a
De off ici is
I, 2, 7 — es co mo sigue :
Placet igitur, quo niam o mni s disputati o de off ic io fut ura est,
ante def ini re, quid s it officium ; q uod a P anaetio p raeter missum
esse mir or. O mnis eni m, q uae ratione sus cipi t ur , de al iqua re
institutio debet a definiti o ne proficisci , ut inte l le gatur quid sit
id de quo di sputetur .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 13 5
No es pro piamente una ci ta , pues , com o se a dvier t e, Cos t a no l a inclu y e
literalmente en la redacci ó n. No o bstante, ex po ne su idea pr inc ipal:
omnis de
aliqua re inst itutio debet a defini t ione proficisci , ut intel le gatur quid sit i d de
quo dispu t etur
.
Paradoxorum
45 .
Inductio est cum plures simi litudines ad un um ef fect um c oniungun tur,
qualis ea est e l egan s quam I
Par ado xo.
scrib it Ci cero:
Ponite ante o culos
ununquemque regum , uul tis incipi am a Romu l o ? uul tis po s t l iber am ciui tat em
ab his qui liberau erunt eam? Quibus ta ndem g r adibus Ro mulus ascendit in
caelum? iis ne quae isti bona a ppellant , an reb us g estis et uirtutib us ? Q uid a u-
tem Numa Pompilius? minus ne gratas dii s immortalibus capedines, et f ictiles
urnulas quam delica t as ali o rum pater as fuisse ar bitram ur. ( 88 )
Ci t a de
Par ado xon
I, 2, 11:
Ponite ant e o culos unum quem que, regum uultis a Romulo, uul-
tis po s t l ib eram ciui t atem ab ii s ipsis qui li ber au erunt. Quibus
tandem Ro mulu s gr adib us escendi t i n caelum, iisne q uae isti
bona apel lant, an reb us gestis atq ue uirtutib us? Q uid? A Numa
Pompilio minusne g ratas dii s imm o rtal ib us capudines ac fictiles
urnulas fuis se quam filica t as ali o rum pater as arb itramur ?
La var iante
uul tis incipi am
la dan
deteri ores
.
Gr adib us Romulus
tam-
bi én, así co mo el Mediol anense.
A scendit
lo no tan al gunos có dices.
Delicata s
lo n o ta sólo u n c ó dice oxoniense . E n resumen se puede deci r que las vari antes
son muc has y diversas; no s e pueden comen t ar los cam bi os de posición, pue s
no ofrece dato s el aparat o crí t ico.
136 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
In Catilinam
46 .
Exemplum est quando unum singu lare per ali ud co ll igim us media
simi l itudine quae in utroque conspici t ur, ut :
Publius Scipio Tiber ium
Graccu m medi o cri ter labefactantem st a t um rei publicae interemi t, no s
Catilinam o rbem t err arum caede et incendii s uastantem consules perferemus.
( 91 )
La cita es de
Cat.
I, 1 , 3 :
An uero uir a mplissimus, P. Scipio, p o n t ifex max imus, Ti . Gra-
cchum mediocr iter l abefacta ntem st atum rei publicae pri uatus
interfecit: Catilinam o rb em t err ae caede atque incendi is ua s tare
cupientem nos c ons u l es perferem us ?
La of rec e Quin tiliano en VII I, 4, 13 :
Nam ho c mihi ost endendum es t, aug endi g ratia no n t o ta modo
to tis sed et iam partes partibus compar ari , s icut ho c l oc o: “An
uero uir ampl issimus P. Scipi o , po nti f ex max im us, Gracchum
medi ocriter labefectant em sta t um r ei pub l icae priuatus interfe-
cit, C at ilinam orb em ter rae c aede atque ince ndio ua stare cu-
pientem nos c o nsu l es perferemus ?”
Costa no da una cita literal, como vemos. Suprim e l a introducción y
camb ia la puntuación.
Pro Milo ne
47 .
Ci cero
Pr o Milo ne: Neque uero s e popul o solum sed etiam senatui tradidi t,
neque sena t ui mod o , sed e t iam publicis praesi diis et armi s , ne que h is t an t um
uerum et iam eius po test a t i cui s enatus to t am rem publicam, omnem Italiae
pubem , cuncta populi Romani arma comm isserat . ( 91 )
Se encuentra en
Pr o Milone
, 2 3 , 61:
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 13 7
Neque uero s e populo solum, s ed eti am s enatui comm isit, neque
senatui modo, sed etiam publicis praesi dii s et armis, neque his
tant um, uerum e t iam eius potestati cui s ena tus totam rem
publicam , o mnem Ital iae pubem, cuncta popul i Ro mani arma
commi serat.
No hay na da para
tradidi t
, ni aparecen tampoc o ninguna de l as demás
vari ant es en el aparato crí t ico .
Philipicae
48 .
Ci cero
IX Philip.: Non m agis iuriscons ultus quam i ustitiae, neque const it-
uere litium acti ones malebat, quam co n t rouersi as tollere. ( 92 )
Se hall a e n la novena
Filípi ca,
5, 10 – 1 1:
Nec enim ill e magis iur is co nsult u s quam iustiti ae fuit: ita ea
quae pro f ici s cebantur a le g ib us et ab iur e ciui li se mper ad facil-
itatem aequitatem que refereb at neque instituere litium act iones
malebat quam c ontrouer s ias t o llere.
Costa construye l a frase que le interesa, entresacá ndo la de l texto, o bi en
está citand o de memori a.
Pro Murena
49 .
Ci cero
Pro Lucio Murena
am plif icat s uam o ra tionem cum Iuri s prudentiae
artem militar em ant eponeret, di s simi l ia Murenae st udia cum Serui Sulpitii
clarissim i iur iscons ulti s tudiis ad hunc m o dum comparando:
Vi gila s t u de
nocte ut tuis consu l tori bus respondeas; il l e ut eo q uo intendit mature cum
exer citu perueni at. Te gal lorum , illum buccinar um cantus exsuscitan t. Tu
actionem instituis, ille aciem instrui t. Tu caues ne tu i cons ultores, il l e ne urbes
138 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
aut cast ra capt an t ur. Ille t ene t et scit ut hostium co piae, t u ut aquae pl uuiae
arceantur . Ille exer citatus est in pr o pa g andis finib us , tu in r egendis. ( 95 )
Ci t a de
Pr o Murena
, 9, 22:
Vi gilas tu de no c t e ut tuis c o nsu ltorib us r espo nd eas, ill e ut e o
quo inte ndit mat ure cum exer citu perueni at ; t e ga l lorum , illum
buci narum cant us exsuscitat; t u actionis ins t ituis, i ll e aciem in-
struit; t u caue s ne t ui co nsu l tores, il l e ne urb es a ut castra capi-
antur; ill e tene t et s cit ut h ostium cop iae , tu ut aquae pluuiae
arce antur; ille exerci t atus e st in pro pag andis f inib us , tu in re-
gendis.
En el apar ato crítico no aparece nada so bre
exsusci t ant
ni
cap t antur
; pue-
den ser si mples erratas deb idas a la c opia de la cit a o faltas de mem o ri a.
Se encuentra tamb ién en Quintiliano ( IX, 2, 100 y en IX, 3, 32). En IX, 2,
100 enc o n t ramos:
Compar ationem equidem uideo f iguram no n ess e, cum sit inte-
ri m probationis, interi m etiam causae g enus, et sit tal is eius
fo rm a, qualis est pro Murena: “V igilas t u de nocte, u t t uis con-
sultorib us respondeas, ille, u t , q u o contendit, matur e cum exer-
citu perueniat; te gall orum, ill um buccinar um cantus exsuscitat”
et cetera.
En IX, 3, 3 2 da l a cita comple t a en e l context o de la ampl ificaci ó n, po r lo
que pudo s er su fuente, y a que, además , está junt o a ot ras citas que aparecen
to das en
De elocuti o ne oratori a
, y, aunque medi aron años entre la publicaci ón
de uno y o tro libro, el autor bien pudo alimen tar s e de los mism o s apun tes o
textos. No obst a nt e, debe reco nocerse que l a red acción de Costa es mu y per-
sonal; se ve que r eel abora él los text os.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 13 9
Tusculanae Di s putationes
50 .
Aduersa sun t opposita q uae sub eodem g ener e pos ita, pluri mum inter se
differunt e t eidem subi ecto uici ssim insun t a q uo se mu tuo expe l lunt, nisi
alt erum ei a nat ura conueniat, ut uir tus et uitium, calo r et f rigus, t ardi t as et
celeri tas. Cicer o V
Tuscu . : Quid? cum f ateamur sat is magnam uim esse in uitiis
ad miseram uitam, no nne f atendum est eandem uim uir tut is esse ad beatam
uitam? ( 98 )
Ci cerón escribe en lo s parágrafo s de
Topica
que estamos viendo, un
tanto simpli f icadam ente, los t ipo s de contrar ios. P ero Cost a sigue más bi en los
preceptos de l a L ógica.
La cita corr es ponde a
Tuscu lanae Disputa t ione s
V, 17, 5 0:
Quid. cum fa t entur satis ma g nam ui m esse in ui ti is ad miser a m
uitam, nonne fat en dum es t eandem uim <in> u irtute ess e ad
beatam u itam?
Par a
fat eamur
no s e encuen t ra nada en el apara to c rítico, aunque es error
muy l ógic o ; tamp oco par a
uir t utis
, pues existen l a s var iantes
uir t ute
,
uir t utem
y
uir t utum
, que es — es t a úl tima — la de la may oría de los
recenti o res
.
3. 1.2 Fuente s de otros au tores de la Antigüedad
Pasamos ahora a rec o ger y estudiar las citas y fuentes que corr esponden
a los res tant es autores de la Ant igüedad cl á sica q ue aparecen en e l trata do
De
utraque inuentione ora t oria et dialect ica .
L os ire mos col ocando por o rden de
más citados a men o s citad o s, prim ero los latino s y luego l o s grieg o s.
146 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Vi uitur e x rapto ; non ho s pes ab h os pite tut u s ,
non socer a genero, fra t rum quo que g ratia rar a est .
14 .
Ouidius
De Tri s tibus
ad uari andum lo cupleta ndamque orationem e l egan-
ter contrari is cont rar ia si c apposui t :
Ille habuit fidamque m anum s ocioque fideles,
Me profugum c o mites deserue re mei.
Ille suam lae t us pa triam uictorque patebat,
A patria fugio uictu s et exul e g o.
Illi corpus erat dur um pat iens que l aborum ,
Inualidae uir es ingeni umque mi hi.
Ille erat assidue saeui s a gitat u s in a rmi s ,
Assuetus s tudiis mol libus i pse fui.
Me deus oppres s it nul lo ma la nostra leuan t e,
Bell a t rix ill i di ua f ereb at opem. ( 99 )
Los encon t ram os e n el li br o prim ero de los
Tr ist i a
, y so n los ver s os 6 3 a
66 y 7 1 a 76:
ille habuit fidamque m anum s ociosque fidele s:
me pr o f ugum c omites deseruer e mei.
ille suam lae t us pa triam uicto rque peteb at :
a patria f ugi uictus et exul e g o.
Siguen los ver so s 67 a 7 0, que C o s ta suprime:
nec mi h i D ul ichium do mus est Ithaceue Samosue,
poena quibus no n est g randi s abesse l o cis:
sed quae de sep tem totum ci rcum spicit orb em
montibus, im peri i Roma deumque locu s .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 14 7
Y continúa a partir del 71, que di cen:
illi corpus erat dur um patiens que laborum:
inualidae u ires ingenuaeque m ihi.
ille erat assidue saeui s a gitat u s in arm is:
adsuetus studii s mo ll ib us ipse fui.
me deu s opp ressi t , nulo mala n ostra leuante :
bellatrix i l li diua ferebat opem.
Las vari antes no a parecen en el aparato crítico, a excepci ón de
fugi o,
e n
el verso 66, que la ofrecen el
c o nsen sus
de los códic es Mar ciano, Guelfer bi tano ,
Holkhamiano Pala t ino y Vatican o 1 606, y ot ro s códices. Asim ismo, es de s u-
poner que Cos t a supri mier a lo s verso s que omite po rque le rompí an l a arm o -
nía de la f igura que pretende ej empl ificar .
VI RGILI O
15 .
Hinc f it ut eum r h etores uirum bonum dice ndi peritum definiant, de qu o
prudenter si c ait Vergi lius I
Aeneid.:
Magno in p o pulo cum sem per co o rta est
Seditio, saeuitque ani mis i g n o bile uulgu s ,
Iam que faces et saxa uolan t , furor arm a ministrat,
Tum pietate grauem ac mer itis si forte uirum quem
Conspexer e silent arr ectisque auri bus astant. ( 36 )
Son los hexámetr os 148 – 152 de l l ibr o I:
ac ueluti magno in p opulo cum saepe c o or t a est
seditio saeuitque ani mis i g n o bi le uul g u s;
iam que faces et saxa uo lan t, f uror ar ma mi nistrat;
tum, pietate g rauem ac meri t is si forte uir um quem
conspexere, si lent ar recti sque auri bus ast ant;
148 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
En el aparat o crí t ico no aparece nada al respect o de
cum semper .
16 .
Sic Ver g ilius, po etarum pri nceps , X lib.
Aen.
proposita h umanae ui tae
br euitat e ui rtutem ex t ol lit, ut nihil ad suadendam uirtutis glo riae que im mo r-
tal ita tem dici pulchrius aut h o nestius sen tiri pot u isset:
Stat s ua cui q ue di es br eue et ir reparab ile t empus
Omnib us est uitae, se d famam ex t en dere fac tis
Hoc uirtutis o pus .
Idem .
Per s ider a iu ro,
Per s uperos et si qua fide s t el lure sub i ma est,
Inui t us, regina, tuo de l itore ces s i. ( 60 )
La pri mer a cita per t enece al libr o X, 467 – 4 69:
“stat sua cuique di es , br eue et i nrepar abile tempus
omnib us est uitae; sed famam ex tendere fac t is,
hoc uirtutis o pus .
Par ece que Cost a ha confundido los l ibr o s — pues en la edición original
aparece co mo de l l ib ro VI — y ha aña dido una ci ta que no viene al ca so , co m o
es la del lib ro s exto .
La segunda s on lo s vers os 4 58 – 4 6 0 del l ib ro sexto:
funeris heu tib i causa fui? per sider a iur o,
per super os et si qua f ides te l lure sub i ma est,
inui t us, regina, tuo de l itore ces si.
17 .
Ver g ilius Labyr inthum Daeda l i:
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 14 9
Vt quondam Cr et a fertur labyrinthus in a lt a,
Par ietibus textum caeci s iter anci pitemque,
Mille uii s habuisse do l um, quae si gna sequendi,
Fall eret i ndeprensu s et irr emedi abilis err o r. ( 65 )
Corr es ponden a los h exám et ros 588 – 91 de l l ib ro V de la
Eneida:
ut quondam Creta f ertur Lab y ri nthus in a l ta
pari et ib us textum caeci s iter anci pitemque
mi ll e uii s habui s se dolum, qua si g na s equendi
frangeret indepr ens us e t inr emeabi l is err o r:
El aparat o crítico só lo da r azón de
falleret
, que es l a var iante que ofrece
el Mediceo y una c orrecci ó n del Bernense 1 84.
18 .
Ver g ilius IV
Aeneid.
omnium q uas leg eri m pul cherr imam at tul it Famae
descri ptionem, sed long i o rem magisque uulg a t a m quam ut hic transcrib i de-
beat.
( 66 )
La conocida de scripción se encuentra en l os hex ámetros 174 a 1 88.
Fama, malum qua no n a l iud uel o cius ul l um:
mobi litat e ui g et uirisque adqui rit eundo,
parua m et u pri mo, mo x sese at t o ll it in aur as
ingredi t urque solo et capu t inter nubi l a condit .
illam Ter ra parens i ra inritata deorum
extrem am, ut perhibent, C oeo Encelado que s o rorem
progenuit pedib us celerem et perni cib us alis,
monst rum h orrendum , ingens, cui qu ot sun t corp o re plumae,
to t uigi les o cu l i sub ter (m ir abile dictu),
to t linguae, t otidem o ra sonan t , t ot subri git auri s .
noct e u ol a t caeli m edio terr aeque per umbram
stridens, nec du lci declinat lumina s o mn o;
150 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
luce sedet cu s tos aut summ i culmine tecti
turri bus aut alt is, et ma gnas t err itat urb es,
tam ficti prau ique tenax quam nuntia .
Es una referenci a s obre una de scripción, indicando el au t or clá sico y el
libr o donde se encuen tra, aunque sin tr an s cri birla.
19 .
Sic quo que Ili oneus apud Vergi lium I
Aeneid.
pos t ex o rdi um coepit ill ico
conf u t are, ut s ib i po st ea q uae uellet suadendi para tior occasi o redder etur.
( 114 )
En los hexámetr os 5 20 – 56 0 se encuen t ra esta:
Postq uam i nt r og ressi e t c oram data co pia fandi,
max im us Ilioneus placido si c pec to re coepi t :
“o regi na, no uam cui co ndere Iuppi ter ur bem
iustitiaque dedi t gen t is frenar e superb as ,
Tr o es te miseri , uentis mari a o mnia uecti,
oramus: prohib e infand o s a nauib us ignis,
parce pi o generi et propius r es aspice no s tras .
non nos aut f err o L ib y cos popu l are penatis
uenim us , aut raptas ad l itora uer tere pr aedas;
non ea uis ani mo nec tan t a superb ia ui ct is.
est locus, Hesper iam Grai cog nomine di cunt,
terra antiqua, potens arm is atq ue ub ere glaebae;
Oenotri co luere ui ri; nunc fama m inores
Italiam di xisse ducis de nomi ne gent em
hic cur s us fuit,
cum sub ito adsurgen s fluctu nim bos u s O ri o n
in uada caeca tulit penitu sque procacibus Au st ri s
perque undas super ant e salo perque i nuia sax a
dispulit; huc pauci uestris adnaui mus o ri s .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 15 1
quod genus h oc h ominum ? quaeue h unc t am b arbar a morem
perm ittit patria? h ospit i o prohibem ur har enae;
bella cient pri maque uetant consis t ere terra.
si genus humanum e t m o rtalia temnitis arm a,
at sperate de o s memores f andi atque ne f andi.
rex erat Aeneas nobis, quo ius t ior alter
ne c pi etate f uit , nec bello mai o r et ar mis.
quem si fata uir um seruant, si uesci tur aur a
aetheria neque adhuc cr udelibus occub at umbr is,
non metus, o f ficio nec te cer ta sse priorem
paeniteat: su nt et Sicu l is regi o nibus ur bes
arm aque, Tr o ianoque a sanguine clarus Acestes.
quassat am uen t is liceat subducer e classem
et siluis ap t are tr abes et stringer e rem o s,
si datur I t aliam socii s et rege r ecept o
tendere, ut Italiam lae ti Latiumque pe t amus;
sin ab sumpta salus, et t e, pa t er optime T eucrum,
pont u s habet Lib y ae nec s pes iam restat Iuli,
at freta Sicaniae s altem sede sque paratas,
unde huc aduecti, r egemque pe t amus Aces t en . ”
tal ib us I lioneus; cuncti si mul ore fremeb ant
Dar danidae.
Otra referencia a Vir gilio sin ofrecer t exto. En este caso, tomado para
ejem pl ificar u na
conf uta tio .
TEREN CI O
20 .
Ductum a m inori argumentum ad c o nfirmand um ual et pluri mum; s i enim
quod minus rei inesse uidetur inest, ineri t quod magis, ut “si rem publicam
pot uit admi nistrar e, po terit familiam s uam” Ter entius in
Eunuch o :
152 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Hic uer o est qui si amar e occeperi t
ludum iocumque di ces f uis se ill um a l terum
prout huius rab ies quae dab it. ( 91 )
Corr es ponden estos ver so s a
Eun uch us
, 299 – 301.
Hic uer o est qui si occeperi t ,
Ludum i o cumque di ces fuis s e illum al terum,
Pr aeut huius rab ies quae dab it.
La inclusi ón de
amar e
l a pr es entan — f uera de metro — cinco có dices:
Decur t atus, Pari s inus, Vaticanus
38 68
, Riccardi anus
, y una seg unda man o en
el
Vi cto ri anus
.
Pr out
parece un error, bien del pr o pio Costa, bien del imp re-
sor.
21 .
Posi t o un o dissimi l ium to l li t ur alt erum, ut “ si sapiens est, non eri t ignarus
homo ”. Ter ent ius i n
Eunuc ho :
Di is im mo rtales ho mi ni hom o quid pr aestat! st ulto inte l ligen s
quid i nterest! ( 94 )
Est á t o mado de
Eunuchu s
, 232 – 233:
Di im mortales, h omini h o mo quid prae stat! St u l to intel legens
Quid inter est!
AULO GELIO
22 .
Sed de facet o hoc dilemma te inter P rotago ra m et Euathl um mi ro quo dam
arti F ci o Gel lius et p o e eum Erasmus in
Chiliadi bus
at que Ramus nunc denuo
II l ib .
In e . Di ale c .
qu o d ad s y <l>logismum r euoc auit
. ( 8)
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 15 3
Se encuentra en el capítulo 10 del libr o quinto de l as
N oct es .
Lo cita
Petrus Ramus en s us
In s ti t utionum dialec t icar um,
como veremos, de quien
to ma la r eferencia Costa probab lemente :
De argumentis, q uae Grae ce ¢ ntistref o nta ap pell antur, a nobis
"reci proca" dici possunt . Inter ui tia argumentorum longe maxi -
mum esse uitium uidetur, quae antistrepho n t a Grae ci dicunt. Ea
quidam e nostri s non hercle nimi s abs urde "rec iproca" appe-
ll auer unt. Id autem uitium acci d it hoc modo , cum argumentum
propos i tum referr i cont ra conuertique in eum pot est , a quo dic-
tum est, e t ut ri mque pariter ualet ; quale e st per u o lgatum illud,
quo Protagoram , sophis tarum acerr im um, usu m es se ferunt
ad uersus Euathlum , discipulum suum. Lis nam q ue inter eos et
cont rouersi a super pacta mercede h aec fuit. Eua t hl u s, adules-
cens d iues, eloquentiae discendae cau sarumque orandi cupiens
fuit. Is in disciplinam Pr o tagorae ses e dedit dat uru mque promi-
sit mercedem g randem pecuniam, q ua nt am Pr ot ago ras pe ti u e-
rat, dim idi umque eius dedit iam tunc s tatim, priusquam disce-
ret, pepigitque, u t rel icum dimidi um daret, quo p rimo die cau-
sam apud iudi ces orasset et ui cis set . Pos t ea cum d iutul e audi tor
adsectatorque Prota go rae fuisset et in studio quidem f acundi ae
abunde promo uisse t , causas tamen non reci peret tempu s que
iam lo ngum transcurrer et et f acere id uider et ur, ne relicum
mer cedis daret, ca pit co nsi l ium P rot agor a s, ut tum ex istimabat,
astut um: petere inst itit ex pacto mer cedem, l item cum Euat hlo
cont es t atur . Et cum ad iudi ces conicienda e co nsistendaeque
causae gratia uenis sent , tum Prota g oras sic exors us es t : "Disce, "
inqui t " stultissime adul e scens, u t roque id modo fo re, uti reddas,
quod peto, siue c ontra te pronun t iatum er it si ue pro te . Nam si
cont ra t e l is da t a eri t, merces mi hi ex s ententia t ia debeb itur,
quia eg o uice ro; sin uero s ecundum t e iudica tum eri t, mer ce s
154 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
mi hi ex pacto deb ebi t ur, qui a t u ui cer is." Ad ea r es pondit
Euathlus: "Pot ui" inqui t " huic tuae tam ancipi t i captioni isse
ob uiam , s i uerb a non ipse fac erem atque alio patrono uterer.
Sed maius mihi in ista uictoria prolubium est, cum te no n in
causa tan t um, sed in ar g umen to quo q ue i sto uinc o . Disce igitur
tu quo que , magister sapien t issime, utroque m odo f ore, uti non
reddam , quo d pet is, si ue cont ra me pronunt iatum fuerit si u e
pro me. Nam s i iudices pro causa mea s enseri nt, nihil t ib i ex
sentent ia debeb itur, quia ego uicer o ; sin co ntra me pronun-
tiaueri nt , nihil tibi ex pacto debeb o , quia n o n uic ero." Tum iu-
dices dub ios um hoc inex pl icab ileque esse, qu o d u t ri mque dice-
batur, rati, ne sententia sua, utram cumque in par tem dicta ess et ,
ipsa sese rescinder et, rem ini udicatam reliquerunt causamque in
diem l ongissim am dist ulerun t. Sic ab adu lescente discipulo ma-
gister el oquentiae inclu t us suo sibi argument o c onfut a tus e s t et
captionis uersute exco gitat ae frust ra t us f ui t .
Tam bi én hace referenci a a e ste pas aje Erasmo en l a pri mer a
Chilias,
como verem os. Cos ta cita a l os dos.
23 .
Pr im um tamen dicendi genera agno scenda sunt, i n quibus o mni s e l oquentis
uersatur oratio, sublim e s eu graue, in F mum seu tenue, medi o cre, quod
temperatum dicitur, in qui bus tribus dicendi e ylis aut chara c eri bus ita cum
reb us uerb a coniungunt ur, ut res uerbi s l ucem, ue rba autem rebus spl end o rem
a v err e uideantur ; de quib us no n pauca Gel<l >ius lib .
No c . At t i.
VII cap. XIV,
plura Ci cero IV
Ad Herennium
lib. et
De Or at.
tr adiderunt.
(115)
La cita de Gelio, t al como l a prop o rci ona Costa cor responde a o tr o tema.
La correc ta es del lib ro VI:
De tri bus dicendi generibus; ac de tribus philo s oph is, qui a b
Ath eniensi bus ad sena tum Romam leg ati sun t . Et in carm ine et
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 15 5
in so lu ta orati o ne genera dicendi pro bab ilia sunt t ri a, quae
Grae ci c ara kter aj uo can t nominaque eis f ec erunt ¡ dr Òn ,
„scnÒn, m šson. No s quoque, quem primum posuimus, "uber em"
uocamus, s ecundum "grac ilem", t ertium " medi ocrem ". Vberi
dignitas atque amplitudo es t , gracili uenus t as et sub t ilitas, me-
dius in conf inio est ut ri us que modi particeps. Hi s singulis o ra-
tionis uirtutib us uitia agnata s unt pari numero, q uae earum
modum et h abi t um s im ulacris f a l sis emen tiuntur . Sic pl erum -
que su fflati atque tumi di f allunt pro uber ib us, squal en t es e t
iei unidici pr o grac ilib us , i ncerti et ambi g ui pro medi o cri bus.
Ver a autem et pr o pri a huiuscemodi fo rm arum e xem pla in La-
tina lingua M. Var ro esse dicit ubertatis Pacuui u m, gracilitatis
Lucilium , mediocri tatis Ter entium. Sed ea ipsa g ener a dicendi
iam ant iquitus tradita ab Homer o s un t tria in t rib us: magnifi-
cum in Vl ix e et uber t um, subtile in Menel a o e t cohi bi t um, mix -
tum moderatum que in Nes to re. A nim aduer sa ea dem t ri pertita
uari et as est in t ri bus philosophis, qu o s Atheniens es Ro mam ad
senatum p opul i R . legau eran t inpetr atum, u t i multam r emit-
teret, q uam fecer at is pr opt er O ropi uastati o nem. Ea multa fue-
rat talentum fere q uinge ntum. Erant is t i ph il o sophi C arneades
ex A cademi a, Diogenes Stoicu s, Cri t ol au s Peri pat eticus. Et in
senatum quidem in troduct i interprete usi s un t C . Acilio sena-
to re; sed ant e ipsi seorsum quisque ost en t andi gratia magno
conuentu h ominum dissertauer unt . Tum admi rationi f uisse
aiunt Rutilius et Pol ybius phil osophorum trium sui cuiusque
generi s facundiam. "V iolenta" inquiunt " et rapi da Car neades di-
cebat, s cita et teretia Cri t ol aus, m odesta Diogenes et sobri a."
Vnumquodque au tem ge nus, u t dix imus, cum caste pudiceque
ornatur, fit il l ustri us, cum fucat ur a tque prae linitur, fit praesti-
giosum.
258 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Se encuentra e n
Pr o Milone
1 3, 34:
At nunc Cl o dio rem oto u sitatis iam rebus enite ndum est Mi-
lo ni, ut t ueatur dignitat em s uam ; s ingularis illa et h uic uni co n-
cessa gloria quae cotidie aaugebatur f ran gendis f uror ib us Clodi-
anis, iam Clodi morte cecidit . Vos adep t i es tis ne q uem ciuem
metuereti s ; h ic exerci t ationem ui rtut is, su f f raga tionem consu l a-
tus, fontem per ennem glori ae suae perdi dit.
La cita, sin embar g o, parece estar tomada d e
Ins t . Orat.
, VII I, 6, 7, do nde
dice Quintiliano:
ut Cice ro pro Milone Clo dium “ fo ntem gloriae eius” uocat
et alio l oco “seget em ac ma t eri em”
, puesto que , a demás, todo e l parágraf o de
Quintiliano com o verem o s más adelant e parece est ar co piado por Costa co n
más o men o s paráfrasis, aun que las ot ras ci tas que él uti l iza en est a f igura n o
aparecen en Quintiliano .
38 . [sc . anaph ora]
ut Cice ro
(Pr o Milo .): Vbi nunc Senatus est quem s equu t i
sumus, ubi equite s R o mani illi, i l li inq uit t ui, ubi st udia munincipi o rum, ubi
Italiae uo ces, ubi tua denique, Marce Tulli, quae pl uri mis fuit auxilio, uox et
defensio? ( 74 )
Ci t a to mada de
Pr o Milone
34 , 9 4 :
Vbi nunc senat us es t, quem s ecuti sumus? ubi equi t es Romani
illi [illi],' inquit, ' t ui? ubi s tudia munici piorum? u bi Ital iae u o-
ces? ubi denique t ua ill a , M. Tul l i, q uae p l uri mi s f u it auxi l io,
uox atque defe nsio ?
La repetici ó n de
illi
se encuen t ra en t od os l os g randes có dices que con-
tienen este discur so, except o en el palimp s esto T auri nense.
Illa
se halla en e l
mism o caso que el
il l i
anterior. Y quizá s ea el
et
en l ugar del
atque
quien nos
pueda decir qué texto ut ilizó Co s ta, o en qué códice se b as aba, pues se enc uen-
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 25 9
tra esta vari ant e en e l c ó dice Tegernsense (
c o dex Tegernseensis, nunc Mo na-
censis lat. 187 87, saec. X I).
39 . [ s c . s ymploce]
Idem
(P ro Mi lo. ): Quis e os po s tulaui t? App ius . Q uis perdu-
xi t? Appius . ( 76 )
Ultimo ejem pl o de c o mp l exi ó n, extraido de
Pr o Milone
, 22, 59:
Quibusnam de seruis ? R o gas? de P. C lo di. Q uis eos p o stulauit ?
Appius. Quis pr oduxit? Appius . Vnde? ab Appi o .
Per duxit
debe ser un error, bien de Cost a, o del t exto de im prenta, pues
camb iar ía el sent ido. No hay nada, además, en el aparato crí t ico al respecto y
puede deber se a una conf usión f recue n t e entre las ab revi at uras de
p er
y de
p ro.
Se lee tambi én en Quintiliano, I X, 3 , 3 031:
et i n isdem desinunt: “Quis eos postula uit ? Appius. Quis
produxi t ? A p pius”. Quam quam hoc exemplum ad al iud quoque
schema pertinet, cuius et ini tia inter se et rursu s inter se f ines
idem sunt (“quis” et “quis” , “Appius” et “Appius ”) quale est:
“Qui sunt qui foeder a s aepe ruper unt ? Cartha g ini enses. Qui
sunt qui crudelis s im e bellum ges serunt ? C arthag inienses. Qui
sunt qui Italiam de f ormar unt? Car t hagi nienses. Qui sunt qui
sibi ignos ci pos tul an t ? Car th a g inienses”.
40 . [sc. reprehensi o]
Ci ce<ro>
(Pr o Milo .): Q ua s ille l eges, — si modo leges
nominandae sunt , ac no n po tiu s f aeces urb is, et pestes rei pu<blicae – . ( 84 )
Tomada de
Pr o Milone
, 12 , 3 3:
An uer o , iudices, uos s oli igno rati s, uos ho s pite s in hac urb e
uersam ini , uest rae peregri nant ur aures neque in hoc peruaga to
260 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
ciui t atis sermone uersantur, quas ille l ege s — si leg es nominan-
dae sunt ac non f aces urbi s , pe stes rei publicae — fuerit im-
pos iturus n obis omnib us atque inu st urus ?
Par a l as dif erenc ias nada se encuen tra en el a parato crí tico. Puede tra-
tarse de una ada pt ación de Costa para darla como frase au tónoma o bi en t o-
mada así de quien fuer a su fuen te.
41 .
Indi cat ur aut em
[sc . Exclama t io]
h is par t iculis. “ o ” , “ pro ” , “ eheu ” , “ heu ”
et alia generis eiusdem.
Pr o Milo ne: O me miserum , O t e infelicem! reuocare
me tu i n patriam pot uisti per hos ; eg o te in patri am, per eosdem retiner e non
pot ero . ( 92 )
Ci t a de
Pr o Milone
37, 1 02:
O me miserum , o me i nf el i cem! Reu o care t u m e i n patri am,
Milo, potuisti per hos, ego te in patri a, per eo sdem r et iner e non
pot ero ?
O t e in f elicem
es lo que aparece en Q uin tiliano (V I, 1, 24), si bi en en una
cita de XI, 3 , 172 aparece
me infelicem
.
Te in p atriam
aparece en el códice
Teger nsense arri ba citado y só lo en él, lo q ue ava la que la edici ón que u tilizó
Costa pudiese ser procedente de ese c ódice.
Lo cita Quintiliano e n XI, 3, 1 72, habla ndo de l e pílogo, q ue debe t ener
diferentes acentos emotivo s , dependiendo de lo que el o ra dor busque provocar
en el auditorio. Y tambi én en V I, 1, 24, al tratar sobre cómo provocar conmi -
seraci ón en la
peroratio ne.
En XI, 3, 172173 se lee:
Duplex est tamen miseratio, altera cum inuidi a, q ualis modo
dicta de damnatione Philodami, a lt era cum deprecatione demis-
sior. Quare, etiam si e s t in il l is quoque cantu s o bscur ior: “ in
coetu uero populi Ro mani ” (non enim haec ri xantis modo dix it)
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 26 1
et “ uos Al bani tumuli ” (neque enim quasi inclamaret aut test a-
retur l ocu tus es t), t amen infinito magis ill a f l exa e t c ir cumducta
sunt: “ me miser um, me infel icem ” , et “ quid resp o ndebo liber is
mei s? ” et “ re uocare tu me in patriam po tuisti, Milo , per hos:
ego t e in eadem patri a per eosdem retinere non p oter o? ” et cum
bona C. Rabir i nummo sest erti o addicit: “ o meu m miserum
ac erb umque praeconium . ” Ill a qu o que mir e f acit i n peroratione
uelut def ici ent is dolore et fat iga t ione confessio, ut pro eo dem
Milone: “ sed f ini s sit, neque enim prae lacrimi s iam lo qui po s-
sum ” : quae s im ilem uerbi s habere debent et iam pronunti-
ationem.
Y en VI, 1, 2325, sobre la
peroratio
y cóm o capta r l a co mpasión de los
juece s:
Pluri mum tamen ual et miser atio, q uae iudicem no n fl ec t i tan-
tum cogit, s ed mo tum quoque animi sui lacrimi s c onfiteri. Haec
petetur au t ex iis quae pas su s es t reus, aut iis qua e [quam] c um
max im e pat itur , aut iis quae damna tum manent: q uae et ipsa
duplicantur cum dicimus ex qua i l li f ortuna et in quam recci -
dendum sit. Ad fert in h is mo mentum et aet a s et s exus et pig-
nora, l ib eri , di co , et parente s et pr o pinqui. Quae omnia tractari
uari e so l en t . Nonnumquam etiam ipse patronus has partes s ubi t
(ut Cicer o pr o Milo ne: “ O me miserum! O te infel icem !
Re uocare me tu in pat ri am, Milo, po tuisti per ho s, ego te in
patria per eo sdem retinere non potero? ” ) maxi me que si, ut tum
accidi t , non c on ueniun t ei qui accusatur preces; n am quis f err et
Milonem pro capite suo supplica ntem qui a se uirum nobilem
interfectum quia id f ier i oportuisset fater etur? Er go et i ll i cap-
ta ui t ex ipsa praestant ia animi f a uorem et in locu m l acri maru m
eius i ps e successit .
262 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Como en casi todo su tratado, parece que C ost a t uvo a l a vista los dos
textos, el de Ci cerón y e l del pasaj e de Q uintilia no , aun que por el co n t exto,
Quintiliano no f ue s u fu ente directa. Cos ta enumer a una seri e de figuras, con
ejem pl os para ca da una de el l as , en e ste ca so, la
exclamatio
.
42 .
Tandem
[sc . ap o strophi]
ad res alias s erm o ne m no s trum co nuertim us. Ci-
cero
(Pr o Milo .): Vos enim Al bani t umuli atque l uci, uos, inquam, implor o
atque obtest o r, uos que Alban o rum ob rutae ar ae s acrorum populi Romani s o-
ciae et aequal e s , qua s ille praeceps amentia caesi s prostrati sque sanctissi mis
lucis substruc tionum insanis mo l ib us oppresser at . ( 99 )
Extraí do d e
Pr o Milone
, 3 1, 85:
Vos enim i am Albani t umuli atque luci, uos, inq uam, imploro
atque testor, uosque Albanorum obrutae arae sacrorum po puli
Romani so ciae et aequa l es, qua s ille praeceps a mentia caesis
prostratisque sanct is simis lucis s ubs t ruc tionum in s anis mol ib us
oppresserat .
Testor
lo presen tan el códice Erf urtense (
codex Er furtensis, nunc B ero-
linensis 252, saec . XII
) y el Teger nsense; lo s demás ,
obtestor.
Quintiliano uti liza es ta ci t a en v ari o s pa s ajes; hab l ando del ap óst r of e
(IX, 2, 38):
Auersus quoque a iudice sermo, qui dicitur apo strophe, mir e
mouet, siue aduersar ios inuadim us : “quid enim tuus ill e, Tu-
ber o , in acie Phar sal ica?” , siue ad inuocationem al iquam co-
nuertim ur: “uos enim iam ego, Al bani tum uli at que luci” .
De lo convenien te a cada género de e lo cuencia (XI , 1 , 3334):
Simplici o ra militari s decent. Phi l osop hiam ex professo, ut qui-
dam f aciunt, o stentan t ib us parum decori sunt pl er ique o rationis
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 26 3
ornatus maximeque ex adfectibus, quos illi uitia dicunt. Verba
quoque exqui s iti o ra et compo s itio numero s a tali proposito
di uer s a. Non enim solum illa lae t iora, qua lia a C icer o ne dicun-
tur “ saxa atque sol itudines uo ci respondent ” , sed et iam ill a,
quamquam plena sanguinis, “ uo s eni m iam, Albani tumu l i
atque l uci, uos, inquam , inplo ro atque testor, uos que A lba-
norum o br utae arae, sacrorum po puli Roma ni s o ciae et aequa-
les ” non conueniant b arb ae ill i a tque tristitia e.
Del estilo (XI I, 10 , 62):
Hic deos ips o s in co ng ressum pr o pe suum ser monemque de du-
cet: “ uos enim Albani t umuli atq ue l uci, uos, inquam, Al ba-
norum o br utae arae, sacrorum po puli Roma ni soci ae et aequa-
les” .
Puede vislumbrar se la idea de IX, 2, 38 en el texto de Cost a, aunque de la
cita Quintiliano sólo ofrezca la pr im era frase.
43 .
Aliquand o h ae de quibus mo do disser ui
[sc. pa ri a parib us r elat a],
t res f igu-
rae simul coni ung untur, ut Cicer o
(Pr o Milo.): Est enim, iudi ces , no n scri pta,
sed nata l ex, q uam no n didi cim us, accepimus, le gimus, uerum ex natura ipsa
arr ipuimus, hausimus, expr essimus, ad quam non do cti, s ed facti, no n ins t ituti,
sed imb ut i sum us. ( 145 )
Costa l a cita c omo t omada de
Pr o Milone
(4, 10). Se encuentra además
en
Orator
, 49, 1 65, en donde C icerón escrib e:
Quo de genere illa nos t ra s unt in Milo niana: Est enim , iudi ces,
haec non scri pta, s ed nata l ex, quam no n didi cim us, accepimus,
legimus, uerum ex natura ipsa arri puimus, hausi mus, expr essi-
mus, ad quam non docti, sed facti, non instituti, s ed imb ut i su-
mus. Haec enim talia sunt, ut, quia referuntur eo quo d debent
264 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
referr i, i nt ell egamus non quae situm es se numer um, sed secu-
tum.
Asimism o, Q uin tiliano of rece esta cita en IX, 3, 83, habland o de la con-
tención o antítesis :
Nec s emper cont rapo s itum subiungi tur, ut in h oc: “est igitur
haec, iudi ces, no n scripta sed nata l ex” , uerum , sicut Cicer o di-
cit, de s ingu l is reb us propositis refertur ad s ingula , ut in eo quod
sequitur: “quam no n didici mus accepimus legimus, uer um ex
natura i psa arr ipui mus h ausim us expr essimus”.
In Catilinam
44 . [sc. epizeu xi s]
Ci cero
(Cati l. 1) : Hic tamen uiuit. Viuit? immo e t iam in
Senatum uenit, fi t publici co nsilii particeps . ( 72 )
Es la conocidísi ma frase de l inici o de la prim era
Catilinar ia,
1, 2:
Hic tamen uiui t . Viui t ? immo uero etiam in senat um ueni t, f it
publici co nsili parti ceps.
Quintiliano (I X, 3, 44) ofrece es te mismo ejem pl o asimi s mo:
Pr iori s et iam sentent iae uerb um ultim um ac s e quentis <pri-
mum> f requenter es t idem , quo quidem schemate ut untur po -
etae saepius:
“ P ierides, uo s haec f acieti s maxi ma Gall o,
Gallo, cuius am or tan tum mi hi cr escit in horas ” ,
sed ne orat ores quidem raro : “hic tamen uiuit: uiui t ? immo uero
etiam i n senat um u enit” .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 26 5
45 . [sc . epizeux is]
Ci cero
(Cati l. 1): Vi uis, e t uiui s non ad deponendam , s ed ad
conf ir mandam audaci am. ( 72 )
Tam bi én de la prim e ra Catilinar ia, 2, 4:
Vi uis, et uiuis no n ad depo nendam, sed ad co nfi rmandam au-
daciam .
Aparece en
Inst. O ra t .
IX, 3, 29, j unto con el ej empl o de l a segunda
Filí-
pica,
26, 64, recogido t ambi én po r Cost a, que, por citarlo más adelant e com-
pleto, omitimo s ahor a.
46 . [sc. exclamatio ]
Ci cero (
Philip
. 2):
O tempo ra, O mores, O me miserum.
( 92 )
Como se puede ve r, en el t exto aparece co mo cita de l a seg unda
Filípi ca;
en realidad so n exclamaci o nes que se encuentran separadam ent e:
O temp ora,
o mores
aparece en l a primer a
Catilinar ia,
1, 2; y el s e g undo e n la seg unda
Filípi ca,
26, 64, aun que es u n t an t o dis t int o . Qu iz á Cost a lo ha ya a t raído al
precede nte, añadiendo la misma estructura; l a fra se, co m o t a l , aparece en
Pr o
Milone
, 37, 102, que Costa cita en el mismo parág rafo poco después. Ambos
lo s cita Quin t iliano (IX, 2, 26), así como e l eje mplo del
Pr o Mi lo ne
, com o
hemos visto:
Quae uero sunt augendi s ad f ectibus accomm o data e figurae co n-
stant maxim e simulatione. Namque et irasci no s et g audere et
timer e et admi rari et dolere et indignari et o ptare quaeque sunt
simi l ia his fingimus. Vnde sunt illa: “ lib eratus su m, respiraui ” ,
et “ bene habet ” , et “ quae amentia est haec? ” et “ o tempora, o
mores! ” et “ mi serum me! consump t is eni m lac ri mis infix us
tamen pect o ri haer et do l or ” , et “ magnae nunc hi sci t e terr ae ” .
266 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
47 . [sc. Apostr oph e]
A d deum Cice ro
( I Catil. ): Tum tu, Iupiter, qui iisdem
quib us haec urb s auspicii s a Romulo es const itu tus, quem Statorem huius ur-
bi s, atque im peri i uere no minam us , h unc et hui us so cios a tuis aris ca eteri sque
templis ac moenibus, a uita fortunis q ue ciuium omnium arcebis et omnes in-
imi co s bono rum , ho st e s patriae, l atrones Ital iae scel erum f oedere inter se ac
nefaria s ocietate coniunctos ae t erni s suplici is uiuos mo rtuo s que mac tabis. ( 99 )
Es el final de la prim era
Catilinar ia
, 13, 3 3 :
Tu, Iuppiter, qui isdem qui bus h aec urb s auspicii s a R omulo es
const i tut us , quem St a to rem huiu s urbi s atque im peri uere no-
mi namus, hunc e t huius soci os a t uis ceteri s que tem plis, a tectis
urb is ac moenibus, a ui ta f ortunis que ciui um omn ium arcebis et
homines bon o rum inim icos, hos t is pa t ri ae, lat r o n es Italiae s ce-
lerum foedere inter se ac ne faria s ocieta t e c o niu ncto s aeternis
suppl ici is uiuos mor t uosque m act abi s .
Tum t u
lo prese ntan los códice s Benedictobur ano , Har l eyano 27 1 6, y Sa-
lisburguense, a sí com o o tros cua tr o más .
Tui s ari s
es l a var iante de la ma yo ría
de l os có dices.
Omnium
lo omiten en
ciui um o mnium
l a mayoría de l os códi-
ces, excepto el A mb ros iano C. 29 inf. , el Vos sian oL aurenti no, el Cluniacense
498, el H arleya no 2682, y una copia del Oxoniens e ( Coll.
Corpori s Christi
57).
48
.
[sc . pros opopoeia]
Ci cero
(I C atil. )
sic Romanam rem publicam secum lo -
quentem introduxi t :
Et enim s i mecum pat ri a, q u ae mihi uita mea multo est
chari or, s i cuncta Italia, si omnis res publica l o q uatur: “M. Tulli, q uid agis ?
Tune eum quem ess e hos tem comperi sti, quem ducem belli f uturum uides,
quem expectari i mperatorem in cast ra h ost ium sentis, auctorem sceleri s , prin-
cipem coniurati onis, euocato rem seruorum et ciuium perditorum, ex ir e pa -
tieri s , ut abs te no n emi ssus ex ur be, sed missus in urbem esse uideatur? Nonne
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 26 7
hunc in ui ncul a duci, non ad m ortem rapi , no n sum mo supplicio mactari im-
perab is? Q uid t andem impedi t t e? m o sne mai oru m? A t persaepe etiam priua t i
in h ac re pub<lica> pernici o sos ciues morte mu l ctarunt . A n leges q uae de
ciui um Romanorum supplicio rogatae sun t? A t nunquam in hac u rb e ii , qui a
re pub <l ica> defecerunt , ciuium i ura tenuerunt . In iniur iam posteritatis times?
Pr aeclaram uero populo Romano refers gra t iam , qui te homi nem per te c og -
nitum nul la co mmenda t ione mai orum, t am mat ure ad summum imperi u m
per omnes ho n orum gradus ex t ulit, prop ter inuidi am aut alicui us periculi me-
tum salutem ciui um t u o rum negligis. Sed si quis est inuidi ae metus, num e s t
uehementius seuer itatis, ac fortitud inis i nuidi a, quam i nertiae pertimescenda?
An cum b ello...
E t c<etera>.
( 10 0 )
Est a cita, de las más extensas del libr o, pertenece a l a pri mer a
Catilinar ia
,
11, 2729:
Etenim si mecum patria, quae mihi uita mea mu lt o es t carior,
si cunct a Italia, s i o mni s res pub l ica loqua t ur: “ M. Tul l i, q uid
agis? T une eum quem ess e h ost em comper ist i, que m ducem belli
fut urum uides, quem exspectari im peratorem in c ast ri s ho stium
sentis, auc t orem s ce l eri s , principem coniurationi s, euoca t orem
seruorum et ciuium perditorum, exi re patiere, ut abs te n o n
emi ssus ex urb e, s ed immi ssus in urbem esse uid eatur? Nonne
hunc in uincla duci, no n ad mor t em rapi , no n su mmo supplici o
mactari imperabis? Quid tandem te impedi t? mosne maiorum ?
At persaepe etiam priuati in h ac re publica pernici o sos ciuis
morte mult arun t . A n l ege s quae de ciui um Roma no rum s uppli-
cio rogatae sun t ? A t num q uam in hac urb e qui a re publica defe-
cerunt ciuium iur a t enuerunt. An inuidi am po ster itatis times?
Pr aeclaram uero popul o Romano refers gratiam qui te, ho mi -
nem per t e cognitum, nulla commendati o ne mai or um tam ma-
ture ad summum imperium per o mni s hono rum g radu s extul it,
274 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
publicae r eddidi t , qui me ex Aegypto litteras m isit ut essem
idem qui f uissem, qui me cum ipse imper at or in t oto im peri o
popul i R omani unus esset, esse alterum pass us est , a quo ho c
ipso C . Pansa mihi hunc nuntium perferente co ncess os f a scis
laureatos tenui, quoad t enend o s putaui, q ui mihi tum denique
salut em se putauit dare, si eam nul l is sp o liatam or namentis de-
disset.
En Quintiliano se encuen t ra la prim era frase en
Inst
. XI, 3, 166, en el
contexto de cóm o ent u sias mar a los jue ces c o n un a causa:
Accendendi iudici s pl ures sunt g radu s . s ummus ill e et q u o nu-
ll us est in o ratore acutior: “ suscept o bello, Caes ar, ges to iam
etiam ex parte magna ” (prae dixit enim : “ quantum po tero uoce
cont endam ut populus hoc Romanus exaudi at ” ). Paulum inf e-
ri o r et h abens a liquid iam iucun ditat is: “ quid e nim tuus il l e,
Tub ero, in acie Pharsalica gladius ageb at? ”
E íntegra en I X, 2, 28, a l t ratar de la exclamaci ó n, l icenci a o parr es ía:
Quod exclama t ionem quidam uocan t ponunt q ue inter figuras
orationis. Haec quotiens uera sunt, n o n sun t in ea fo rm a, de qua
nunc loquimur : at s im ula ta et arte comp o sita procul dubio
schemata sunt exi s timanda. Qu od idem dictum sit de o ratione
liber a, qua m Cornifici us licen t iam uoca t , Grae ci parrhs… a n.
Quid enim minus f igur atum quam uera l ib ertas? Sed f requenter
sub hac facie lat et adulatio. Nam Cicer o cu m di c it pro Ligar io:
“ suscepto bello, C aesar, gesto iam etiam ex parte magna, null a
ui co actus co n s ilio ac uolun t ate mea ad ea arma prof ectu s sum
quae erant sumpt a co ntra t e ” , no n solum ad utilitat em Ligari
respici t , sed magis laudare uictori s clementiam n o n potes t .
Es el m ism o ejem plo que u t iliz a Cost a y el mismo co ntext o e idea p or lo
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 27 5
que Quintiliano puede haber s ido su f uente en e s t e caso.
56 .
Ad rem au t em aliter quam dici tur signi f icandam, miri f ice iuuat gestus et
rei quae pronunt iatur , na t ura. Le gitur praeclari s si mum t ropi huius
[sc . ironiae]
exem pl um apud Cicer o nem in princi pio o rationi s
Pr o Ligari o
ad Caesarem.
( 67 )
Est e es e l co mi enzo de l discurso de Ci cerón:
Nouum crim en, C. C aesar, et an t e hanc diem non auditum pro-
pinquus meus ad te Q . Tuber o det ulit, Q. Ligari um in Afric a
fuisse, idque C. Pansa , praestanti uir ingenio, f ret us f or t asse f a-
mi liari t ate ea quae est ei tecum, ausu s est c o n f ite ri. Itaque quo
me uertam nescio. Paratus enim ueneram , cum t u id neque per
te scires neque audir e al iunde potuis s es, u t ignor atione t ua ad
hominis miseri salut em abuterer . Sed quo niam diligentia
ini mi ci i nuest igatum est quod lat eba t, con f itendu m est , o pinor,
praeser tim cum meus necessarius Pansa f ecer it ut id integ rum
iam non es set, o mis saque controuersi a omnis ora t io ad miseri -
cordiam tuam conferenda e st , qua p l uri mi sunt co nseruati, cum
a te non liber at ionem culpae sed err ati ueni am i mpetraui s sent.
Véase en
Inst. Or at.
, XI, 3, 108111 la pr o bab l e fuen te de esta referenci a:
Sunt quaedam latentes sermonis percussi ones et q uas i al iqui pe-
des, ad qu o s p l uri morum g estus cadit, u t s it unu s motus “ nouus
cri men”, alt er “ C. Caesar” , tertius “et ante hanc di em” , quar t us
“non auditum” , deinde “propinquus meus”, et “ad te”, et “Q.
Tub ero”, et “detulit” . Vnde id quo que fl uit uitiu m, ut iuuene s ,
cum s cri bunt, gestum praemodulati cogitatione s i c co mponant,
quo modo casur a manus est . Inde et i l lud uitium, ut ges tu s , qui
in f ine dex ter esse debet, in sinistrum f requenter desinat. Meliu s
276 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
illud, cum sin t in sermone o mni br euia quaedam memb ra, ad
quae, si necess e sit, r ecipere spir itum liceat, ad haec g estum dis-
ponere: ut put a “nouum crimen C. Caesar” h abet per s e fine m
quendam s uum, quia sequi t ur coniunctio: deinde “ et ante hanc
diem non auditum” satis ci rcumscriptum est. Ad haec commo-
danda manus es t, idque dum eri t pri ma et compo sita act io: at
ubi eam calo r con cita ueri t , et iam g estus cum ipsa orationis ce-
leritate creb rescet. Alii s lo cis cita ta, a l ii s pressa c on ueniet pro-
nuntiatio: illa t ranscur ri mus co ngerim us [ab undamus] f es tina-
mus, hac inst amu s inculcamu s infi g im us. P l us autem adf ec t us
habent lentiora, ideoque R os ci us cita tior, Aesopu s g rauior fuit
quod ille comoedias , hic trag o edias egi t.
Orationes Philippi cae
57 .
Fit secundo modo
[sc. c onduplica tio]
si coniu nctio al iqua aut paren th esis
interponatur. Ci cero
(Phi . 2): Hasta posi ta pro aede I ouis Stat oris, bona m is e-
rum me! cons umptis enim l acri mis, t amen in fixus anima haeret dol or, bona,
inquam, Gnei Pompe<ii > Magni uoci accer bissimae subiecta pr aeconis. ( 72 )
Es de la segunda
Filípi ca
, 26, 64:
Hast a po sita pro aede I o uis Stato ri s , bona subi ecta Cn. Pompei
mi serum me! consumpt is enim l acri mi s, tamen i nf ix us pect ori
haeret do lor bona, i nquam, Cn. Pompei Mag ni uoci ac erb is-
simae sub iecta praeconis.
En el aparato crítico enco ntramo s: subiecta C n. P ompei
om. Quint.
;
animo h
D (c o nsensus c o dicu m).
Quintiliano om ite
Magni.
Cos ta en e l t exto
emplea
anim a,
que deb e ser un error, pues se esper a un dativo, a juzgar po r las
demás var iantes.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 27 7
La encontramos t ambi én en
Inst.
IX, 3 , 29, que es el pas aje al que se re-
fiere el apar at o crítico:
Quae eadem figura no nnumquam per ironian a d eleuandum
conuertitur. Simi l is geminatio nis post al iquam interiectionem
repetitio est, sed pau l o e t iam uehementior: “ bon a Cn. Pompei
— mi s erum m e! cons umptis enim l acri mis infixus tamen pecto ri
haeret dolo r — bona, inquam, Cn. P o mpei acer bi ssimae uo ci
subi ecta praeconis ” ; “ uiuis, et u iui s non ad depo nendam sed ad
conf ir mandam audaci am ” .
Y continúa con los ejem plos de l a prim era
Catilinar ia
, 1, 1; de
Pr o Mi-
lo ne
, 22, 59; del cuar t o l ib ro de l a
Re t órica a Herenni o
14, 2 0 ; y de
Pr o Murena
,
9, 22, to dos el l os citado s p or Costa (númer os 46, 39, 8 3 y 4 9 respectivam ente) .
No cabe duda de que es te tuvo presente el texto de Quintiliano junto al de
Ci cerón cuando redactaba este pasaje .
58 . [sc. paronomasi a]
Fit al iquand o cum iucunda illusione. (. . .) Ci ce<ro>
(P hi-
lip.
): En, cur magis ter eius ex o ratore ar at or fac tus est . ( 85 )
No se l ee b ien qué número h ay e scrito en el text o; la ci ta es de l a tercera
Filípi ca,
9, 22:
En, cur m agister ei us, ex oratore ar ator factu s [sit ].
En el texto aparace
cum
por
cur
, lo que no se acl a ra en el aparato crítico.
Quizá sea una er rata en el texto de Co s ta y como tal lo hem o s corregido . A s i-
mism o, aparece
prosono ma t ia
, en lugar de
paronomasia
, q ue es ot ro modo de
nombrar est a figura.
Aparece la r eferencia en Quintiliano,
Inst .
IX, 3, 6672, que, hablando de
la paronoma sia, habla de
ex orat ore arator
, sin cit ar a C icerón:
278 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Ter t ium est genus figurar um qu od au t simi li t udine aliqua
uocum aut parib us aut cont rar iis con uertit in s e a ures et anim os
exci t at. Hinc est p a ron omas … a quae dici tur adn ominatio . (…)
Illa l eui ora: “non Pi sonum sed pisto rum” et “ex o rat ore arato r” .
59 .
Opt atio figura es t quae animi desideri um signi ficat. Ci cero
(II
Philip.): Vti-
nam aliquando d o lor populi R omani par iat quod iam di u partur it. ( 95 )
Per t enece a la segunda
Filípi ca
, 4 6, 119:
Quin etiam corpus l ib ent er o btu l eri m, si repraesentari morte
mea l iber t as ciuitatis po test, ut a liquando d o lor populi Romani
pari at quod iam di u parturit.
La frase p arece estar m odi f icada por C os ta para c o nvertir l a en de sidera-
tiva.
60 . [sc. con tent i o]
Cicer o
(Philip.
II I): Si consul Antonius, Brutus h o stis; s i
conseruat or rei pu<blicae> Brutus, hostis Antoniu s. ( 98 )
Costa l a da como de l a tercera Fil ípi ca; correspon de a la cuarta, 3, 8:
Si consul Antonius, Brutus hostis; si co n s erua tor rei publicae
Brutus, hos tis Antonius .
Quintiliano l a cita en
Inst .
IX, 3, 86, habland o de l a antíte to n:
Est e t in no mini bus ex diuerso co n l ocatis s ua grati a: co nsu l An-
to nius, Brutus host is , <si c ons erua tor rei publicae B rutus, hos-
tis> Antonius .
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 27 9
Pro Caelio
61 . [simi lit er desinens]
Idem
(P ro Caelio ): Qui armati Senat um obsederi nt,
magistratib us uim attulerit, rem publ<icam> opp ug nari nt . ( 86 )
Est á t o mado d e
Pr o Caelio
, 1, 1:
Idem cum audiat esse le gem quae de seditiosis conscelerati sque
ciui bus qui arm ati senat um obsederint , magis tratibus uim at -
tul eri nt , rem publicam o ppu g nari nt cotidi e quaeri i ubeat.
Una cita l iteral, pero de l a que Costa toma l o que l e viene bien p a ra la
figura.
62 .
Aliquan do t amen plures syllabae in a lter o me mbr orum collocantur neque
inde paria paribus relata ess e desinen t , ut in h oc exemplo Ci ceronis
(Pr o M.
Caelio): Si uidua liber e, prot erua petul anter, diues ef fuse, l ibi dinos a mer etrici o
more uiuer et, adult erum ego putarem s i quis ha nc paulo l ib eri us s alutas se t .
( 145 )
Ci t a to mada de
Pr o M. Caelio
, 16, 38:
si uidua l ibere, proterua petul anter, diues ef fuse, l ibi dinos a me-
retri cio more uiueret, adul terum ego putarem si q uis hanc paulo
liber ius sal utasset ?
Quintiliano recoge también esta cita en
Inst.
VI II , 4 , 12, aunque en el
contexto de la amp lificació n:
Pr im a est igitur amplificandi uel mi nuendi speci es in ipso rei
nomine, ut cum eum, q ui s it caesu s , “occisum” , eum , qui sit i m-
probus, “latronem ”, cont raque eum , qui pulsau it, “attigisse” ,
qui uul nerau it, “ lae sisse” dici mus. Vtriusque pari ter exem pl um
est pro M. Caelio : “si uidua l iber e, prot erua petulanter, diues
280 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
eff use , libi dinosa meretr ici o more uiueret, adul ter um ego pu-
tarem, si qui h anc paulo l ib erius s alutasset ?” Nam et im pudicam
me retri cem uo cauit et eum, cui l ong us cum illa fuer at usus , li-
ber ius sal utass e .
63 . [sc. subiectio]
. Ci cero
(P ro M. Caelio ): Dicet al iquis: “Haec igitur est tua
disciplina? sic tu i nstituis adolescen t es? ob hanc ca usam tibi hunc puerum pa-
rens commeda uit et tradidit, ut in am o re et uolu ptat ib us ado lescentiam s uam
collocaret, et h anc tu uitam atque haec st udia def e nderes?” Ego, si quis, iudice s,
hoc robore animi atq ue hac ind o le uir t utis e t continentiae fuit, u t respueret
omnes u o luptate s omnemque uitae s uae c ursum in labore co rpori s a t que in
animi content i one c o nficeret, quem n o n qui es, non remi s sio, no n aequa l ium
studia, n o n l u di, non conui uia delec tarent, nihi l in uita expetendum put are t
nisi quo d esset cum laude et honore et cum dign itate co niunctum, hunc m ea
sentent ia diuinis q uib us dam bonis instructum at q ue ornatum puto. Ex ho c ge-
nere ill os fuisse arbi tror Cami l lo s, Fabri cios, Curios, omne sque eos, qui ex mi-
nimi s t anta f ecerun t . Ver um haec g ener a uirtutum non solum in moribus nos-
tris...
et c<etera> .
( 91 )
Es una larga cita de
Pr o M . Caelio
, 17 , 3 9:
Di cet aliquis: “ Haec igitur es t tua disciplina? si c tu instituis
adulescen tis? ob hanc causam tib i hunc puerum parens co m-
medaui t et t radi dit, ut in amore atque i n uo lu ptati bus
adulescen tiam s uam conlocaret, e t ut h anc tu uita m at que haec
studia def enderes ? ” Ego, si quis, iudices ho c r obor e ani mi atque
hac indol e uirtutis ac con tinentiae fuit ut respue ret o mnis uo-
lupt a t es omnemque uitae suae cursum in labore c orporis at que
in anim i cont entione co n f icer et , quem no n q u ies, non remissio,
non aequa lium st udia, non l udi, non c o nuiui um delect aret, nihi l
in uita expetendum pu t aret nisi quod ess e t cum l aude et cum
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 28 1
dignitate c o niunctum, hunc m ea sent en t ia diui nis quibusdam
bonis instructum atque o rnatum puto. Ex hoc gen ere ill os f uisse
arb itror Cami l lo s, Fabri cios , Cur ios, o mni sque e o s qui haec ex
mi nimi s t anta f ecerunt. Verum haec genera uirtutum no n solum
in m orib us nost ri s sed uix iam in lib ris reperiuntur .
Vt
en
et ut h anc tu uitam
no lo prese ntan l a mayorí a de l os códi ces; s ólo
el palimpse sto Tauri nens e y el manu s cri to 2 del Pari sino 1474 9. Los có dices
dan
delectaren t
; es el edi to r, Clark, qui en escr ibe
delectaret .
Para
cum l aude e t
honore et cum digni t ate
n o aparece nada en el apa rato crí tico;
e t h ono re
pue de
ser, pues, un aña dido de Costa. La omisión de
h aec
en
qui ex minim is t a nt a
fecerunt
puede deb erse a un
lapsus
de C osta o del im presor.
Quintiliano cita e l co mi enzo en I X, 2, 1 415:
Cui est co nfinis dissimula t io, n o n al ib i quam in risu pos ita
ideoque tracta ta suo l oco : n am seri o si fiat , pro c onf e s sione e st.
Ceter um et interrogandi s e ipsum et resp ondendi sib i so lent esse
non ingratae uices (... ). Aliter pro Cae lio f icta interr og atio ne:
“di cet aliquis: haec igitur e st t ua di scip l ina? Sic tu inst ituis adu-
lescent is ? ” et totus locus . Dei nde: “ego, si qui, iu dices, h oc ro-
bore animi atque hac ind o le ui rtutis ac c o ntine nt iae f uit” , e t
caetera.
Aquí Quintiliano e st á hablando de la interrogaci ón y su s tipo s.
Pro Cluentio
64 . [sc . Praeteri t io]
Idem
(P ro Cl uen. ): Mitto illa m primam l ibi dinis iniuriam,
mitto nefar ias g e neris nuptias , mitt o cupidita te matr is expuls am ex ma trimo-
nio filiam, quae nondum ad huiusce uitae pericu lu m sed ad commune familiae
dedecus perti nebant. ( 97 )
282 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Se encuentra en
Pr o Cluentio
, 66, 1 88:
Mitto illam pr im am lib idi nis iniuri am, mi tt o nefari as gener i
nuptias, mi tto cupiditate ma tris expulsam ex matrim onio fi-
liam, q uae no ndum ad huiusce uitae peri culum sed ad co mm une
familiae de decus pertineb ant.
La cita Quintilian o en IX, 2, 47:
Quaedam uero g enera huius f igurae nullam cum tropis h abent
societatem, ut ill a s ta t im prima, quae ducitur a n egando , quam
nonnulli ¢nt… frasin uocant: “non ag am tecum iur e summo, non
dicam quod fo rsi tam o pt iner em” et “quid ego i s tius decr et a,
quid rapinas, quid hereditatium pos sessiones datas , quid ereptas
proferam?” et “ mi tto illam prim am libidi nis iniuriam ” .
65 .
Ci cero (in orati.
Pr o Cluen.
) C aepasium irrisit quo d sic o bscure et perp lexe
lo queretur , ut nemo ex auditori bus probe s uae o rationis prop o situm assequi
pos se t recteque i udicare quo eius tenderet e t spect aret oratio.
( 41 )
La referenc ia cor responde a
Pr o Cluenti o
, 21, 585 9:
Ci t atur reus, agitur causa; paucis ue rb is accusat ut de re iudicata
Cannutius; incipit l ongo et alte pe t ito prooemi o responder e
mai or Cae pasius. Pr imo att ente auditur eius o ratio . Erigeb at an-
im um iam demi ssum et o ppressum Oppianicus; g audeb at ipse
Fabr icius; no n intel l egebat ani mo s iudi cum no n ill ius elo-
quentia sed de f ensionis impudentia co mm o ueri . Pos tea q uam
de re coepit dicere, ad ea quae erant in causa adde bat etiam ipse
noua q uaedam uolnera ut, quam quam sedulo f a ciebat, t amen
interdum no n de f endere sed praeuar icar i uider et ur. Itaque cum
call idi s sime se dicere put aret e t cum illa uerb a gr a uissima ex in-
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 28 3
timo artificio deprompsisset: 'Respici t e, iudice s, h ominum fo r-
tunas, respici te dubi o s uari o sque casus , respicite C . Fabr ici se-
nectutem' cum ho c 'respici t e' ornandae orationis cau sa s aepe di-
xi s set, respexit ipse. At C. Fabri cius a subsell is dem iss o capite
discesserat. Hic iudice s ri dere, st omachari atq ue acerbe ferre
patronus caus am s ib i eripi et s e cetera de illo l o co 'Respicite,
iudi ces' no n po sse dicere; nec quicquam propi us est f actum
quam ut illum persequeretur et co llo o b to rt o ad subsell ia re-
duceret ut reliqua posset perorare. Ita tum Fabri cius pri mu m
suo iudici o , quod e st grauisim um, deinde l e g is u i et s en t entiis
iudi cum est co ndemnatu s.
Encontram o s que Q uin tiliano da esta referenci a en VI , 3, 3940 , en donde
incluye el mismo parágrafo de e st e di scurs o , aunque no tan c ompl e t o:
Nar rare, quae sals a sint, in primi s est s ubtile e t orato ri um, ut
Ci cero pro Cluent io narrat de Caepasio a t que Fab rici o aut M.
Caelius de illa D . Lae l i collegae que eius in prouin ciam fest inan-
tium co ntentione . Sed in his o mni bus cum el e gans et uenu s ta
exi g itur t ot a exposi tio, t um id festiui ssimum est, q uod adicit o r-
ator. Nam et a Ci cerone sic es t Fabri ci fuga ill a condi t a: «Itaque
cum cal lidissime se putar et dicer e et cum il l a uer ba g raui s sima
ex intimo artificio depromp sisset, respicite, i udices, homi num
fo rtuna s, respici te C. Fabri ci s enectutem, cum h oc ornandae
orationis cau sa saepe dixisset, respexi t ipse : at Fab rici us a sub-
sell ii s demi sso capite discesserat», et cet era, quae adiecit (na m
est notu s l ocu s), cum i n re h oc solum ess e t , Fabri cium a i udicio
recessisse.
Pr opiamente, Ci cerón narra el ridí culo en que ca yó el ab ogado Cepasio,
pidi endo a l os j ueces que mirasen l a vejez de Fa bricio, el cual ya se h abí a mar-
290 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Iam
l o o mite el consen s o de l as corr ecciones del códice de san Marcos
(
S. Marci 254
) y lo s manuscri t os recopilad os por L agomarsini (cinco, encon-
trados en F lo renci a); pero nada dice al respec t o d e
diu
el aparato crí tico.
Pro Sulla
76 . [ s c. dia l og ismu s ]
Ci cero
(Pr o Su l l.): “ Cur dixi test imonium in a l ios?” Qui a
coactus sum. —“C ur damnati sunt ? ” Qui a credi t um est. ( 101 )
La cita es d e
Pr o Sulla
, 16, 48:
“C ur dixisti t estimonium in al ios? ” Q uia coac tus sum. “Cur
damnati sunt ? ” Quia cr editum est.
Es posib le que el pasar a prim era persona la interrogación del pri ncipio
esté influido p or su respue st a . No o bstan t e, c o mo camb ia mucho el sentido y,
en concreto, queda destruido el dia logismo que quiere ejemplificar , más que
vari ant e de Cost a parece un involuntario error s uyo o un a err ata de i mprenta.
77 . [sc. l icentia]
Cicer o
(Pro Sull . ): Ego co nsu l, cum exercitu perditorum
ciui um cl andestino s ce l ere co n f latus crudelissim u m et l uctuossisim um exi t ium
comparasset , cum ad o ccasum interitumque rei p ub<licae> Catilina in cast ri s,
in his autem templ is a t que t ec t is dux Lentulus ess et co ns titutus, meis consilii s ,
mei s laborib us , meis capitis peri culis, sine tumult u, sine delect u, s ine armis,
sine exer citu, quinque homi nib us co mpr ehensis atque co n f essis, ince nsione ur-
bem , internecione ciues, uasti tat e Ita liam, interit u rem publ<l icam > l ib erau i.
Ego uitam o mni um ci uium , st atum orbi s terrae , urb em denique hanc, sedem
omnium nostrum, arcem regum ac nat ionum exter arum, l umen g entium, do -
mici l ium imperii, quinque ho minum perditorum at que amentium poena re-
demi . ( 10 2 )
Ci t a tambi én d e
Pr o Sull a
, 11, 33:
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 29 1
Ego consul, cum ex erci t us perditorum ciuium cl andestino s ce-
lere conflatus crudelis s im um et luctuosissimum e xitium pat ri a e
comparasset cumque ad occasum interitumque rei publicae Ca -
tilina in castris, in his autem templ is a tq ue tec t is dux Lentul us
esset co n s titu tus, mei s consiliis, mei s l abori bus, mei capitis pe-
ri cul is, sine t umultu, s ine dilectu , sine armis, sine e xer citu, quin-
que ho mi nib us comprehensis a t que confes sis, incensione ur-
bem , interni cione ciui s, uast itate Italiam, inter itu rem publicam
liber aui; ego uitam omnium ciuium , s tatum o rb is t err ae, ur bem
hanc denique, s edem omnium nostrum , arcem regum ac na-
tionum exterar um, l umen g entium, domici l ium imper i, quin-
que hominum a mentium ac per ditorum poena re demi.
Exer citu
debe t ratarse de un err or debido a la p recedencia de
cum.
La
ausencia de
patriae
no l a justifica el apar at o crític o .
Cum
en lugar de
cumque
es vari ant e de t o d o s los có dices m enos un o.
Meis
, en
mei s capitis per iculis
, no
tiene ex pl icación po r e l aparat o crí t ico ; puede b ien deber se a una at racci ó n, al
transcrib irlo, de l as dos des inenci as p o ster iores, y especialmen te de
peri cul is .
Delectu
es variante de l a may oría de los c ó dices . Para lo s cambi os en
urb em
denique h anc
y
perdi t orum atque amentium
no h ay nada en el aparato crí tico.
Pro Plancio
78 .
A liquando f ier i so le t repetitio in medi o , a l iqua ndo in medio et f ine periodi
[sc. regressio]
, ut Cicer o
(P ro Plan ): Gratiam q ui refert, habet, e t qui habet in
eo in quo habet , refert. ( 78 )
Ci t a literal de
Pr o Plancio
, 28 , 68:
gratiam autem et qui refert h abet, e t qui h abet in eo ipso qu o d
habet refer t.
292 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
79 . [sc. a s ynde ton]
Ci cero
(Pr o Plan . ): De e o rum desi deri o , l uctu , querelis q u o -
tidie tecum simul audi ebam. ( 81 )
Ci t a que se encuentra en
Pr o Plancio
, 4 2, 101:
De h orum desider io, luct u, que relis c o tidie aliqui d t ecum simul
audieb am.
Eorum
lo tienen los códice s Tegernsen se (
Teger nseensis, nunc M o nacen-
sis 18787
), Laurentano (
Laurentianus, S. Cr ucis, XXII I
), Vaticano Palatino 1 483
y Par isino 14749. La au s encia de
aliquid
puede de ber s e a un
laps us oculi.
Pro l ege Manilia
80 . [sc . metonymi a]
Testis est —
inqui t Cicer o
(P ro l eg. Man . )
—
Italia quam
ille ipse uic to r L. Sulla huius uirtu te et co n s ilio confessus es t fuisse l ib eratam;
test is e s t Sicilia quam mu lt i s undique cinctam per iculis no n t err ore bel l i sed
celeritate co nsilii explicaui t; t es t is est Af ri ca q ua e magnis o ppressa hostium
copiis eorum ipsorum sanguine redundauit; t e st is est Gal l ia per q uam l egioni-
bus no s tris in Hispani am iter Gallorum interem pt ion e patefac tum est; t es tis
est Hispania quae saepissime pl uri mos hostes ab h oc superatos prostr atosque
conspexit. ( 61 )
Est a ci ta pertenece a
De i mperio C nei P o mpei
, 11, 30:
Testis est Italia quam ille ipse uictor L. Sulla hu ius uir t ute et
subsidi o co n f essus e s t l ib eratam; testis Sicilia quam mult is u n-
dique cinctam periculis no n terrore belli sed consili celeritate
explicaui t ; testis A f ri ca quae magnis oppres sa h o st ium co piis
eorum i ps orum sanguine r edundauit; test is Gallia per quam le-
gionibus no s tris i t er in Hispaniam G a l lorum inter nicione pate-
fact um e s t; testis His pania quae saepissime pluri mos h ostis ab
hoc superatos pros tra to sque c onspex it.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 29 3
Par a
consilio
en lugar de
subsidi o
no encuentro explicación en e l aparat o
crí t ico. Tampoco para
fuis se.
Testis e st
, seguido de la respectiva provincia, l o
dan todos los manu s cri t os meno s el Harle y ano 26 82.
In His paniam iter
es l a
lectura de la gran mayorí a de lo s manuscrit o s, e xcepto el Har l eyan o , y , p o r
err o r de copist a, el Erfurtense. P ara
interem pt ione
nada ofrece el aparato crí -
tico. Son, pue s,
con silio
e
interem pt io ne
susti tuciones de Costa.
Pro Sexto Roscio Ameri no
81 . [sc. anaphor a]
Ci cero
(I n Sext. Ros. Amer. ): Accusant hi qui in fo rtunas
huius inuaserunt, causam dici t is cu i prae ter calamitatem nihil reliquer unt ; ac-
cusant hi qui h unc ip s um iugul are summe cupierunt, causam dicit is qui etiam
ad hoc iudici um cum praesidi o uenit ne h ic ibi de m ante o culos ue st ro s truci-
daretur ; denique accu s an t h i quo s populus p os cit, causam dici t qui u nus relic-
tus ex ill orum nefari a caede restat . ( 74 )
Corr es ponde a
Pr o Sexto R os cio Am.
, 5, 1 3:
Accusant ei qui in fortunas h uius inuaser un t , causam dicit is cui
praeter cal ami t atem nihil reliquer unt ; accusant ei quib us o ccidi
patrem Sex. Rosci bono f uit, cau sam dici t is c ui non m o do
luctum mors pat ri s attulit uerum et iam egest atem ; accusant ei
qui hunc ipsum iugul are summe cupier unt , cau s a m dici t is qui
etiam ad ho c ipsum iudi cium cum praesidi o uenit ne h ic ibi de m
ante oculo s ues tros t ruci detur; denique accusan t ei quo s popu lus
pos cit, causam dicit is qui unu s relictu s ex il lo rum nefaria caede
restat.
Hi
no aparece co mo vari ant e; es muy f recuente l a alt ernanci a de
hi
por
ei
y al revés . Co s ta no inc luyó o po r o miti rlo adr ede o involuntariam ent e, el
perí odo
accusan t ... e g estatem.
Par a
Ad h oc iudici um
no encontram o s exp l ica-
294 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
ción en el aparato crítico; q uiz á sea tambi én una o misión invol un t ari a. Tam -
poco apar ece nada que e xplique
trucidar etur
, so br e el que no es fácil conjetu-
rar .
De aruspicum responsi s
82 .
Casi bus
[sc. polyptoton]
, Cicer o
(De arusp. respon.): H omines te pr opt er
pecuniam iudi cio liberarunt, ho mini bus iniu ri a tui st rupi dol ori no n f uit,
homines tibi arma, al ii i n me, alii po st ill um inuictum ciuem dederunt;
hominum b enef ici a prorsus deder unt t ibi . ( 79 )
Tomado de
De ar uspicum responsis
, 1 8, 38:
Homines te in re foedissima de fenderunt, ho mines turpissimum
nocentissim umque laudarun t , h o mines pro pe conf i tent em
iudi cio l ib erauerunt, ho mini bus iniur ia tui stupri inlata in i pso s
dolori non f uit, homi nes tibi arma al ii in me, al ii post in illu m
inui ct um ci uem de derunt; hominum b enef ici a pr orsus co nced o
tibi <i>a<m> m aiora non esse quaerenda.
La mayoría de lo s manu s cri to s de este discurso tiene n abundantes adi-
ciones, o mi siones, variante s y m o dificaci o nes; todos tienen tambi én correcci o -
nes de seg unda mano. Por lo tanto, no es extraño encontrar se con una cantidad
mayor de diver g encias q ue la acos tumbr ada. Del apar at o crítico podemos sólo
sacar que
prope
lo o mi ten los códice s B rux el ense 5345 y Berlinés 252, mientras
que en la cita de Costa aparece l a variante
pro pt er pecuniam
, en l ugar de
prope
conf iten t em
.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 29 5
Pro Quinctio
83 . [ sc. c l ymax]
Ci ce<r o>
(Pr o Quin.): Si debuisset, pet ii s ses statim; si non st a-
tim, paulo e quidem post; si non pau lo po st at ali quando. ( 82 )
Es una cita de
Pr o Quinctio
, 12, 40 :
Si debui s set, Sexte, pet isses , et petisses st a t im; s i non st atim,
paulo quidem post; si non pau lo , a t al iquant o ; se x quidem ill is
mensib us profecto; ann o uer tent e sine con t rouers ia.
Et pet isse s
es una adición de s egunda mano en e l códice de S. Marcos
255 .
Al iquant o
es la vari ante de lo s c ó dices Lam bin; l os res t antes tienen
a l i-
quando.
E l segundo
post
lo pud o haber introduci do Costa para co m pletar l a
frase.
Pro Cornelio Ba lbo
84 . [sc . brac hylog ia]
Ci cero
(P ro Cor . B a l . ): Talis in rem nost ram l abor, assi-
duitas dimi cat io ui rtus digna summo im peratore. ( 45 )
Corr es ponde a
Pr o Cornelio B albo
, 2 , 6:
Haec sunt propria Corneli meri t a in rem publicam no stram, la-
bor assiduitas dimi catio uir tus digna summo imper atore, spes
pro peri cul is prae mi orum.
En l ugar de
Corneli meri ta
o frecen
Cornelii t alis
el
correc to r aequalis
del códice Par isino 7764 y el Har l eyan o 4927. Par a la omisión de
publicam
no
figura nada en el aparat o crí t ico.
Pro Murena
85 . [sc. repr ehen s io]
Idem
[C icero]: Atque haec ciues, ci ues inquam, s i hoc no -
mine appell ari eo s f as est, de patri a sua c og itan t a c cogitarunt. ( 84 )
296 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
No aparece la referenci a en el t exto, pero perten ece a
Pr o Murena
, 3 7,
80:
Atq ue haec ci ues, ciues inquam, si eo s hoc nomi ne appel lari fas
est, de pa tria sua e t cog i tant e t co git auer unt.
La encontram o s en Quin tiliano
(I nst
. I X, 2, 1 8 ):
Ver borum quoq ue uis ac propietas con firmatur uel praesum-
ptione: “ quamquam il l a no n po ena se d prohibitio s celeris f uit”,
aut reprehensi one: “ciues, inquam, si hoc eo s nomine appell ari
fas est”.
Como Costa a firma que
Quintilianus repr ehens io nem hanc figuram a p-
pell a t , quam Grae ci aph orismon uocant,
es muy probab le que t ome est a cita
de él, aunque Quintiliano emp l ea es t e ejem pl o a l hablar de la
praesump t io
o
prolepsis.
86 .
Idem
[sc. Cicero, apo strophe ad personam certam]
ad Catonem
(Pr o Lu.
Mure.): A quo t andem, M. Cat o, es t aequius consu lem def endi quam a cons ule ?
Quis mi hi in re pub< l ica> potes t au t debet esse co niunctior qua m is qui res
pu<blica> a me una t raditur sus tinenda magnis meis l abori bus et periculis su s-
tentat a ? ( 99 )
Ci t a to mada de
Pr o L. Murena
, 2 , 3 :
A quo ta ndem, M. Cat o, est aequius con sulem de fendi quam a
consule? Quis mi hi in re publica po t est aut deb et ess e co-
niunctior quam is cui res pub lica a me uni uersa traditur susti-
nenda magni s meis labori bus et peri culis su s tenta ta?
A me una
aparece en l a mayorí a de l os códi ces. El
qui
de
quam is qui
será pr obablemente un er ror de i mpresi ón.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 29 7
De prouincii s consul ari bus
87 .
Idem
[sc. Cicer o, metaphor a]
De prouinci is consularib us
:
Has publicas pes-
tes soci orum, militum clade s, publicanorum rui nas, pro uinci arum uastitates,
imper ii m aculas teneretis. ( 58 )
Se encuentra en
De pr o uinci is consu larib us or.
, 6, 13 :
Hos u o s de prouinci is s i non aliquando deducend i essent , deri -
piendos n o n pu t aretis, e t has duplici s pe s tes s o cio rum, mi l itum
clades, publicanorum rui nas, prouinciar um uasti t ates, im peri i
maculas teneretis ?
En el apar ato crítico aparece
duplicis publici s
, una vari ant e del códice
ErfurtenseBer o linense 252, la que puede hallarse en relación c o n l a var iante
publicas
que presenta C osta, pues pudier a ser q ue la t uvi era el texto que utili-
zar a el humanista ar agonés.
In Vatinium
88 .
Epis t rop h e, a La t ini s dicta Conuersi o, e s t eius dem uerb i in f ine peri odi aut
col i iteratio, ut:
Quare, cum eg o l e gem de ambitu tulerim ex s enat us co nsu lto,
tulerim, saluis au spitiis tulerim , tu eam es se l ege m non put e s? ( 75 )
No escri be Cost a la referenci a ni del aut or, ni del libr o de donde t oma
esta cita. Se encue nt ra en el discurs o
In V at ini um
, 15, 37, de C icer ó n:
Atq ue ill ud e t iam audir e d e t e cupio, qua re, cum ego l e g em de
ambitu tulerim ex senatus c o nsulto, tulerim sine ui, tulerim sa-
luis auspiciis, tuleri m sa lua leg e Ael ia et Fufia , t u eam ess e l egem
non putes, praesertim cum ego l egibus t uis , quoq uo modo lat ae
sunt, paream.
298 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Costa extrae de esta cita lo necesari o para l ograr u n ejemplo de epístrofe .
OBRAS FILOSÓFI CAS
Tusculanae di sputat iones
89 . [sc. epana leps is]
Ci cero (li. I
Tus. quaestion .
):
Conf ir mato illo, de q uo s i
mortales a nimi s unt, dubitare non possumus , qui n tant u s interi tus in mor te,
ut mini ma quidem s uspicio sensus relinquatur . Ho c igitur pr o be st abi l it o et
fixo illud excutiendum est; ut sciatur, qui d sit car ere. ( 77 )
Est á t omado de
Tusculanae dispu t atio nes
I, 36, 88 :
Hoc premendum etiam at que e tiam est et urg uendum co n-
firmato il lo , de quo, si morta les a nimi s unt, dubi tare non pos-
sumus, quin tant u s inter itus in m o rte sit, ut ne mi nima quidem
suspicio sen s us relin quatur — h o c igitur probe s tab ilito et f ixo
illud excutiendum est, ut sciatur, qui d sit carere, ne relinquatur
aliquid er roris in u erb o .
En el aparato crítico n o aparece l a ausencia de
sit
en
quin...sit
. Tamp o co
la ausencia de
ne
en
u t ne . ..relinqua t ur
, donde ca mbi a el sent id o. Las d os pa-
recen deber s e a olvidos de t ranscri pción por par te de C o st a.
90 . [sc. metap ho ra]
Tr ansfertur uox praeter ea, ut significantius aliquid expri-
matur ( . .. ) . Ci cero
(I
Tuscul.): Omnes incendun t u r ad studia glori a. ( 58 )
Es una cita litera l de
Tusculanae di spu tati ones
I, 2, 4:
Honos alit ar tes , om nes que ince ndun t ur a d studia g lo ri a.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 29 9
91 . [sc. deprecatio]
Re s alias, ut Ci cero ph il o soph iam (V
Tuscul.
):
Ad te con-
fugimus, a t e opem petimus, tibi nos , u t ant ea magna ex parte, sic nunc petimus
to t osque dedi mus. ( 96 )
De
Tusculanae disputa t ion es
V, 2, 5 :
Ad te confugi mus, a te opem pet imus , t ib i nos, ut ant ea magna
ex par t e, sic nunc peni t us tot osque tradi mus.
Par a l as vari ant es n o enc o ntramo s nada. E l camb io del ver bo no e s muy
significativo, pero cambi ar
penitus
sí l o es . Parece un err o r por s im ilitud en
las dos palabras .
De natur a d eorum / Academica
92 .
Licet enim rebus nouis , ut inquit Ci cero (I I
De Nat. Deo . e t in Acad.
) no uas
uoces excogitare .
( 51 )
En
De natur a deorum
I, 1 7, 44 se lee:
Sunt enim rebus nouis noua ponenda nomina, u t Epicurus ipse
prÒlhyin appe l l aui t, quam ant ea nem o eo uerb o no minar a t.
Y en
Academi ci
, I , 7, 25, di ce Varrón:
“Aut enim noua sun t rer um no uarum f acienda n o mina aut ex
aliis t ransferenda. qu o d si Graeci faciunt qui in his rebus t ot iam
saecla uersan t ur, quan to id n o bi s magis c o ncede ndum es t, qui
haec nunc pri mum tractare co namur.”
306 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Corr es ponde a
Inst .
VI II, 6, 45:
Inci piamus igitur a b eo, qui cum frequenti ssi mus est tum longe
pulcherrim us , tralatione dico, q uae metaf or£ Gr aece uocatur.
Quae q uidem cum ita est ab ipsa n o bi s c oncessa natura ut in-
docti quoque ac non s en t ientes ea f requenter uta ntur, tum ita
iucunda atque nitida ut i n orati o ne quamlib et c lar a proprio ta-
men lumine eluceat. Neque enim uu l gari s es s e neque humilis
nec insuauis haec recte modo adscita pot es t. Copi am q uoque
sermonis auget permutand o aut mutuand o qua e no n h abet,
quodque e s t di f ficil l imum , praest a t ne ulli r ei no men deesse ui -
deatur.
Las diferenci as parecen debidas a corr ecciones d el texto realizadas por
Costa, b ien po r a s imi l ación a su esquema l a t ino, b ien por ci t ar de m emori a, al
ir pasando l a ci t a de l l ib ro lo más pr obable a su manuscri t o .
Costa si g ue l os ejempl os de Quinti l iano para es ta figura. A sí sigue escr i-
bie ndo :
Fit autem t ransla tio aliquand o necessitatis causa, ut quand o rustici
dicunt «sitir e segetes»; neque e nim uo ce a lia id i t a signi care possent. Trans-
fertur uo x praeterea, ut signi cantius a liquid expri matur, ut «i ncensus ir a»,
«i n fl ammatus cupidi tate» . Cice ro
(I Tuscul.): Om nes incenduntur ad studia
glo ria.
Pos tremo translatione utimur quando orat ionis ornatum quaer imus ad
quem ill a pertinent, lumen o rati o nis, e l oque nti ae fl umen, generis c laritas.
Hinc C l odium «gl oriae fo n t em» C icer o (Pr o Mil.) uocauit.
Est e pa saje en Quintiliano (
Ins t .
VI II, 6, 6 7) apar e ce como:
Id f acimus aut quia necess e est aut quia significantius est aut, ut
dix i, quia decent ius. V bi nihil horum praes t abi t quod t ran s fere-
tur, inproprium eri t . Necessitate rustici “ gemma m ” in uitibus
(quid enim dicer ent aliud?) et “ siti re segetes ” e t “ fructus l a-
borar e ” , necess itate nos “ durum h ominem ” au t “ a sperum ” : non
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 30 7
enim proprium e rat quod daremus h is adf ectib us no men. Iam
“ i ncens um ira ” et “ infl ammatum cupiditate ” et “ lapsum err o re ”
significandi gratia: nihil enim horum s uis uerbis q uam his arce s-
sitis magis proprium erit. Illa ad o rnatum, “ l umen o rationis ” et
“ gener is claritatem ” et “ contionum proce ll a s ” et “ elo quentiae
ful mi na ” , ut Ci cero pro Mil one Cl o dium “ font e m glo ri ae ei us ”
uocat et alio l o c o “ seget em ac materi em ” .
Costa, seguidam ent e, se apar t a de la l iteralidad, per o cont inúa t omand o
la idea de este autor:
E s t certe tran sl a t ionis usu s, ut max imus ita quoque mul-
tiplex; ducitur enim creb ro a rationis partici pe a d rationis exper s , ut q uando
«u ulpem» per dum dicimus; non r aro a rationis e xper te ad r at ionis partici pes ,
ut quando di cimus «oratorem latrar e».
Que en Quintilian o aparec e como:
Compar atio est cum dico f ecisse quid hominem “ ut l eonem ” ,
tralatio cu m di co de ho mine “ le o es t ” . h uius ui s omnis quadr u-
plex maxi me uidetur: cum in rebus animali bus aliud pro alio
ponitur, ut de agita to re “ guber nato r magna co n to rsit equum
ui ” , aut [ut Liuius Scipionem a Cato ne “ adla trari ” s ol itum re-
fert] inanima pro aliis generi s eiusdem sumuntur, ut “ class ique
inmi t tit habenas ” , aut pro rebus ani mal ib us inani ma: “ ferr on an
fato moerus Argiu om occidit ” ? aut c o n t ra: “ sede t inscius alto
accipi ens sonitum saxi de uertice pastor ” .
Continúa Costa:
Fu g iendae quo que erunt metap horae quae rei d ignita-
tem uerb i humilitate deprimer e uidebuntur , qualis ea fuit Catonis, qui «uerr u-
cam m ont is» pr o «cacum ine» di xi t.
Y Quintiliano escr ib e :
sunt et iam quaedam et h u miles tralat i ones, u t id
de quo mod o dix i, “ saxea est uerr uca ” , et sordidae .
En lo s t ropos de Pedro Mos ela no
(T abulae de sch e matibus et t ropis Petri
308 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Mosellani)
aparec e:
Tapi nosis, ui tium quo rei di g nitas uer bi h umi litate depr i-
mi tur, ut quod Cat o (auct ore Gell io) uer rucam montis pro cacumi ne dixi t .
El mismo Pedro M os e l an o , en su s comen t ari os a las
Noc t es At t icae,
anota:
uerr ucam illam) M. Fabius lib.vii i. not a t uitium orationis esse,
quando uerbi h umi litate res ip
s
a mi nuitur, atq ue huius ui tii exe-
mplii citat Catonem, qui s axea m uerr ucam dix e rit, pro sax e o
colle, humili nimir um uocabulum, si ad modicam cutis asperi-
tat em i mmesam montium
s
ub limi tat em con f eras.
Y Gellio, en
Noctes Atticae
II I, 7:
Histo ri a ex anna l ibus s ump ta de Q. Caedi cio trib uno militum;
uerb aque ex origini bus M. Cat onis apposita , quib us Caedici u ir-
tutem cum Spar t ano Leonida ae quiper at. Pulcr u m, dii b o ni, fa-
cinus Graecar umque f acundiar um magniloquent i a co ndignum
M. Cato l ib ris originum de Q. Cae dici o trib uno militum scri p-
tum reliquit. Id prof ec t o e s t ad ha nc f erm e sent en t iam : Imper a-
to r Poenus in t err a Sicilia bello Car t haginiensi p ri mo o b uiam
Romano exerci t u progreditur, coll e s loco s que ido neo s prior oc-
cupat. Milite s Romani, uti res nata est, in lo c um insinuant
fraudi et perni ciei o bnoxi um. Tri bunus ad cons ulem uenit, o s-
tendit exiti um de loci importunita t e et hostium circum stant ia
maturum . “ Censeo, ” inquit “ si rem s eruar e uis, f aci undum, ut
quadri ng entos a l iquos milites ad uerrucam ill a m ” si c enim
Cato locum editum asper umque appellat “ ir e iu bea s, eamque
uti occupen t , imper es horteri sq ue; hostes prof ec to ubi id uide-
ri nt , f ortissimus q uisque et pr o mp t issim us ad o ccursandum
pugnandumque in eo s praeuertentur unoq ue ill o neg ot i o ses e
all igab unt, atque i l li omnes quadringenti pr ocul dub io o btrun-
cabuntur . Tunc interea occupatis in ea caede ho stibus tempu s
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 30 9
exer citus ex ho c lo co educendi h abeb is. A lia nisi haec sal utis uia
null a es t . ”
Car l o Sigonio
(C aroli Sigonii Scholia in Ti t um Liuium,
in l ib. 7,
485)
tambi én lo menciona:
Cacum en ill ud supra hostes ] Asperum edi tumque lo cum intelli-
git, quem uerr ucam appel lat Cato, ub i de simili f acto Calpurnii
Flammae trib . mil . bel l o Puni co pr imo agebat in Origini bus
auctore Gel l io, lib. III , cap. VII .
5.
Fit au t em Translati o aliquando necessi tat is cau s a, ut quando rus tici dicu nt
“siti re s egetes”; ne q ue eni m uoce al ia id ita signific are poss en t . Transfertur uox
praeterea , ut signifi cantius aliquid expri matur, ut “incensus ir a”, “ inflammatus
cupidi t ate”.
( 58 )
Est as palabras continúan tras l a cita de VII I, 6, 45 (véase nº 3), con l as
que Costa hace u na elaboración perso nal del text o de Q uintiliano q ue sigue ,
es decir , de l os parágra f os 6 y 7, aunque sin seña l a r que sea de este aut o r:
Necessi tat e rustici “gemmam ” in u itibus (quid enim dicerent
aliud?) et “sitire segetes ” et “fructus l aborar e” , necessitat e no s
“dur um ho mi nem” aut “asperum” : no n enim proprium erat
quod daremus his ad fect ib us n omen. Iam “incensum ira” et “ in-
fl ammatum cupiditate” et l apsum er rore” signif icandi gratia:
nihil enim horum suis uerbi s quam h is arcessit is magis pro-
pri um er it.
6 .
Hic
[sc. peri phrasis]
fit quando pl uri bus uerbi s dicim us quo d pauciorib us
complec ti pos semu s. Quinti l ianus (l ib . VII I, c. V I):
Pluri bus autem uerbis cum
id, quo d uno, aut paucior ib us certe dici po tes t, e xplicatur per… fra s in uo cant,
310 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
cir cuitum lo quendi, qui nonnunquam necessitat em habet, quoties dictu de-
fo rm ia operi t . ( 66 )
Es una cita de V II I, 6, 59 :
Pluri bus autem uerb is cu m id quod un o aut pau ciori bus certe
dici pot es t explicatur, peri ph rasin uocan t , circum itum
quendam eloquendi, qui nonnumquam necessi t atem h abet ,
quot iens dic tu deform ia o peri t, ut Sallus t ius “ ad r equisita nat u-
rae ” .
No hay nada que exp l ique las omisiones en e l apar at o crítico.
7 .
A Quintilian o inuersio di citur
[allegori a]. ( 68 )
Est á en V II I, 6, 44:
All e g oria, q uam inuersi onem interpretantur, aut aliud uerbi s ,
aliud sensu o stendi t , aut e t iam i nt eri m cont rar ium .
Como verem o s más adelante, to d o el pará grafo 68 está tomado de Q uin-
tiliano, c o n una r edacción per sonal de Co st a .
8 . [sc. a l legoria]
Quasi ita dix isset im mensam h act enus absolui materi am, nunc
ratio postu l at, ut h is iam tandem nem imp onam . Horati us «nauim » pro «re
publica» , « uc tuum tempest a t es» pro «bellis ciuili bus», «portum» pro « pace»
his carm inibus ( l ib. I , Od. XIV ) intell exi t:
O nauis refer ent in mar e te no ui
uctus. O quid agis? Fortiter occu pa
portum. (6 8 )
Aparece en Qui nt iliano ,
Inst .
VI II, 6, 44:
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 31 1
All e g oria, q uam in uer sionem interpr etantur, aut al iud uerbi s ,
aliud s en su ostendi t , au t et iam in t eri m co ntrari um. Pri us fit
genus pler umque continua tis t rala tionibus, ut
“ O naui s, referent in m are te no u i
fl uc t us: o quid agis? Fortiter occu pa
portum ” ,
to tu sque il l e H o rati loc us, qu o na uem pro r e pub l ica, fluctus e t
tempestates pro bel l is ci ui libus, po rtum pro pace atque
concordia di cit.
9 .
Obseruar e tamen oporte t diligen ter, ut suadet Q uintilianus ( l ib . VII I
Ins.
,
cap. VI), in Allego ri is, ut quo genere coeper is tran sl ati o nis h o c desinas, ne cum
ini tium a t empestat e sumpseri s, incendio et ruina f ini as. Dei nde fug ienda est
sedulo in Allegori a obscuri tas, ui t ium in o rati one into lerabi l e, ne ex Allegori a
fiat Aenigma; es t autem Aenigma uer borum i nuolucr is tecta atque uelata sen-
tentia.
( 68 )
La referenc ia se encuentra en
Ins t .
VI II , 6, 5053. En el parágra f o 50 dice
Quintiliano:
Nam id quoque in pri mis est custo diendum , ut, quo ex genere
coeperi s t ranslati o nis, ho c desinas . Mul ti autem, cum in itium
tempestatem s umpserun t , incendio aut ruina f in iunt, quae est
inconsequen t ia r erum foedissima.
Y, más adelante, en el 52:
Sed a ll e go ria quae es t o bscur ior “aenigma”
dici t ur, ui tium m eo quidem i udicio si qui dem dicere dilucide uirtus.
312 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
10 .
Quintilianus Reprehe nsionem ha nc f igur am a pel lat; est autem Reprehen-
sio, quam graeci Aphorism on u ocant , quae senten tia uim co rr igit.
( 84 )
Aparece en
Inst.
IX, 1 , 34:
«Est etiam g rada tio quaedam et c o nuersio e t ue rb orum con-
cinna transgres sio, e t contrar ium et dissolu t um, e t decl ina t io et
repr eh ensio, et exclama t io et immi nut io, et q uod in multis ca-
sibus po nitur et quod de sin gulis rebus propositis ductum refer-
tur ad s ingula, et ad proposi tum s ubi ecta r at io et i t em in distri-
butis pr oposita rati o»
En realidad, Q uintilian o está cita ndo palabr as de Ci cerón en
De o ratore
II I, 201 208.
11.
Huiusmodi q u o que il lud e st Procu l ei, qui cum summoper e de f i l io conque-
rer et ur, propterea quod patris mortem ex<s>pectaret, f iliusque resp o nderet,
“ego sane non ex<s>pect o”, “i mmo”, inquit Pr ocu leius, “rog o , u t ex<s>pecte s ”
.
( 86 )
Costa no l o dice per o toma e s te ejem plo de Quint iliano, IX, 3, 68:
Cum Proculeius querer etur de filio, q uod is mor tem suam “exs-
pectaret”, et ille dixi s set, “se uero n o n expectare” , “Imm o ”, in-
quit, “r ogo expecte s ” .
Las diferencias e nt re el texto de Cos ta y su f uen te s on, en e s te ca so, las
habituales en cua lquier autor que r ef ier e un apo t e g ma.
12 .
Inter sententiar um f iguras prim um o btinet l ocum Interr o gatio, ut place t
Quinti<liano>
( l ib . IX, cap. II, Inst. Orat . ),
g rau issimo artis h uius script o ri ,
quae duplex est : s im plex et f igurata.
( 89 )
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 31 3
Quintiliano habla de la interr o gación en
Inst .
IX, 2, 6 16. Lo señala en el
parágrafo 6 y en e l parágrafo 7 e st ablece l a divi s ión de que se hace ec o Cos t a:
Quid enim tam commune quam interrogare uel percontari?
Nam ut roque utimur indifferenter, q uamquam alt erum nos -
cendi, alt erum arguendi gratia uideatur adh ib e ri. A t ea res,
utrocumque di citur m o do, etiam mult ip lex habet sch ema: i nci-
piamus enim ab h is quib us acri o r ac uehement ior f it probatio,
quod prim o loco posuim us . Simplex e st si c rogar e:
“ sed uos qui tandem ? quibus aut uenis t is ab or is? ” :
figuratum autem quotiens n o n s cisci tandi g rati a a dsumitur, sed
instandi:
“qui d enim t uus ille, Tuber o , destr ictus in acie
Pharsalica gladius ag ebat ? ” et “ quo u sq ue t an dem ab utere,
Catili na, patientia nostra ? ” et “pater e t ua consili a non sentis?”
et totus denique hic locus.
Tam bi én este parágrafo de Co st a es tá comp uesto a partir del de Quinti-
liano. De hecho, l os ejempl o s que cita es t án toma do s en su may o ría de él; no-
sot r os los hem o s e s tudiado p o r separado, t a l c omo aparecen en e l t exto tam-
bi én porque nada dice Co s ta de haber los to mad o de Quintilian o, pero los se-
ñalamos seguidam ent e para una vi sión de c o njunt o :
Simplex quae discendi ac scisci t andi causa ab inter rogant e cum spi ri tu
profertur, ut Vi rgilius
(I Aenei . ):
Sed uos qui tan dem? quib us aut uenis tis ab ori s?
Quoue tenetis i t er?
Acabamos de ver más arriba este ejemplo de Virgilio, to mad o de Quin-
tiliano.
Figurata interr o gatio est quae percontando uari is subserui t aff ectibus .
(... ) Nunc ad mi s erationem m o uemu s . Sin o n ille Vi rgilianus ( II
Aenei.
):
314 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Heu quae nunc te l lu s, inquit, quae me aequ ora possunt
Acciper e? aut quid iam mi sero mihi denique restat?
Ci t ado po r Qui nti l iano en el p arágrafo 9:
aut miser ationis [gratia], ut Sinon a pud Ver g ilium “ heu quae me
tel lu s ” , inquit, “ quae me ae quora p o ssu nt accipere? ”
Nunc urgemus adue rsari um. C i<cer o >
(P ro Ligari o ): Quid eni m T uber o
tuus ille distri ct us in acie Pharsalica g ladi us ag eba t ? cuius latus ill e mucro pe-
tebat? q ui sens u s erat armorum tuor um? quae tua mens? o culi? manus ? ardor
animi ? quid cupieb as ? quid o ptabas?
Idem :
Qu ousque tandem abuter e Catilina
patientia nostra? quandiu nos etiam f uror iste tuus eludet? quem ad f inem s ese
eff renata i actabi s auda t ia?
Nunc indi gnamur. Vi r<gilius> (I
Aeneid.
):
Et quisquam Iuno nis numen adoret .
Nunc uero admi ramur . Virg ilius
(II I Aeneid.):
Quid non morta l ia pect o ra cogis
Auri sacra fames.
Son ejemplos que Qui ntiliano si túa en el parágraf o 7:
figuratum autem quotiens n o n s cisci tandi g rati a a dsumitur, sed
instandi: “quid enim t uus i ll e, T uber o, dest ri ct u s in acie Phar-
salica gl adius agebat ? ” et “ quo us que tandem abuter e, C atilina,
patientia nostra? ” et “ patere tua c ons ilia non se nt is? ” et totu s
denique h ic locus. Q uant o enim magis ardet qua m si diceretur
“ di u ab uteris patienti a nost ra ” , et “ paten t t ua c onsilia ” .
Y en el 10:
Totum hoc pl enum est uari et atis: nam et indignati oni con uenit:
“ et q uisquam numen Iunonis ad oret? ” et admirati oni: “ quid
non mortalia pectora cogis, auri s acra fames ? ”
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 31 5
Par ecen haber s ido — como puede o bser varse — f uente direc ta de Co s ta,
el cual, p o r ejemplo en el caso de l a cita de las
Catil inari as
, incluso ha ampliad o
la cita siguiendo e l t en o r de las pa l abr as del pr opio Q uintilian o .
13. [acerca de l a
comp o sitio
]
A tque ut eis o mnin o respondeam, non au t moles-
tum nimi s aut inutile iudi cabo, Q uintiliani sum m i cuiusdam rhetoris et inter
pri mae clas sis auct o res non exi g uae dignitat is, de hac re sent entiam et iudici um
transcri ber e, cuius ue rba sunt quae s equuntur:
Compositio ne no n equidem
post Marcum Tul lium Cice ronem scrib ere auder em (cui nes cio, an ulla pars
operis h uius sit magis e l aborata) nisi et eiusdem aetat is homines scriptis ad
ipsum etiam l iteri s repr ehendere id col lo can di g e nus au si fuissent, e t p o st eum
plures multa ad eandem rem pertinentia mem oriae t radi dissent . Itaque acce-
dam plerisque Cice roni, at que in i is ero, quae ind ubi tat a sunt , breui o r: in qui-
busdam paul um f ortasse dissentiam. Nam etiam cum iudi c ium meum os ten-
dero, suum tamen l egentibus relinquam .
Neque ignoro q uosdam esse, qui curam omnem compos itio nis exclu-
dant, atque i llum ho rri dum sermone m, u t f orte eff luxeri t , modo magi s natu-
ralem, modo etiam magis uir ilem ess e contendan t. Qui si id demum naturale
esse dicunt, qu od a natura prim um ortum est , et quale ant e cu l tum fui t , tota
haec ars orandi s ubue rtetur. Neque enim loquu ti s unt ad hanc regul am e t dil-
igentiam primi homines, nec prooemii s preparare, do cere expositione, argu-
mentis probare, eff ectib us comm o uer e s cier unt . Ergo his omnibus, n on sola
compositi one caruer unt : qu o rum si f ier i nihil melius licebat, ne d o mib us
quidem casas , aut uestib us pel l ium t egmina, aut u rbi bus montes ac syl uas mu-
tari o portui t . Q uae porr o ars statim fuit? quid no n cu l tu nitescit ? cur uite s
coercemus manus? cur esas fo dim us ? rubos arui s excidi mus? terra et haec ge-
nerat? mansue f acim us animalia? indomita na scuntur. Verum , id est maxim e
naturale, quod f ieri nat ura o ptime pa t itur. F o rtius uero qui incomposi tum po-
322 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Erram us pelago: t otidem sine si dere noctes. ( 47 )
Est á t o mada de
Aen .
III, 20 3204:
Tr is adeo incertos caeca caligine s ol es
err amus pel ago, to tidem si ne sider e noctes.
Aunque el aparat o crítico no la recoge ,
treis
p o r
tris
podía encon trarse
en la edici ó n que Cost a manej aba, como arcaísmo. En el texto aparece
In ce r-
tos
, q ue es un err or t ipo g ráfico frecuente en l a épo ca; aparecen muchos de este
tipo en las ci t as de Co s ta .
20 .
Vi rgilius hac u o ce “ Gur g ite ” usus fuit pr o “ m ari ” (
Aeneid.
I) :
Apparent rar i nantes in gurgite uas t o. ( 48 )
Corr es ponde a l hexámetr o 118 del libr o pri mer o d e la
Eneida
, q ue s e ci t a
literalmente.
21 .
Po s tu lat e nim huius tr opi
[sc. metalepsi s]
na t u ra ut inter id qu od t rans f er-
tur, interiec tus sit q uidam gradus nihi l o mni n o significa ns. Hinc idem poeta
(Aeneid V ):
Septima pos t Troiae e xci dium iam u ertitur aestas ( 60 )
Es el hexámetro 626 de dich o libr o , citad o de forma literal.
22 .
Ter t io
[sc . m e t onym iae]
quand o c o ntentum pro co n t inente sumi tur; sic
Vi rgili<u s>
(Aeneid. I I) : Vcalego n ardet,
id est Vc al egoni s domus.
( 61 )
Corr es ponde a
Aen .
II, 310 312:
Iam Dei ph obi dedi t ampla rui nam
Volcano superante d o mus, iam pr o xi mus ardet
Vcalegon.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 32 3
Tam bi én se encuentra en
Inst.
VI II, 6, 25 :
Sicut ex eo qu o d <continet id quod> con tinetur : usus reci pit
“b ene moratas urbes” et “poculum epot um” et “saeculum f elix” ,
at id quod contra es t rar o audea t nisi poe t a:
“ i am proxim us ardet V cal ego n” .
23 .
Ex t oto pars intelligitur cum pro parte t ot um ponitur
[sc. sy necd och e ]
, ut
“ Xanthum bi bissent ” , i dest partem Xan t hi f lumin is, Vi rg<ilii >
(Aeneid. I) :
Pab ul a gust a s sent Troiae Xan t humque bi bissent. ( 62 )
De
Aen.
I, 472473, donde , hablando de l os caballos de Reso , dice Virgi lio:
ardentisque aue rtit equos in ca stra pri us quam
pabula gus tass en t Tr o iae Xanthum que bi bissent.
24. [sc . Ir o nia]
Vi rgilius
(IV Aenei.):
Egregiam u ero laudem, et spolia ampla referti s.
Tuque, puer que tuus . ( 67 )
Se encuentra en
Aen.
IV , 9394:
“Egregi am uer o laudem et sp o lia amp l a r efertis
tuque puerque tuu s (magnum et mem o rab ile num en)
25 .
Huc refertur sarcasm os , hoc est odi o pl e na in hoste s ir ri s io. Vir gilius
(XII
Aeneid.):
En agros e t quam bell o Troiane petisti,
Hesperiam metir e iacens. ( 67 )
324 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Son los hexámetr o s 3593 60 de dicho libr o , que se reproducen a con ti-
nuación:
“En agros et, q uam b el lo, T roiane, petis ti,
Hesperiam metire i acens: haec praemi a, qui me
ferro ausi temptar e, f erunt, sic m oenia c ondunt.”
26. [sc. anadip l osis]
Vi r<gilius>
(Aeneid. X):
Sequitur pulcherr imus Astur,
Ast ur e qu o fidens, e t uersicol o ri bus ar mis. ( 73 )
Corr es ponden a
Aen .
X, 1 8081:
Sequitur pulcherr imus Astyr,
As tyr e q uo fiden s et uersi colori bus ar mi s.
Astyr
es una co rr ección a partir de un comentario de Di omedes. Lo s
códices
Palatinus Va ticanus
,
R o manus Vaticanus
,
Gudianus
, y los
Bernensis
165 y 184, prese nt an
A stur.
27 . [sc. anadip l osis]
Idem
(Aenei. VI ):
Dei pho bum uidi , l acerum crude liter ora
Ora, manusque am bas. ( 73 )
Corr es ponde a los verso s 495496 de di ch o libr o :
Dei ph obum ui dit, lacerum c rudeliter ora,
ora manusque am bas, popula taque temp ora rapti s .
28 . [sc. a naphora]
Vi rgilius
(Aeneid. I ):
Nate, mea e uir es , mea magna poten t ia so lus,
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 32 5
Nate, patri s summi qui t eli T yphoëa temnis . ( 74 )
Corr es ponden a los h exám et ros 66465 del libr o pr imero de la
Eneida
:
“N at e, meae uir es , mea m ag na pot entia, solus,
nate, patris summi qui te la Typhoea temni s ,
El aparato cr ítico señala
uul go potentia sol u s
int erpungunt
, en e l verso
664. Para explicar
tel i
supo nemos un error, bi en de imprenta, bi en del propio
Costa al copiar l o.
29 . [sc. epana l epsis]
Vi rgilius
(I Aenei d. ):
Multa super Pr iamo rogitans, s uper Hec t ore mul ta. ( 77 )
Es el verso 750 de l libr o prim ero, citado literalme nt e.
30 .
Generi bus
[sc. poly p t oton]
Vi rgilius
(Aenei. I V):
Litto ra li t tori bus cont rar ia, flucti bus undas
Im precor, ar ma armis, pugnent ipsi que nep o te s. ( 79 )
Est á t o mado de
Aen.
IV , 62829:
Litora lit orib us contr ari a, f lucti bus undas
im precor, ar ma armis; pugnent ipsi que ne po te squ e.”
El
que
l o omite una copia corregida del
Codex P a l atinus Vaticanus
y no
lo presen tan el
Gudianu s
, el
Bernensis
y
Par isinus
, y el
Pr agensis
.
31 . [sc . polysi ndeton]
Vi rgilius
(Aene. II ):
Demi ss um lapsi per funem : A th ama sque, thoa squ e
Pelidesque, N eopto l emus, pri musque Macha o n . ( 80 )
Son los versos 26263 del l ib ro segundo de la
Eneida
, q ue, relatando el
326 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
descenso desde el cab allo de mader a, dicen:
demi ssum laps i per f unem, Acamasque Th oasq u e
Pelidesque N eo ptolemu s primusque Mac ha o n
Quintiliano se refier e a este episodio en VIII, 3 , 84 , aunque no est á ha-
blando de la figura del p o lisíndeton:
Pr ior est et apud Homerum, cum Menelau s Graios in equum
“descendi s se” ait nam uerbo uno magni t udinem eius ostendit;
et apud Vergi lium: “demi s sum l apsi per funem” : nam s ic
quoque est dem onstrata a lt itud o .
32 .
Simplex
[sc. interrogatio]
quae discendi ac s ciscitandi causa ab interrogant e
cum spir itu prof ertur, ut V ir gilius
(Aenei. I ):
Sed uos qui tan dem? quib us aut uenis tis ab ori s?
Quoue tenetis i t er? ( 89 )
Pa l abr as que Venus pronuncia en
Aen .
I, 369370 ci t adas literalmen t e.
Asimism o se encuen t ra en
Inst. Orat.
, IX, 2 , 7:
Simplex e s t sic rogare:
“ Sed uos qui tandem ? quibus aut ueni stis ab or is? ”
33 .
Nunc ad miser ationem mouemus
[figurata interrogatione]
: Sino n ille Vir -
gilianus
(Aenei. I I) :
Heu quae nunc te l lu s, inquit, quae me aequ o ra po ss unt
Acciper e? aut quid iam mi sero mihi denique restat? ( 89 )
Son los versos 6 970 del libr o menci onado :
“ Heu, quae m e t el lus ” i nquit “ quae m e aequora p o ssunt
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 32 7
acciper e? aut quid i am miser o mihi de nique restat,
En el apara to crítico no a parece ninguna referen cia a
nunc
, q ue puede
ser un error de im prenta o de bido a que Co sta cita de memori a. Obsérvese
tambi én que la segunda in terrogación l a conc luye antes que la o ri ginal .
Los cita Quintiliano en IX, 2 , 9:
Interr o gamus et iam ( ...) miserati onis [sc . gratia], ut Sinon apud
Ver g ilium:
“Heu quae m e tel lus, i nquit, q uae m e a equo ra pos sunt
acciper e? ”
34 .
Nunc indi gnamur
[figurata i nt err ogatione ].
Vi r<gilius>
(Aeneid. I ):
Et quisquam Iuno nis numem a doret . ( 89 )
Es el hexámetro 48 de l l ib ro pri mer o :
bella gero . Et quisquam numem Iunoni s ad o rat.
La f orma
adoret
l a presentan los códices Bernen se y el Pragense, pero
nada indica el aparato crí t ico sobr e el o rden de pa labr as . Desde l ue go , el o rden
que presenta Costa puede medir se co mo de hexámetro, l o q ue puede indicar
que no sea una equiv o cación al citar, s ino una variante del ver s o.
El ejemplo se encue ntra en Quin tiliano , en IX, 2 , 1 0.
Totum hoc pl enum es t uari et atis; nam et indignationi co nuenit:
“et quisquam numen I uno nis ad oret?
et admir at ioni :
“ qui d non mortalia pec t ora co g is,
Au r i sacr a fames?”
328 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Est inter im a cri us im perandi g enus:
“ non arm a ex pedient tot a que ex ur be sequentur? ”
Et ipsi n o sme t ro g amus, quale e s t illud Ter entianum: “ qu i d ig-
itur faci am? ”
Pudo ser en es te caso f uen t e de Costa, pues es tos ejem pl os los cita y en
contextos semejante s, co m o h em os visto.
35 .
Nunc uero admi ramur
[sc. figurata interr o gati o]
. Vir g ilius
(II I
Aeneid.):
Quid non mortalia pect ora cogis
Auri sacra fames? ( 89 )
La cita es de
Aen .
II I, 5657:
ui potitur. Quid n on mortalia pect ora cogis,
auri sacra fames? Postquam pauor o ssa reliquit ,
Aquí, en cambi o , no aparece el signo de in t err o gac ión en el t ext o , aun que
nosotros l o hemos co lo cad o . Los ci ta t amb ién Qu intiliano en I X, 2, 1 0, por lo
que parec e que, para estas ej empli f icaci o nes, pud o ser s u fuente.
36. [sc. addubita t io]
Vi rgilius
(IV Aeneid.):
En quid agam? rur s us ne pr ocos ir risa pri ores
exper iar? Nomadum que petam connubia supplex .
Quos e go sum toties iam de dignat a mar ito s?
Iliacas i g itur classes, atque u l tima T eucrum
Iussa sequar? ( 90 )
Sol il o quio de Di do q ue apar ece en IV
Aen.
vv. 53 43 8:
“En, quid a g o? rur s usne proc o s inr isa pr iores
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 32 9
exper iar, N omadumque petam c onubia suppl ex,
quos ego sim t ot iens iam dedigna ta mari t os?
Iliacas i g itur c lass is a tq ue ul t im a Teu crum
iussa sequar? quiane a uxi l io iuuat an te leuato s
La variante
sum
del verso 536 aparece en una de las copias del
Gudianu s
;
en l a mayo rí a de lo s có dices aparece
sim.
El apa rato crítico no recoge nada
acerca de l a var iante
ago
, en un co ntexto donde se espera ef ectivamente un
subjunti vo de indetermi nación, más que un presente de indi cat ivo. Las demás
vari ant es bi en pueden deb erse a er rores de i mpre nta.
37 .
“Heu', “ eheu” tristitiam significant . Vir g ilius
(IV Aeneid.):
Extrui s, heu regnis, rerum q ue oblite tuarum ! ( 92 )
Hexámetr o del l ib ro IV , el 267, en el que Mercur io l e comunica a Eneas
el parecer de Júpiter:
exstrui s? heu, regni rer umque oblite t uarum !
38 .
Aliqua ndo per parenthesim s ine his not is et signis exhi betur exclamatio,
nempe quand o impo t ens a ffectu s er umpit, ut Vir g iliana Di do per obs tes ta tio-
nem i t a exclamaui t
(IV Aeneid.):
Mene fugis per eg o h as l acrymas dex t ramque t ua m te
(Quando a l iud m ihi i am miser ae nihi l ips e r eliqui)
Per co nnubi a nost ra, per incaeptos hymena o s
Si b ene quid de te mer ui, fuit aut t ib i qui cquam
Dulce meu m: mi serer e domus labentis, et is t am
oro (si quis adhuc pr ecibus l ocus) exue m ent em. ( 92 )
Es parte de la s úplica de Di do, que se encuentra e n
Aen.
IV , 3 14319:
330 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Mene fugis ? per ego has l acr imas dex t ram que tua m te
(quando aliud mi h i i am miser ae nihil ipsa reliqui ),
per conub ia nostra, per i nceptos hymenaeo s,
si b ene quid de te mer ui, fuit aut tibi quicquam
dulce meum , miser ere domus labentis e t ist am,
oro, si quis adh uc precib us l ocus, ex ue mentem .
39 .
Huc s pec t ant impr ecat iones , quibus t eneri nos desideri o ma l i alterius sig-
nificam us. Vi rgilius
(II Aeneid.):
At t ib i pro scelere, exclama t, pro talib us ausis
Di i tib i (si qua est Coelo pi etas, quae t a lia curet)
persoluant grate s dignas ( 95 )
Son los hexámetr os 535 537:
'at tibi pro scel ere,' e xclamat, 'pro tal ib us ausis
di, si qua est caelo pietas quae talia curet,
persol uan t grate s dignas e t praemi a reddant
debi t a, qui nati coram me cer nere letum
fecisti et pa trios foedas t i funere uul t us.
La repetición de
tibi
no ent ra en el hexámetro. Pr obablemente la añadió
Costa por i nf luencia del a nt eri o r.
40 .
Huc qu o que referuntur s a l uta tiones, q uib us amorem nos trum et beneuo-
lent iam s ignificam us. Vi rgilius
(VI I Aeneid.):
Continuo salue fa t is mi h i de bi ta tellus
uosque ait, o f ides T roiae sa l uete pena t es. ( 95 )
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 33 1
Los podemo s leer en
Aen .
VI I, 120 21:
Continuo: “Sa lue f a t is mi h i de bi ta tel lus
uosque” ait “ o f idi Troiae salue te penates.
No se encuentra en el apara to crí t ico l a uar iante
fi des .
41 .
Ominatione s quoque huc r educuntur, ut idem Vi rgilius
(X Aenei.):
Tur no tempus eri t magno cum o ptauerit em p tum
Intactum Pallan t a. ( 95 )
Corr es ponden a los ver sos 5035 04 de l libr o X de la
Eneida
:
Tur no tempus eri t , magn o cum op t auerit emptu m
intactum Palla nt a (...) .
42 . [sc . deprec atio]
Vi rgilius
(I Aenei d. ):
Musa mi hi causas mem ora, qu o numi ne laeso
Quidue dolen s regina D eum, tot uoluer e casus
Insignem pi et ate uir um to t adire labores
Im pulerit, tantae ne animi s coe l esti bus ir ae? ( 96 )
Son los h exám et r os 81 1 del lib ro primer o :
Musa, mihi causas mem ora, qu o numi ne laeso
quidue dolen s regi na deum to t uo luere casus
insignem pi et ate uir um, tot adire l abores
im pulerit. Tantaene ani mis cae lestib us ir ae?
43 .
Vi rgilius l unae auxi l ium i mpl orauit
(IX Aenei d. ):
Tu D ea, t u prae sens nostro succu rr e l abori
338 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Tyrr henas , i, sterne aci es, t e g e pace la t inos .
Tur no se dir ige aquí a Cali be, sacer dot e de Juno. Parec e que l as diferen-
cias s ean to da s debi das a errores tipográ ficos; par a el
ins t erne,
que es como
aparece en el texto im preso, no o frece el apar at o cr ítico ninguna modificación .
Costa parece haber lo s tomado, c omo veremos, de Mat eo Bosu l o, que l o s
da como ejemp lo a l escri bi r so bre la ironía. Y se supo ne e sto p o rque, a demás
de seguir lo en la def ini ción, l os ejemp l os son l os mismos que aporta B osulo.
54 .
Epizeu sis uel C onduplicatio est quand o uo x aliqua co ntinenter dup licatur,
ut:
Me, me adsum qui feci. ( 72 )
No proporciona Cost a la referencia; es el hexámetro 4 27 del noveno l i-
br o de la
Eneida:
Me, me, adsum qui f eci, i n me conuertite ferrum,
55 . [sc. s ubi ect io]
Vi rgilianus T urnus:
Sed peri s se semel sa tis est, peccar e f uisse t
ante satis. ( 91 )
So n los versos 140141 del l ibro X, de l os que Co sta no proporci o na l a
referenc ia:
Sed peri isse semel sat is e st.Peccar e f uisset
ante satis,
56 . [sc. prae teritio]
Vi rgilius:
Quid r epetam exustas Erycin o in littore clas s es ?
Quid tempesta tum regem uent osq ue fur entes?
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 33 9
Aeol ia ex citos, aut ac t am nub ib us Ir im? ( 97 )
Costa los ofrece sin r eferenci a. S on los verso s 36 a 38 del l ib ro X:
Quid r epetam ex ustas Erycin o in litore c las sis,
quid tempesta t um r egem uent o sque f urentis
Aeol ia ex citos aut actam nub ib us Ir im?
Classes
es l a vari ant e que of recen l os
codices deter iores.
Como es s abi do ,
en el Renacim iento la may o rí a de l a s edici ones p resentan la g rafía
– is
en los
acusativos pl ura l es de temas en
– i
de la 3ª declina ción, q ue era la fo rma habi-
tual en l a época arcai ca y republicana, de donde la t oman los humanistas y sus
editores. En el cas o de Costa, los acusativo s es tá n corregi dos s egún la norm a
de l a 3ª dec linación. El uso de la s gr afías de i nt err o gación en ca da frase proba-
blemente se enco nt rar an en el tex to que Co st a em pl eara.
Eglogae.
57 .
Refertur quoque ad Ir o nia Asty smus, e t ut a l ii As teismus ; est autem uenus-
tas cum ioco urb anitas , rus t icana t amen simplici t a t e carens. Vir g ilius (i n
Buc.):
Qui Bauium no n odit, am et tua carm ina, Maeui,
Atque idem i ung at uu l pes e t mulgeat hircos ( 67 )
Aparece en la terce ra
Égloga
, versos 909 1:
Qui Baui um non odit, am et tua car mina, Ma eui,
atque idem i ungat uo lpis et mu l gea t hircos .
58 .
[sc. epiz euxi s ]
Vi rgilius
(V Eclo.):
Ipsa sonan t arbusta: deus , deus ille, Menal ca. ( 72 )
Per t enece a la quinta
Églo ga
, verso 6 4:
340 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
ipsa sonan t arbusta: “deu s, deu s ille, Menalca!”
59 .
[sc. epiz euxi s ]
Vi rgilius
(II Eclo. ):
Ah Coryd o n, Coryd o n, quae t e dem entia cepi t ( 72 )
Tomado de la se g unda
É g loga
, vers o 69:
A Corydon, C orydo n , quae te demen t ia ce pit?
Quintiliano u tiliza este ej emplo al hablar de l a
ap o str ophe
en IX, 3 , 28:
Nam uerb a geminantur, uel ampl i ficandi gratia (.. .), uel mise-
randi , ut :
“a C o rydon, Coryd o n”.
Quintiliano a c o ntinuación cita a C icer ó n con e l tex t o de la segunda
Fi-
lípica
, 64, y el de l a pri m era
Catilinar ia
, 4, al igual que Costa lo hace, aunque
Quintiliano trata de otra figura.
Quien s í se refier e a la epizeux is es Mateo B osulo, que rec og e los d o s
ejem pl os de Vi rgilio q ue t ambi én emplea Cost a, pues, como verem os, pro ba-
blemente Bosul o h a sido su fuente .
60 .
[sc. ana diplosis]
Idem (sc. Vi rgilus )
(X Ec l og.) :
Pi eri des uos facietis carm ina Gall o,
Gallo, cuius amor tan tum mi hi cresci t in horas ( 73 )
Son los verso s 72 – 73 de l a déci ma
Égloga
:
Pi eri des : uos haec facietis max im a Gallo,
Gallo, cuius am or tan tum mi hi cr escit in horas.
El primer verso de Cost a n o es un hexámetro; posib lemente se t rate de
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 34 1
una cita par alela, puest o que lo único que le interesab a era el ejemplo de ana-
diplosis que t iene Virgi lio en eso s ver sos ; o bi en se tr ata de una cita de memo-
ri a o un err o r de i mprenta.
Est a citad o po r Quin t iliano en I X, 3, 44:
Pr iori s sentent iae ue rb um ultim um ac s equen tis < primum > fre-
quenter est idem, q uo quidem s chema te utun tur p oetae sae pius:
“P ierides, uo s haec f acieti s maxi ma Gall o,
Gallo, cuius am or tan tum mi hi cr escit in horas”,
Sed ne oratores quidem raro: “hic t amen uiu it: uiu it? inmo uero
etiam i n senat um ueni t ”.
Tam bi én lo cita B osulo al tratar la anadiplosis, ju nto con l a misma cita
del segundo l ibr o de l a
Eneida
. Es muy posib le que Mateo Bosu l o f uer a s u
fuente o que al men os t omara l o s ejem plos de su lib ro .
61 .
Tem po rib us
[sc. polyp toton],
Vi rgilius
(V Ecl o .):
Phyllis amat cori los illas dum P h yllis amab it. ( 79 )
Aparece en el texto o rigi nal de Costa como to ma do de l a quinta Ég l oga.
En realidad es el verso 63 de la séptima, t al c o m o l o hemo s corregi do en l a
edici ó n:
Phyllis am at corylo s, il las dum P hyll is am abi t ,
nec myr tus uincet c o rylos, nec laurea P ho ebi .
62 .
[sc. exclamati o]
Idem (sc. Vi rgilius)
(II Ecl og. ) :
Eheu, quid uo l ui mi s ero mi h i? florib us aust rum
Per ditus et liquidis i mmi s i fontibus apro s. ( 92 )
342 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Son los verso s 58 – 59:
Eheu! quid uo l ui m isero mihi ? Fl orib us Aus trum
perdi t us et l iqui dis im misi fontib us apros.
Mateo Bosulo
(I nst ituti ones orat oriae,
p. 3 19) empl ea este mismo ejem -
plo en la
exclamatio
y, com o veremos, probable mente haya sid o su fuente .
63 . [sc. opt a t io]
Vi rgilius
(VI II Eclo. ):
Siue horam Illy ri ci legis aequ oris, et erit unquam
Ille dies mi h i cum l iceat tua dice re facta ?
En eri t ut liceat totum mi hi ferr e per or bem
Sol a S o ph ocl e o tua car mina digna Cothurno . ( 95 )
Son los verso s 7 a 10 de la octava
Églo ga
:
siue oram Ill yrici l egis aequ oris, en eri t umquam
ille dies, mi hi cum liceat tua dicer e f ac ta?
En eri t ut liceat totum mi hi ferr e per orbem
sol a S o p hoclea tua car mina di gna cot urn o?
Et
viene s eña l ado en el aparat o crí tico por
en
en e l verso 7, donde l eemos
est
en el t ext o o ri g inal de Costa, que sup onemos u n err o r de imprenta en l ugar
del
et
que c omentam os, y c o mo t al lo hem os c o rr eg ido.
64 .
A d t e e t ad al iud habes apud eu ndem poeta m praeclarum exemplu m
[sc.
apostrophe]
(I Ec l og.):
Insere nunc, Mel ib oee, piros, p one ordine ui t es :
Ite mea e, quondam f e l ix pecus, ite capellae. ( 99 )
Corr es ponden a los ver sos 73 – 74 de la expresada
Égloga
:
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 34 3
Inser e nunc, Melib oee, piros, p o ne ordine ui t is!
Ite mea e, fel ix quo ndam pecu s, ite, cape ll ae:
Se encuentra
quondam f elix
en Pgamm a.
Georgica
65 .
[sc. Sy nec do que ]
Aut cum s peciem pro g enere sumimus, ut “ Ac h ilonem ”
pro quouis uen t o. Vi rgil<ius>: « Ache lo ia pocu la» pro quo uis f luuio .
( 62 )
Encontramos en
Geor .
I, 9 la últ im a refer encia:
pocul a que inuentis Ac heloia mi s cuit uui s
que luego ci tará tambi én Costa, aun que por ex tenso, en e l parágrafo 96.
Semper e la ut iliz a al hablar de la sinécdoque :
uel species pro genere, ut
Aquilo pro qu o uis uent o , e t parri cida pro quocunque interfectore.
(Met h odu s,
p. 35). Y Ma t eo Bosu l o
( I nst. Ora t. ,
p . 184) di ce al h ablar de la misma figur a:
aut cum s peciem uel indiui duum pro genere s umi mus, ut Vi rg.
I Geor .
Poculaque inuentis Acheloia m iscui t uuis,
Nam pocula Ach e lo ia pr o quo uis fl uuio dixi t poeta .
De l o que se puede deducir que Cost a tuvo al menos a B osulo a la vista
para esta ci ta.
66 .
[sc. a l legoria]
Haec, s i mult is translationibus re f eratur , perpetua me taphora
dici s ol et . Vir <g ilius>:
Sed nos immensum spa tiis confecim ur aequor,
et iam tem pus equum spumen tia soluere co lla.
344 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Quasi ita dixi sset inmensam h actenus abso lui materi am, nunc ratio po s-
tul at , ut his iam tan dem finem i mponam.
( 68 )
Costa los da s in r eferenci a. Corresponden a
Ge orgica
, 2, 541 – 542:
Sed nos immensum spa tiis con f ecim ur aequor ;
et iam tem pus equom f umantia s o luere co l la .
Ti enen
spumentia
los c ó dices P al a t ino, R o mano y el Bernense 165.
Los cita Quin tiliano en VII I, 6, 45 en l a a l egorí a. Y Sempere ofrece est e
ejem pl o al tratar del mism o tr opo (p . 4 2):
eamdem us us [sc. perpetua me t aph ora] est Vergi li us hoc lo c o :
Claudite i am ri uos pueri, sat prata b ib erunt.
Et al ib i:
Sed nos immensum spa t iis con f ecim ur aequor;
et iam tem pus equum spuman t ia so luere col la ,
id est , iam materi am inmensam absol ui, ciuis f ini s imponendum
est.
Por el c o ntexto parec e que tuvo a Semper e a l a vista para est a cita , au n-
que en Semper e se lee
spuman t ia
y en Cos t a
spum ent ia
.
67 . [sc. poly s indeto n]
Idem (III
Georg.
):
Armentar ius apher a git tectumque lar emque
Armaque Am icleumque c anem, cressamque, phar et ram . ( 80 )
Corr es ponden a los ver sos 3 44 – 345 de la tercera
Geórgica
:
Armentar ius Afer agit, t ectumque laremque
arm aque Ami claeumque canem , cressamque phar et ram
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 34 5
Aparecen en Quintiliano ( IX, 3, 5 1 ) al desarr ollar la f igura del polisínde-
to n .
68 .
Vi rgilius solem et lunam, Faun o s, Dri adas et caetera numina syl ues t ria ita
deprecatur (I
Georg.
):
Vos o clar issima mundi
Lumina labentem cael o quae duci tis annum
Lib er et alma C aeres, uestro si muner e tellus
chaoniam pingui glandem mutaui t arist a.
Poculaque inuentis Acheloia mi s cuit uui s .
Et nos agrestum praese nt ia numi na Fauni
Ferte sim ul, Faunique pedem , Dri adesq ue pue ll ae .
Et c<etera>.
( 96 )
Corr es ponde a los hexámetro s 5 al 1 1 :
hinc caner e incipi am. Vos, o cl ari s sima mundi
lumina, labentem c aelo quae duci tis an num,
Lib er e t alma Cer es, uestro si muner e tellus
Chaoniam pi ng ui glandem m u t auit ar ist a
pocul a que inuentis Ac heloia mi s cuit uui s ;
et uos, agrestum pr aesen t ia num ina, Fauni,
ferte simul Faunique pede m Dryades que puellae:
muner a uest ra cano. Tuque o, cui pri ma frementem
Par a l a adición del
nos
en e l penú lt im o verso , no s e rec o ge nada en el
aparato crí tico.
346 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
TERENCIO
69 .
Ter ent ius (i n
Eunucho
):
Egone i llam? quae m e? quae non? ( 44 )
Es el verso 65, i nco mp l eto:
"ego n i l l am, quae il l um, quae m e, q uae non . . ! si ne modo,
mori me m alim: sentiet qui ui r siem"
La cita parece h echa de memoria. Co st a emp lea interr o gaciones en l ugar
de ex clamaciones y elimina una de el l as .
70 . [sc. ironiae ]
Ter ent ius (I n
Andr.
):
Id p o pulus c urat scilicet. ( 67 )
Corr es ponde al vers o 1 85 de l a c omedia
Andria
, en el que se sucede, a
una frase de Si mo, es ta respues ta de Davos:
Meum gnatum r umo r e st amare.
DA. Id popu l us curat sci l icet!
71 . [sc . parad o xon]
qua m o do res mag na dicitur, modo mai or, m o do minor
quam ex pect atur. Terentius ( in
Heaut.
):
In m e quidui s harum rer um conuenit,
Quae sunt dic t a i n stultum, caudex , sti pes, asinu s pl umbeu s:
In illum nihil po te st. Nam exuperat eius st ult iti a o mnia h aec.
(93)
Corr es ponden a los ver sos 876-878 de
Heau t onti morumenos
:
In m e quidui s harum rer um conuenit
Quae sunt dic ta in stult o: caudex, stipe s, as inus, p lumbeus;
In i l lum nihil potest; ex superat eius s t ultitia haec omnia.
Stultum
es la versión que presentan l a mayoría de lo s manuscritos, así
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 34 7
como la del comen t ari o de Donato .
Nam ex
es una adici ó n de los mism os
manuscri t os que presentan
stultum
, y
exuper at
lo presenta n el B emb ino y e l
Vi cto ri ano . C omo
nam
lo añade t amb ién una segunda mano en el Bembino,
puede s uponerse que es t e manuscri t o est uvier a relacionado con el texto ut ili-
zado por Costa. Para l a inver s ión
omnia h aec
el ap arato crítico n o s eña l a nada .
72 .
Acyr o logia est quand o impropri a aliqua u ox pro propria usurpatur ( . ..).
Ter ent ius:
Nam quod tu speras, pr opu ls abo facile. (46)
Corr es ponde al vers o 395 de
Andria
, incomple t o :
Nam quod tu speres: “ propulsab o f acile ux orem his mori bus;
La mayoría de los manuscr itos tienen
speras
.
73 .
Non rar o
[sc. metaphora]
a rati onis exper te ad rationes partici pes (... ). Te-
rentius:
Quid i ll e gannit? (58)
Se encuentra en el verso 55 6 de
Adelpho e:
Quid i ll e gannit? quid u o lt? Quid ai s, bo ne uir , est frater d omi?
74 .
Pr oson o matia, La t ine A g no minatio , est cum eadem uox repetitur sed ali-
qua ex parte mutat a. Ter ent ius:
Inceptio est ament ium, h aud amantium.
(... )
Ter ent ius:
Ti bi erunt parata uerb a, h uic homi ni uer bera.
( 85)
La pri mer a corr esponde al ver s o 218 de
Andria
:
Nam ince ptios t amentium, hau d amantium
354 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Quintiliano, sobr e la an f ibol ogía, es cri be en VI I, 9, 6:
In plus amb iguitatis es t . Fit au tem per casus, u t:
Aio te, Aeacida, R o mano s uincer e poss e .
El v erso es de Ennio,
Anna l es
, VI, 5 (186 Vah l .). N o obs tant e, no s parece
que l a f uen t e de Costa h a sido Quin tiliano , puesto que of rece este vers o ha-
blando de la anf ib ología. No es pr o bab l e que C os t a t uviese una edici ó n de
Ennio y, además, a l comienz o del ca pítulo Q uin tiliano se refier e a A yax, lo
que pudo darle a C osta la idea de cons t rui r la fras e anf ib ól ica que ofrec e.
87. Aunque Costa n o dice que sea de En nio, leem os:
Hunc refertur kakosÚnqeton quando mul tae peri odi uoces ab eade m sy-
ll aba inci piunt, qua l is illa f uit inelega ns uocum c oagmentatio:
O Ti te, tut e, Tatis , tibi tanta T yranne tu l isti . (47)
Corr es ponde a
Annales
, I, 60. Pero po siblemente l o to mara de la
Ret ó-
ri ca a Herennio
, que en el cuar to l ib ro, 1 2, 18 pres ent a:
Et s i uitabi mus eiusdem l it t erae nimi am ass idui t a t em; cui uitio
uersus hic er it exem plo : (nam h ic ni h il pro h ib et in u itii s alienis
exem pl is uti:)
O Ti te, tut e, Tati, t ib i tant a tyranne tul is t i.
MARCI AL
88 .
Au t pro e f fec tu effici ens
[sc. met o nymia]
, u t Martialis
Pellibus ex iguis ar ct atur Liui us ingens,
Quem mea uix t otum bib l ioth eca capi t. ( 61 )
Se encuentra en el libr o 14 y es e l epigrama 190:
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 35 5
Pellibus ex iguis artatur Liui us ingens,
quem mea no n totum bi bliotheca capi t.
JUVENAL
89 .
Ac y rologia e s t quando impr o pria aliqua u ox pro pro pri a usurpa tur, ut
“sperar e” pro “ t imer e ” (... ). Iuu enalis
(Sat y . IV) :
Iam quartanam sper antibus agri s . ( 46 )
Corr es ponde al ver so 5 7 de esa sátir a:
Iam letifero cedente pruini s
autumno, iam cua rtanam sper an t ib us aegri s
strideb at defo rmi s hiems praedam q ue r ecentem
seruab at .
Posiblemente
agris
s ea un err o r, bien de impresió n, bi en de compren-
sión, aunque cabe la posibi l idad de que Cos ta cambi ara el caso por influencia
de
sp er antibus
.
PL IN IO EL JOVEN
90 .
Plini us (In
Panegyri co
):
Non adeo uideri s uicisse ut triumphares, sed
trium phare, quia uicer is. ( 103 )
Se encuentra en el
Panegyri cus ad T raianum
, 17, 4:
Non ideo uici s se uidearis ut t ri umphares, sed t riumphare quia
uicer is.
El aparat o crítico no seña l a ninguna var iante .
SALUSTI O
356 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
91 .
Vtimur peri phrasi cum turpia ac so rdi da exp rim ere uol umus, ut
ad
requi sita naturae
dix it Sal lustius
. ( 66 )
Se puede enco nt rar en los
frag . incert.
, 3 , de Sal u stio. Enc ont ramo s tam-
bi én que Quintiliano di ce en V II I, 6, 59 :
Pluri bus autem uer bi s cum id, quod uno aut paucio ri bus cert e
dici po tes t , explicatur, per … fras in
uocan t , circu mitum quendam
elo quen di, qui no n numquam necessitatem h abe t , quotiens dictu
defo rm ia oper it, ut Sa l lustius “ad requi s ita na turae” .
Est e pa saje de Qui ntiliano lo cita Co sta en e l mis mo parágrafo 66, omi-
tiendo preci samente la referencia a Salust io, por lo que cas i con s eguri dad ha
sido su fuente.
GELIO
92 .
Soloecismu s Sinnius Capit o apu d Gellium appellat imparem compo-
situram
. ( 40 )
No pertenece al cuerpo del texto, pues está situa da al margen, y, como
se puede observar en l as notas al t exto, se da m al el nomb re del gramático,
Asinius
en vez de
Sinni us
, q uiz á po r una l ectura rápida del texto de
Noctes
Att icae
, V, 2 0, 1 2:
‘Soloecismus’ l a t ino uocabu lo a Sinnio Capit o ne eiusdem aet a-
tis aliis ‘im parilitas’ appe llatus uetustiori bus Lat i nis ‘st rib iligo’
diceb at ur a uersur a uidelicet et praui t ate tor tuosae orationis
tamquam ‘strobilig o ’ quaedam. Qu o d uitium Sinnius Capito in
litt eri s , quas ad Clodium Tuscum dedit, h isce uerbis definit:
‘“ Solo eci smus ” es t’ inqui t ‘i mpar at que inconue niens com-
pos itur a partium o ratio nis’.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 3 57
Acerca de l
“u et us prouerb ium ” nulla dies sine linea
, parace que tiene su
origen en l o que Plinio refier e del pintor Apeles :
Apelli f uit alioqui perpetua
consuet u do nu mquam tam o ccupa t um diem age ndi, ut no n l ineam ducend o
exer ceret artem, quod ab eo in pr o uerb ium ueni t.
(
Natur alis Histo ri a
35. 84)
FLAVIO SOSIP ATER CARI S IO
93 .
Est autem epi theton, u t ait Fl auius Sosip ater, dictio uocabul o
adiuncta ornandi , destruendi a ut indicandi causa.
( 54)
Se encuentra en el
Ars g ram matica l ib ri V
de Fl avio Sos ípater Car isio,
IV 273, 2425. En e l tex to de Costa, en lugar de
ind icandi
aparec e
iudi candi.
Lo
más probab l e es que se trate de una err at a. L o hem os co rr eg ido se g ún el t ex to
original de C arisio.
La f uen t e de esta cita, c o mo Costa reco noce en su obra, so n los
Ap pos i ta
M. T. Cice ronis
de Pedro Juan Núñez, q ue recoge la cita t al co mo la da Cari sio .
HESIODO
94 .
Hinc Hes iodus, p oeta prudens et prouidus, ignauiam esse ab ho mini b us
rei iciendam nihilque esse q uod dii im mortales magis detes ten tur quam, cum
desidi a et neg leg en t ia hebescun t ingenia ho min um qua caeteris suae ae ta tis
poet is pr aes t iterat ele g antia, ceci nit his car mi nib us:
T
ῆ
j ¢r etÁj
ἱ
drît a qeo
ί
prop
ά
r o iqen œqhk a n
'Aq
ά
natoi.
μ
ak r
ὸ ς
d
ὲ
ka
ὶ
ὄ ρθιος
ο ἶ μος
επ
'aÙt»n
κα ὶ
τρ ηχ ὺ ς
τ ὸ
πρ ῶ τον
:
ἐ π ὴ ν
δ ᾽
ε ἰ ς
ἄ κρον
ἵ κηται
,
ῥ ηιδίη
δ ὴ
ἔ πειτα
πέλει
,
χαλε πή
περ
ἐ ο ῦ σα
.
Son los hexámetr os de
“ Erg a ka
ὶ
`
Η
m
έ
r a i
, 289 292:
τ ῆ ς
δ ᾽ἀ ρετ ῆ ς
ἱ δρ ῶ τα
θεο ὶ
προπάροιθεν
ἔ θ η καν
ἀ θάνατοι
:
μακρ ὸ ς
δ ὲ
κα ὶ
ὄ ρθιος
ο ἶ μος
ἐ ς
α ὐ τ ὴ ν
κα ὶ
τρ ηχ ὺ ς
τ ὸ
πρ ῶ τον
:
ἐ π ὴ ν
δ ᾽
ε ἰ ς
ἄ κρον
ἵ κηται
,
ῥ ηιδίη
δ ὴ
ἔ πειτα
πέλει
,
χαλε πή
περ
ἐ ο ῦ σα
.
358 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
La var iante ἐ π
'
en lu g ar de
ἐ ς apar ece recogido en el aparato crí t ico (
te s-
tis).
Existen o tras diver g encias deb idas a pequeños error es de impr es ión, que
hemos c orregido en e l t ex t o.
PLATÓN
95 .
Valet certe plurim um ad res pe rfecte consequendas imi t atio, sed nat urae
bonitatis e t exer citat ionis no n minor es t u t ilitas quae aperte colli g itur ex Phae-
dro Platoni s cum ad hunc modum cum S o crate l oqueretur :
Fa‹ . ' All
ὰ
d¾ t¾n t oà tù Ô nti ∙htoriko à t e, k aˆ p iqano à t ücnhn,
pîj k a ˆ pÒ q en ¥ n t ij dÚ naito por …sasqaˆ;
Sw. T
ὸ
μὲν
δυνασθαι
, ð Fa‹dre , éste
ἀ γωνι στὴν
tÁleon
γίνεσθαι
,
ε ἰ κός
,
ἴ σω ς
dü
καὶ
¢ n agka‹on, œ cein ïsper t' «ll a,
ε ἰ
μέν
soi
Øp©rcei fàsei
ῥ ητορικ ῷ
, e‡na i œsh ∙ Átwr
ἐ λλόγι μος
, pro slab
ὼ
n
™pis
ή
mhn te ka
ὶ
με λέτην
,
ὅ που
δ ᾽ἂ ν
ἐ λλείπ ῃ ς
τ ούτων
,
ταύτ ῃ
ἀ τελ ὴ ς
ἔ σ ῃ
.
La cita corr es ponde a F a‹droj 269 d:
Φα ῖ δ ρος
:
ἀ λλ ὰ
μήν
,
ὦ
Σώκρατες
,
κινδυ νεύει
γε
τοι ο ῦ τόν
τι
ε ἶ ναι
τ ὸ
τ ῆ ς
τέ χ νης
ἣ ν
ο ὗ το ι
ο ἱ
ἄ νδρες
ὡ ς
ῥ ητορικ ὴ ν
διδά σκουσίν
τε
κα ὶ
γράφουσ ιν
,
κα ὶ
ἔ μοιγε
δοκε ῖ ς
ἀ λ ηθ ῆ
ε ἰ ρ η κέ ναι
:
ἀ λλ ὰ
δ ὴ
τ ὴ ν
το ῦ
τ ῷ
ὄ ντι
ῥ ητορικο ῦ
τε
κα ὶ
πιθανο ῦ
τ έχ ν ην
π ῶ ς
κα ὶ
πόθεν
ἄ ν
τις
δύναιτο
πορίσ α σθαι
;
Σωκράτης
: t
ὸ
μ ὲ ν
δύνασθαι
,
ὦ
Φα ῖ δρε
,
ὥ σ τε
ἀ γωνιστ ὴ ν
τέλεον
γενέσθαι
,
ε ἰ κός
ἴ σω ς
δ ὲ
κα ὶ
ἀ ναγ κα ῖ ον
ἔ χειν
ὥ σ π ερ
τ ἆ λλα
:
ε ἰ
μέν
σο ι
ὑ πάρχει
φύσ ει
ῥ ητορικ ῷ
ε ἶ ναι
,
ἔ σ ῃ
ῥ ήτ ωρ
ἐ λλόγιμος
,
προσ λ αβ ὼ ν
ἐ πιστήμην
τε
κα ὶ
μελέτην
,
ὅ του
δ ᾽
ἂ ν
ἐ λλείπ ῃ ς
τούτω ν
,
ταύτ ῃ
ἀ τελ ὴ ς
ἔ σ ῃ
.
ὅ σο ν
δ ὲ
α ὐ το ῦ
τέχνη
,
ο ὐ χ
ᾗ
Λυσί ας
τε
κα ὶ
Θρασύμα χος
πορεύεται
δοκε ῖ
μοι
φαίνεσθ αι
ἡ
μέθοδ ος
.
En l u g ar de ἔ σ ῃ ∙ ή twr, el c ódice Vindobonien se 54 ofrece ἔ σ ῃ “ Op ou
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 35 9
dV£n; es l a c onjetura de Ald. Vo l lgraf f , que recoge algunas de Henry d'Es tienne,
las cuales pudo c o n o cer C o sta.
4. 2 Las fuentes r enacentistas
Costa va a utilizar en esta o br a fue ntes de autores cont emp o ráneo s, con
referenc ia ex presa o sin ell a. Vamos a estudiarlas a medi da que aparecen en el
texto de nuestr o autor. El texto de los au t ores c ontemporáneos que vam o s a
of recer l o of recem os adaptánd olo a la pu ntuaci ón mod erna en cuant o a la s
comas y puntos en el ca s o de Palmir eno y Semper e, de l os que n o hemo s tenido
acceso más que al f acsímil de la o br a en l a edici ón de la ép oca. En el caso de
Bos u l o y Suárez l o h emo s tomado del cd de l a co mpilaci ón de Miguel Áng e l
Garr ido, do nde se o frecen los t extos digi tal ment e, aunque l o hem o s c o mpa-
rado con el facsímil de la obra ori ginal y lo citam os por la refer encia de esta.
1. H i Er asmum, P olitianum, Apu l eium et huius g eneris alios pueri s im itando s
— hoc iuuentuti ut ilis simum, si bi uer o ho norif icentissimum esse ducentes
praeb uerunt. Quo rum scriptis — si quod sent io , ut mea fert nat ura, l iber e l o-
quar nec attingendis, non s ua modo sed, quo d m agis dolendum est, optimae
spei ado lescentum ingenia penitus co n f undun t ur et t anquam l itigio so H arp y ae
cont ac tu co n t ami nata retardantur .
(15)
Par a Costa est os autores no deben ser ut iliz ados para enseñar a l os más
jóvenes, sino q ue se deb en utiliz ar autores c lás ico s.
A este respecto es interesante señalar que, por eje mpl o, en el diálogo de
Fox Morcil l o ,
De imi tatione seu f ormandi s tyli r at ione,
en el libr o II , es te se-
ñala qué aut ores clási cos se deben em p lear par a im itarlos y po r qué r azón:
360 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
Ex his ergo o mni bus, Franci s ce, auctoribus quamuis permulti
boni s int, et in suo g enere praes t ante s, e Lati nis eo s, si me au dis,
qui ab aetate Cicer o nis ad Quintiliani tempora uix eri nt ; e Grae-
cis illo s qui a Plato ne us que ad Plutarchum flor uere, seligito ,
horumque a l iquem tuto ut in g enio t uo co n g rua t, s umi to im i-
tandum.
Franci s cus autem, ut erat mu lt a ro gandi cupidus:
– Placet — inquit – , Enuesia, mi rum in modum tuum istud de
auctorib us iudici um. Sed qu o nam obsecro m o do, qua ue ratione
im itandos esse illos pu tas? Num sine delec tu omnes an ex iis
quosdam, reiec tis aliis ?
– Mihi uero — ill e inqui t – , ac non mihi sol um, se d Quintiliano
etiam uidetur , l egendum quidem ess e scriptorum genus omne,
ut ex iis e ruditionem, iudi ciu m ac rer um copi am parem us ;
unum uero ex o mni bus o ptimum imi t andum atque h unc dili-
genter, non s olum ut inde do c t ri nam alamus, sed e t iam ut phra-
sin ac geni um ipsum, ex equamur. Reliqu orum aut em auctorum
lectione ita quisque u tat ur, ut s o lam ex i is quaerat erudi t ionem
uir t utes ue orati onis al ias , q uas nequeat in e o dem uno reperi re,
non ut ipso rum stylum im itatione uelit expri mer e. Velut i qui
Ci ceronem, aut Caesarem, aut Liuium, aut Q uin tilianum, aut
Sall u st ium imi t aturus cae teros l egeri t , e Pl ini o q uidem uerbo-
rum co piam ; e Liuio, Sueto ni o et hi sto ri cis omnib us r erum ges-
tarum no titiam; e Vitruui o architecturae; e Vegeti o rei mi litaris;
e Columell a e t Var rone rusticae; ex aliis demum co piam et
rer um aliarum et uocabulo rum propriorum par abit. Nec e tiam
eri t inutile, uir tut es quasdam e singulis scri pto ri bus caper e, ne-
gl ecta f orma orationis, ne imi tat io unius a l terius co n t agione
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 36 1
quasi deformetur. Vt e Cice rone, si Caesarem i mitere ube rta-
tem, e Quintiliano el egan t iam et neruo s, e P l inio pr oprietatem,
grauitatem e tragicis et po etis aliis, e philos ophi s subtilitatem
desumes. Qui h oc animo sese ad imi t andum l ege ndo sque auc-
to res conuerterit, is q uidem comm o de o p t atum s t yl um assequi,
et fructum lec t ionis uber ri mum capere po terit.
2. H o c au t em aliquis ita a no bi s dictum non int ell iga t , u t cum il l is qu at uor
aliquem conferam us qu os ad i mitandum pri nci pes es se uo l umus quibusque
tant um in el o quen t ia trib uim us, ut e coe lo qua si de lap s os et in diui no
Miner uae co ntuberni o l iber aliter educato s esse fateamur . H oc t amen unum
audeam a H rm are quotiescumque Celium Secundum, Car ol um Sigonium,
Longolium, Sad o letum lego l ego aut em imi tationis et del ecta t ionis causa
saepissime, dispeream nisi a rti F ci o sa et pl ane diuina i l lo rum princi pum opera
mi hi uideor percur risse, qui, s i ho c t emp ore reui uiscere nt, non a l ia meo
iudi cio quam i e orum li ngua loquerentur .
(18)
Los au t ores menci onado s en este pasaje son a l a bados por Co st a , q ue
afirm a leerlo s con g usto y a menud o. E l elogi o a Celio Secundo Cur ione
(15031569) es curi o so, pues to que fue un reform ado, aunque un g ran h umani sta
y gramático ita l iano, c o n o br as dedicadas a comentari o s de vari os discurso s
cicer o nianos y a sus obr as de retó ri cas
150
. C arlo Sigo ne
151
(Car ol us Sigo nius, ca.
150
Entre su s a bundan t e s obra s pode mos c ita r:
De literi s , d octrinae que p u eri li, li b ri
quinq u e,
Basile ae, ex o f ficina Ioann i s O po rini 1 5 46 ;
De o mni artif icio d issere ndi a tque trac tandi
summa,
B a sileae, e x offic ina Joann is O por ini 1 5 47 ;
Ep ito me d ialect icae Joachi mi Pe rion ii
artif icio s e collecta , a t q ue in ca pita di strib u i t a, tyr onib us hu i us ar t i s maxime ac co moda t a,
Basileae , Jo. O por inus 1 5 4 9;
M . Tull ii Cice roni s Ph ilippica e oratione s X IV in M. An t on ium,
Basileae , Fro b en , 15 51;
De gram mat ica siue de litte ris d octri naeque p u eril ii lib ri s ex ,
Ba sileae,
per Io. O por inum, 155 5 ;
In M. T. Ciceron i s Oratoria s Part itione s ex plica tion um libri tre s. His
acc esere Cice roni s trium d e O ratore l ibror u m s u m ma ab s ol utissima ,
Bas ileae, per I . Oporin u m ,
1556;
The s au rus lin guae latinae , si ue For um Roma n um,
Basileae , Fr oben, 1561;
De bell o
Meriten se histo ria no u a ,
Bas ileae, pe r I . Oporin um, 1567;
Logice s eleme ntoru m li b ri qua t uor,
quibu s ad Aris t o t elis Organ um ad i t us ape rit u r,
Bas ileae, pe r ioann em Opo rin u m, 1 5 67 .
151
Su o bra fue em inenteme nte de corte hist órico . Tam b ién esc ribió:
Re gum , c ons ulum,
dictato rum ac ce nsor u m Ro manor u m fas ti,
Mutina e, 15 5 0;
De antiq uo i u re ciuiu m Roma n or um,
362 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
15241584 ), es un h umani sta i t a l iano, q ue dio a la prensa, ent re o tras obras, una
edici ó n de Livi o . Chri stophe de Longueil (Christ o phoro Longolio, 14 9 01 522),
humanista de origen flamenc o , educad o en Parí s y t rasladad o a Roma, f ue otro
de l os cice ronian os co nvencid o s. Fue amigo de Pietro B emb o y de Jacopp o
Sadol e t o, cardenal italian o y co ri feo del cice ronia nismo , que t amb ién incluye
Costa en esta r el ación.
3.
Iam uero, ut legis, quam tul erant magni liber ali um artium parentes Cice ro
I lib. cap. 2
De O v .
e t Socrates in dial o ‹g o ›
P haedro
mem ores uideamur ,
Elo cu t ionem dicamus idone o rum uerb o rum et sent entiarum ad rem inuentam
accommodati o nem. Es t enim singul orum ue rb orum ele c io et colloca t io,
sentent iar um quoque cum g rau itate accomm o datio retinenda et in splendida
dignitateque praesta nt i o ratione ita cum rebus uer ba debent coniungi, ut uerb a
reb us l ucem, res uerb is splendorem a v err e uideantur, ut, si q u o duis h orum
defueri t, el oquentis nomi ne indi gna censeatur. N eque al iqui d sine del e c u es t
ita et sine puri tate dicendum, sine iudi cio turpite r conne c e ndum et sine u l la
uenustate e v unden dum, ut mu g ir e aut boare po t ius quam dicer e uideam ur.
Cur emus itaque princi pio, ut quemadmodum ar chite c i sump tuosa aedi F cia
ere c ur i ca lcem primum , lapides, ligna et id g e nus reliqua de l igun t , dei nde
coniungun t ; pari nos etiam ratione singul a uer ba deligamus dele c a, no n
utcumque, n on t emer e, non for tuito, sed cum iu dici o et arti F cio coll ocemus.
(27)
Semper e comienza s u
Met hodus orator iae
co n e l l ibr o dedicado a la e l o-
cución. Define l a Retórica y enumer a sus partes , y en pri mer l ugar co loca la
elo cuti o
. En la p . 5, donde c omienz a el cap. 4 del l ib ro primer o , escrib e:
Ven etiis, 15 60
; De dialo g o li ber,
Ven etiis, J. Z ilet us, 1 5 62;
De repu blica Athe nien s ium li bri I III ,
Bononia e, 156 4 ;
De b ini s co mitiis et le g e c uria ta po s ter ior cum N icolao Gru ch io d is p u ta tio
,
Bononia e 1566
.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 36 3
Elo cu t io, cuius t an t a uis est ad dice ndum, u t s ola ab el ocuend o
nomen habeat, est prim a pars Rheto ri cae, quae docet elec t io-
nem uerbor um & orato ri am col lo ca t ionem. Q u emadmodum
enim gramm at icus singu las oratio nis parte s co g n o scit c o gni t as-
que componit, non casu, sed praeceptis suae syntaxeos diligen-
tissime s eruati s; et u t architectu s do mum aedificat urus, primum
arenam , cal cem, lapides, ligna & r e l iqua de l igit, d einde coniun-
git, ita debet orator (cum sit ueluti quidam o rati onis archi t ec-
tus) singula uerba deligere delect aque, non teme re & f ortuito ,
sed iudi cio & arte collocare.
La def ini ción l a of rece Cicer ó n, quien en
De inue ntione
I, 9 escri be:
elo -
cutio es t idoneorum uerborum [et s ententiarum] ad inuentionem accommo-
datio
.
Mateo Bosulo, e n e l libro segund o de sus
Ins t ituti ones orat oriae,
p. 165,
escri be al r especto :
Quam Graeci
φράσι ν
, Latini elocutionem dicunt. Est autem el-
ocutio Rhetori cae pars tertia eaque praeci pua ac max ime pro -
pri a: ea eni m Rhetor a caeter is ar tificib us quam long issim e dis-
tinguitur. Elocutio si cr edim us Ci ceroni, est idon eorum uerbo-
rum ad rer um et sent entiarum i n uentionem accomm o datio: ue l
est o rationis i l lustrandae exornandae que ratio: q u ae trib us part-
ib us , eleg antia, scilicet , dignitat e, e t composition e, uel numer o
to ta c ont inetur . El oqui enim aliud nihil est, quam pol ite, or-
nateque dicer e, et omnibus tropo rum ac figurarum lumini bus
orationem ill u st rar e, atque ita illus t rar e, ut reb us uerb a r espo n-
deant, id es t , effice re, ne res gra ues quidem et magnae uerb is
humilib us explicentur , neue co ntra tumido , at que inflato
dicendi gener e quae leuia sunt, et parui po n deris exequamur : ne
dum amplificandi studio longius euehimur, et in nugis
370 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
So l o ikism Òj est , i nq uit Asinius capit o apud Gellium , l ib . 5 , ca p.
20, impar & inconuenien s comp o situra partium o r ationis. A ue-
tust iori bus st ri bligo dicebatur, a t ortu osae orationi s prauitate.
Ab aliis impar ilitas . Per s ius Saty ra 1 modum l oquendi depr aua-
tum loquendi sar t aginem u oca t.
Fit autem, autore Diomede, solo eci smu s g enerali t er modis 14,
per immutationem generum, cas uum, numerorum , per s ona-
rum , t emporum, ordini s , accentus ; qualitatem; modos uerb o-
rum ; aduerb ia; p raeposition es; g radus s eu co l l a t io nes; per g emi -
nationem abnue ndi.
10
Di lucidam autem o ra t ionem e H ciemus si hae c uitia f u g iam us, q uae sunt:
¢m fi bo l
ί
a,
ὑ
pe rba t
ό
n,
ἔ
kle i yij, bra c ulog
ί
a,
ἀ
ku rolo g
ί
a ue l
ἄ
ku ron,
kak
έ
mfaton, t a pe
ί
nws ij.
( 41)
Sigue Bosulo e n sus
Ins t itutio n es Orat oriae,
pp. 172173:
Vi tia perspicuitati cont rar ia sunt ¢ mfibol
ί
a ,
ἀ
ku rolo g
ί
a ,
ὑ
perbat
ό
n ,
ἔ
kle i yij , br a cul o g
ί
a .
Salvo el o rden, par ece que Cos ta le si gue en esta e numeraci ón.
11
. Amp hibolia est uitium in orationis stru c ur a quae e H cit ut o ratio sit
ob scura et s ensum reddat du pl icem , ut s i quis i t a loqueretur : «Cer t um est
Aiacem Telamonium Vl ix em interfecisse». Huiusm o di quoque f uit i l lud quo d
Pyrr h o Delphicum ol im o raculum responderat:
Aio t e, A eaci da, Ro manos
uincer e po sse
.
Quae orati o nes, si per patient em e t, ut g ram matici loq uun t ur,
per passiuam uo cem c onuertan t ur, auferetur uitiu m amphib o liae.
(4 2)
Mateo Bosulo c o ntinúa de l text o anterior de finie ndo est e vi cio:
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 37 1
'Amfi b o l
ί
a es t ambi g uitas orationi s qua lis hae c est , Aio t e,
Aeacida, Roman os uincere posse . Nam ut ri uicto ri a promittatur
incer t um est : tum haec, constant fama percreb uit P ompeium
Caesar em uici s se.
12 .
H yperbaton, ab alii s synchysis dici t ur, est qu oti escunque om ni ex parte in
oratione di c ionum ordo perturbatur ; uoca tur latine confusio . Vir gilius
(I
Aeneid.):
Vi na bonus, quae dei nde cadis onerar at Ace st es
Litto re Ti nacri o , dederatque ab euntibus her os
Di uidi t; et di c is maer entia pe c ora mulce t.
Quae uer ba i t a clare d isponentur: heros, qui er at Aeneas, diuidi t deinde
uina quae bonus Aces t es, rex Sici liae, onerar at cadi s et deder at Tr o iani s
abeu ntibus T inacr io l itto re, hoc e st Sici l iae portu s.
Quemadmodum autem, si male adhibeatur et pert urbate uerborum ordo
to tam c o mposi tionem co nturbat, s ic qu oque nih il magis numerosam e H ciet
quam opportuna ordini s mutatio . Huius quinq u e sunt speci es :
ὑ
ster o log
ί
a,
¢nastrof», par
έ
nqesij, t m Ásij, sÚgcus i j, de quibus Beda (in lib ello
De tropis
Sacra Scr . )
re c e br euiter que disserui t .
(43)
Mateo Bosu lo e scrib e sobre este vici o l o que s igu e:
`Uperbat
ό
n est impedi ta & im p l icata c o ns tructio i n quod uitium
saepius incurr unt , q ui pl us quam par est , numer o & co mposi-
tione student . Interdum t amen inter ora t ionis ui rtutes
ὑ
perbat
ό
n numer at ur cum id o rationis decor & co mposi t ionis
372 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
ratio po stulat . Fieret enim ut ait Fab. saepissime aspera disso -
lut a, dura et h ian s oratio si ad ordini s necessita te m uerba red i-
gantur
152
.
La referenc ia al l ib ro de B eda l a to ma casi literalmente, pues en él se
puede leer
153
:
`Uperbat
ό
n
es t tran s censio quaedam u erb orum ordi nem turbans,
huius s pecies s un t q uinque :
ὑ
ster o log
ί
a, ¢na strof», par
έ
nqes ij, tmÁs i j,
sÚ gcusij.
13 .
Ec l ipsis est in o ratione defe c us, i‹d est › quan do aliquid desideratur in o ra-
tione leg i timae cons tru c i o ni necessarium q uo minus plena et perfe c a ui-
deatur. Ter entius (i n
Eunucho):
Ego ne il l am? quae me? quae n o n?
(44)
Mateo Bosu lo e scrib e al respecto:
”Ekleiyij est cum nece s sari a dicti o in oratione praetermi t titur,
ita ut nul l us inde sensus perfec t us elici possit. A l iquando t amen
eclipsi communis ita loquendi usus sensum adiiuuat, cuius ge-
neri s multa sunt <epi >s tolis ad At ticum .
Mosel a no s obre este vi cio escrib e en la página 31 de su
Tab ul ae
:
”Ekleiyij de f ectus cum sermoni al iqui d deest quo minus plenus
sit. Vir g .: I tal iam f a t o profugus, deest a d. T eren . in Eunuch.:
Ego ne ill am ? q uae illum ? quae me? quae n on? Item : Q uid mu l tis
moror? quid m ulta? paucis te uolo.
152
En e l text o
red i g e in epire ntur .
153
En la pá gina 25 de la edic ión q ue hemo s con sultado :
Liber Be dae p resbyter i An g lo s a-
xonis de Schema t ib us & tropi s .
Basi leae, ap u d Bar t hol omae um W est hemerum, 1536.
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 37 3
Como se puede o bser var , el ejemplo lo of rece Moselano, y la de finici ón
parece de C ost a.
14.
Brachy logia es t cum res di H cilis br euius q ua m eius ferat di H cu lt a s decla-
ratur. Erit autem maxi ma orationis uirtus s i singulis uerb is interua ll is
distin c is multa paucis comp le c amur et si adhib eatur quo tiescun q ue acriter
eri t lo quendum, mem bratim uero caesi mque dicemus. Vi rgilius
(I X Aeneid.):
Ferte ci ti ferrum , dat e tela, scandi t e mur os.
Ci cero
(Pro Cor. Bal .):
«ta l is in rem no stram lab o r ass idui t as dimi catio
uir t us digna summo im peratore».
(45)
Mateo Bosu lo e scrib e al respesto de este vi cio:
Braculog
ί
a e st cum de re graui ac diff ici li breu ius dici tur quam
eius g raui t as pat iatur . Est et iam braculog
ί
a uir tus orationis
cum paucis plura complectim ur. Q uale il l ud est a pud Sal <l>u s -
tium, Mithri dates co rp ore ingenti, perinde armatus
154
. Mul ti
tamen cum eam auide nimi s & superstiti ose conse ctantes pro-
lixi t atem fug iunt, pro l abuntur in obscuri tat em. Nam ut scribit
Horatius in lib ro de ar t e poe tica:
Maxi ma pars uatum, pater & iuuenes patre di g ni
Deci pimur speci e recti: breui s ese laboro,
Obscurus fio .
Idem paul o post:
In ui t ium ducit culpae fug a, si caret ar t e.
154
In s. Or.
VIII , 3:
Ac mer it o la udat ur bre u i tas inte g ra, s ed ea min u s prae s tat , q uotie s
nihil dici t , ni s i q u od nec esse est, brac u log
ί
a n u ocan t quae red detur in ter s che ma t a. E s tuero
pulche rri ma, c um plura pa u ci s co mplec timur , q u ale ill ud Sallus t ii e st: “Mithr idates corp o re
ingent i, peri nde arm a tus ”. Hoc male i mi tantes s eq u i tur o bs c uritas .
374 | P á g i n a L a s f u e n t e s c l á s i c a s y h u m a n í s t i c a s
15. Acyr ologia e st quando im propri a aliqua u ox pro propria usur patur, ut
«sperar e» pro «timer e». Vi rg‹ilius› (I V
Aen.
):
Hunc ego si po tui ta ntum sperare dolo rem .
Ter ent ius:
Nam quod tu speras, pr o pu l sabo facile.
Iuuena lis (
Saty.
IV ):
Iam q uar tanam sperantib us agris.
( 46 )
Mateo Bosu lo e scrib e así sobr e esto:
'Akurolog
ί
a uel
ἄ
ku ro n est cum impr o pria uox propriae l oco
ponitur, u t “m inar i” pro “p ol liceri ”, & “pr omitter i” pro “mi -
nari ”, Ho ratius: At qui uultus erat mu lt a & praec lara minanti s,
pro egria quaedam p o llice ntis. Ter entius, s a t is sci t e promittit
tibi , pro “mi nat ur” . Eiusdem gener is ill ud est a pud Plautum.
Nam quo d t u speras, propul s abo f aci l e: eo eni m lo c o “speras”
pro “tim es ” usur pauit po eta
155
.
16 .
Manea t au tem al ta men t e r epostum, parta sem el uer borum copia, sedu lam
dandam ess e oratori o peram , u t quae sint lat ina a ut barb ara, quae urb ana aut
agrestia, quae laeuia aut aspera, quae usita ta aut inusitata, quae propri a aut
assumpta, quae pu dica aut o bscena, quae nitida aut sordi da, quae u e t era aut
noua, quae grandia aut parua, quae tarda aut u ol ubi lia, quae sonantia aut
exi l ia, quae s ublim ia aut humilia, quae denique graui a aut leuia, alta et s ublim i
155
Nam quod tu sp eras, pro p ulsabo facil e. His moribus dabit nemo ] Sp e ras, id
est, times,
ἀ
kur olog
ί
a : et prop ulsabo, id est , re pellam: u n de abiec tio et d epulsio
criminis . Si perseve ras in his morib us, nec Ch r emes n ec alius dabit tibi filiam sua m.
Hic rur sus i ncidit alia quae stio .Sed quale mcu mque inv eniet pater, ne det his moribus
(si Z.) pe rseveres. E . (P. Tere n tii Co moediae se x, p a g. 1 94).
e n l a o b r a r e t ó r i c a d e J u a n C o s t a y B . P á g i n a | 37 5
mente perpendat . Ex his uero alia a l ii s sunt nitid iora sublim iora asperiora et
aliis alia quodammo do usi tat iora.
( 49 )
No es una copia directa, pero en Strebeus
(De el ectione & oratoria co -
llocatione uerb o rum l ib ri duo,
Lug du ni, apud Seb . Gr y phium, 154 1, lib. I, cap.
IX, p. 50) puede leer se:
Sciant quam uaria sit nat ura ue rb orum. Sunt eni m pudic a obs-
coena, nitida sordida, us itata inusita t a, La t ina bar bara, urbana
agrestia, sublimi a humilia, graui a l euia, pro pia assumpta, uetera
noua, sonantia exi lia, grandia parua, tarda uolu bilia, l enia as -
pera, integra corrupta . Est e t quiddam medium i nt eri ect um, ut
inter priscum et nouum ‚ inter sonorum et tenue , inter grande
et paruum , inter tar dum et uo l ubi le, inter lene et asperum.
17 .
Horum o mnium exem pl a uer borum recenset accurati ssime Lo do<u>icus
Straebeu s I lib .
De Elec. et C o ll. uerb o rum. ( 50 )
Efect ivam ent e, to d o el l ib ro primer o de su
De el ectione et collocatione
uerb o rum
lo dedica Strebeu s a l as distintas clases de palabras, según su género,
y a las que se deb en o no usar, com o puede comprobar s e en su í ndice:
qui fug iendi magistri, cap. 3; qui f ugiendi scri ptores elegant ia-
rum , cap. 4 , qui magistri, quique scri pto res deligendi, cap. 5;
quae pars Rhet o ricae prima discenda, quae partiti o uerborum ,
quaeque ex illis aut l e genda, aut repudi anda, cap. 9; de uerb is
sordidis, cap. 1 0 ; de uerb is inusitatis, cap. 11 ; de ue rb is b a rb aris,
cap. 12; de uerbi s ag restib us, cap. 1 3; de uerb is h umi libus, cap.
14; de uerbi s sublimi bus, cap. 15; de graui bus uer bis, et leuibus,
cap. 16; de uerb is ueterib us e t n o uis, cap . 1 8, de uer bis grandib us
et parui s, cap. 20.
[Document text truncated for crawler view.]