Augustini Steuchi ... Episcopi Kisami ... Enarrationum in psalmos Pars Prima : qui est primus psalmorum liber iuxta diuisionem hebraeorum ; adiectae sunt explanationes aliquot nobilium psalmorum quorum argumentum est...

ad ADR OBRA OD, tmt MIS Zu à M HI li a et nn nn nm D T€ Same lle rsen aa ucc des. dio ume av emMMÁ—— TPAISNNNONDEESE E LLL Eti Qupd :j S251 AANVGVSTINI. STEVCHI EVGVBI NI EPISCOPI KISAMI, SEDIS APOSTOLFE .GAB BIBLIOTHE- ENARRATIONVM PSALMOS PARS Quiefl primus Pfalmorum liber, iuxt diuiflonem FIebreorut, ADIECTAE SVNT EXPLAN OT NOBILIVM PSAL M|O*R V QVvVORVM ARGVMENTVM g$T Rege JACefta. (yeatione mund: Genera bumani conditione. - 7 celeftr. ; Pfalmorum in hoc opere explana IN ALIQV 1:3. VIRTVTEDVCE CARII, Zz 1L e n SS j torumjin calceoperis inuenies. e» c "IMAM f? DM ERI RERLY Noe UNES. T. res nO ATE PCITERUTT REVERENDISS. IN CHRI STOPATRI AC DOMINO. DN. IOANNI BELLAIO, SS ROM. ECCL. CARDINALI TT... Wl ÁDRIANI, SEBASTIANVS GRYPHIVS S, D. zjA Es r,amplifsime Domine, literatorum pené o- $4 mnium in edendis fuis lucubrationibus confuetu- «4l do, ut principis cuiufdam, ac primarii uirr, quaefito SEI praefidio fibi confulant. Ac mihi quidem pruden- ter , & quod ex ufu fit , facere uidentur. Nam cüm aduerfus inuidorum , & obtre£tatorum hominum jesscams amem 573 maleuolentiam omnibus modis fibi prouidere de- beant,fzepe ad illuftres,&c dignitatepotentiaQ; praeditas perfonas confu- giunt : atq; hoc quidem pacto fuis illi fcriptis aliena tutela prudenter, ut dixi, & caute, ac fapienter confulunt. Caeterüm cm haudquaquam de- futuros effe fentiam , qui noftrum hoc inftitutum arrogantize tribuant, quód alienos labores ipfe cuilibet arbitratu meo dicare audeam: breui- ter eas caufasquae me ut hoc facerem impulerunt;aperiam. Auguftinus igitur Bugubinus olim Kizami epifcopus, & propter admirabilem eius — — — do&rinam Pontificis Romani bibliothece praefeCtus, càm anno fupe- . rior : E 10 ; EA e praeter egregia opera quamplurima , quze iampridem in omnium diolorum manibus habentur , hos pulcherrimos in Dauidem com- mentarios ad me perfesendos curaflet, mandaflet etià ut quamprimum poílem eos typis meis exculos Tacrarumedscerarum ftudiofis quibus iple omnes fuos labores , omniaQ; ftudia confecraffet; egendos-exhiberem: | idq; ego qua initio uoluntate me facturum recepiffem , eadem certé aut exiguam exiguam effe fentioartem denig;, fi quan me eft, eam in praeclara eius ingenii monimenta omni ornamentorum genere illuftranda, perpo- liendaq; cóferre. Initium autem inde facere uoluiid quod erat in imani- bus, Commentarios uidelicet in Dauidis Pfalmos ; quibus ille legendis atq; edifcendis animum pietate plenum atq; eximium aduerfus mortent aduentantem cofirmabat,ty pis noftris excufos promulgando, & quem- admodum ille cupiebat , Gicrarum literarum ftudiofis communicando. Verüm illi etfi omni eruditionis genere ornatifsimi inftru&tifsimiq; ha berentur,neq; quicquam ad fummam eorum commendationem delide rari pofle putaretur,illo tamen carere fubfidio uidebantur,de quo initio huius epiítolae memorauimus. Nam cüm illi etiam,quorum 1n uita lefe tuendi & conferuandi facultas maleuolos homines ab iniuria inferenda deterrere potelt;illuftrium tamen hominü preefidia undiq; conquirant, quibus ipfi fuis fcriptis confulant : quantó zequius elt egregios hoslabo- res,carentes iis rebus omnibus quibus parentum uita folicitudo; profpi- cit,alicuius tutelae atq; prafidio committere? In eo autem homine con- quirendo,quem tandem meliorem atq; amplioré,lliuftrifsime Domine, inuenire pofsimusquàm te ipfumécuius tanta erga horumlibrorum au- torem beneficia extitere , ut 1pfe te parentis loco lemper coleret : mini- me(; dubitari debeat,quin omnes fuos quofcung, labores,f1 nuc uiueret, amplifsimo tuo nomini confecraret : eaQ; beneuolentia comperta eft; ut illius libris, quafi orbis liberis tutor legitimus parente reliétus efleui- deare.Quosli alii cuidam quamuis opibus poten dat illuftri principi di- carem , cuius bellicae quidem res praeclare geltee fummus Jaudibus eiter- rétur,nullaueró neq; facrarum hterarum,neg linguarum cognitio exi- fteret:fortaffe maiorem buius mei confilii caluniandioccafionemmale- isdifcipli- - uolis hominibus prebere. Sedcümin teÍcientia omnis gener narum ea fitu non in Galliatanturm;que- amen eruditifsimis homini- busabundat fedin.exterise iam nationibus pares habeas nullosaut certé - »aucifsimos , eür i; dignitatis gradum pro multis tuis meritis obtineas, "quem pauci admodum confequi potuere, & quó altiusafcendi nunc re- & fa&is uix potelt : neminem profe&tó tam agreftem futurü exiftimo, qui non uideat rette me atq; iudicio fecife,cüm hos pulcherrimos com-- mentarios in tuo nomine apparere uolui, Eos igitur Amplifsime — Domine qui quafi fuapte fponte in tuam tutelam confu- giunt,beneuolo animo accipies. Ita enim oftendes,qua tu ergamortales humanitate atq; beneuolentia uteris, eam te aduerfus ipforum pofteri-. fatem integram inulolaamQ; conferuare, . Vale. Lugduni Xx. CALEND. IVi. M. D. XLVIIL ^ y^. em uU U.C ENARRATIONVM IN P SAL WM QS ARS PR I. AE M A. kj Qui eft primus Dfalmorum liber, iuxta dis uifionem Flebraorum, AVGVSTINO EVGVBINO $EDIS APOSTOLICAE BI BLIOTHECARIO AVTORE. ^B! admirabilis , € uelut lumen humano generi reful» gens ín terrís : tum uero Pfalmis tanta rerü magna; | rum, atcp altifsimarü fecunditas ineft, ut long? re liquís Veteris teftamenti librís (int preferendi. Hic j| quae cceleftía contemplatur,fiue quae res humanas, 38 quas díuina prouídentía gubernet,ad merítos ines e adducens, ediflerít, Vberríima quoq; de moribus, : dj uirtutibus,quaru princeps Philolofoplus quog; es m sima Jorge paucis nota fnisrátum rerum myliee ! cantantu r. Eft autem Palm us,uox Girzca,quam primi Se2 pruaginra interpretes, a | ras literas stanslerenies, procarmine facro ufurparunt: Odasoel Hymnus ar RN catur. IVlos autem hec ípfa Pfalmorü ratio longe mice cit prifcis : liec bera quans | do, ut Plutarchus ait , uetuíti Poétze, & Theologi , Mes & naturales, He» roumtp fortía facta rythmis c canebát, V elut Empedocles,& Parmenides, Anaxas goras, & Pythagoras, quorü carmina apud Philofophos de rebus diuinis pafsim habentur. Ante hos,L'inus ;Orpheus, NMlufacus,qua de re Plutarchus , neóroy ui qd mapa iun oi iquadGqa T Joyuila v i) qe Aoyst savie o gd i) Bajo) P'ateusvid'ue.s D zugayit; * ) Egcred'oxA nie, 30 xj OzAA6, VSte0y j exu (vro. Eorum longe uetultíores Sibylle, quas cum —idem,atcg Prophetas [piritus afflaret, edereniqg miranda carmina,ea eemulaii po - fteriores,& morem carminis, X myftería que ceciniffent,ufurparunt. Ab Hebreis igitur uatibus, qui fuerunt omnibus his uetuftiores, quemadmodum plerag; alía, ut decreatione mundi,de rebus diuinis (ermo,hacprofluxerunt, Siquidem /E y: ptios,qui propterloci uicinitate,línguetp affini, mores Hebreorü,& Theo; logíam ufi (urpaffent,Platone te(te, Graeci funtaemulati, D'aemones autem Spiritu fanciu,quiProphetas, Sibyllast infpirauerat,imitati, oracula fua toto mido ma^ iore ex parte carmine fundebát. Ab antiquifsimis Hebreorü (nam, "elofes omn: - ueutifsimus, carmé Deo cecinit) peruenit hzc ad alías nationes Pfalmorü ratío. Eam SHE dA oncs,Poétz, T heologitg Grecorir fufecperunt, ]nHebrzis à Spiritufanck o,f apre prophetiz habuir exordiu:qua UH dona paticinía,do»s nata rerü futura rü predic ig tede ratio canendi, nfy concentus infpira: Dee T4731 tus, Bv M omnium facrarumlíterarum philofophía eft. purifsimus uníuerfz theologiz fons decurrit, (iue à jov d S s er ; : uia Rust ac R Up MA e EE e Tt en edocet. : EET Iure ecc eee QVI NON ABIIT Íncon(lio impiorum, Xínuía peccatorum non fte AVGVSTXVoOVDb ENARRAT. tiores uehementer obeffe, áp d do leap G9, Gp vla. inso Bon à Boer dy edotynlieg, s sg lauAG- Gi abrBy mois yon. Cue dicantur utilía, fi excedant , aut nocere neceílarío aut nullam effe pofsidentibus utilitatem, Díuitias effe ueluti organum dicit : fi maius, quàm deceat,fit organum,non profit,fed noceat. Idem quoqp,ravzu 42 às vr Bona ywógdunt, xelese arti: olop aiiroe qvos ystoudurG Sod ptai]at xo: adl vows IDiuitiarum affluen tíam; non modo non prodeffead uirtutem , X beatítudínem , ut reddant deterío? 1es , & fuperbos , contemptoresqy aliorum quí eas pofsident, C)uare philofophi quocp fenferunt,, ín diuítijs non effe felicitatem: uiderunttg maiorem quandam, acfufpexere beatitudinem , díuítijs comitibus nonindicentem: Animi , inquam, beatitudinem, fimilem felicitati Deorum, ex fapientía, lanctitate , pietate, animo : diuinitus affecto. Cum fimilis eft animus nofter animo Deorum,Hancagnofcunt folam facra litterae, fed addunt,edi(lerunt, quae philofophi uidere non potuerunt, Hocítem nomen Graccum, fi Platoni credimus , índícat. Díciturenim Buderaon — — beatus. Daemonemille animum dicit effe ; & Budeemonía , eft felicifsimus , opti sus animi ftatus, Bonitas animi, cum beatus, felíx, tranquillus inter gaudía folis notá píjs uerfatur animus, Itagy refertur hocnomine ad anímum folum beatitus do. Aliud autem nomen quo funtufi hocloco Septuaginta interpretes pagi, -ádemt facrze literze pafsim ufurpant, defignat immortalem , incorruptibilem, quafi gixie fineleto. Beatus ergo proprie dicitur ís quí immortalis eft, Ecuera beatitudo ín immortalitate declaratur. Itagp quod aít. Ariftoteles de beatitu dine, quod cum felicitas fitres quaedam perfecta , nihil autem in corpore perfe: étum eft , nulla uirtus , nullum gaudium , concludítqg dw «X 5 tvd'agoría Quis rkAeae wigyae 1g deerlo ie. Beatitudo erít operatio perfectz uitae , fecundum uír? tutem perfectam, INon erít unquam hacín terrís nifi ín immortalitate beatítu do, & ín ea , quz dicitur àx9weas, deificatione, - Quandiuenim defiderabit infa tiabilis animus , defiderat autem perfectionem fupremam , eap eft deificatio, nunquam quieícet , nunquam fedabitur cupiditatis ftus , nunquam beatus erit, Dico igítur perfectam, beatamtj illam uítam , & ut idem aít Jvyss dya9as eigyamp Animi boni operationem, & quafi gaudíum infatíabile, in terris, &inhoccorpo: re , quod aními carcer dicitur nomine Girzeco cápscsiga, inueniri non poffe, C)uod idem Aríítoteles facilé concefferit, Sepenefcio quibus gaudijs perfundimur, qua^ dam dulcedine gaudetanii nus; adu: nfuetau ofuptas : pofteauclut aura le2 uis difcedit.animum mceftum relinquen: qualenonnunquam (ibi teftatur Augue ftinus accidí: Ie, Tales ínquá;arbitremur partículas cfTe beatítudinis,im aginemqs fugacem perfectz perennis uítze,qua Deus,animi (p cccleftes femper funt beati: INos autem(ut aít Ariftoteles)aliquando, idcp raro,& breui, Habetigitur beatitu douera perennes , continentesQ; uoluptates , nunquam interpellata gaudia, E duntaxat ín ccelo , cum deíficatus animus , nihilamplius habuerit quod concupis ee Ícat. Nunquam autem defuerit quod aueat, nifi cum Deus effectus , quod facre littere promittunt, nihilerít amplius defiderijs eius occurrens, Hancigitur po tifsimum pfalmus beatitudinem refpexit:fed GC illam przedicauit , qux percipitur in terrís ut Ariftoteles retulit , ex optimis actionibus , uitaCp iufte , píeQg ducen2 da, Dequa& ipfe Aríftoteles , & Tullius de Finibus bonorum & malorum: € in T hufculanis. Hac autem eft praeparatío ad ueram, aternamQ; beatítudínem, Vittacp iuftítize fructus , & pietatis, Quibus igitur conftet quibus ue parari pof; fit beatitudo , pfalmus is , iure diuínae iftius philofophiz principium , & capur, Eres IN -P.SA.L M VM tit, & ín cathedra peftilentize non fedít,] ^ Principium beatitudinis , fapientia, fanctitatis,Separaríà commercio improborum.Non hzc quídem perfccia beati; tüdo,fed exordium, gradus prímus.Hinc ad illam aními purítatem,íntegrítatem, haec occafio quaerenda fapientize , INon audíre uoces íceleratas , non íntereffe cot loquíjs,& factis improbifsimís, Sed prímum círca uoces ínfiftamus. Quos Sept, interpretes Grece dixerunt &eBét;impíos,Hebraícé e^ reshaim , pafsim qui, dem uocantur impí) ín facris litteris, Maeiftri Hebrzeorum uim línguz fuz, pro» prictatemty apprime callentes, (ad eos ením cum deuocibus differitur , refugien: dum eft;paucos autem fenfus uelut ille aurum ex ftercore feligentes coeteranos il lis relinquere conuenít)defignarí dícunt hacuoce,cupidos inhíantes ad opcs, boz nat; corporís,& ad hecomneftudium transferentes.Hoc fignificatum ex alijs lo cís comprobantes:e quibus Rabí Dauid : Reshaím,inquir,funt cupidi, concitati, folliciti, ínfatíabiles pofsidendi díuítías,& opes, fuas libidines fatíadi ín hoc mun - do; libidinibus inflammati,furentes , omníat rabide appetentes. Oruinihil inter bonum, malumtg putantes íntereíTe, furantur, diripiunt , interficiunt, ut opibus, quas auídifsime perfequuntur,potíantur, Eft enim fienificatus uocís huius n^n hacharada,motus,inftabilítas auiditas,difcurfatio (edulitas jut probantteftímo: nía, Propter hanc caufam , inquit, Confilium impiorum dixit : adiunxitQg ad hoc ambulatíonem, quoniam hi hortantur, incitant mortales, ut fe audíant confulenz tes, Salubriauero confulere uidentur , ut opes coaceruent , ut genío indulgeant. Hac ílle. Similia ferme fcripferat prior Auen Efdra,quem uidetur pofteríor ís ex: prefsiffe, Reshaim,ínquit,ut ego uideor, funt quí non permanentínuna eademqs fententia,fluctuat eorum mens;ut procella,nefcít quiefcere, ut declarat exempla. ut quod dixit 5alomon, Impíus facit opus inftabile, Huic recte confilium , & am; nem habentes. Reshaimfunt; qualem til ftabilem propter uarías cupiditates, aclibidines, Bo: da ny erc de Ícribit,repraefentat Balomon his uerbis,ut intelliga P rum fenfum: Dixerunt impíj cogitantes apud fenon reáe : Exiguum & cum tzdio eft tempus uit noftrae, X non eft refrígeríum in finehominis,& non eft qui agnitus fit reuerz Íus ab inferis, Quia exnihilo nati fumus , € poft hoc erímus tanquam non fueri? mus. Quoniam fumus afflatus eft in naribus noftrís , & fermo fcíntilla ad com: mouendum cor noftrum, Quía extin&us cinis erít corpus noftrum , & fpiritus diffundetur tanquam mollis aér, Venite ergo,X fruamur bonís,quz funt, & uta mur creatura tanquam in inuentute celeríter, Víno pretiofo & unguentis nosím? pleamus , & non pratereat nos flos temporís. Coronemus nos rofis antequam marceícant : nullum pratum fit , quod non pertranfeatluxuría noftra, INemo ue? ftrumexors (it Inxuriz no(trz, Vbícy relinquamus figna lztítíe, quoniam hec eft pars noftra, & hzc eft (ors noftra.Opprímamus pauperem íuftum,& non parca mus uiduznecueterano,necuereamur canos multi temporis.Hac,& multa alía, quibus defcribit impíos Salomon. Cuíus fermonem,etfi prolixiorem, hícprotus- li, quontá ex hac defcriptione intelligitur uera fuperhacuocemagiftros Hebrzco- rum docere, & hacSalomonis defcriptione , fumma huius primi pfalmí contine? f. Impíosigitur dixitomnis iuftitiz profanatorcs,píetatis,legumcp contem? nullam fpem de rebus cocleftibus habentes aním amunáàcum corpore in^ ee &3 teríre ad malum currunt, & feítinant, ut effundant fanguinem, Ipfi quoc contra fuum AN GVSTSEVGV.E. ENARRA T. terire fatentes,Hacopinione concepta, fcelerata, nefanda femper oquuntur:poft hancuitam non grauiorem (ententíam , non poenas expectantes , nullis fceleribus alia;ut illi praedi cant,eundem effe animi,atcp corporis interitum, ficiuftos in con» trarium , utaítídem Salomon , xe pega zt soya m detiog. Extrema íuftorum dicit corruptis, Ouoníam Deus condidit hominem ad immortalítatem , &' imaginem propríetatis fuze dedit illi, Haec Salomon, quafi philofophiam genítorís interpres tans : fi modo pfalmus ís cft Dauíd;ut par eft. Quoníam igitur beatítudinis aca effe cam, quam uel ten barathrum,ruinam, - - HaciterElyfiumn : Exercct poenas, & ad impia Tartara mittit, i 5 o e Hocuerum effe probatur innumeris exemplis: probatur etíam tetimonijs profaz ; nz philofophiz, quee beatitudinem corporís cóftituitín rc&, iuftecgg factis,mul? to magis eternam, Denig; illi ipfi ímpíjfentiunt, fatétur,cum ad ruinam uentum eft,uoces lachrymabiles edentes,& errores zetatis acia recátantes.IDeclarat etíam idem Salomon quale fit confilium impiorum in prouerbijs : Fili mi , (i te lactauez rint(nempe blanditi fuerínt)peccatores, ne acquíecas eís, 5i dixerínt,ueni nobif? cum, ínfidiemur fanguiní, abícondamus tendiculas contra infontem fruftra : Dez olutiamus eum ficut infernus uiuentem , & integrum , quafi defcendentem in la cum : Omnem pretiofam fubftantiam reperíemus , implebimus domos noftras fpolijs:Sortem míttenobifcum:Marfupium fitunum omníum noftrum. Fili mí, neambules cum eís, Prohibe pedem tuum à femitis corum, Pedes enim illorum - fanguí IN PSAMALMVM L j fanguinem infi diantur,& moliuntur fraudes contra anímas fuas. Hzec,& afia S3; lomon : quibus declaratur, quale fit confilium í impiorum, X quid íncedere in eo; xum confilio, INam quos dixit Hieronymus peccatores infua translatione, Se; ptuagínta dixerunt ac«&ac impij Mj cs zAeviounip aXdje«s acte. Adeft procclarum Aríz ftotelís teftimonium, Nam ex defcriptione Hebrzorum quinam fi (intreshaim,apz paret eos effe quos idem Philofophus uocat poyspis dxedzas Íceleratos, íntempe: rantes ,conuenienscp cum Hebrais,& hac coclefti philofophía, (ic fcribit: umub tuat, ínquít, animus fceleratorum,nunc propterimprobitatem dolens,quod abf; tíneatnonnullís , nunc gaudens, Et modo fertur huc, modo uelut difcerptus, ac diuulfus illuc, Qudd (ifierínon poteft,ut (imul doleamus, atq; gaudeamus,ínci; dírty in moerorem, quía gauifus eft, nolletGs ea fibi iucunda disi implenturc í im2 probí poenítentía: necamíce ín feaffecti funt , quía nihil habent amore : dignum. & d'u 70 ort6 ye , Mey sip UAM : QuusTeoy ay poySupiey dYa[ereuivoe » oz "rdemreoy Uzriemi eiae. Quod fiíta efTe,uchementer eft miferabile: conandum totís uiribus,ut improbitay tem fugias , probítatem , modeftiamQ fufcipías. Bic enim fiet, ut tuimetbeníuo^ lens fis,& cecterís amicus, Ex antíquiísima facrarum líterarum,pfalmorumty faz pientía uidenturilla Stoícorum manaffe,quz Ilarcus ín Tufculanis de felicitate, & infelicitate:illam in actionibus íuftis,hancín peccatis libidinibusty ftatuetium, ET IN VIA PECCATORV M non ftetit] Vt tres funt corporis qualitates, Ambulare;Stare, Sedere:fic tría genera pofuitímproborum,Impios, Peccatores , Derifores. Vídebímus ubíqy morem effefacrarum Ícripturarum, ut crebris utantur zeiioyiwes; quoties ídem diuerfis nominibus ad exaggerationem, declaratíonemty pleniorem fi ienificatur.Idemí igitur eft Ambulare ín confilio im piorum,atqy ftareín uía peccatorum, C)uanquam Girzeci putant(quod etíam arrí2 det) principium malorum;primam malilabem effe, Confilium audire;atcqp ingre? di,i irer arri ere: proximum ftare » permanere, Haud difplicet nonnullos He? bre ato tribuifTe ftare, quod confuetudo peccandi detíneat,ín alteram na2 turam ueria cont nediícabilis , nullis monitis mete princi: | pium cfIenon ineredi uiam;prim. colloquij: difficultate rollitur,quod radícibus altís nonfolidatur. Prox ink : fle,(i nos cas fusi in laqueos praecipites dedit,repente refugere,ne morbus Me EE er Improuifum afpris ucluti quifentibus anguem Preísithuminitens,trepidusq; repenté refugit, Attollentem íras,X carulacolla tumentem. Viamque hocloco non ambulationem , fed confuetudinem peccandi defienare fentiunt Hebraí, Atque femper orationem crefcere:primum effe Ambulare,inde Btare,poftremo Infiftere,Sedere: Alterum' que ex altero nafci ait Rabi Salomon. Quod fies, maneas ín uia: peccatorum caufam fuiffe » quonia ambulaftí: quodin cathedra fedeas, quoníam manere ceepifti. INecte cum Tapfus effes erigere uolui? fti; perfeuerans habitum,fefsionem'que fecifti, Semper que pofteríus erauius effe priore, Summotg artificio carmen contexi , pro confuetudine humanorum dez lictorum, (Quorum maxíma ex parte fit origo ,ueríari cum improbis , audire — fceleratos, aures inquinatis corum Íermonibus przbere. Exindeconfuetudinem fieri, poftremo nos immorari ,uix ut fit reditus ad primum. ftatum. Phílofos phum quediuinum monere, ut priora fugías. Er quoniam (ut inquít itille) cuíufuís eft errare,folius infipientis ín errore perfittere, docere Vatem cccleftem, ut lapfus abfiftas ;longíus'ie procedas. Ne prauítas radices fumat.H vc per humanam gen2 tem aerfari Bearosaue de cu cerea uitenr; Proxime beatos;quí lapfi A V-GVST. EX G-VBe ESBAR RÀ T. furgát. Quod ergo Bept. dixeruntis,ftetiti melius iuxta Hebraicum à madad, permaníit,conftítít: Etín uíapeccatorum non conítítit, fixus'que manebat. Adít, uidit perículum , fueijt, commercium eorum quando fe dedit , auerfus refugit. Quodautem ait: ET IN CATHEDR A) am mule: cft, ouibus perfpedtum pro peftilentía quanquam Cirecum eft Aouap peltilentiarum: Hebraicé ecce ax? lezím quod ab omnibus fcitur derifores de(ignare: : idqp in fuo píalterio ex Hebraícaue» ritate tranftulit Hieronymus. RetulítNiícolaus,unanimiter omnes hodierni trala tores, INec aliene Sept.tranftulerunt peftilétías ut eft Grzcé,qui Hebraice Lezim derifores:Nam Latini quoq; Peftes,& Scelera, dicunt peftilentes , fceleratos. V't aute uim uocís,quam pofucrunt Sept. agnofcas effe uim, fienificatumQ uocis He» braíce,audiías interpretes Hebreorum;quibusi in explicandís nominibus omnis fi . des adhibéda quam rara,cum fenfus interíoreseuoluunt. Lezim inquit Rabi Das uid,funt frauduleti,c callidi, quibus mala mens, malus anímus: rarrogátes, obloz quentes, detrahétesqg hominibus. Calumnia,;momum;dedecustQy infligentes, ab^ díta detegentes,idQs proprie eftotioforirin angulis fedentium.; Propterea dixit; ín ' cathedra, fede, habitatione deriforu,no fedit.HecHebreus.Hís apparet tum pro | cos eit docirina, nonattendít eorum doctrínam,- Jnter utrunc non diftat mul príetas fenfusqs uocis deríforum,quid poderis habeat, quíd ei fubfit: tum optime Sept.eos dixiffe Auc; peftes;peftilétias, ut quorum fermo peftiles labefacíat; no» ceat,uirus offundat,ualtítas urbium,pefítis acerba ciuitatum, At priores,quos di; xí,reshaim,impios,erant quí Deo, diuinísQg,atq; immortalitati animorti detrahe banthomínes ad uoluptates illecebrasQy corporís,ad rapínas,ad cedes bonorum inuitabant.Peccatores autem,X peftes poftca nominauit,corumq; commercium fugiendum docuit , qui línguae fuse uenena in homines fundant, Obtrectationiz ' busgaudent, fufurrant, obeanniunt, nihil habentes quod agant; düntaxatin ma4 ledicendo,;hunc atqpillum derídendo, otíofa;uana,impíat loquendo uerfantur, Horum ego magnam uím magnis in urbibus uídi propter otium, Proptereatrí buithis cathedram, fedem, moram, Sedent enim otíose,impíeg; nugantes,- Prio res ioítur otíofa,uana,cito perítura perfequebátur, agebant: pofteríe fes loquune | tur. Illorum ín factis uanítas,horum dictis : fed neutrum fir inealterutro,. Magna igitur uirtutis, probitatis: uskins hos audi re, cum nr federe, uerfari..- Fugiendi, auerfandi,execrandi, Beatus q dec inauerit. Quadrat ioítur magis ad uocem Hebraicam, fen ir derifores, TNecgge ením omnia mala intelligas fub hacuoce, quz: fub Hebraicale; zim declarantur. Graeca: uero 'adamufsim eos defienat. Hi Graece alío nomine díz 3 cuntür io&4Aa S avafupógon. Etíam uero Auen Efdra,prior quam Rabi Dauid í interpres - tatus eftlezim eofdem ipfos, nempe fycophantas, occultorum proditores, (Quae latent, inaures hominum inuulgantes, crímínatores; delatores, fufurrones,&(ut ego magis reor)pietatis, religionisqg derifores, contemptoresqy Deorum: :fiquid ; pic : fiat in terrís irridentes ioco, ludibrio res facras habentes. Beneigitur cum im^ pijsadnumerantur, Dicendum igitur iuxta Gracum,Et in cathedra peftilentías rum non fedit, Et pro cathedra Hebraice eft. Sa moshab, fede, ftatíone,man: fione: utdicat, & in ftatione, manfione;fitu peftilentíarum nonfedit, non habita2 uit, Eoq claríus , & rectius pro cathedra dixerunt Aquilas , & Theodotio ínter p:etes poft Sept, ewsdeu, confeffum , confiftorium. Duplext fubeft fenfus , uel INonhabitauit, confedit,confuetudine cum deriforibus, fycophantis , proditori; bus » pietatis irriforibus non habuit , ut Hebraeis placet: uel Cathedra iuxta Graz: tum. m;ut hi uocentur peftilentíe;peftesquam - Myr uem oe ^ non vi Y : IN PSALMVM L tum, Videtur autem hoc facrarum literarum documentum , quale iltud P ytha; corz,Hiírundinem fub tecto nenutríto. Docet enim loquaces fugíendos, INam ut ídem ait Salomon, In multiloquio non deeft peccatum, Bos cüm pulchre uocat? fent interpretes Grrzecí;peltilentías , beneeos exponunt. Graci quí caeteros uenez natís fermonibus corrumpant ; quídquid fperant homínes de rebus cccleftibus irridentes, : | | cij nofiri fragilitas,naturaegg imbecillitas partim focietas malorum, quorü comz mercium ditticileuitare eit;,cogunt delinquere , certe qui mínus peccare uoluerit, qui maiorein lumine ueríari , & tanquam in fpeculam afcendere ,underes omnes humanas contempletur , is adeat diuínam philofophiam , non femel legiffe cone tentus,íed quantam poteft operam impendat, Is portus , hzca malis tranquilli tas, Sciendumtamen, IN LEGE DO.MINI uoluntas eius: duos habere fenfus:aut ad contemplandum,meditandumq in lege eíus, praeceptis, librisqs fa; cris uoluendis : aut potíus obferuandis , ut hic noctcsQj;diesq infiftat affixus , ut . probitas facilis fibireddiíta,tráfeatin naturam, Diximus ením hunclibrum Pal morum, eífe qua(ilibrum iVloralis philofophiae, Ea dícitur Giraece a9» Ethíca, a motibus,a confuetudine.- Vírtutes autem quae docentur ín ethica;isqy finis libri, fiunt ex frequentatis actibus.Hoc quod; diuinus Vates ait , Omnes uirtutes pof federit,quilege Dei obferuauerit. Obfertatio,füntilla: uirtutes ab omnibus tan; : Pu Mi] 7 pie topere laudata. Has affequeris fi dies , acnoctes parere legi Dei didiceri tur ín re moralis philofophía,longé quid em purior, atque excellentíor, quàm qu: traditur libris philofophorum. Fies igitur apprime philofophus , (nam philofo» phía proprie moralis ef fi facros libros fzpius lectitauerís , multo magis, fi fa; pius obferuaueris , quaelegís, Hoc poftremum Pfalmus requirit, 35 autem lex t DE v a UM OU T E tum 1 AB 1 16 AVGVST EVGVB.ENARR A T. tum lNatutalís,tum Díuina,tum IMof. aíca,particularesqy homínum fegcs. Mof. aiz ca etiam diuinze nomen, quoníam diuinitus lata. INaturalís quoc , díuína , quod natura diuinus ordo, Ratio recta fummi Iouis. [Nam fuum cuícy tribuere, dilige: re,nemínem uiolare;beneficía conferre, oríginem prímam diuinitus habent.Sunt primenature diuinae proprictates,ab eo ad homines, in omnemt; mundum pro? fectze. Pofsitigituruelut Hebracus fpectaffe diuinus Vates legem IVlofaicam , in quam dicat omnibus curís incumbendum : fed cum in lege lois contineatur lex naturalis, Cerimonías uero, rítusq illiusgentis príuatos,etia fanctifsimi illorum, ipfe Deus contemp(it, paruíc fecit , ad hanc precipue fpectaffe Pfalmus uerifi/ mile eft, Cótínetur aut€ in lege Mlofis;ut diligas Deum ex toto corde,diligas pre^ ximum, uftitíam ferues,nemine, nec factís,nec dictis dehoneftes,offendas. Hoc caputlegís Mofaíice,ceetera pro umbrís,pro leuifsimís, etía amaioribus eoru ha» bentur. Illam igitur pfalmus naturzelegem fpectaffe par eft, quz cunctis genera/ tim gentibus lata,cum conderentur,cum ÍpiríituDei afflarentur,fuit,ut Deum co? las,proximum diligas. Inhis enim duobus praeceptis , ut Veritas ipfa dixit, uni? uerfa Lex pendet,& Prophetze. Haeclex,ut díxi , naturalis eft : ingenuit eam, im? preísitgy natura nobis, Hac brutis diftamus, qux nec religionem , Deumgq no^ runt , nec inuícem fe amore , nifi qua conferuatio generís eorum pertinet, profez quuntur, Vníuerfa quoqué de moribus philofophia , duobus his capitibus fuftis- netur, huc fefe tandem reuoluít, 5i duobus hís unanimiter cuncti obtemperarent, beatum effet humanum genus , affequutum quod in frontem pfalmus pracfixít, INecufquam feu temporaría;feu fempiterna beatitudo eft,quàm duobus hís. Ma^ xímé uero legem hancrefpexiffe diuinum Vatem índe perfpicias , quoniam duo pofuit infelicium hominum genera : alterum aduerfum pietatí,reshaim uel imp, alterum humanitati, Lezim contemptores,ferpentinís línguis uirus,peftemq af flantes, malefici , crudeles, Beatus eftergo qui cum ab his diffentire ftatuiffet, to2 tum fe pietati humanitaticy dedit, que dicunturin facris literis, Amor Dei, & pro2 ximi.Haecufque meditatur,hic omnem infumitztatem , quomodo D'eumcolat;— proximum diligat:in hís perfecte philofophus euadat , ut pius fits rum com: benignitati,índulgentiac ftudeat,INecaliud Pfato,atqueZ riftoteles , priíci Arif qp hi^ eis enam uera fit beatitudo , quam 'humanigeneris conferuare. Haccigítureft "ullius;licetánatura leges, & fura feiungere:nec natura àuo lofophire(pondebunt, fi percuncteris ex lex eius; INec,utait" : luntate;acratione diuina, Lex igitur Latinis dicitur à legendo, quód legat, eligat, feiungat,dijudícet facienda, & non facienda : Girzece uero vg» dz v8 vsus quod unícuic; quod fuum eft,diftribu at. Hebraice min thora quod doceat,monftrereg - uiam, Latinis dele&um , Girecíis aequitatem , Hebrzis documenta , nomine legis attédentibus. IVlarcus igitur Tullius hanc diuini uocem edidit delege uera. INon tum denique incipit lex eíTe,cum fcripta eft , fed tum cum ortaeft, Ortaautem fi muleft cum mente díuina. Quamobrem lex uera;atque princeps ; apta ad iuben2 dum,& ad uetandum, ratio eft recta fummi Iouís, Ergo ut illa diuina mens,fum: malex eft. Vídes utlegem dícat díuínam mentem, Item paulo poft: Ergo eftlex, iuftorum,iniuftorumQ diftindio,ad illam antiquifsimam, X rerum omniu prín/ cipem expreffanaturá,ad quáleges hominum diriguntur. En prínceps omnium, & antiquifsima natura, nempediuína, quz cum fitlex fumma princepsqy,ad eam partículares omniu hominumleges dirigutur,propterea beatus eft, quiin hac fu4 - fap ientía duce bonum uirum, ob eam ipfam caufam cernat fcbeatumfo - prema lege meditatur, fefeqy exercet. [Nam & ídem Tullius : Quibus illuftratus re, Fa cítigit IN PSALMVM L E. citigíturlex diuinabonum uirum proptereabeatum. ^ Quod ergo repetit, E T IN LEG E cius meditabíur ; confuetudo línguz cít, ut monent Hebraí, quod paulo ante docuímus , creberrimis uti &araVatpupdies zr M ylaus, quotíes idem diuerfis nominibus ínculcamus , exaggeramusqsg. Verbum autem Mleditandi cum (it Hebrzis , linguae , & cordís , quemadmodum item Girzecis pseráy, nunc cordis effe, teftantur , iuxta illud , Et meditatio cordis mei in conípectu tuo fem? per. Lingua eftínterdum, ut , Et lingua mea meditabitur iuftitiam tuam, Cor; dís igitur medítationem, contínentemqQy cogitationem refpicit , exacuere aciem ingenij ad legem Dei. Cuius erít fructus,quod confuetudinem,habitumQs fapiens : tiz , X probitatis affequerís : perfpicíes , exploratum habebis , nihil agendum aliud. Hinc autem beatitudinem, Pofsit etiam efTe fenfus de fermone, INam feme perloquide rebus zternis occafio eft,ut eas concupifcas, terrena defpicias, II — Eten tanquam lignum quod plantatum eft fecus decurfus aquarum;quod fructum fuum dabitin tempore fuo. $m ad uoces prímum attínet , lignum Hebraica loquendi confuetudine di, citur arbor,necaliud eft nomen Hebrais;quo fignificentarboré:ut Lignum uitz in Paradifo,arbor uitae: Líonum íícientize boní et malí,arbor cuius fructus ue; ! [ c demíeníu, Quod item Aquas nomínemultitudinis ixit , Heb ef quam Hebraice aqua eftnumero unico vna IVlaim ; quafi refonantes , Etlíttora plangunt. Pofsit autem effe iuxta quofdam Hebrzos , cim díxít , Quod plantaz tum elt fecus decuríus,de hís arboribus maxime dicum, quz uclut Paradifus illa Deí, & uelut Meíopotamiía, ínter duos,hinc, atcp hinc profluentes amnes , florez Ícunt, Quales multe quas efficit Padus ínfulz , ut que Paradifus eft ducís Ferra; , ri, quam diuifus Coelo eratifsimus amnis , alluit utringg,& nemus frondefcit o - pacum, Talis, inquiuntfacrae lí terze, iuftus erit, Hieron.díxit tranfplatatum, eo; demfeníu. .. Frucium fuum, &, Secus aquas , effe , quid'ue hac tralatione fienifiz cetur, Gireci interpretantur,quodis qui perenniter diuinís lectionibus meditatio nibuscy uacat , uclutab hís irríigatus femper proferet fructum , ipfas uidelícet uir; tutes , florens , uíreícensqg inftar arboris ad fluuium uirefcentís, Sicfoliafpem faz lutís eternae,nunquam decidere. Iure autem diuinam philofophíam comparatam uberrímís aquis , quod irríget augeattganimum, Síc Chiftum doctrínam fuam, uberrímas aquas uocafle:Si quis fitiret,ueniret ad ipfum;biberetqy. Bt,quí crede? retín ipfum , flnuíos aque uíuz de pectore eius manaturos. Et íllud : Qui biberit exaqua;quam ego dabo, non fitietin aeternum, Futuros autem beatos huiufmo:z di, quoniam ut idem pfalmus ait , A' domino grefTüs hominis dirigetur ,& uiam eius uolet ualde, Itemtg Apoftolus , Diligentibus Deum , Deus ipfe omnía - Hu eos Uu a ee 2 cooper d i uUam ue —— meos Y cete ttc mars inches ors To die VARIA T2 E PR PAROI pit Canoe 11 aw a — NÀ eei gio uu ia -— quiícg. Quod autem dix XPORE SVO ,utufus eft arborum (imiz -Jitudine, fic per tot decurrens, adducit partum , fru&tumQg arbo, AVGVST--E VG VB ENARRAT. cooperatur ad bonum. Grecorum quidem ís fenfus quo declaratur ex alijs focis metaphora plantarum uírentíum, Hebraeorum funt, qui uirum iuftum compara tum arboribus perenniter'à fluminibus írrigatís , quod femper alacer, femper ídé fit bonus & iuftus;cuí necex diuitijs laetitiae fiat acceffus,nec ex paupertateuir? tutís deceffus,- Irrígatus alacerty aliunde, gaudijs diuinis imbutus fortis con^ ftans, fui fimilis femper, Idem atq fuperior fenfus, Multas igiturab Hebreis, GirecisQp habes in hac metaphora caufas, cur iuftus, atq is quí diuine philofophize ! uacat,(ituelut arbor perenniter uirefcens. Quoduirtutes omnes affequetur, qua rum poffefsio eft beatitudo. Affequetur fortitudinem contra fortunam , cafusqs adueríos, quibus humana uita redundat, Hos illeitacg contemnet;utrideat,nauci faciat, IVlaxíma pars felicitatis , doloribus carere , quos aduerfi cafus apportant; Adhzcfuppetentalia bona, quorum genitrix eft Iuftitia , T'emperantía. Tuftus ením ut palma florebit , (icut cedrus Libani creícet. His fermonibus , laudibus uírtutís;pleni funtHebracorum, Grecorum, Latinorumtplibri, — Fructum uero fuum, fuerunt qui de ftirpe; pofterítatecg fentírent, Melius de uirtute, quae fructus fit perpetuz illius inlege Dei meditationis. Fructus autem uirtutis beatitudo:eaqg duplex tum ín hoc corpore; qualis qualis haberi pofsít:longe magis ín ccelo. Hos duplíces fructus proferet , qui philofophando exercendoqs anímo, curasqs fuas pro iuftítia,píetate difpenfando,tempus,zetatemqp fuam tranfegit, | Adillud cu? men perueníet, quo fiftit(ut uetuftifsímus Hefiodus , ex his enim fontibus haurie bant,cecínit)uírtus, | : | ANN Vmwee WXQUU (WO) s — pudia d* Terert m8, yeMemdmÓ iQ Sed cum fumma ad culmina uentum cft, ; | | —^Fiítfacilis,& dulcis quefuitafperaquondam.. ^ — —— — — — -—- Hocmortales omnes confitentur. Communis confefsio certis , indubitatisy niti^ turexperimentís, Vtenim confuetudo peccandi uertitur ín naturam, redditqs ho» minem fupreme nefandum : íta perpetua uírtutís exercitatio ad (imilitud né Dec j ^ udti eco CR inlege Dei, coget odifle peccata, dili ex malefactis percipiunt;longealiama rum uirentium irrigatarum : utnullo alio pofsis exemplo tam facile intelligere : quíd interfitínter eos qui feuanitatibus libidiínibusq; , aut fe probitatídederunt, -quam arborum. Fínge uirum fancti, iuftum,pium, Dei colentem, mortales quo - ad pofsitiuuantem,uelut arborem fructiferam,iucundam,feracem, uirenrem fem - per:contra fingefceleratü;arborem quz uifa eft quondam florere, comas hinc ín depropandens.Ecceauté paulo poft arefacta,aut radícítus euerfa;turpe fpectacu; lum fpectantibusfuit. Expectaui,ínquit,ut faceret uuas;& fecit labrufcas, Venienz teigituruere,nullus eft harum arborum flos : appetenteautumno;nullus fructus, quodin ipfo uirore exarucrunt , fibiipfis fuccum , alimentumqQg fubduxerunt. T'empusergo fuum in arboribus quidem eft Ver , eft Autumnus:ín homínibus, - RU ROCCO D AE : tum certum quoddam fpatii quo Deus ut fructus feramus , a peccatis auertamur de factis proprijs rationem repofcet, Cuius díci etíam pfalmus infine me nos expectat : tum uita futura , fuprematq dies , cum federít filius hominis -in fede maicftatis fuze , & congregabuntur ante cum omnes gentes , omnesque minit Etfo Dis du; cR Ee 1 | Fdiss igitur arbos propter aquz riui florefcens, t Sid poribus fr &u: je ens;tü folijs nuncp decidétibus;Folía haud ullis labétía uentis Felicis mali, ut arbor me; "dica Hec deícribiturin pfalmo,huicc coparatur,q leges D Dei coc iN PSALMVM. E -Etfolium eius non defluet,& omnia quecumque faciet, profperabuntur. pee in metaphora, Totà primu arborem fluminibus propter labentibus ir; riguam,florentem,uírétem, ufurpauerat:exín fructum, tempustp partus eíus: demum folía, quz non defluentía funt argumento,;uirorem, uítalemq fuccum arz borí fubeffe, Optimus ille Philofophus;quí non modo uoluendis líbrís facrís,fed multo magis obfequendo hís quae praecipiunt , omnem dat operam: legemqgs at2 J. tendit, quam Deus ex optima, perfectas natura fua fudit, fparfittg per mundum, paríet pulcherrimos primum fructus: "Tum femper uirebít,frondefcet,nullis tem^ poribus amíttet gratiam, fecus quam impíjilli , quiprímum florere uidebantur, Íed tempuserit, cum nec fructus , nec folía , nec ipfam prorfus arborem uidebís. - Midi ením ímpíum fuper exaltatum ficut cedros Dei , & tranfiui : &eccenon : erat, Repetamus rationem fruciuum, Fructus Hebrei duobus fen(ibus exponunt, Auen E(dra fapíentíam animz , quo mens,animusqy implebitur f. apientía diuina, - quacognofcet creatorem fuum atqj opera eius míranda , attendetGg res cternas, Alt fru&usí interpretantur , eoscp ín tempore , quos fingulo quoqp tempore pro: - fertbonus;aciuftus, Nunquam cefTans uel exemplis optima uitze,uel oratione do cere pietatem, [apientíam. Mlaxíma enim utilítas haurítur uidere aliquem fapien: ter,fanáé,patíenterQj uiuentem : ficut maxíma detrímenta,qui fcelerace utuendo, funt alijs improbitatis exemplum, Eft ením homo animal procliue ad ímitádum, Fructus igitur (apíientis funt exempla uirtutis , fermones de píetate, probitate, iu ftítía , quibus abundatuita eius. Hzecoratío femper ab ore illíus perfonat: nun2 | quam non admiratur, eferitp fermonibus quotídíanis uirtutem , píctatem , res seternas docens i in hacuita nihil effe magnopere expetendum : diuítías, formam, cuntt posumuibin: effe, & hocipfum factis comprobans. T ales ; innumerabiles frucius humana uitae protule2 éme editata,pefitata, Lex,dico,non tam i: ilofophia, n non Plato 110 MT nís,aut Aríftotelis : fed uniucriats is fapientirtem 13 iudicium íncorruptum , uitz quotidianz in omní uirtute RUE PACA E ígitur fructibus , Folíanon deluentia fuerunt ex Hebraís qui interpretarentur faz mam pofterítatis , acnomen , iuxtaid , quod alío ín pfalmo dicitur , In memoría aeterna erítiuftus. Hancfiue ín hocfeculo , fiuelocis cocleftibus, INam bonorum memori femper alít pofterítas,nunquam de laudibus eorum contícefcent, Girata recurrít eorum & iucunda recordatio, Flzcelle folíanon defluentía , dixit Sabi - Dauid:Símiliter Auen Efdra,fapientiam nunquam non florentem,nunquam non uirentem , fui femper fimilem , hanc effe totíus uítze poffeísionem. Quod etíam . Nicolaus gratie díuinze perennítatem , perennorum gratiarum fontem. V erum, ut díxi,perftat ín uniuerfafelicis arboris ttalatione. Felix arbos e cues fere $n deícribit Lactantius. Hic genus arboreum procero ftípite furgens. Nonlapfurafolo mitía pomagetit, »itat afsidué, ín has Ree e. incübit. l'otaigit arboris felicis defcriptío peruenit ufcs ad folía, cT —— IA Pau — E preu ue ) Hebraice eft , Er quod; : uo - e b 3 cunc 1 ! IPSI o iD MERE EE Motu mL EMPIRE - VNEQRCCZ R53 OR E EL DEL pe LI COLONSNCH SEQEILOUM UG OPERE RPM pum d : ; Ss , , ? " E " / » . rimus ígitur ufus eft metaphorís, Píos,iuftosqy florentifsimis,lempercp uirentiz — busarboribus comparauit. Perennem ubertatem, perpetuum folíorum uírorem, XA VGVsTE EVGOVE- ENARTA- cung faciet; profperabitur,ut Hieronymus quocp interpretatur. Pofletetíam in tellígi ex Graeco wodtSjafu., profperabitur, lícet pofsít referriad nomenneutrum antecedens, Omnía qua fecerít, Qno círcauerbum Profperabitur , poteft referri aut ad ip(as res,quas faciet ,aut ad ipfum qui faciet:uel ille res, operacg profpera, buntur , uel ís quí faciet, Quanquam nonnulli Hebrerí etíam ad arborem referri poffe cenfent , profperabitur:ut dicat, Folium illius arboris quam dico efleiuz ftum,non defluet,eademty ipfa fru&us,ramos, profpere míttet, Dixerunt autem Septuag. Grace properaritwodiSjevras bona uía incedere, itinere felici tendere. Eft enim felicitas,ut Ariftoteles docebat;actio,operatio,uita,non otíum,feenitiesqp. 4 Hacoperatio uítae beatae dícitur Felix , bonusq; fucceffus , 'T'endere curíum bea: . tum ,fortunatum, Vía beata, profpera, nufquam cefpitans, nufquam malis prae pedita, Sunt Hebrei qui exponat Quaccungp faciet;intellieidíuítias,opes;liberos, honores, Díuitijs coparandis, maegíftratibus gerendis, filijs procreandis profpe: rabitur.Hoca Graecis dicit svapayle twzeatia; waa [Docet igitur pfalmus teftibus Hebraeis, felicitatem,profperítate m,rerum gerendarum fucceílum ex medítanda lege nafci. Cuuicungs fortunatus effe cupiat, etíam in hoc mundo, oportet eum preceptis díuinzlegís obfequi. C)uorum nec alius quidem finís , quamut homi ncs efficiant beatos, Quicquid malorum fauit, graffaturin terris : procul terris, ultraqy Oceanum exularet , fi diuinas leges attendentes hís promptis animis ob fcqueremur. Poteft ítem profperitas referriad res aeternas. Dadem enim caufa fa^ cit futuram, atq; pracfentem beatitudinem. Qui nuncuoluptatíbus libidinibusqg Íc minus dediderunt,minus doloribus cruciantur,minus fubeunt uite difcrimina, Quod pofsident,tametíi paruum, iucundius felicius pofsident, quam quibus late rura parent, Et quibus mille pafcuntur montibus agnz. Ex haciucunditate,quía nemínem Laferunt, iuftítíiam non uiolauerunt , D'eum toto corde coluerunt, pro» Íperantur ad uítam futuram. Tuncuerebeati, fortunati, | Superíus dixerat eos Ípiritu compulfus eodem canit; Tà d" a2 aowev[s xo 9c £uAARp ed. — Laborantem coadi t perennis , felicitatis inexhauz fta foecunditas. — x — Non ficimpiinon ficifed tanquam puluisquem pro- — " mcituentus à facie terra, | TN pfalterío quo nuncomnis, fiue Girzca,fiue Romana utitur Ecclefia,quod ab los Septuag. interpretibus editum fuit,fuperuacue additur fecundo , Non (ic. R.edundat etíam , A. facie terree, Cum Hebraice fit, INon fic impíj,fed tanquam puluis, quem proijcítuentus, CuemadmodumHieronymus quoque tranftulit. Admonentetiam Gireci ín Hexaplo Origenis,non haberí, Idem tamen commo: de exponunt, repetitione defignarí maiorem negationem,quanegantur imp; ui rorem habituri Et quem ijdem Septuag; dixerunt Girecé yvy, puluerem, Hebraio ce v2 moz , dicitur ab Hebraeis propríé defignare puluerem palearum, inuoluz crum trítici, Docs ait Auen E(dra;animum iuftí(imilari erano, quod flante uento remanet; ímpíos autem efTe uelut paleas, quas huc,illucuentus differat, Pulcher: DEM EAR DENN IS -: fruct | IN PSALMVM L i NN fructuumtp exuberantíam tríbuerat:fuccefTum , felicitatem promiferat, INuncrez ditad ímpios, ut& illís tribuat, quod proprinm illis exíftat. IVlultis autem exem; plis, quibus infelicítasímpiorum defcribatur , requifitis, nullum aptíus occurret, quam pulueris trítici palearumty , qui ín area uento fubleuatur. INulla fubeft ei fubftantia,nullius eft ponderis, quaecungg uel auraleuis furgat, tolluntur,íactanz tur, Haud fecus deimpijs fentias , quos alíj felices, beatosq; praedicabant, opes, fortunas ,corporatj eorum formofa, pínguía, libidinum fatíctates admirabátur. Ecceuentus calamitatum, & clades quibus círcunfeptaelt hominum uíta, conge/ | flas uertit opes , fternítQg alto à culmine partas : quam Fortunam putant, Sed Deus eft, in eas impetum facit, Poffet effe etiam deanímo actionum principe di/ €tum,utanimus piorum,quanquam leges díuinas ferunt ín oculis;femper hilaris, perpetuo uirens;nullis cafibus concutiendus,tranquillitati;ac ferenitati,qualís fu^ pranubes eft, fimilis, ut ait Seneca de animo fapientis. Sicin contrarium, impio? - rum contemptorumty Deí anímus turbulentus Cut Axiftoteles fcribebat) omni bus malis motíbus expofitus , ad quamcung fortunam aduerfam pauídus , quic^ quid íncrepuerit , extímelcens , quicquíd aduerfi: ceciderit , blafphemus , ferrífe tranfuerfum, & quafi uento portari finens.. Atcui ferenitas ex fapientía,quam exercitatío in lege Dei largítur,femper affulget,flent quantum uelintuexatíionum uenti, quantum uelint rerum aduerfarum truces uultus occurrant , ftatimmotus, uelut IVlarpefia cautes , aut annofa quercus , quam Alpini Dorez nunc hinc, nuncflatibus illinc Eruere ínter fe certant:it ftridor,& alté Confternunt terram,concullo füipite,frondes. met inuicem fimilia ufurpata duobus uatibus exempla. Vir s quema Deus ad uirtutem hortabatur, fed libido reuocabat , rob Ítifsimze qu nparat. Diíuinus autem Poéta,.. Stultum , quiq; diuinis uocibus parere recufat;lTeuifsimis paleis, ac quiíquilijs, quas omnis aura tollat. - Poteft; utdixi, dictum effe define; quod quanrumdHoz 1cícetuírebit,praemijs híc & ín pofterum maximis afficietur probitas, aciuftitía: tantum improbitas exareícet, in nihilum marcefcet, Perijt memoria corum cum fonítu.Hoc florentibus rebus Hebrzorum maxime uerum cernebatur, Salus,in: - ie columitas , fortunarum augmentum , longzuitas , timentibus Deum promitte/ bantur: Clades , ruinze, 9ea«&, his quí mandata eíus fpernerent , intentabantur. INon erat autem aptius exemplum , quo partas íniufte &c cum fanguine miferoz rum comparatas opes defignaret difsipandas,quam quifquilijs trítici: quarum ut cumulum fubito uentus diísipat, ut amplius non appareat,fic cumulus opum ini» quépartarum,difsipatur breui: — | - -Tollunturínaltum, " Vtlapfugrauiore ruant. P. . [deo non refurgent impii in iudicio,neg; peccatores — — | — ánconfilioiuftorum. — - o E : eo dixerunt Sept. B. Hebraicé ew adat, congregatio ,cctus. Eotr — Hieronymus díxit in fuo pfalterio , Concilium. Id etíam defignat confilium, uiros fcilicet coactos ad concilium , confeffum : pro confilio quoque Chaldzus iuxta Hebraicum dixit, In conuentibus iuftorum viz fihatheon. Aquilas une LU DA EN rU E eee Ecos ; itcm, 16 A VG VS br E.G Db-ESARR A T. ítem , Theodiotionq, & Symmachus , quos imitatus eft Hieronymus, -. Príores duo,eam uocem reddiderunt qwetyoywp, pofterior ewasvary : : utruncp fonat conuenz tum, ccetum, concílíum,. V't praemíauirtutís oftenderat, exemplis oculis noftris manifeftís uírorem píetatís aeternum comprobauerat, fic exemplo prímum de» claratí impiorum cataftrophen. Tum ín eos grauifsimam Íententiam pronuntíat, non modo eos gaudijs cemporarijs , fructibusc iucundifsimis fapientize priuan2 [ | dos, Íemper inter inanes turbulentas(p opiniones futuros,fed etíam fore;quod I2 longe miferrimum eft , utàconcilio bonorum excludantur, Sciendum in hoc à | ueríiculo exponendo fere inter fe conuenire Chriftianos, & Hebrzos, de die iudi? cij. Sed hoc differunt qued iudicium, uel diem iudicij,alij exponuntdiem mortis, adijcientes quedam proríus anoftrís exibilanda. Alij díem fupremum , uelut | Chaldzus quítranftulít hocloco,Ideo non refurgent impij 25 58^3 beioín rab2 i | ba, in díe magna, INos quogguocamus illum diem, diem magnum. .1taq; Rabi P Dauid, colligens opiniones quorundam fuperiorum interpretum , ut co audíto, reliquos audiíIe te cías : Cuuocírca (inquit) quoníam impij ambulant per uíam malam mundi huíus , Non refurgent in iudicio : nímirum ín die iudicij. Etís eft - dies mortis , non eríteís refurrectio , fed interibit anima corum una cum corpore indiemortís, Dixit, In concilio iuftorum: proptereaQg cum. morítur íuítus, anima eius cum animis iuftorum aflociatur in gloria Dei,in mundo fuperno.Hac Hebreus ille. Sed melíus eftiuxta noítros,X antiquam Hebraeorum theologíam, ut diem iudicij fupremifentíamus, — Illud item contrafacras fcripturas eít.]Vlo2 rituras alíquas animas cum corpore,alíquas no morituras, INam DaniELomnes dixit refurrecturos : ed alios ad gloríam , alios ad i ignominiam. Item; diuus Pautus refurrectionis uocalifsimus, atq indefeffus prxco;in actis, Spem, ínquit, habens ín Deum , quam & hi ipfi expectant refurrectíionem futuram iuftorum,& iniquorum, Tamenex philofophia in contrarium ratio fuccurrit, Si enim natu» pue eft e ut fi nt saimorrals ; quomodo alíqui pereunt, alíqui (eruantur ín tis, necnon n& natura Coneruendor fententía noftrorum; Belize siiitiem omnes, SE: & malos; d antiquí. Hebraia aps Cinquit idem (nis nonad Lidia qui ía n condemnati fin , amad pornas eeternas deputatis — Cumt iVlofes derefurre&tione penitus tacuiffet , nunc primum Dauid deeaoraz | culum edidifTe,Bituerior hec Girzcorum,quam Hebrzorum illa fententía quod : omnes quidem refurgent, fed fanctorum, aciuftorum, uelutprincipum,iudicium ' : exit.Hiiudicabunt impios uelut eorum principes,ac domini. T eftatur hoc ípfuni alius facer Philofophus: Sandi ;inquít,iudicant gentes, EcSalomon,quem theo? logíam paternam apprime : calluife uerifimile elt : Stabunt, inquit, iuítiin magna conitantía aduer(us eos quí feangultíauerunt. Hoc igitur erít iudicium , .adquod | cgit impíos admitrendos, Congregatis enim bonís,bonorumQg príncipe Chri fto, iudicium fiet, Hociudicium eritbonoram,iudicantium,grauibusqy fententíjs damnantium fceleratos illos, Eotg ftabunt adueríus eos in magna conítantía, quorum etiam ín uita fuiffent inimici , eorum impietatem femper execrantes, &c coarguentes, Quemadmodum Ioannes contra Herodem, IVlagnaigitu:erít dí? enítas,maximus honos bonorum;ut quibus dabitur;ut in eos letalibus íententijs anímaduertant , quí quondam uirtutes, píetatemcp eorum perfequerentur , odio haberent, |. Et quoníam facra literze » quemadmodum Ícriptores profani , fzepe ex s locis inter fe collatis, facilius intelliguntur,fu periorem de iudicio interprez s tationem IN PSALMVM.L tationem ueram effe docemur ex hís quae uatícínatur Salomon dehís quefupre^ mo temporebonís ac malís dabuntur, utquafi pfalmum hunc prophetiam pas ternam uideatur interpretari, [Nam cum ftudia, confiliaty fceleratorum , & cupis ditates , & quid aduerfus iuftos molianturà principio pofuiflet , non multo poft adhibuit fortem fupremam utrorumqy : Videntes , inquit, ímpij turbabuntur tí, morchorribili,ob prodigiofam falutem bonorum, Et pornitentes , atque gemen» tes dícent,Is eft iuftus,quem aliquando habuimus derifui, & in parabolam, fabu, lam dedecorofam. Ipfi dementes uitam illius exiftimabamus infaniam , & finem 17 fine honore: zác xir oyin e &p quic 9«3,x04 cj Gyiaic 6 xMiQG" &VT3 tsi.Gom eA avioUpsy dvo 6d d a0n- 9é«c. Quomodo computatus eft inter filíos Dei , & ínter fanctos fors illius cft. Ergo aberrauímus à uía ueritatis, S lumen iuftítíe non refulfitnobís. EtrSol non ortus eft nobis, Repleti fumus iniquitate , & exitio , ambulauimus uías defertas, aw dLGdUy xvols 9x tyres. V iam autem domíni non cognouimus. Quid profuitnoz bís fuperbía,& opes,atcp infolentia quid profuere? Prateríeruntilla omnia;uclut umbra,uelut nuntius percurrens, D'emum fubijcit eoru queftibus Salomon,utés eadem ferme tralatione,X eifdem nominibus,atque pater ín pfalmo., $7: izic &osBac ác qp" yvie noo avs. C'noniam, ínquit, fpes impij , tanquam puluis quem por, tat uentus. Iufti autem ín perpetuum uíuunt,& in domino merces,prgmiumty eo; rum,& cura eft illis ab altí(simo.Ob hanc caufam accipient regale decus, coro; nam pulchritudinis de manu domíní,Haec omnía Salomon.In quibus continetur omnis huíus prími pfalmí profundifsima theologiía explícita,declarata. Declara^ uitením Salomon quid pater uatícinatus effet de praemijs iuftítize, de forte bono» rum. Ea igitur cft,quod ínter filios Dei, nempe, interfanctos computabuntur , ín concilio Deorum Àngelorumty collocabuntur, Hoc concílium duobus nomini» bus appellat pfalmus ludicium,nem peuíros congregatos ad iudicandum. Vos, inquit! Chriftus Mconlscumf federit filíus hominisi in fede maieítatis fuz, fede» fürgent,n: non n ftabusit 1 eatio,concilíum iuftorum,ad quo | : dns t ur, Eftí ígitur poids Hebraice, "37 adat,Grecé bas Confi iunt Sed a um 'o altero eft. Dilatauit - igiturSalomon fermonem de przemíjs iuftorum , quod rur Dd, uídelícet Angelos adiudicabuntur: quod interfanctos eritfors illorum:quod coronabun: tur ab eo regalíter, diademate regio.In contrarium gement, cruciabuntur fcelera2 tí, uidentes,quos olím riderent, níhili penderent, pro contemptifsimis haberent, inexcelfo dignitatis gradu collocatos, fenatuí DDeorum adícríptos,qua nulla cce lo,acterris gloría maior. Hocetíam díxit díuus Paulus futuros iuftos , acbonos eviuuóoQse conformes ,ciufdem forma pulchritudinis, decoris , atqy ipfe filius Dei, BtChrittus ipfe:Erunt zequales Angelis Dei.Hecilla ez9:oos deificatio quando fient,qui pie ie ciui Rd Dij, Hoc erit concilium ,cogregatio iuftoz rum. Propterea pfalmus is et nobilifsimus. Eftenim prophetía de uera beatituz dine, de przmíjs iuftitig. Et funtin hocuerficulo dug uoces, Iudiciu,& quod Sept. tranftulerunt as, confilium;pro quo clarius in Hebraíco "v? adat,congregatío, ccetus ut dícenda (it: Neg; peccatores in ccetu tuftorü. Seepe: aute in facris literis, duo nomína ponderis fi iguificatuscy eiuíde reíterantur, quor ü fecundum eft decla ratio priorís. Sic ex fecundo nomine coetus ;intelligimus quid fit iudici. Nempe ccetus ad iudicandi congregatus, coctus iuftorü,ac princípu , magnori uirorum, Affertur ab Hebrzis ex alío loco,ad declarationem iudicij. Cuncta, ínquit Salo» moto pea duce iDessi in riudiciti, De hoc iudicio quede uaticinata eft Sibylla z c m j pm c carmine Ge " d '. " vA 7 18 AVGVST.-EVG VB. ENARRA T. carmíne quod dicitur &xtrsyís, ín quo fumptis primis cuiufq; uerfus literis , effici turhocomne, IESVS CHRISTVS DEI FILIV8 SERVATOR RE X. Huíus carminis inítíum eft, : | i douce dt y9ay , xolreme rwpacioy or sa. Tudicíj (igno tellus fudore madefcet. uds: Itaq iure plalmus is ab antíquifsimis Hebraeis de fuprema die concorditer editus efTe cognitus efte quibus,ut dixi, Chaldeus interpres pro eo quod aít Hebraicum, INon refurgent impij ín iudicio , dixit , Non refurgent impíj 22^ N23 beíom rabba,in die magna. E: alij codices habét,In die iudicij magni. Btdeeo Salomon in libro deSapientía,Iaté. Et uerbi in Hebraico, Non refurget, Hebraice Nay? s? loiacumu,;non defignat, foreut corporanon recipiant ímpi] in regeneratióne ,ut malé fentiebat;perperamqy exponebat Rabí Dauid: fed potius, Non admittétur impij ad iudicium in fede maieftatis : qui potíus ab alíjs , nempeab hís quos olim contempferunt,iudicabuntur,letalíbus fententíjs interficientur. Quod Salomon ídem clarifsimé docuit dicens de iuflis xen Vvy,«p xperíosa Acay. ludícabunt gen2 tes,& dominabuntur populís,& regnabít fuper eos Deus in eternum, Itemg;lon cé manífeftius, xeraxpira d dbxsuG" Savày vit Qivrec dosbas, Iuftus defunctus , aut poft hancuítam iudicabitimpios.Cum (it igitur hic duplex expofitio de die iudicij, aut díequa quifq; fecedit à corpore, aut illa fuprema , magnaty : ufum eft ex antiqua Hebraorum theología,Cirzecorü, Latínorumtg fentetía potius defupremo tem pore fentíendum effe. Quo ítem fenfu fit accipiendum , INegg peccatores ín cófilio fuítorum , ex filio ipfius Dauid theologíam paternam declarante facilius íntelli? ges,ex hís quz dixit de pio,íiufto, iy qois 9«8 x reASyly , tg tp &yluc à 109 G^ cz Et de eadem forte diuus Paulus ín Actis referés uerba Chrifti , fimiliter atg ís píalmus, V't accipiant remifsionem peccatorum;& fortem inter fanctos, perfidem quae eft ín me, Etídem Salomon quod uiuetin eternum , quod praemium eíus ab altíísi2 mo,quod coronabitur.In cótrarium impf] peccatores:necy inter filios Dei, nec inter fanctos,nimírum ín congregatione, X forte íuftorum, ms Quoniam nouit dominus uiam iuftorum cater: impiorum peribit. ——— EE : Ebr recté declarant;quid fit; INouit dominus uíam iuftorum. Nam Chal - A dacus díxít, Quoni m manifefta,clara eft Deo uíaiuftorum, Et ex dictis Sao EC SEC e QUEM E QE 4r Am Ec 2A E RU L » E ac jor ORE ce monis fuperius eft fenfus clarus.Cum diceret de iuftis, €i poris ary ooa o iso. IRSE Wien em ii Etgubernatio corum, cura,cogitatio,apud altífsimum.Sunt Deo curz íuítí, refpi - cit; tuetur eos : nofcit, habet cordi,uiam uitam; eoru, defendit, protegit, praemijs afficit.|Non funt obliuioni pia, iuftaq; facta,non negligit bonos Deus, amat, am? ple&ttur, fcit quid agant. Eft autem hoc quale Plato, Ariftotelesqg fummi philoz fophi,ex facrís literis, inftin&tugp naturz,afTeruerunt, Ariftoteles, à yap 7c truiAan zy c9 orrivay vago Sip yero, traeo d'oxà; dig d sUASyoy, xekeem v ourue Gd delsw; v) TÀ cwyarssa- 7». Sí qua cura;inquit,eft rerum humanarum apud Deos;ut uidetur , rationabile quoq eít;eos optima , atqp (ibi maxime uicina re delectari, En Ariftoteles uocat VrigsAaxty, curam, diligentiam, prouidentiam. Atque etíam delectationem , amo; remG Dei erga iuftos , quam píalmus dixit cognitionem uiziípforum. Addidit Axiíftoteles codem loco, Deum eswzaap, remunerari bonos , atcp probos;prz mijs afficere. Id quod fuperius Salomon: Et merces eorum in Deo. Plato uero luculenteruiro bono nihil malí,aut uiuenti,aut defuncto accidere pofTe, 240 àgsasi mu Naro 9edy it rs ze eypa T. INeq neglieuntur res huiusa dijs. Dicica Djs, quod BEA doe dier : e : : ? alibiaDeo, Diuine enim dixit In Phzedone, &VAOyUG ter 7o, Oto TV eive. Top VT ASA UU € e X Hio e? I.N. P S.A.L-M*V-—M.- I4. Aus , xgk siplie exis xeriuart àv, RRatíoni cofentancum efTe, Deum curam noftri fuf cipere , & nos effe poffeísiones , peculíumtg eius, Mírum quam congruant facra A profanís.Hoc enim eft, INouit Dominus uíam iuftorum, Idem Salomonin fua Sa píctía (e pius,magnatg uocis cotentíone: dlxakoy dENlvyos y xepi $5. Animze iuftorü in manu Dei funt, Et Síracin fua Sapietia, oi àqOwAuol xvglu iri roe ayazrüwr ac urroy, varsoatari, cqàt d'uvasdat y «gà sugryux ieyoG* Oculi domini (uper amátes eum. Protectio ualida, & pracidiu ab zeftu,& tentoríu aíolís ardore. Etillud ín Pfalmo : Oculi domini füpet iuftos.Haecomnía cófirmát interpretes Hebrzori INouit, aiunt, Deus uià iuftorir,cís profpicies;beneficía praeftás,cos ubíqy proteges:íuxtaid quod alibi di citur:Quideft homo quía memor es eius ? Hebraice; Quíanofti , profpexifti illi. Quodaut£ ait, Bt iter impiorü peribít:cofirmat fuperiora , ages de finibus bono: rum acmaloriüt. Díxerat malos ficut puluere dí(sipandos, in cinerem refoluedos. INüc itereorü in ruína,perniciemqy tendere, Et ad ímpía tartara mittit, IVleta uíarü fceleftari ínquit,ruína eft. Eft aute hoc patrís,qualeíllud Salomonis yesat jp lx yeMw& gk 36. Gieneratíonis iniuftee, exítus afper,amarus, Eodemtg libro,quo ad uera fapientia ínuítat, «ox tcovrot uxr& vro &ic vi put iei poy , xoà eic Bow ey vexeoie d] cav". Eterunt, inquit, impij poft hocin ruinam focdam,& cótumelià inter defunctos in zeternum, Quonía ipfe Deus fupinos fternet dementes,eosqy a fundamentis con? cutiet,Scuíque ad extremum in terram intrudentur. Erunt in dolore , & cruciatu, 19 | | parata effe fupplícía;precipue cum füpremo die cuncti íudicabutur bonís corona: : tís,improbis. is,at cinatus. Concordit 'Hebrais,Gracisqo;ac Latinis, pfalmus is eft de fini bus b J Eoi ; € pra rtutís,ac celeris idq; tum in hacuíta,tum multo magis in pofteru.Dedieiudicij; de. e poenís ad ínferos,de couen tu,gaudijsqy iuftori, qué cóuentum Plato uocat tvelztgove: xopipspatxicelo iss Gl Un: Chorubeatu,uifionem felice, lure nobilifsimus pfalmus,;philofoph PCALMIITI EXPLANATIO Varefremuerunt gentes, & populi meditati füntinania? | : . ze príncipiir. RAS A T iN, Grecis cum Hebraeis cócordes hunc pfalmi cum prio i& ] re efTe coniunctu, Nullus enim títulus huíc adhibetur quo doceatur, 5W quodin reliquis fieri folet,alter pfalmum inchoari: eoqg redundat e "ub apud Bept.ín príncipio iftius pfalmi, «Laaic G9 4'«Bidt, Pfalmus ipfius a E zer [auid,in Hebraono eft. Rabí icitur Dauid ait plerofq; Rabenoru o . contendere,unum efle Beatus uir,& Qouare fremuerunt, Eadé à reliquis Hebraeis; qui munus díuíinarü literarirínterpretandatrü (ibi fufceperut,afferutur, quorü fen2 e -tentià Latini cum Girzcis fequutur.Hoccum minimi referat , multís uerbis extra" — 2 hendum deprzdicandumQy; non uidetur. T res (unt,quas ex omnibus , qui facros | Pfalmos interpretantur,excerpas,fententiz , quorfum Pfalmus is, atque-ea qua nunc canuntur,pertineant,INam fi cum prímo coníungitur anne&titurQp,ut illeuez r2 beatitudinis uias aperucrat,de totius philofophía , atque omnis humanze uita . RBEEDELTO A o es un e 99. EAE UE oC 2 hne, -—— , DOUIUGHIUBEAEENNUAGRONARTVLOGU SO Sia E AVGVSPSIE Bw Gy EMARRAT fine,certifsimam demonftrationem expreíTerat:fic fecundus ís, confequens conne censq; príora,gentes,impiasq carum opiniones quibus fe à cognitione Deiífedu xerant , ad ignoratíonetm ueritatis delapías , execratur admíratusQp errores eo7 rum , tumultus ínanes efTe teftatur , quibus oppugnant ueritatem , uíasq; ad uera bonaferentes euertunt;impediunt,perfequuntur bello pios. Bos cum ducibus im peratoribusqs eorum, qui (igna impietatis eis praeferunt , uatícínatur perituros, quoníam przedixerat,Et iter impiorum peribit, INuncautem irridendos aDeo, & furore cíus corripiendos : caftrís eorum diuinitus expugnatis , profligandos , ex2 tremaq; neci dandos. Hocaduerfüs mores corum,qui Deum nefcirent, uéramqs beatitudinem ígnoratam repudiarent.Hoc gentes olim, Hebraís adueríz, mori: bus , acreligíone. | Secundafententía erít , ut (it pfalmus , quales alíj plericg, qui Íequentur , fpectans ad res Dauid, rcenumqp eius. Quod oppugnaturi reges, ac principes Paleftinorum cum eum regem de(ignatum audifTent , conuenerant, fed uictorem Dauid canit ; copías eius protegente Deo ímmortalí, Hi qui pfalmos in ordinem redegerunt, cum pfalmum philofophize cocleftis plenum , longeg; nobi lifsimum infronte collocaffent , reliquos utomnes Hebrzi , Cireci cum Latinis afferunt, apparebitqp in fequentibus , nullo ordíne addiderunt, Pleragi ením;ut ait díuus Hilaríus , € híc Rabi Dauid , prius acciderunt , qua pofterioríbus pfaL, mis referuntur , pradlatis his quae multo poft accidiffent. Anímaduerfum igitur eft, nonferuari ordinemin pfalmís digerendis , (icnon mirum cum prior altíísi ma philofophíz fuiffet oraculum , fi fecundus ad díuerfum genus rerum fubito tranfeat, — Tertíaeftíententía, nonnoftrorum modo, fed ipíorum etiam ínimi^ corum Hebraorum, Pricos Hebraos hunc pfalmum quadam arcanz fapientize peromnces aetates traditione , de Chrifto fenfiffeuaticinari, Rabí Salomon teftís, IVáaiores,ait,noftri hunc pfalmum de IVlefsíaexponebant:nos autem, ínquit;pro2- pter hereticos nempe Chriftíanos , de Dauid interpretabímur, Obferuauit hoc etiam Nicolaus, Ita cum fenfu Apoftolorum quo teftímoníum de Chrifto ex hoc pfalmo protulerunt, conueniebant priores Hebra:í , quí quo propíus aberant ab ortu ueritatis, eo certe íncorruptius quàm pofteríores iudicabant , & quae ucriora . funt,cernebant. Quemadmodum de refurrectione Íynceríus quod penes eos the logia facratior cflet, quam iuniores,fentiebant Heec quom is; Certiusq; animad uertantur , & plena fides his habe. eorum fus lingua uerba fubij : ME rS SAN AMEESEAO. ^ . cíam, Rabí Salomon; RSNER v^ syrate"a "bos Toán Xo vy viy ns UU anmas eed Mars cv eyUPePyaiewman Rabothenu dareshu et anian , al melech hamafciac ulphí miímeo , uela teshubat hamínim , nacon le pethero al Dauídazmo. Quz funt, Autores noftri, quicquid hoc pfalmo canitur, de rege IVlefsia interpretaban2 tur.Secundum autem apparentem fenfum;uerborumtp fonítum,& ob refponíioz nem haretícorum , conuenit eum ínterpretati de ipfo Dauid ut fcribitur. Audie; runt Palxftini quod unxíffent IfraElitee Dauid in rege fuperfe , copíasQs fuas col legerunt, quos Dauid profligauit : eoGp dictum eft, Quare fremuerunt gentes.Síc- ille, Auen bídra quogy grauis fcriptor, Videtur, ait,míhi,hunc pfalmum,alíquem € cantoribus compofuiite fuper D'auid,quo díe unctus fuit, coQy dixit , Ego hodíe eenuí te, Van z»W O al ha mefiach:aut certe díctus eft fuper IMeefsia, Hoc tefta: tir Auen E(dra.| Rabíuero Dauid;q claríus,apertiusqy fcripfit;ubifcripfiffet hic píalmum editü fuifle fuper Dauid, fubijciens aliam fentétíam; Dictus eft, inquit,is píalmus fuper Grog,X iVlagog,nimirum Antíchrifto Y2^ n^wan Yann vam Wn NS Vehamashíah hu melech ha mashíach;ue ken perashurabothenu. — Chriftus aute eíus,q memorat in pfalmo,eít rex IMefsías, .. ftrinoftriIdipfum affirmat ín fine pfalmi,Pfalmuínquituel de Dauid,uel Mefsía Siccp expofuerüt magis - qot ue tlm V a uat on et Ma aT al al a t oti a ai uL a rtr lr lao iiir Ia iE Ru : "cast, M a Ln t ri rar aia naar a TP o i i s | IN PSALMVM II. 2I exponito, His teftímonijs fit perfpicuum, quanquá füpernus uerborum cortex (e pealiud fonareuideatur,maxima fub pfalmis latitare myfíteria. Videt enim dePa; latinis potíus ac Dauídis pfalmus editus, At maiores Hebraei, (imul & Apoftoli, Hebraeorum doctifsimi,quorum fententie minores fubícripferunt,de Chrifto con ftanter ínterpretati funt, Huíufmodi ferc funt alij complures ;uelut Dibyllino carmí ne,fub figuris,tropístg Hebraicis, & humano fermone maiores fenfus Occultantes, 5eiuncius igítur eítís píalmus a primo, de Chrifto magís , quam Dauid editus, J QGVARE FREMVERVNT gentcs,X populimeditatífuntinanía.] In uerbis heec obferuandat QuodSeptuaginta, quorum utítur Eccle(ia Latina pfalte: rio,tranítulerunt iQevafay,Éremuerunt. Hebraice NEA ragheíu, Fremitumquidem, qualis multarum copíaru defienat.ut Virgilius : Cuncti (imul ore fremebant Dar danidze. Et Ouíd, de coricilio Deorum , audito fcelere Lycaonís, Confremuere o mnes, Tumultum ipítur hoc Hebraicü quafi per feditíonem collecti exercitus defi 'gnat. Acueluti magno ín populo,cum fzpe coorta eft feditio,fzeuit(q animis ieno bileuulgus. Verum hocuerbü enarratores Hebrzí,uidelicet Salomon, Auen Bf? dra,docent de(ignare "2n zy ni nith cabezu,caberu,Congregati funt,coierunt, KRabiquoq; Dauid teftatur hacuoce denotarí 2^ yvamoena3y kibuz uehamon rab. Collectionem,& multítudínem ingente, Affert exempla. Quod fciens item Hie ron;dixit infuo pfalterío actíue, Congregauerunt. Aquilas && T heodotio ref, pexe runt fremítum iuxta Sept. prior i9epvBj9sezy,tumultuate funt: pofteríor,xxz,mifcen tur.Idem uerbu igitur,cum defignet duo alterum ex altero dependens (nam fremí tus ; & tumultus eít collectarum co piarum ) iure potuit pro utrocp ab interpreti, bus transferri. Gentes ítem Hebraís,qua dicuntur && ghoim, habet peculíare fi gnificatum, Quemadmodü Grecis, Latinísq; omnes alíz natíones uocantur Bar; | bari,licomncs aliz nationes quas certum erat àueri Dei cultu abhorrere, Hebraei Gentes appellabant, Idemt Apoftolis uelut Hebracís reman(it 9v6^4 ias, Eth By quacopisy: philofophos externos, externa, feu profana philofophia.Gietes igitur nunc Paleftini uocátur.Sín de Chrifto pfalmus eft,ut par eft;Pharifeos cu fequací bus,quííam ad mores profanos abierát,iamimpios ac,pfanos,gentes,(iuc octiles appellat, itecg Antichriftu, Cuuoduero dixit, Meditati funt , quemadmodu príoz rc palmo fuit expofitu,meditarí Hebraris tn non tam mentis d lingua; Meditaz tur gutturlíngua,nepeloquitur.Sic nuc,Et populi loquuti funt inania. Loqueban tur;aít RabiDauid,Paleftni fuperbe;atg arrogáter,quod paucis anté diebus lfra Elítas uerfos in fuga cum rege Saul profligauerát. Hancauteeorum factantiá non forediuturna Igitur Hebrei malut ad fermone,uerbü nunc referre, quam medita» tione, INe Chaldeus qde meditatione;fed exultatione,fremitugs, & locutioné poz fuit;pro meditati unt ya^ canín exultátes. (uod ad fenfus attinet, Greci ut móftra ! tueít,deChrifto totu pfalmu ediítü afferétestumultir fremítitg afferücfuille,d to taHebreorü innumerabilis natio, Chrifto ad homines ueníéte, & inufitata ;pdigía . edéte,tumultuarut, mifcebátur. IVlulta innihili cafura maledicta , díuinitati eius, acfapieétiz detrahetes loquebátur.. Ceres fuifle Romanos milítes,ac ceturiones, qbus in cede Chrifti miniliris ludziurerétur.P'ríncipes & Reges terre, Herode, & Pilatu:Populü aüt, cui fapere del yrarc eft; plebe illa infana, que cu maioribus fuis ignorato táro numine; pari impíetate laboraret, s v 3 hilum onatus,blafphemiasqy ín ni . 22 A VGWVST PIVGVB ENARR AT hilà recidiffe,uelut alio in pfalmo fertur,Sagitte paruuloru facte funt plagz eorir, Pueriles ille plage;bellum illud tunc dazod)y ,euanuifTe,fumpto de inimicis poena» rumtanto,quátum uix quifquá audeat optare, Hanc ínterpretatíone Latini quocp proponunt, Quod fiuera quoq; fit expofitío Rabi Dauid ; qua putat iuxta maio? res, hunc fremítü,copíasqs cum Regibus,ac ducibus aduerfas Deo, & Chrifto coz actas , effe tempus Antíchriíti , qui confurget contra omne quod dicitur Deus, ipfiusq; 1E s V Chriftinomen , ac fanctos eius innumerabilibus populis coactis cum prímis oppugnabít, quem duces, ac Reges multi ad impía béllafequetur,fed demum profligatis , fremitus corum,tumultusq; uanefcent : idem erít fenfus , ea^ dem prophetia, uaríato duntaxat tempore, quemadmodum totis facris oraculis, utercg aduentus Chrifti mífcetur,quorum prímus fuitín humilitate,fecundus erit ínmaieítate. Inutroq graues píetatís oppugnationes, frementía bella gentium, príncipumQ; impíorum,fed ínania demum. Cum igitur ad(int Hebrzi iuniores, & uctuftíores teítes , qui conftanter perhibeant nihil à Chriftianis Girzecis , Lati nísq; abhorrentes , hunc pfalmum effe fanctifsimum de Chrifto oraculum , hzec certe uerior erítfententía,atcp ita ( (i placetís ordo) cum praemififfet oraculum de uerabeatitudine , deuía, qua peruenitur ad fummum bonum , fubito profilit ad Chriíftum,cáput ipfum,fontemqg beatitudinis, ficíntonans aduerfus oppugnato4 res nominis eius , quemadmodum praedixerat mifere perituros ímpios, ac pecca» tores cofdem illíc , & híc execratus , eorum interítus , uanitatem dictorum, cona tuum premonftrat;nihil eís fore diuturnum,ftabile. Sed hicapertíus,clarius,ut etiam ad ipíum nomen defcendat , memoratillum cuíus iuífa, atq; nomen pecca^ tores,impfjqs aípernantur,& oderunt. Per índígnationem uero,atq; ad míratío? nem exordítur, Ad quid fremuerunt? Quorfum pertínent fremitus inanes? Perz indeatqgp illud Poétze: ue c lE Re I Loc dem o peo Quo moriture ruis,maioracg uiribus audes? Quid tantum iníano iuuat indulgere labori? -Qua mens tam dira miferríme coniux Impulithis cíngi telis? aut quo ruís? we Horatius quoq; (imilíter ut Dauid canens Odas , nemg unam Odam exordíturt —. —- S Re eR rere Na S NS s : lS rumor oucmEEXWwOs IN DSANLMYM-.E: turam magnam per omnes gentes falutem , quz líbris defcripta , cunctis pofterís innoteícat.Hoci igitur fuituerum regnum Sion,hac maíeítas, & oloría, quam re: ges uiderunt , € tímuerunt. Hiíncalio pfalmo uatícinatur, Et adorabüt eum reges terr, omnes gentes feruíent eí, Hocnouum zdificium per eum regem, que Deus declaraffet. - Przdicans preceptum domini, dominus dixit ad me, Filius meus es. tuego hodie genuite. | Vemadmodum füperíus denobsada pum priorhuíus uerficulinon erat eie iuerficulo coniuncta , fed huic , quem legífti. Eft autem Hebraice, non per participium, fed enuncíatíuum, Przedícabo.praeceptum vh v8TYNSON a fa; perael choc:annuntíabo , (quéadmodum Hieronymus) aut fcribà ín preceptum, - Hebrzis eft fenfus, B(Te uerba haec(mutata fuperiore perfona)ipfius Dauid,qui dí cat,Hoc quod díxít domínus ad me, Filius meus es tu;annuntiabo,fcriptumtg re; linquamuelut preceptum , aut inflítutum, atq; legem. Scribantur hzc in genera; tionem alteram.In memoríam fempíternam hoc prodam, mihi dictum à Deo, Fi lius meus es tu. Erit hzec fempíterna praedicatio cofirmata,corroborataut lex, me teítimonío ipfius Deí,efTe filium eius. Vtlex quedam prodetur;incifaGg inzes zeter num remanebit, Huncomnes Hebrainon afpernadum fenfum proponunt, Scíen dum eft,eam dictionem qua eft Hebraice x poffe duobus modis legí,aut ea nota quz dicitur Hebraeis zere,fic ^5 El,tunc defignabit,D'eum: legeturty, Annütiabo Dei preceptum.quam lectionem fequitur diuus Hieronymus, ítemqg Chaldzus, am Hieronymus, ÀAnnuntíabo Deí preceptum, Chaldzeus quog;,Referam do: mini preceptum Alíal lectio eft,ut legatur tríbus punctis ?5 defignabitqy Ad, In: legescg. ramín praeceptum Dei. Benfum Hebraorum uidimus. Illum alium Graeci — i Bi ue. - ueríam terram,duce Chute Mei Chrifto in Cifsimum E Buaiselim. I Nlor e(tmagnu diícrímen inter utrung; fenfum, modo Hebrai de AE magís, quàm de Dauíd hanc pradícationem,teftimoniumG ínterpretentur, ut uelle uidebatur, Quodautem íequitur, DO MINVS DIXIT ad me, filius meus es tí: Cum de Dauid fumi pofTe contendant Hebrzi , fuperiores (aus profequentes , quoniam in facris litterís,iuftifsimi quicp, filij Deíuocetur, DDauíd autem cum rex à Deo de; elararatur,qua(i generarí,aut crearí dicebatur, ueheméter durum uidetur, INecíta facile, quemadmodum filius Der uocetur homo,fic dici poflet, quod eum Deus ge nuerit. -Proferuntautem ex alijs locís Hebrzi teftímonía, Eoo ero eíín patrem, & ipfe erít míhí ínfilium, Et , Ipfeuocabit me,Pater meus es tu. Et de filijs l(raEl: Filij eftís uos domíno Deo ueftro.Et,Ego dixi, Dij eftis,& filij excelfi omnes. T'a2 . lemfuiffe Dauid a Deo per pro phetas Giad,& BamuElem,regé declaratum. |. Di xinontam facile poffe dici hominem à Deo generarí , quéadmodum dicitur filius eius. Quocirca maiores Hebrzi, antequam Chriftus apparuiffet , quibus propter lucis illius uenientis propinquitatem , niagis oraculorum diuinitas dose — —altioresfeníus concipientes,de Chrifto cuncta hzc,cuiufmodi: toto oríente: lc canebant , $ predicari cognouerunt, INam recentíores Hebraei, quorum mentes prauítas excaccauit , cum necautoritatem maiorum. poffent: contemnere, necrelí; gionem Chiftianam fuis dictis uellent afferere, propofita fuperius antiquorum de ienf üu E Peste ín Chriftum f pectet re eNuQqe ad Dauid refugien 3 tcs, 30 (2o 0 VG V5 D B V-GO VB. -ENARRA T. tes,nullamq amplius de Chrifto mentionem habentes,totum deinceps pfalmum deipfo Dauíd expofuerunt.Saltem docuifTent(fi pfalmus de Chrifto eft)quis fen: fus,Ego hodie genui te;&, Filius meus es tu; Verum hocilli proferre tímuerunt, nequid religioni Chriftiang congruum(quod necefle erat)dícere cogerentur. Co gebantur etíam multaín1Es v M Chriftum pertínentia proferre, (i pfalmum de eo iuxta maiorum fententíam expofuifTent , fuper eo carmíne, Ego conftítui regem meum füperSíon. V idiffes ex inuitís pectoribus ueritatem, uelutignem € durifsiz ma ilíceerumpentem. Eft igíturuerus fenfus, Beo hodie genui te. Velut illud,Ex utero ante luciferum genui te, )uem etíam píalmum de Chrifto maiores expone4 bant. Videbímus íllíus pfalmí profunda myfteria,Hacratione uocatur totís libris a Philone doctifsimo, iuxta prifcam theologiam speziya dis; primogenitus filius. Et Plato myfterijs /Egyptiorum introfpectis , ín epiftola ad tres amicos nominat Tip và SysuivG" xoc zris vro, regis autorise omnium patrem,ut oftendit Origenes, Eufebíus, Cyrillus, - Sciendum quoqs Hebrzis e(Te quafdam fecretiores,magist myltícas expofitiones pfalmorum,quas illi uocant, IVlidras thehilim:qui liber eft. ex fententijs prífcorum Hebracorum conflatus, Hic liber cum ín expotitione pfalz míhuius,praefertim huius oraculi,quo dícítur, Annuntiabo;uel narrabo Dei prae ceptum,multa de Chrifto teftímonia ex fentetijs maiorum protuliffet, demum fic intulit, alía de eo ex facris lítterís proferens oracula, nn wn roa on evoca mun mM "2i vw nerna UNDC 8auanmmn vv nora Uva x mwezi PU nernza SOM DN OONiO"2NvAA DW uw OW o"av Que funt, Narrata,ac celebrata funt ra myftería ipfius lVlefsie in lege Mofis,in libris Prophetarum;& ín Ícrípturis facris, In!ege quídem Mofis,u: illud,Filius meus primogenitus IfraEl. Apud prophetas autem;utillud Efaíz, Ecce intellíoet feruus meus,eleuabítur,& exaltabitur.In fa cris autem oraculístut, Dixit dominus domíno meo. Prifci igitur Hebrei,quos fu períus Rabi Salomon memorauerat, omnibus locis filium Dei iVlefsíam prxdica bant , & huncfacra oraculafpcectare fciebant , utuere de feipfo dixeritídem IVle( fias, Scrutamini Ícripturas , & inueníetis ibi de me, Et incipiens à Mioyfe&.omní ; bus prophetis, interpretabatur íllis,ín omnibus fcripturis, Et, INecefle eft implerí omnia qua fcripta funt ín lege Vloy(i, & prophetis, & pfalmis deme. — Vides ut etíam ueteres Hebtei probant oft Ex & pfalmís.Q)uàm congrui b 2 » difcipulis oftendit, Per(uadeamus icitur nobi s,fub aliorum uerborum cortíce, & . aliud quafi loquentibus prophetis ,occultiora myftería fuiffe decantata, Declara: turitacp hocoraculo lVlefsiam effe filium Dei : Ec quod dícitur; Bgo hodie genui te: Greci quidem putant heec referri ad corpoream, non eternam generationem, Cum Deus ab terno filium genuiffet, nota fibi foli non mortalibus generatione, 3 : i AV E * ; " P " 0 0-421 " A mortales autem eum natum a Leo nefcirent;dicta eft natiuítas eius mortalibus ín; notuifle, cum mundo fefe oftendit , quem retro nunquam uidiffet: tunc dictus cft ) 1 1 í i^ : PRI : Serm DS * natus a Deo , diuinitus prodijffe,cum uenítín mundum, Omniaením oracula de IVlefsía;partím fant deeo uelut homíne,partím ut Deo, Totus ís pfalmus uelut de - -— rege terreftrí,quem Deus agat ad omnia,felicitet,coadinuet, INafcitur a Deo, ficut rex inftítuitur,poftulat gctes,regnatg terrarum fibi fubijci,áimperium orbís terra rum uelut harredítaríu fibi, C ueadmodum alius pfalmus armat eum, dat fagitras quas figatín corda regum : producit armatum,fuccindü gladio, procera ftatura, forma plufquam regia: parte alía Deum uocat;ex eterno téporenatum, Nic cum ferris cum Deus oftendit,ccelítusCs antea i cosnüudemiunatim prodeunt ab - iplo Deo, Flecinterpretatio uera eft, quam Chaldaeus quoque propo(uit , expli E : cans v rece. €—À - SES Su e x ritum x leg eMo fis $ Proph etí S, 25 Ilorum,cum eo quod Mlefsias defeipfó" IRSE TUA M EM pL SEHE ERU AER IN PSALMVM. IL & cans per paraphrafim hocoraculum, Sícut eft (inquit) filius patri,tu quoque talís perinde (i hodíe procreauilTem te, Y»^^a y^ Sev 783 keilu íoma deü,heritach, Voluit effe fimilitudínem non proprietatem , Quafi (inquit) hodie tegenuerím. INon defunt tamen Hebrzí,qui(quemadmodum preclari philofophi) tolam prae fentem eeternítatem adiudíicant Deo , non futurum , aut praeterítum , aut pracfens - hocnoftrum fluxum , actemporaríum , (icHodie defignare contendant eternitaz tem praefentem,quae ipfi: Deo femper Hodie eft,in qua genuit filium fuum, perinz de (idicat, Ego ab «terno quod mihí pracfens femper eft, oenuite. Hoc iuxta fen füs,quos Cabaliíticos Hebreí, Graeci analogícos appellant, uehementer quadrat, bít quegee eodemlibro myftícorum pleno ( quem díxi uocari IVlidras thehilim, id | : almorum declarationes ) mirabile prifcorum Hebraeorum teftimo^ niusi; quon mirifice cuncti qui legent, excitentur, fuper hoc carmine, Dominusdi xitad mefilius meus es tu , dixilfe ex antiquis illis Rabenis quendam, qui uocatur - Huna, Triplices oim fuiffe calamitates, Primam,quam perpeísi fuerint hí,quos - diluuium opprefsit. Alteram, qua contríucrítzetatem, fiue penerationem , "va shemed,ruinofam,qua deleti funt Hebraei, T ertíam,aetatem fiue feculum IMlefsiz. Cumautem ílle aduenerít(inquit) Deus seternus dícet feuelle cum generare nouo gignendi modo: eot dixit, bgel hodiegenuíte. bic illeHebraíicé his aerbís, ew "n 59 ovn ve ON q nen n'a onNYAS Te VIEN POET "non Nm mv^oa — Bhel iVlafsiach: V ekad thí híshatia omer Bloim librata beríat chadesha , ue ken . omer , ani hagion íelad thíca, Seculum ípíius Mefsize: Etcum uenerit aduentus eius Deus iummus,pronuntíat uelleeum generare nouo generandi modo, Audis prifcam Hebraum, clarifsimé uendícare totum hoc oraculum Mefsiz , qui natus fitnouo, atqj i inufi tato naícendi modo, uidelicet ex uirgine , uel natiuitate diuina, qua fu. tempore,quo ccelítus ille delcendits SeATH. ! His uix inficiari palüackdebraneu de magno Vlefsiaferibantur:iVlefsíam. — : totius orbís terrarum Imperatorem fore. Huicomnes Reges obtemperatuz TOS predícant, Hzc erit illius , non Dauid hzreditas , cuius regnum exiouum, breue ad tempus corruit. T ermíní quoque terrae ; quibus imperium finiatur ; cuí datí funte Regibus Iudeorum qui ne Romanis quidem , qui mare , qui terras omniditione tenerent, Bed metis datís hínc Euphrate,hinc Rheno non ín omnem orbem ditione tendente. - Gentes fubactas haereditatem eius pradicat, INun quam externz natíoncs,tametíi bello dímicantes fepe profiigatee,legitimum, haez - redítariumqQg imperium cuiufquam Regís ludaeorum fuerunt, Is igitur eft dequo . alius pfalmus, Adorabunteum omncs Reges terrz,omnes oentes feruíentei. Gre . éisitacpís placuit fenfus : Quoniam tantam falutem Hebraei repudiaffent, &alu. | cefefe eis Bere miferos oculos pud uere Barone. ie De mís 4s Anis fübiecille, ;aduíg. tOto- aiias auhie Dro busextremis terrarum degentes , imperiu ü Chrifti (perueneri ee : das Hhcssnin) ves pet Recen I ea Mes Miu eins aper ; omnes A VovsT- EVOVE ENARRAT omnes gentes, Díctum de his fuperius , longe aptius haec Mlefsize qudm Dauid, ueterum Hebrazorum accedente confenfu applicari. 5i terminos terrz.(i gentes, fi poffcísionem, haredítatemt attendas,non'ne magis ín eum conuenienr de quo pari confenfu , fublimes Apoftoli, cum ueteribus Hebrzis cecínerunt? Quem conftituit Regem uníuerforum , per quem fecit & fecula. Ec idem de feipío E. Ecce, data eft mihi omnís poteftas ín caclo,& in terra, Quod uero poftulare preci^ pitur;recte noftri Latíní,cum Cirgcis,ad eum uelut homínem, Deis opem implo rantem ípeétarerquale illudín Actis,Conuenerüt adueríus puerü tuum 188v M, quem unxiftí. Idem orauit, & pottulauit ín monte;uelut prefens oraculi,fi fierí s crue poffet, calix amarus ille craníiret, Etrcum poftulauit , Pater,clarifica filium tuum gloría,quam habuit príus quàm mundus fieret. Perinde (i diceret Da mihi gétes, da terrarum ímperíu, Omnes míhi fubíjce gentes. Refpofumtg fuit: Et clariicaui, & iterum clarificabo. quafi, Dabo gentes; dabo fines terrarum. Et idem de feipío, Omnía mihi tradíta (untà patre meo. Cum ergo conueníant ptifcorumHebrao, rum teftimonía, huius palmi oracula edita fuitfe de IVleísia , cum his quae ídem Mlefsias de feipfo praedicabat , cim & patrem fuum Deum aflcreret , Gc ab eo fibi cunctarum rerum poteftatem delegatam praedicaret, omnisiam. dubitatio face; fatalíium quenquam propherías. has quam ipfum. Mefsiam defignafíe. Keges eos in HEBR ferrea, 8 &ctanquam i uas figuli con-- fnngeseoh — — : 7x V od [Sept. interpretes Graece dixerunt menée reges fi ue pafces, Hebraica eft | Cur therohem, Amphibolumt eft, ny^ raa,paícere, uel conterere, (QQuo4- circa magis Hebrzi poftremum hoc proponunt, ut: nunc denotet conterere t ide» ftatur quod fequitur , Ec tanquá uas &gulí confringss eos. Ipfi Hebrai interpretes | id exponetes, adhibent uoces notiores. IxabiBalomon, O17 Y» terozezam. (y uod | : aperte [ignat contringere,conterere. AuenE(dra exzvn theshaberam Rümpes, | — franges eos. Fuphum cófirmat Rabí Dauid. Chaldaeus quoqj agen «tetaberini, conininges cos,ufus Hebraico ANTON Chaldaico; Cu imi ituridem uerbumfo 32 o cred E. me aita | an ic ;quo fradie;attrítarqs ludaoruim opes;expo ET os Hebreos fuifle durís Komanorum oppugnationibus, miflos fub — iugi en us melius ex Hebraica: uoce cognofcitur, Confrínges eos;atteres,ba t cülo ferreo. [Nam pro a6, uirga, & shebet Hebraíco, melius baculus di eretur, quod eadem uoce denotatur, Eadem claritas erit oraculi, (i res,temporíbus Án chil gerendas uaticinetur píalmus, cum reges, fequaces Andi ifti, apti « m tr^. bunal Chrifti ducentur damnandi. grauiter iudicandi, Cumfceleratos eoru exer2 cítus ad interítum píetatis coactos diuinis fuis armis egionibus Angeloru immi? is difsipabit, delebit,franget,profligabit. Nul illc ex tantis exercitibus excabüt re^ liquízc, Quid operefigulorum fragilis? quid tantopere terítur,tam uaríjs;ac mul tís mínutijs difsipatur? Huiufmodi fuifle Iudeos ferreis IKomanorum fultibusat^ trítos,& ín frufta cefos. Eadem futura eft. gentíü profligadio,quas ad fua figna Co acturus eft Antíchriftus. Quod fi de Dauid fufcipías;explanationeno indiget. in —.. uirga ferreadícas cum baculo ferreo,cum fufte ferreo, Egotp ficHebraicü Latine wt. don icc e eos cum nfufte ferreo» & ui prose poco usen : Ern nunc IN PSALMVM IL p. Et nunc Reges intelligite , erudimini qui ^ — . iudicatis terram. Vpplicijs intentatís ex corum improbitate fuper eos euenturis , docet , refipi? (cant,altíus euigilent , ne grauiu pocnaru praedictio fortíatur euentum, Antea quam calamítatís tempus appellat, expergiícantur, Confimili cohortatíone uti tur Salomon,in libris Sapientize: Diligite iuftítía qui iudicatis terram. Et, Audite filij dífciplinam patris , & attenditeuríciatís prudentiam, Et, Intelligite paruuli aftutíam,& infipientes animaduertíte. Totis facris literis , partim minae peccatís intentantur,(zuatj ex hís fupplícía euentura monftrantur:partím paternis admo nitíonibus,(i quis audíat,coércentur, Reges fuperius impía conantes aduerfus do mínü monftrauerat,contra corum uefaníam, cceleftes poenas paratas dixerat írrí/ dete Deo,paulatimq ad iram , furoremty procedente , uictoríamtp contra reges hos,atq; eorum extremu excidíu pollicéte, Ob has caufas, ad eos ipfos reges conz uerfus,eos monet,fuz falutís,& periculi rationem habeant, Duobus uerbis,ut foz Íet;per epitafin exaggerat,Intelligite,Erudimini idemq; funt Reges , atcp ludices terra; & quafi loquitur, Haec cum íta fint o Reges , 0 Príncipes, refipifcite, mentes ueftras ad fanitatem reuocate. [Non funtarma contra Deum , quosq; protegit Deus,fufcipienda. Nifi melíora fenferitis, magnum uobís portenditur excidium, Quod dixit, Erudimini: proprie eft,corrigamini, emendemini , peccatís nuntium remittite,Hebraíce v2 hiuaferu, Et quanquam non erat fortaffe futura cor, rectio.NNam neque Iudzís,necy regibus illis , qui cum Antíchrifto confpírabunt, profuerunt,proderuntqr,uel intenrate mínze,uel placidae monitiones:adeít tame, digito tempeftatem íimpendentem oftendens, udices autern terra dixit , quafi quos Homerus uocat, BsasQéges vd nor progat Ap. | -... QuiGrreguntdictis animos,& pectora mulcent. —— | Terram autem per avzwvyzeiay mortales terrà coletes, quibus terreftris habitatio data, Coelum cceli domíno;terra aui iis hominum, ludicantes terram, Regnatores yos, qui ducunt,agunt,reeunthon rricenas,iura dantes,ius dicentes. Hanc obrem hortatur eos ad Sapientíam , ad íntelligentiam , ut quibus. plus quàm relíquis fit uidendum, quorum ex confilijs multaenationes pendeant. Ov Jg&t zroovuyu0U twdlap BaMgpogop &vdex, — Flos cum primis inuitat ad fapientiam , ut quorum delyría populis augent peftem,clademtg. .— Quidquid delyrantreges , pleciuntur Achiui, Príncipibustg populos fimiles fieri apud fcriptores celebre eft. Quua fit autem hzecíapientia , ad quam eos ucluti fupplex,ac míferícordía commotus,hortatur, przclare fubíjcit: — — Seruite domino m timore, & exultate ei — cumtremore. (^w Vod ad uerba attínet , non eft Hebraice. «o &yemuzse, exultate ei , fed duntaz tbe addidit. Nequeuero cohortaturreges;ut exultent Deo,cum tremore: fed ut Jaeti^- —— mtm 1 i | MN Ópssur canit erg ceca t Ra Tee eR a 34 : A VGVST EV GVB ENARRA T. períus utebantur,cóoprefTa,media fanitate obtineat. cótra morbuillu proclamat, ; E ; ; vA E INefcia mens hominum fati, fortísqp futurae, INecferuare modum rebus fublata fecundis, Haecautem moderatío,atq conftantíauix obtíneri poteft , ní(i Pietas , quae facrís líterís dicitur l'imor domini,imbuerítanimum. Ab eanafcetur omnís elationis, atque fuperbía, audacíz, atque ferociz deiectio. Ad hancigitur ucram,folidamtg - . » , , : AS ceu P » Sapientiam cohortatur. Seruíre autem domino,quod Gracis , Latiníscqs non di. . €eretur,eodem uerbo diícítur Hebrzis , quo noftris Colere, Graecis 9«eztay, illud aeris,Deoq; exhibeturthoc hominibus , atque Deo:haud fecus Hebraicum Ser; uire Deo , atque mortalibus. INec propterea mancipiorum loco à [eo mortales haberi fingít,ut neque eum Crraecí quem dícerent 9p 9«gezivey.tametfi S«odzrtvo, O7 cant mancipium. IVlagnustQ híc ex philofophialocus , quem contra Epícureos Lactantius ex Beneca produxit,tractatur.Epícurei fruftra natos homínes conten; . dunt: uitam humanam temeritatis , ac miferiarum plenam: homines fortuíito.ex; titifle;finem nullum habere;ad quem fpectet, Huicerrori Seneca fapientifsime oc» Dum : ^ X . à je uec VERNA ce €urrít, Nontemere, non fruftra nos uiuere:(ed uiuentes operam dare Deo , quafi ÍeruireDeo, | Videsutnobilifsimus finis (ithumanzuitze, nobilior omnibus rez rum finibus;uel Solís, totius cocli. Sol ením factus eft,ut lucendo,fucemqz,& ca lorem cunctis terrís diftribuendo,uitam animantibus , maxím eqs hominibus larz giatur, Athomines facti funt,ut uiuendo darent operam Deo,ftuderétDeo:hunc quacrerent,noffent:quefitum & agnitü colerent,laudarent,huícQs feruirét, Hoctg cít dareoperà D'eo.]s optímus finis (aít Ariftoteles) Deum noffe, & colere : finis utilítatis,iocunditatis plenus,plenus ordinis, Hortaturigitur , arropantiá depo: nant,ícelerataillà contra Deum coniuratione relinquát;ab im píjs armis difcedát, alía (tudia,maximé reges ,prafidesqy rerum humanari decentía fufcipiant. Nam cum res omnes humanz díuinitus gubernétur,tum uero bella eíus ex nutu, uíctoz riz dependent:quibus eos maxímé potiri facit , quos nouerít habere caufam iuz ftíorem. Longe ígitur mínus his erit propítíus,quoru arma , pietat£, piosQs reges oppugnare cernat, Mlelíus igítur,& ipfis regibus faluta ius,ut Deum,cuius maie: ftate;atcg honore in his qui colut eum;perfeque m; Quiuos fpernit,me Ípernit: quí auté fpernit me;fpernit eum colát,eits feruiát:eon Deoin timore , fiue cum tímore, eum ha; cít;metu funt coércendi, Metus autem, (iue tímor erítutnofcas te contra eum tenz dere, qui te,tuascp copias mille modis pofsit interficere, Grandine lapideo,uelut €xercitus Drenni,tulminibus,peftilentia,fame,corruptis atque obczcatis confi líjs iporum ducum.Suntalía multa , quz fapientes imperatores habentes explo: rata,uerebantur numen Dei, omnibus precibus eum fibi propitium adhibebant. Quain re Romani omnes natíoncs fuperarunt;ob id ín omnes terras , eorü dítíoz ne, fauente Deo,quem timebát,& colebát,propagata. Preclaré uero ,& ex intima ratíoncuocatur Hebrzis pietas,tímor domini, Nulla enim re maoís nos píos effe Dei colentes comprobamus , quam fceleribus abftinentes , uerentescy ne quid contra uolutatem eíus facíamus,lepescg eius refcíndamus. INam cum nos cupídiz tates ad multa prouocent,quz legibus diuinis prohibentur cupiditatibus autem .Obtemperare recufantes,íd certe tímore quodam,optimo quidem íllo, rationisqs - pleno facimus : tunc fumus uelut ille quí fenfit medios delapfus in hoftes, qut eum t, ide inquit,) couerfis ftudíjs.— — it: numero fiant , quibus propter fummainfas- niam,bellum índixilTent.Seruite autem *bet(enfum;ad eos quemadmodum monftratü eft, dicitur , quí cupiditatibus cffe; xebantur,tran(uerfi a fcelere rapiebantur,quibus malís motibus tímor adhibedus vit VB; ae Sophie dn mp par Armen aut 752418. E [- b E ES e 8 * Ex EU NAETWUMI AO: Vrae yes IDE e UTENTE ELMAR SET REC RRUQB LS ERSTES RORIS CTUEIESZUSSE TOS Yap m ly omes ^ Qs ad Babe attinet, nemíni non perfpicuum eft, uel ipfo Híer.totlocis moz . AuenB(dra, & Chimc . Prior oftendens huncuerficulum refpondere fuperiori, berifilius meus.» "arma uma bar bini; Et quid filius uterí mei, His apparet ue; xalocutum Hieronymumi ín commetarijs.C)uod fi bar nuric eft pro filio, uerbum | quocp ipfum NM nafheku , quod. & ipfum polyfemon: eft, fonabit adorate. Eft - plebs ofculabatur genua imperatorum, fenatores autem pectus. Nuncueneramur . principes .ofculando manus. Ipfi Patres purpurati pectus , & manus fummi Pon; mortales Solem, Lunamé uenerantes;o culabantur manus fuas, nonualente: IN PSALMV.M IT. 3j qui Íerpente calcato trepidus refugit, Maxima igitur pars pietatis conftattimo - re ,pudere, reuerentia, His adueríatur fuperbia, clatío principum,opulentorumtg peftis: Bog; praxcipuc propofuit hís ad fanandas corum mentes timorem Dei,tre: pídamüg exultatíonem., Het uel ad eos reges , ac príncipes , quí nomen Chrifti delere fuperbe, arrogantertg conabátur, uel reges Antíchrifti (igna fequentes, quí ; nonfolum honorem Deí uiolarenon tímebunt, ut etíam ipfum Antichriftum, re; pudíato uero Deo,;pro: Deo, tota terra colí,uellenon dubitaturi fint. Eft item fen fus,Seruite Deoín tímore: DateL?: to operam! fumma. cum reuerentia , ac pies Is ením nct finis nofler.Fir r homínum T E D retecd : in ; ut i ia capitis itii Ice watt ^ Mente pro dledfeszis mud 'é«s, Apprehendite difciplinam : Hebraicum habere d Sv?nafíchekubar:quod poteft reddi, Ofculamini filium:uel, Ofculamini pu2 ré.Eot; Hieronymus tráftulit in fuo pfalterio ex Hebraico, Adorate pure.In com méntaríis autem fuper pfalmos (fi modo illíus funt)ciens aliam quoq fubeffe his uocibus fignificationem,trasfert Hebraicum, Adorate filium, apertam de Chrifto prophetiam hancafferens, Contra Ruffíinum probat, quoniam adoratío fiat ore admoto,atq; ofculo, recie dixiffe fein commentarijs Adorate filium, Haec Hiero; x nymiinterpretatio etiam ab Hebraeis adhibetur , & comprobatur , maxime ucro reei quod propofuerat , Adueríus dominum. At, t Chriftum eíus i&Ceiqueda ait, Filius meus es tu. filium, de etíus díxiffet , Fiítíus rius sChriftum eius, b noie adhibeuir S o PTSEREE cda | iC Bar,ínquit, hocloco,eft 3» bon,filius,quemadmodum alibi dicitur. Quid eft "3 enim Adorare Greece, & Latíne Ofculari, Adorare, ad óra mouere , ad os admo: bere,Gic Graece arposiigza, eft xvGa ofculari, C'uoníam ioitur adoratío Bebo: fitqs o4 Ículando,redie uerbum Hebraícü uertítur Adorate, Fit ofculando adoratio.|Nam efculantur, pedes. Cetera plebes. Síc quogs Job deteftans Idololatriam, qua v $e » Stuidilunam cum fuleeret , & ofcula is maxima, & Scnegatio contra Deum altifs j mneos quod non dorauit Baal« ftería pfalmorum , dixiffe quendam € Rz Iium;hancelffeuelut regis fententíam,qui exarferit a. Hiprofectad hilium regis , fupplices ab eo petíerun 56 A-V Q.V S LEV OO-VB-.BNARRA T. enim alíud eft,Seruire in timore, quam Adorare pure. [lud item magnopere cof, derandum, editionem Bept. qua dixerant , Apprehendite difciplinam : quoniam purum ,feiectu m,mundumtg maxime ad difciplinam,erudi tíonemqg pertínet: (eft ením eruditio,uera mundiíties)ueram e(Te, & a prifcis Hebreis comprobari,qui pu rítatem,(iue purum,aut mundum, quod prefentiuoce deignatur,fumpferunt pro cultu, difciplina, eruditione, doctrina, Itacg Chaldzus interpres, pro eo quod He; braicum habet,nasheku bar, Ofculamini filium;uel, Adorate puré,pofuit iuxta ea quz diximus Sia7ws ^»"av kabiluul phana, Accipíte;fiue recipite doctrinam, V e; rate uoímer purítate cord uod quc Íoi t uum, arium,cui bellum endum, quod ofculo defigna debraos, qui ueritate perfpícacius cerz zm acula cátata afleruiffe, quorum fuperius uifa eit p odemin libro,quem dixi uocari Midras Thehilim,quafimys ————| profectus obrinuit;ut eis parceretur : uenerunt ciues , oratia eos ad hlium,INam ín gratiam huius, inquit, uobis par ie minífilíum, per quem uobis iracundia mea fedata eft. culamini,amplectió míni,Cienua eius prehendite, Hxcantiquitas fentíebat,quibus iuniores etíam fubz fcripferunt, INec poteft (ine magno miraculo factum effe , ut totíes filium Detme - 3 X xe p m 2 Í morauerit.C)uodueroprofequitur, ——— — Ne quando iraícatur dominus,& pereatis de uiaiufa, | p NfonteHebraico non eft, Dominus:fed duntaxat, INe quando irafcatur:quanz .de domino,ctíam Hebrzis atteftantibus,dicitur.Non eft ítem, Viaiufta: - CORE - -— : Eoo s ded. I-N- P-S7A LM V-M -IT. 27 fed duntaxat Vía. Hac in Pfalterío Hiícronymí clarauidebís.Et quod idem Sept. dixerunt, xoxémAas i£ 3 Et percatis deuía : Hebraice paulo diuerfum ^ sms V'etoberu derech, ,Etamíttatís uiam.Eft autem feníus,ut explicat Rabi Dauid, Ni fi celeriter 3n itínere ecce defiftatis uias ium decine irafceti in uos Deus barbam .Tta, fomincs pedbr gems uía pea sgate eos ín perniciem, in iba ! rathrum, Perírei igitur deuia;aut perdere uíam eft, fequi iter deutu,feclufum a con2 fortio Deoram, ut ínquíit illc, Eftireuíam ferentem ad mortem, IVledio in itinere quod arrípuifti,cadere;Erat enim iter deuíum, praeceps. Ac Bept. caríorem facere tralationem uolentes,quod erat Hebraice, Pereatis uíat:recte adiuuerunt, illuftraz runtG, quodi item Hebrgei faciunt,addentes prepofit itioné de uia, Hebraíce dicitur, Peribitis uía, Adde,Peribitis ex uía. Furor igit cius correptos, fi pergitis hocíter, auferet medío.Hecuía quoníá funefta eft;uos agit ín eternam morte. In ea fuper: . ueníatíra Deí, Vbii inuentí fuerítis ibi pcenas luetis. Senfus quide Sepr.quod addi E derunt fufta,fuit:quod ín Ragitijs perfcuerantes, ab íllauía excident;quz fert ad fu : I cese usan. in frufta uelut uas abí? tur r igitur Deus (celciatis: fed ad uidicenhim: diuiha tardé Proc iae Demum 5 tanto grauius,quanto feríus. Poflet autem referri (quoniam Dominus non eftap- - pofitum ad irafcendi uerbum)aut adipfum dominum,autfilium,quem affetit ad^ cresiducoliaqum hís: quinon adorent. - Cim exarferiti n breuii ita aciusbeati or omnes squi confi- wN Vod icneicuh bis; Grecuirangis id Hibscte ielpibdenss rdye; | (0OXLin celerítate,Cum. celeriter exarferít, Hebraicir y kimeat,íuxta paululum, S ferc .exiguli, quafi modici. Et Hier, Poft ülulum.Sciendü eft, aduerbiu, fi lueprez — pofi tionem vei *^ki quam Bep: seis rap cura uel quáde ; effi quo — niam celeriter farorei eius endetur, INullam €w 3 dilat pecie eicit RU ERRRRREREERREIBUETRERO RAP FORENT VUE Trung 38 AVGVST. EVGVB, ENARRAT. IN PSALMVM IL dilationem éxpectetis. Hac interpretatio clarior eft;refpondens aduerbío;celeri/ ter,in breui, Quoniam, aít,celeríter irafcetur furor eius. Pro fubiunctiuo igitur ín Cirzeco ézup oouv95. Cum inflammatus fuerit. Non eft fubiunctiuum ín Hebraico, fed aperia perículi denuntíatio MN vy"aa "yan ki ibearbiímeat apo. Quoníam inflammabítur celeriter , cíto furor eius. Negactp Deum fere. conníuentem , cun: ciatorem,diflerentem írafci. Satis,inquít,fupercp diftulitprocraftinatus eft. Hoc queq; Chaldzus pofuit pro dubia pracpofitione Hebraíca. adhibens claram: vea metul,quoniam, quia. Et RabiSalomonexponens, Quoniam, ínquit,íin momen: to,fubitoq; furor eius incedetur. Er tunc beati omnes qui i confiduntin eo: Et quod Bept.dixecuntzeza$óz«, qui ifperant,fidunt,eft Hebriaice "on chofe. Poteft, Qui confidunt;aut,qui fperant,rransferri : quod Hieronymo placuit, Beati omnes quí fperant. Clarum eftcur beatos a pellet eoS, qui uindicta cccleftí furente, fperent, fidant,non trepídent, Aagna fané corun beatitudo, Deo pecnas cceleftes immitz tente,ac mortalium caterua late íaculis eius cadente, uel cafura, quos Ípes alat;fufz tente, Bam fpem fugoerit confcientía rectc factorum. Verum enim eft quodferi; bit diuinus Plato,con(entíens cum facris líterís, reddituros o omnes sad iuh Iu: dicis eterni, uitae fuz rationem, fed bonos 9ageaasoy Mp, ratio: trepídam,;p nam fiduci: atímprobos cum: magn es türbabuntur tímore horribili, 8c X pr | corum eft [EREEnH tía, ;, hoci E '"um,ex A ineiod de hs. quorum iter: deinde fecl eratis, quod aget, qua pergere coepiffi uía, | anda Berga queitdenos aule lucíae pectora , non expauebunt Ioue ira; ipienit: 'at tícei : rum. INuncautem de ira Deiinflamm aee medio, deg his quorum. plena. 1c foe Hosnuncbeatos appellat. Inprimo pfalmo, non exíccandos , futuros ueluc arborem propter aqua ríuum. Ilicaeternum uirorem ; hic fiduciamit Beaterant prímo pfalmo;qui fe a iconfortioi impro ins roue Deoir írato,non uepidan Nene yum non abierat , ceti corum affcaf non antur;exhorrebant, Quare autem beati,q uiacum fu xorDeifen teicet,; im rationem ín uita factorum unumque ii aufas'c omnium, TON QUE IeH oer (cuerifsime difc rere ft : Naxcpiadoneiubetatebus. ipli DUEews n | EA iaximapone uu maxima. mala lscrpeti llis fore pictatís premíum,quod ín numerum Dee: am re x ut aliud quam hzc ípfa dici uideatur, Nufqua uel mínímum íudi IIT VL. SI ESOLNSCRIPTIO PSALMI TERTII | Pfalmus Dauid, cüm fugeret à facie Abtolom filii fui. SS RINCIPIO obferuandum, quod femper in príncipijs palmorum ))5 Sept. interpretes dicere folent Jaaide à aa64, píalmus ípíi Dauid, He: : ) braícum artículum v3 ?1e Dauid,feruire datiuo acgenítiuo,fed magis (ux 118 genítiuo. Magisqs dicendum eft; pfalmus v& 4x6 , ipfius Dauid, quàm và ^«6i ipli Dauid : idg; ubigs. Quod ad infcriptionem attínet,nota eft (ut aiunt Graci)híftoríaex libris Regum. Illud unum perfpiciendum;prifcos Hebracos(ut teftatur Chimchi) pfalmum fuper Antíchrifto, quem uocantilli Gog,& Magog, T expofuiffe,aut myftíce,aut ínfcríptíionem minime moratí,quz forfan non tempe ftate Dauid,fed ínfecutis zetatibus ea,atcg alie ab eruditis fuerint additae, Cyuem: ádmodum quod appellatus fuit Mlifmor , nempe cantilena , aut "' hode , ( eft ením uox Hebraíca, Cireecís ufurpata ) nam ís pfalmus potíus cum gemitu, ut He breiteftantur,fuít edítus.NNomenclatío Pfalmorum,HodarumQy poftea,aut cum uictoríjs potití effent;reperta eft , aut longe poft. Proximiigitur tempori (illorum adhuc pfalmo infcríptione carente,de Antíchrifto putarüt,aut certo norunt de co carmen effe, Vt quemadmodum fuperior pfalmus, uariátibus ínterpretibus,effe autde Dauid,aut de Chrifto , ueteres de Chrifto cotra Giog,& Vlagog.qui copiis innumerabilibus aduerfus Chriftum coactis confremeret, interpreiantur:íic nunc eum ad Dauíd alij trahant,prifci fimili fenfu, quo fuperior eft,de Antichrifto,;fces e eíus agmínibus , Ícirent effufum, quibus aduerfus Chriftum congregatis bgittusi in pfalmo, Domiíne,quam multiplicati funt,quí tribulan: me ! (Quare Ífremuerunt gentes.eodem exordío,eildem pez iuíd refert eos de PiiDiiieexe eo Eu | iin € oniuratione illam omnium impiorum EE nouifsimis eue contra Chriftu, futurá uelut illà Abfolonís cotra patre , ex cuius fanguinenatus eft Chri ftus.Illam contra Dauid, hancultimi temporís contra Chríítu,cuius oppugnabit nomen Antichriítus confurgertg. contra omne quod dícítur Deus Comprobatur dhacfententía,uel co maxímé,quodalto, & arcano quodá fenfu, primus, fecun dus pfalmus in fine canebant praemia, coronasQp iuftoru: furorem autem Dei con tra Íceleratos,cunctis exponentibus, cum Deus ob flagitia, & caedes, maximamQg impíetate mundi, eorum,quí Antíchriftu fequentur, adorabunt,iratus ueniet in maieftate fua, Bodem feníu,& eadem prophetia poteft nuncfacium effe,ut proe pheta fpectaculís illorum temporü fibi per fpeciem oblatis infilies,defcribat iteru - €oniurationé Antichrifti,uelurfilij contra patrem,contra Chriftu,turbulentamQs illius feculi tempeftatem, Haecuna erít fententía,eaQs prifcorum Hebrzorum.De Dauid quoq; poteft edítus effe, quac mcelíus ín pofterum clarebunt, Sciendum fiue de Antichrifto, fiue Abfolonis coniuratione (it, occultas effe phrafes,abftrufastp, idícium afpícias ea^ rumrerum, quz inilla Abfolonis coniuratione acciderunt, a atque alio pertinere, quz pfalmus canív, omníno uidetur, INon filium contra fe furgentem unquam, non populum. plebemty ir in fe concitatam nomínauit.- INoncaufam tanti mali, eiertur in librís Regum, ob maximum fce us ín eam Eupuoem; Dauid —€—À e M diuinit d] - pfalmorü mor, cuíus ex parte meminimus, Vbígs occurrít ea fpecies oratio 40 ÁvOVsT BVGVBA PNARAAT diuinitus incidiffe. Dicitur autem hanc quafi elegiam , & flebile carmen edidiffe Dauid,cüm afcenderet flens afcenfüm olíuarum,ceruicibus eíus,cum omni multi2 tudíne, filio ímminente, Afferturitem ab Hebrzis , pleroíg; alíos in facris literís infignes uiros fugiffe. Fugit Mofes a facie Pharaonís:Fugit & Iacob fratrem pro» fequentem : Sic Dauid quoq; fugiebat filíum infequentem , eumqy regno exuere conantem.Siucigitur ad Antíchrifti,iue Abfalonis perfecutionem referas,uerbis explicandis, fenfibus enodandis,defudandum eft, psarMr ith BXDPLA N A DIO. Omine, quid multiplicati funt qui tribulant mec multi infurgunt aduerfum me. em) y o D Septuaginta dixerunt, ziizA9wtiGy, Quid;aut,quare multi? W plícati funt?Hebraicum "à ma,potíus defignat,quam,quantum;ut ] dícendum fit, Quàm multiplicati funt, Quanta eft hoftium me per; 9c cquentium copía, quz coniuratio, INecrogatcur fint multiplicati, Bye 5) (cd cum gemitu miratur , ut illud, Heu quantas ftrages, uel que T yberíne uidebis, - Funera cum tumulum praterlabére recentem, Hei mihi quanta belli tempeftas impendet. Quam immanis coniuratío. Inalio palmo, Quàm multiplícata funt operatua, Chaldaeus item aperté ponens 722 | camma,quantum,quam, Et quod dixerunt izàsfevisGy, multiplicati funt; Hebrai; cum ^25 rabbu, Latíné claríus díceretur, Quanta agmina coierunt. Quae manus perditorum hominum ín me cogitur. At quod tranítulerunt , i 9ai6fe, qui tribu2 - lant : nunquam reor apud bonos lingue Latinze fcriptores reperías hocuerbum "Tributo : eoq; mecum fzpeuchemenrer fum admiratus , cur Latinus píalmorum interpres eo fit tantopere delectatus , ut ufurpet ubicg; quod nufquam ucl apud Ciceronem , uel Títum Líuium , Ceefarem , aut quenquam bonorum poetarum reperías, Fictum eft ex Girzeco P6s, tet xtero,frango,flagello,índe Girecís dia. ^ cuntur zwdifitac, pueros czedenies;flagellantes,a T ribo Circo, factum Tribulo, Hinc Txibuli , quía cedunt, flapellant. Hieronymus igitur politiorís eruditíonis ftudiofus,rcfugít ín fuo ex Hebraica uerítate pfalterío, hocuerbum,pro tribulant me,ponens iuxta Hebraos "^t zaraí,hoftes mei , Domine quid multiplicati funt hoftes mei? Proprie defignat Hebraeis zar hoftem prementem , uexantem, perfe» quentem, tzedío aftícientem , a ^w barar,urgere, ín[tare, premere, uexare. pro - ptereaSept. dixerunt fítfc, terentes,afflíctantes,yuod uero aít,Vlulti infurgunt aduerfum me: Vlulti Hebraice e"2^ rhabim,polyfemon eft.Sunt príncipes magi» ftri rabím, funt multi , inde fuperius uerbum rabbu , multiplicati funt, creuerunt, inualuerunt.DícendumG aut, Multiinfurgunt:aut Principes magiftri ínfurguntz Contra me, ínquít, manus impiorum Regum confpirat, cogitur. C)uod maxime ad Antichrifti comítes , Reges,ac príncipes quadrabit, Verbum autem, Infur? gunt, defignat quale fuperiori pfalmo , Aftiterunt Reges : nempe coniurauerunt, animis , opibus parati , bellum execrabilefufcitauerunt : Conflatum eftbellum fceleftifsimum:undiqs; conueniunt: Quotidie fit maior accefsio. Sen(us ígitur cla^ xus,fiuc ad Antichriftum,(iue Dauid referatur, Videre efthocloco creberrímum DIS, AME RUEC CIA — MÓN b t UE k yt E A. M A IN PS AEMVM IIl quarepetitur omniueríu priorfententía , exaggeraturty alíjs uerbis ,ut fuperius: Quare fremuerunt gentes ^ repetit id ipfum , Et populi locuti funt ínania, Pri^ mum gentes,inde populi : prímum fremuerunt, poft locuti funt. Secundo uerfu, Aftiterunt Reges terra: refert íd ipfum,Etprincipes conuenerunt. Reges,Princi p S pes;aítíterunt,couenerunt.Similiter nunc, Multiplicati funt,infurgunt. Hocubi; que factum eft caufa carmínis Hebraici, cuíus ín praefatione meminimus. Confo natenim rythmis quibu(dam penc omnis uerfus in Pfalmis : nec eft alia carminis ratío in Píalmis,ni(i fimilis uerborum exitus, quale hodie ín Italia carmen Ethru; fcum:utnunc, Ma rabbuzarai,Rabbím camin alaí. Vídes fimiliter definens, zaz e. H D fie 1 " A " tai, alai, Perinde (i Latíne diceres, O amantes amentes.)uod fequitur: — Multidicuntanimz mez;non eft falus ipfi in Deo eius. Am diximus nomen Rabbím , Hebrzis etíam teftibus , hoc loco defignareucl multos;uel magiftros,ac príncipes. Quod dicit, Aníma mez,cum (it Hebraícé "$21? lenapfi, poteft defignarenon modo cafum dandi, fed etíam efle (quoniam articulus , Le , uaríé ponitur) prepofitio Super, De. Exponitur igitur abHe, brzís multo melíus,Príncipes,aut multi loquuntur deaníma mea,nullam ei falu; tem eífe.Sciendum anímam Hebraica phrafi,poni pro ipfamet propria cuíufcun: que perfona: ut , Quiamatanímam fuam , (nempefeipfum) perdet eam : perdet feipíum.Bic Poéta Latinus: INos anímz uiles infleta;ínhumatat turba. Itaquenuncfenfum efTe ,Multiloquuntur de meipfo , principes , ac primores It | xaBl,uterat Achitophel , atque alij coníurationíis participes , properantes eripere fegnum mc cue d affuturum ei diuínum auxilium, dícebant, & communi; | bus fermonib (lerebant c juoníam Dauid tantum fcelus admif(ifTet , ut erepta | a ciendum , ut huic libidini fatisfacerer, fuerit, : tium , deipenims i irarum Deum illi futurum ORT eos hoc bellum , eisqy futurum Deum prog 3; qui fcelus íllud perfequerentur,ereptumqg propter fummum flagiriunin fua ipf Dauid,filio eius traderent, Hocilli ín quotidíanis fermonibus agitabant ; & quafi íam parta, explorataty uictoría,lzetítía eferebantur ;ipfi principes, ac duces, de faz fute,aníma,uita; ipfius Dauid loquebantur , quo bellum capefferent milítes,ala; críores e(fenr:fauor ílle diuinus, ac gratia , quafoleret DDauid omnia pradlía facere 4i Á/7N fecunda,qua Gigantem interfecit ,Paleftínos concidit,difcefsit, abíjt propter pec catum, INoftrum erit regnum, cum duobus modis exponat Rabi Dauid , non eft falus animeeius,tum in hoc mudo,tum in futuro;uidetur de folo praefenti effe ferz . fno,de falute corporea,deuíta,qua quiíg uiuit. Atq eft Hebraíca locutio, Primü dicunt de anima mea. Tum , INonefi falus ipíi; nempe Dauid. Idem ením anima Dauid atq ipfemet Dauid.INegabantipfi Dauid atque animz eius effe falutem, Multiigitur,nempe quos eadé contra Dauid coníuratío mancipaffet , & fortaffe - omnís multitudo Ifraélitarum,qui filiu patrem perfequente fequebátur , affirma: bant fe inuicem cohortantes falutem nullá à Deo immortali, quifolítus effet Da: uid ín praclijs defendere , affuturam. In Hebraico ín fine huius uerficuli ponitur n?P. Super qua uoce uaría funt Hebrzxorum, GraecorumGgg fententíz, & de co multa (cripfit Hieronymus. Nam Sept. interpretes eam tranftulerunt diddaaua, quafi dixeris intermifTam cantilena, eor Graci ferunt, quonia in medíjs Pfalmis ro fi cipia uocem canentíum folítam — age AxHe: brzcí * ia 1 i 1 a m I rS m m) : 4a A ST. LVGVDb ENARRAT. brzi fortaffe meliora. Alij quod fonet;In eternu, 5emper : quam fententíá fequi tur Chaldzus interpres pro , Sela, ponens Chaldaice. Y'277? le almin, in fecula. AuenE(dra propofitis alijs fententijs,ueru huíus (ignificatir effe , quale eft Amen, fic,íta:affirmationemt effe eoru quz dicuntur, ta eft, fane,profecto. Reuera, ín; quit Pfalmus,& certe multi dicunt mihi faluténullà efTe. Ac Rabi Dauid nullum fenfum hancuocé habere cófirmat,tantü ornatus ,aut harmonie caufa adhibitam, AUR : $a) , 22) ; quales apud Homerum gé;ipdtir8,9w. Et quonia Sela, uidetur duci auerbo Salal, exagoerauít,accumulauit,putat ubicuncp ea uox reperíatur, exaggerari illic , atcg attolliuocem canentíi, [dqg argumento effe,quod ín folis Pfalmis , & cantícis re períatur, T res hzc fententize Hebreorü fimiles inter fefunt. Idem enim elt fi fonet íneternir,(i certi, & uere, ut fentit AuenBídra,uel fi uocis fitfublatio,qua rei certi, tudo,uerítasqy defignatur. Eodem pertinent ha omnes fignificationes. Abfurz da forfan hec mea opínío eft, Sept.interpretes,ut pleraíqg uoces Hebraicas tranf ferendo íntactas reliquiffent,Gic hanc Grece fcripfilfe,ut erat ín Hebraico Sela,fed Ícriptores per imperitia neíci&tes uocis fenfum ,fuppofuifIe uoce Graeci Díapfal ma, Neg; enim uel ab Hebraeís adhibetur huius Grece uocís fenfus , necg locu in Palmis habere potuiffe uidetur, Vt ereo quaídá uoces quía transferri no itafaciz- le poterant,Hebraicas reliquerüt Sept.ut Amen 1fic pat eftrelíquiffe Sela, fed ab imperitis fcriptoribus pro Hebraica uoce Sela pofitam Girecam fimilem Díapfale ma. Quáquam ferat Hieronymus Symmachum, Aquilam, etíam díapfalma tráíz tuliffe, Verus igitur fignificatus,cui plures accedant,eft ut fonet, Certe, Profecto, Semper,ut transfert Hieronymus in fuo Pfalterío,cum uocis exaggeratione,quaz lect Amen,quod ab ípíis transiertur Gireece yero, fiat, : e 'Tuautem domine fufceptor meus es gloria mea,Sc exaltans caput meum. ! CM Latinus dixit, Sufceptor: Girece eft, &vzrag; au xíliator,protector,de» fenfor, Graecis dvnaepBdvopos fignat opem ferre, cau(am alicuiusfufeipere: Et pro eo Hebraiceeft 3X8; fcutum,clypeus ut reddidítHieronymus. Refoluerüt igi? tur metaphorá Sept. qua dícitur Deus Clypeus; nepedefenfor, protector. Qui quam idem uerbi fonat proteg 're,8 rtalieC Iypeus ,quod totum corpus protegat, ac defendat, Atc ucHebraice dicitur , Et tu domine clypeus "V3 cirea me, uc uertit Hieronymus,(iue pro me , uel ante me : Clypeus obiectus miht; quo corpus omne protegitur. Quod uero ait, Giloría mea, pro co Chaldaeus pofuit fi, mile,fed claríoré uocem "v^ icari,honos meus,decus meu, Attu inquit Deus.fe cus quam illi contendüt,es triumphus meus, mea uictoría, decus, Perte mihícoz rona,tríumphusq: in bello parabitur. Omnis mez gloría tu autor , ut alío loco, Integloriabor, Eftty àdíuino uate pofitu , quod in luo carmíne ponitura profa n9, O,& prafidiu, & dulce decus meu; Flgec duo nomínauit ,tiá Pfalmus praeft dium díxit Hebraice va magen, fcutit, clypeu, decus "22 kebodi, eloría mea, «decus mei, Tu,ínquit, Deus es praefidiir mei, à decus. Eft quocp quadam Rabi Dauid interpretatio ,ut dícat, Tu autem defenfor meus,defenfor glori mez.Sed prímum mcelíus.Et Rabí Dauid etiá glori in contrarii pro ignomínia cum fugez ret. Quod uero aít,Exaltás caput meum : confueta exagoeratio , folítac epitafis, - Idem ením decus, (iue eloría mea,atqg exaltans caput meum. PNangs exaltare ca^ putet amplificare;augere,ad fummos honores prouehere. Caput Hebreeís pro — toro homine,utGirgcis, Latínísqg. Gireci obteftáturisdy sqaMpcaput facri Latini, lorutrungi caput, Et, Tegermana,tuumqy pe A : : l3 Dolce LN- PSAILMJYV M-.III » dn: | Dulcecaput. — Dícapíti ipfius generiG referuent. -Capíti cane taliademens | Dardanio,rebusqs tuís. | Et,Lepidum caput. | Itanunc,Exaltans caput meum:pracferens me alijs;attollés ad fidera: Fama (uper zthera notum faciés,decorásqy tríumphis,Secus omnía,quam illí minaréur,quí non faluté,nó uictoria,nullu denig; honore ex te pollicebantur. Omne míhi fpem ex clemétía tua detrahebát, Non ita, inquit: Tu pracfidiu,tu decus meu: Tu mearu laudi amplificator, Quodauté quida Hebraorü interpretes fic aptant fenfum: Hofies meineg; in hoc feculo,necín futuro fpé mihi cócedüt, Imo uero tu píidíu, : propugnaculü,eripíesqy me ín hacuita,iteQ; ín futura,quafi innuat propugnaculi eloríc mez.Gloría aute animá ínterptant,ut ex alíjs locis docet, INimís hec dura. 5 Voce mca ad dominum clamaui,& exaudiuit me de monte fancto fuo. Oc erat,quod eum praffidiu, decusqy fuirappellauerat. Opem enim eiusimz —— — ; plorauerat. Deus exaudire dignatus;auxilíu ferre parabat. Eft Hebraice futu rum, Ad domíni clamabo. Sed propter uerbu Exaudíuít , eui illud ín praeterito pofuerüt:tametíi monet Hebraei, hic futurum efTe uice prateriti , ut alia pleragg ín Pfíalmis.Clamaui,Exaudiuit, Hieronymus utrang; per futuru pronuntíauit,C1az Tmabo;Exaudiet.Sed,ut dixi, alteri futuru,alterum praeteritum, Reáié,& ab ipfo Hieronymo & ab Sept. ad unum ordine accommodatü. V erbu autem Clamaui, fiue clamabo, Hebraice eft v ekra,inuocabo,;ut infequeti, Cum inuocaré,exau -— diuít me Dus iuftítiae meze. ubi eft ide uerbu. Poteft igitur defignare,aut ueheme . temexclamatione, uociferatione, aut fimplícem inuocationem hzcuox: & ínuo2 catio tum uoce corporea fublata fieri potuit,tum tacitis , arcanísQy precibus. Hoc | Graecis probatur. Bande enim,inquit Auguftinus,orationem format cor atcj lín gua. INafcitur refonatqy in animo;tt uá defcendit, ut fons in uenís conce FUIUEMHÜRIETET EUROPE e 4 , 2 L4 Ex os Les —- ^ 2 » - ptus,prefluscqg:deín erumpítad auras, Díxifletertur Democritus zicdvyic ed'ozsp $5yG^, Animi fimulacrü effe (ermone,EtSocrates : Loquereadolefcens ;ut te co? gnofcam.INuntia igitur uox interíorís uolütatis,animitp legatus. Quod uero ait, Exaudíuit de monte fancto fuo: IVlonté fan&ctu,nonuno fenfu Hebrei proponunt. Montem ín quo futurü effet templu,quod illi per prophetia noffent, Monte fciliz cet oliuaru,per quem Dauid fugies Abfolone filiu,iter faciebat , lens, gemensqp: ibiggfupplex auxilíu implorabac, Montem fanctum quoqj, Nlontem Sion, quem fenfu quodam díuíno,& prophetico celebrat ubícg Dauid , ubi ínquiunt Hebrzi eratarca,& inuocatio,prafentiatg Dei, Ego uero propter futura in co monte mi racula , facrofancta myftería , ubí Chriftus cocenauit , orauit, corpus obrulitfuum Obhzc mons fanctus, Eftalía haud inepta interpretatio , montem fanctum Dei, ccelum effe, Quod uelillo teftimonio maxíme comprobatur, Aut quis requicícet in monte fano tuo t IVlons igitur atqueuertex Deí,eft coelum , mundi cacumen, fuprema rerum definítio:ob id Giraecís uocatur ccelum zeavi, fummus terminus, Is mons Dei fancius , quo non homicidis , non ínceftis , impuriscs eft acceffus. 1 Omniaibi facra, cafta;pia;uera, quieta. Ex hoc editifsimo monte miferorum pre : B s ces exaudit , ut alius Pfalmus canit: Btalta à longe cognofcit. Quem alía trala/ ! tione templum uocat , Et exaudiuit me de templo fanctofuo. Quemad modum Platonici mundum, templum Dei nuncupare folent. Giraecis igitur placuit uter? que fenfus ,ut tum mons eíus , it mons Sion , iuxta prifcorum fidem , qui puia/ rent Deum habítare in tabernaculo , unde refponía - conem EE e cem 2 rat EFI & E Ll Es I Ae 2 "5 à h i l i | ; 44 AVOGVST EVGVB. ENAR R A T. Erat autem arca, & tabernaculum ín monte Sion , antequam transferretur in domum Orna Iebufei, Tumutfit ccelum , quod Euthymius qui maiorum inter: pretationes collegit, teftatur, Chaldaeus ucro tranftulít , Demontedomus fan, &uarij fui. V bi fcilicet futurum effet templum, ut fuperius nonnulli opínabantur, Vel templum,domumtg fanctam uocat ccelum,quz fuperius quidam arbitraban tur, Mons igitur fanctus Dei, aut mons Sion , ubi & arca, propítíatoríum , aut mons Oliuarum ubi templum erat eedíficandum,aut coelum, iuxta Grecos, 3c He brzos.Senfit feexauditum,quoniam Propheta. | Ego dormiui,& foporatus fum,& exurrexi quoniam domi- | nusfuícepitme. .. | (d dixerütSept.D'ormiui;H ebraicum "h23X sfracabti íacui,dormíui. Ie? petit aute, X exageerat,ut folet,dormiui,foporatus fum : duo uerba eíufdem fignificatus,pro foporatus fum, Giraecum igavoGs, quod rectíus in alijs pfaltertjs tra latum£ Graco reperítur,(omnum cepi, Et quod Latínus dixit Exurrexi, Grzecum magis refpondet Hebraico 2y4/9w.cuicilaui, Hebraicu "^en hakízoti,uigilaui, uttranftulit Hier. Et quod Latínus,Sufcepit me, Girecum melíus , GC uerius aezias- «^ é.auxiliabitur míhi;opem feret mihi, Hebraicum feré fimile quid "338v" ime keníi,fuftentabit me. Quemadmodum tranftulít Hierony mus in fuo ad uerítatem Hebraicam,pfalterio,Suftentabit,tenebit me.Huncautem fenfum Hebrezi propo nunt, Dormiíebam ínutramq; aurem fecurus , nullo pauore follicitante. Ecceau2 tem timoreineruete excitatus fum,;uelut quem calamítas commouet;& uelut ílle: Corrípit eftratis corpus "focios fatigat. ! DeL E. Preccipites uigilateuiri, Sed quonia ín tefpem omnem meam pofui, fcieba; proc; explorató habebam fore, uti tu adíuuares , & fuftentares me. Ts fenfus placet Hez brzis. Grocís autem, Grauifsimo uexationum lethargo fopitus iacebam,fed prz Ícius uti propheta,quod mihi ferres ope, excítaui fopitam uím,euigilaui é profunz do fomno;ex illo terrore fum recreatus. Collegi meípfum, cumfcireim te mihi no it, Poffer etiam exponi Dormíui, ecurescitra pauorem : plenus fi me quieti dedi, excítatus fum quog ducía,quoníam tu meafpes,tu prafidium,ac propug feu uigilantem nullus terrorfollícitat. Dbodem omncs hí pertínent fenfus, ———— 2 NNontimebo millia populi circundantis me:exurge domine, - faluum me fac Deus meus. cies Vod Latinus dixit, Millia, Girecum eftpvpiad'oy numerus decem millium:is nu merus Hebraice dicitur? 22 rebaboth, quod item eft;atqy myríades ín nu; : 4 ? " D n E po A t mero multo. Diciturg; Hebraice, & Grace, Non tímebo a millibus multis;a mul» tís myríadibus,3 centum millibus.Eft ením rebaboth multitudo myriadum, Sin; eularís numerus rebaba, Eadem uoxfonatínterdum litem,contentionem, quam fignificationem fecutus eft Chaldeus,ponens uice eius R21? ut dícat, INon tímez bo alíte,ucl controuerfia ; pugnapopulorum, Populos autem numero multo di xit, omnem IfraElítarum contra Dauid coniuratam multitudinem, Paucis enim exceptis omnis plebs ad Abfolonem confluxerat. Quod uero ait , Circundantis met eítHebraice eodem modo,Non tímebo millía populi *^'? qui circum pofue; runt contra me , pofuerunt caftra, Verbumshatu , (ienat pofuerunt, & pugnaue; Jc» vifufticis unus,quantecunds contra me copie cogantur, Quod autem fubijcit, - gunt, aut cínxerunt , unde literís mutatis , & additis ^ resheth rete, Tu, inquit, Mb ec c sc naculum : fiue dormientem; | i Í | t E | IN- PSALMVM [IL dr 0 Exurge domine,faluum me facteft de fequenti uerficulo. Exurge domine;faluum me fac Deus meus,quoniam tu per- cufsifti omnes aduerfantes mihi fine. caufa : dentes pecca- torum contriuifti. É eft uerfus in Hebraíco,quem prolixiorem diímidiauit Latínus interpres.'Nam etiam Graece habet iuxta Hebraicum. Videbis etíam ín pfalterio Hieronymi to^ tum carmen eo modo ex fontibus Hebraicis redditum. lllud hocloco obíeruanz dum,quod Sept. díxerunt Graece versos fruftra, ucl fine caufa , fecus efle Hebraice : "n?jechi,maxilla t Cuoniam,inquit, percuísiftí omnes aduerfantes , aut inimicos | meos ín maxilla. Sic; etíam monuit in commétaríjs,S in fuo pfalterío uertít Hie: $ ronymus,fecutus Aquilam, Symmachum, qui iuxta Hebraicum tranftulerunt: i Príor,Quoníam tu percufsifticviczei[ep eXSg8y ws axyorz Omnium inimicorum meo rum maxillam, Pofteríor,Percufsifti omnes ínímicos meos xu aaywG-,n maxil2 : 1a, Arbitror Sept, fuperíorem uocem lechi, quz fonat maxillam , legífTe; non per chet;fed per he, hoc modo? laha,quod fonat defatigationem, quod illi tranftu lerunt gezaoc fine caufa,quafi fefsc,inuanum,Sed Hebraica lectío uerior:iNam fe quitur, Dentes peccatorum contríuifti, Príus maxillam, poftea dentes, ín quibus fimilitudo,Quid enim fonat Percutere fine caufa ? Percutere autem in maxilla;tez ftibus Hebreis,refertur ad id quod inimíci mínabantur.Vlulti dícunt animae mee, non eft falus ipfiin Deo eius. Ecce percutitur os improborum , refellitur colapho g—-— — eorum mendacíum, IMlinacía uerba ín guttur uerbere adacto reijciuntur. At abi | omon,quem fequitur Chím chi;uult percufsíonem in maxillam,pofitam ueluti contumeliofam,ignominiofam,inímicos uíqy eo dedecore affectos eíTe,ut pueroz E rum ínftar czfi fintin maxilla, Autueríor eft Grzecorum interpretatio , inimícos | truculentis uoracibusq; feris comp: m uelut ratí,& uelut Cer berus ore trifauci ruerent uoraturi Dauid, Deus mobs lentesqp eorum fa | rít, ruperit. Alijs pfalmis praedicatfe ereptu ex oreleonis. Brdentes eorum ai i & fagitte. Diuus quog Paulus fceleratos,canes appellat: Videte canes;,uídete ta | | los operaríos.D'entes eorum Rabi Salomonnon male, robur eoru interpretatur. | Is eftueríor fenfus. Videndii autem quo ordine, & qua carmínis,perfonarutp mus ! tatione texítur oratio, Prímum dixit preces fuas exauditas € coelo, eot dormire fe quíetiz fecurü, qualehís accídereno Íoleat, quos cura,pauorq folicitat. V igiláte quod comitari letítíá,animiQ; trangllitate. Cuíus caufa fi t;quod díuinitusfuttete/ tur,quod à Deo omnía fperet. Tü ad ipsu Deu coueríus;orat efflagitas hoc ide, cp. - Ípetabat, po explorato habebat. Exurge domine, falui me fac. Exhibe;ínqt;hoc claru,manifeftucg omníbus;te preces meas exaudifTe;tepfidiir, ppugnaculuqy eo: 85. 29 xü effe;q fuz falutis pé omné inte ponüt, Exurge ait, quale faciut mortales, quà? : | do arma capeísüt;excítátur ad arma, rapiurG ruuicj. Properàt eripere,que abho - | - fübus círcufifti cofpexifset.currut,auolát;capit arma manu,celeresqg fagittas. Díc E | tu o Deus,excitare,afler falute mihi, quà cernat hoftes clará, ac pfpicuá.: Oronüc € 4 exhibeas,cpfape fecifti,beftias efferatas ín me ruetes fzepe cotríuifti, ivlulta uictorías cotra rabidos canes attulifti;audacía, ferociac eoru fre ifti, rabiem,aui^ dítarétg uorandí copefcuifti, Exurge;ut aiunt Gireci quífoles alias cuctator uide: rí.Hocigitur eft, Dentes peccatorum contríuifti. Peccatorcs autem tranftulerunt Sept &uspronis qui Hebraice funt erg reshaim, quos primo pfalmo reciius uo» cauerunt éndés, impios , uel fceleratos : Íceleratos autem Dauid appellat coníura Ec E e E : f 3 tionís " | ^, 46 o VGVST IMVGVE- ENARRAT. tionis illius partícipes. Filio contra patrem coniurante, nulla grauior impietas, i cogi melíus,ut uox fonat, & ut tranftulit Hieronymus, fuiffent nuncupati nunc ím | pij;quam peccatores, Impíorum princeps erat Achitophel,qui patris interficiedi j confilium filio fuggerebat. Quod (i ad Antichriftitempora referas qui confurget | | contra omne quod dicítur Deus,filius perdítionis,quem Regum impiorum feque tur multitudo , clarifsima eftimpiorum nuncupatio , quorum dentibus ciuitatem fanctam,ut eft ín Apocalypfi,uorare paratis Chriftus legionibus Angelorum co/ mitantibus ueniet opem certam fuis allaturus. C) uocirca fubfjcitz : Domini eítfalus,& fuper populü tuü,benedictio tua.Sela. i Domíno,quiHebraice dícitur Iehoua , carme inchoauerat,fermone iínímíco; | | LX rum propofuerat,eumqs ubig; refellés,ad poftremu falute , quam ab illo de^ | fperare ipfum Dauid afferebat, in eius auxilio docet cófiftere: Salus,inquit,à D eo fperáda eft. Cum(inquit iuxta Hebraeos) per te liberatus fuero,erumpá ín laudes, cataboqy,Domini eft (alus : à Deo falus omnis eft;nec lícet aliunde fperare falute. Super populum tuum uero benedictio tua femper,quía ín hoc bello, inquíut,non morientur. V el(ut at AuenE(dra)oratne cadat quifqua eorum ín bello,uel predí cít, Rectíus fortaffe Girzeci,hác effejíam parta uictoría,uelut gratiaru actionem, & quafi epiphonema gratíaru,ac laudum, Populumq; fuum uocare(quod etía Auen Eídra teftatur)auteos quilegitimi Regem Dauid fequerétur,pugnarétQ pro eo, quí uere populus Deidíci poffet;uel omné fub eíus ímperío genté, cui tametfi ad; ueríanti,quéadmodum inimicis IESv s Chriftus precetur,oretG; falute, Benedi; .... &ionem Grec interpretantur pacé,beneficí Deí, per quod pax,gratíarür actío, | | INam idem ipfe populus ut primum, interfe&tu Abfolonem,carfos coníuratos,ín | gentemt caede uiderunt, exclamauerüt,laudauerunt(g Deum. Ergo,Domíni eft | | falus. Claré Chaldeus interpreratur, A" Domíno, iue Deo eft falus, Denedictio fu; á | per populum, Vel eft oratio,deprecatioty pro eorü falute,uictoría,uel predictio, id i uicturos eos,benedicedos a Deo, ope íllíus defendedos,Ipfam benedíctione recte ——— Grece exponunt díuinum beneficium, fauorem, gratíi,auram,nutu Deí,quo no2 i bis annuit , felices rerum euentus, Addíturg; Sela , pro quo Chaldzus dixít eicere 72? lealmin,inzeternum,infecula. De quo fupráfcriptum eft, LY$, STVE INSCRIPTIO | uo ccc oo —— OSAENI-GVARTI i — — In finem, in hymnis, Palmus Dauid. € | zm RIN CIPIO quodSept.tranftuleruntin Girecam diíalecton t7» TiAG", B5 In finem: Hebraice eft ^12:3? lamnazeach : fuper quauoce multa funt by apud Hebreos fentétize, propter eius uarios figuificatus.DuoGg infum» E15 mum defignat fi fcribatur n1 nezach,fonataeternu,in Íempiternu,cum ofitionele.Hoc fufpicati funt Sept.reddentes In finé,quod Hebraice putaret Ícribi ín eternum,ín finem; igiturnon recte intellieitur acopluribus CGrecís,acLa2 - tínís,uel feculoru extremitate, uel quialongo pott tempore abfoluétur,quze nunc canuntur, aut quía refurrectioné uaticínentur, Nam Sept,tranftuleruntIn finem, pro eo quod eft ín zeternu, Quemadmodum pfal.xrix.Er uiuet adhucin fínem, QuodHlieronymus ueríus dicit, Et uiuet ultra in Íempiternü, Quoniá auté nullus : .— eftin eo fenfus, & cum denotat in gternu,nó fcribitureade ratione,qua nücícriptü | - feperiturin principijs palmorum, reiecta eft ab alijs interpretibus ea (ignificatio, E Lee m rrr eme ETE SEASADUT EU Neu Atcg Aquilas,& Symmachus magis Hebraico accedentes, quos Hieronymus eft | € : fecutus, l—— —— epa AEn eden | i E . IN PSALMYVM- III T S fecutus,tranftulerüt wxszua uictoria dantí,autuictori. Verburigiur v1 nizéach | fonat Hebreis autuíncere,urgere, aut cantare uictoríale carme, Duciturq; a anomí | ne Nezach,quod defignat zternum uíctoríam,fortitudínem, fanguinem: fed forz títudo;fanguisQy cum uictoría intelliguntur, Huíus uerbi participium eft mnáze: ; | ach. Id exlibris Paralipomenon cognofcítur fignificare canentem uictoríale car? | men. Dequibus eft clara mentío codem libro fuiffe inftitutos , qui canerent pro octaua epínikion. HocHlebraice dicitur nazeach , uí&oríam, aut carmen tríumz phale. Díuerfa enim eodem libro monftrantur fuiffe genera carminum. Alijs pro» phetíze, & arcana canebantur , alíjs uictoriz, Cum igitur aperte demonftret liber ^ Paralipomenon mnazeach fuiffe prapofitos, & cantores , uictorías canentes, aut qui operís eflent proefectí, neceít alius quarendus fignificatus, nec uox ad alios fen(us diftrahenda, HícGs quiefcendum, Canebant híuictorías díuinitus partas; uclut ín facríficijs Herculis Euander,& plebs: Hiciuuenum chorus,illefenum,quícarminelaudes * Herculeas,& facta ferunt, utprimanouercz, E -— Mlonftra manu,gemínosQg premens eliferitangues: Vitbello egregias idem difiecerít urbes TroíamQ,Oechalíamqy,urduros millelabores, ^ Alíascplaudes: demum Poeta fubijcít, | 'Talía carminibus celebrant. Eiufmodi fuerunt apud Hebraos à Dauid Rege chorí;quí uictorias canerent,inftítuti;uocatí Minazechim,que uox reperitur etíam líbro fecundo Paralipomenon cos defignans , quí praeeffent operis, cohorz [00 fatOres: quos Hieronymus transfert Prapofitos, Iuxta i ieítur hunc fignifica; ER — tum, funt Hebraei qui putent;uocatos, aut quí perpetuo canerent, aut qui canenti2 effent:quod sho proba AuenEfdra proferens locum ex fupràmon : ententía eft Rabi Chimchi,cuius hazcuerba funt: Pro; H : flet choris canentiir, Hi Go ES, malmEEE ede ER "poit tradebatit cant bíSal fed fimile ignificatu, putat Vlnazechím dictos fortes inc cre ipfii templi, inftantes operis uehementer: quem fequens INícolaus afferit uocatos 2n : nomine,quí canendo alter alterum fuperare ftuderent, Omnino igitur fonat pra conem uictoríze,qui cantando,alíos ad opera prouocat, acuit(ut aít Capníon)ístg 1 eft prapofitus canentibus :.ís alíos íncitat;urget:omnesty fienificatus ,omniumQ E fententize redeunt ad unum, Chaldaeus fimpliciter putat ea uoce defienarilaudem, cantum adlaudandum, canendum: eftqp ei VInazeach nomenuerbale;non parti? cipium,& uice cius, fubftituit unaw? e shabecha,ad laudandum:quod forfan uez rum eft. Vox amphibola igitur eft, ut tum fit princeps canentíüi, carmen tríuphale -precínens,tum utfonet ad laudandum,quod mihi probatur. Et híctot uerba ínuiti prodegimus. Reliqua dlarefcunt, Nam qüod aít, In hymnis, alij ex Ciraeco melíus In carminibus : id enim fonat hymnus. Títulus ergo fic habet: Adlaudandum ín carminibus;pfalmus Dauid, Quod fi fequaris alíam fententiam, quam propenit : — Hieronymus transferens uictorí, (onabit principem illum, quíuincendo, aut pro [ .. uictoríacanebat. Cui acceptum à Dauíd pfalmum, harmonicé canebat, canentis 1 bus preerat. Bed claríus eft, ,mínustp inuolutu,quod proponit Ch iddeus,ut Minas 5 5 Zeach,nó fit partícipíi, fed quafi gerundíum ad laudandü.Hoctg ofteditur ex car^ 2 mineHabacuch .Nam quod ín eo carmíne Hieronymus: traduxit, Et deducet me E uictor ín RS Sus cbraice eft; Et deducet mela mnazeach binghinoth, Adlaud m,ad tti umphandum dgepubsuun iue lyrícís inftrumentis, E Ergo BéTVVATEaVHorgneiaies Um tremens rend ive T^ Ium o eds ——PáÓ— Ears ne pite mte vemm f. AY G YT. EV G-VD. ENABR R AF IVlulti dicunt, Quis oftendit nobis bonum: leua fuper nos lucem uultus tui domi ne. Putarunt Sept. propter quádam fimilitudinem,id paísiuum efTe,& defignare, fi ignatum e(t.Nam fzpé denotat (ignum,uexillu,quod attollitur, Sed ab Hebrzís exponitur pro eo quod eft attolle. Rabi Dauid ait mutatis lítterís e nefa perfam mech, effen neía per shín , quod aperté denotat attolle , leua. Idg pofuit etíam Chaldaus.Rabi quoq; Salomon uice eius adhibuit c1? by e0nharam alenu, faz nes, Attolle;cleua fuper nos,in fignum ,uexillum, quod à nobis fuf, picíatur, lucem uultus tuí, Símilía multis uerbis adhibuit Auen Efdra, Ad uniuerfum igiturfen: Íum magis quadrat hzclectío. Senfusqg eft iuxta Hebraeos, Confentiunt omnes . reuerti prophetam ad eos qui diligunt uanítatem ,queruntcg mendacium, ait Rabi Salomon, Multiex IfraEl uidentes alios mortales , externasq; nationes , diuites, beatos effe,mirantur,cupiunt,clamant, Quis oftendet nobis bonum , ut diuites fimus;,uoluptates affequamur;uelut he gentes?at ego, inquit, non aemulor illos,qa lactítía dataeftin corde meo.Síimiliter Auen Efdra,reuertitur,inquit;ad eos quilo quuntur mendacium.Cum effem,ait,ego,& mei ín tribulatione, homines illi uani dicebant, Quis oftédit nobis bonumcBadem Rabi Dauid. Multos fecum fumma cum auíditate dicere, C)uis det, oftendat nobis felicitatem, bona corporis,ut Ab» Íolonuictoríam confecuto, bona profcriptorum pro Dauíd pugnantium diripia: mus:ut illi Pompeiani, facerdotia,dienitates , bonatp adueríz factionis ante par tam uíctoríam ínter fe diuiferant. Hocilli cupiunt, Eftqy Hebraice , & Graecénon preeteritum,fed futurum;quis oftedet,ucl oftendat. Heec expofitío Gracorü quo» que eft. Non inquit, dicunt hoc pauci illi,eeregij;probati,philofophadi periti, fed multítudo,gregarij,nullius pretij,qui uitam hanc amplexantes, diuinamtg proui/ dentíam incufantes exclamant, V bi bona nobís à Deo fuppetunt,qui extrema pau pertateuexamur? Tum nónulli,inquitEuthymius fecutus alios,pro fummo bono uoluptaté,delíciasqs habente$ pro fummo malo,labores,ingemifcut,quis det no» bis illabona? INam,inquit, Quis oftendat,animi eft fiexeüs inflammate expeteétis, Quis det Quis tribuat? Hec cum tot teftibus aflerantur,mihi maxime probantur, Quod ucro ait, Leua fupernos, haud dubiüu quin fit oratío ipfius Dauid Attu ín quít o [Deus nofter,aiüt Hebrei,attolle fuper n. nos fplendoré uultus tuí,nó o bonum, quod illi cupimus,fed teipfum uolumus; - T'unoftra uoluptas, tufummü bonum, IVMlodo nobis lucem tuz claritatís o ;. Satiabor enim cum apparuerit oloría tua. Et illiin monte, uifa claritate Sc Binder uultus eius,exclamauerüt , Bonum - cft nos hic effe. Hocnos,ait Dauid, ego X populus quí mecum eít, expetimus, O; - miníaintenoftra delidería confumuntur, ut ueníamus ad fplendorem uultus tui ín futura uita;ut aít Rabi Dauid, Summubonum abfolutamQg felicitatem in uifi ione e diuinae claritatís uere conftituit Propheta, Haec gloría , hecconformitas imagini Deí,cum fancti lucebunt ficut fidera in perpetuas xternítates, Poftulatieitur attol lí, eleuari fuperfe,populumqg fuum,lucem, fplendorem uultus diuini, quem fufpi cíant é terra, quo intuendo fit ínexplebile gaudium, propterea Chaldzus adiecit, Eleuafuper nos iucunditatem fplendorís tui. Alio quoq; pfalmo , Illuftra facíem tuam fuper feruos tuos.Eft autem hzecPoete diuini locutio, de clarítate;aci iucunz dítate uultus Deí,quaPoéta quogi Latinus ufus: : Vultu quo ccclum,tem peítatesqy ferenat, Quanta inter utrung; fimilítudo! Is uultu fummi Iouís,qui ide finos Deus, cas nit aperiri , ferenarí coclum , atras difcedere nubes:ille tríftítías , uelut atra nubila terris , humanis pectoribus íncubantes ferenari , difcutí , gaudio ineffabili, EDS (erenitate , mentes exhílararíi, INulluscs eft alius Sol, huma : er incu EUQUS qui moerores ad — Toro da £$ humana pectora folítos frequentes effe , circum obfidere differat , refoluat, nif; uerus ille, INecerímus unquam moerore uacui, nifi cum iucundifsimam uultus il líus lucem lícebítíntueri, Hanc clarítatem duabus de caufis expetit nunc diuinus Vates , tum ut cam opponat falis íllis bonis , quae multi cupiunt , nempe corpo: reas uoluptates , oftendens non illam, fed hance(Ie ueram beatitudinem : tum ob fapientíam , quam uultus eíus claritatem appellat, Atq; funt hocloco de fublimi illa, que apud philofophos agitatur quaftione, de fummo , ac uero bono,in quo conquíefcat anímus , fententia de uoluptate , quz fuit Epicuri, altera autem uera debeatitudíne fententía, qua fit uídendo clarítate uultus Dei,eag; fruendo,quam « nullus philofophorum propter eíus-excellentíam adhibuit, Hic, híc, non alibi eft fummum bonum. Is finis , hac meta laborum, Hícaterna , híc largauoluptas, quam torrentem uoluptatis alibí uocat. Hanc claritatem , tum propter doctri — pam, ac fapientíam poftulabat in hac uíta uidere Dauid , ut illucefceret in te7 nebris feculorum, per quam errores caderent difcufsí , proiccti , ueritatemtg omnces,quz lux uocatur,cernerent:eamQy poftulat;ut leuet tanquam uexillum;ut uideatur a mortalibus, fufpiciatur,& ab animo,& ab oculis corporeis, ficut illa ín 2 monte:tum in futura,propter fummam felicitatem. ]taqg fubijcít. Dediftiletitiamin corde meo:à fru&u frumenti;uini, & olei fui multiplicati funt. 3 S eftueríus Hebraice, & apud Hieronymum. Inhis omnibus hoc difcrimen, à AL tonre. Quod dicitur Grace, À fru&u frumenti, Hebraice ex rg*meeth dega2 nam,AÀ tempore frumenti fuí,& uini, multiplícati funt , Oleum nuíquam eit. Vi numq; nouum nomínat o" tíirosham,muflum eorum. De duabus igitur ad uitam maxime fpectantibus rebus mentio. Hieronymus quoq fictraniuiut, In tempore,trumentum eorum,& uinum eorum multiplícata funt, Adhibent autern huncfenfum Hebr; L ipereorum felicitate, Dedifti mihi Deus eam mentem ,utlatus effem bonis eo fecu HE moda petunt. Fructus fuos pacifice legebant ;nona tyranno, fed pare patriz regebantur , crefcebant , rebus fuis , his imprímís quib tínetur , frucius , agros , laete pofsidentes, Vel (ic melius , Erat lztítíain corde meo,ex eo tempore,quo legebant frucius fuos,frumentum,& uinum. Tranquil litate , abundantiaty rerum populi mei magnopere gaudebam , at illi me perfe/. quuntur,intentant mortem, Sciendum quogy eft , iplum uerficulum, iuxta ora» IN PSALMVM. IIIL | | 4 tíonem Hebraicam, pofle legi, A tempore, uel in tempore frumentum eorum, ; | uinum eorum multiplicatafunt , utuerbum Hebraicum ^22^ rabbu, & Graecum tall), non tam referri pofsít ad ipfos homines, quam res, frumentum, & ui? | num,qua dicat multiplicata efle, creuiffe, fructificafTe, Virum ett, Sept. pro eo . quod erat eth,tempus,pofuiffe xeemy, fructum. Chaldaeus igitur iuxta fuperioz rem fenfum adhibítum ab Hebrzis fic claríus explicat : Dediiti laetitiam in corde meo , fecífti ut gauderem, tempore quo crefcebant prouentus eorum: letabar omnibus gaudijs, crefcentibus eorum prouentibus. "T'u mihi Deus eam laetitiam 3 dabas , ut quoniam ex te proueníebat agrorum ubertas , ea ín re ego patría chariz 3 tate letabar,uehementer exultans, populo meo rerum ubertatecircunfufo. Haec lectio uerior eft; & probatior. Ac Chaldaus adiuuít orationem Hebraicam üno pronomine, Dabas latítíam ín corde meo, ex illo tempore, quo crefcebant, uel multiplicata funt , frumentum , & uinum eorum, | Deerat igitur ; ut fae pc folet , pronomen ; à tempore quo. Quare dícendum , frumentum , & | | eT rs uinum | i | utat dc UR M Rae 3 i 1 MEORUM IA e E RALM. A RM A ——————— V OPE S DIE GC T $6 KvGcVs$T PBVGYVB ENARRAAT uinum eorum multiplicatafunt, Verfus Giraecus,& Latinus uíx eft intelligibilis. Acferunt Graci deuoluptuartjs, delicatis, libidini , uentri deditis , haec dicta, qui crefcant ex his rebus corporeis, haectj à Deo poftulentiugiter,non alía;in quibus tribus alía neceífaría includantur. At in Hebraico fonte, nec oleum eft , & tota lectio longe fecus habet, Quare nunc pro eo, ac debeo, fequor magis Hebraeos. Pro fructuigitur ponendum tempus. Oleum autem remouendutn,X genitiui ca^ fus frumenti, uiní , debent effe nomínatíui : &C mafculínum multiplicati funt , uer? tendum eft ín neutrum multiplicata funt, Et príncipium carminis uulteffe, Dedi fti lactitíamin corde meo , quía multiplicata funt frumentum , € uínum eorum. Suntq; uerba Dauid, clementíam , humilitatemQ teftantia , quam populo , qui contra eum coníurauerat,exprobrat, - | | In pacein idipfum,dormiam,& requieícam:quoniam tu domine fingulariter in fpe,conftituift me. [- idipfum,quod Girzecé riz sir, quod quídem obícurum cft; Hebrice "tía, chadu defignat (imul, In pacefimul dormiam, Eaty ratione traduxit Hiero» nymus,Dormiíam,& requie(cam. paulo fecus,& clarius, Graece, & Hebraice. He» braicé, Iacebo, & dormiam. SicHieronymus díxit , Requieícam, € dormíam, Quod dixerunt ig! ilvas, fingulariter, Hieronymus fimili fenfu fpecialiter.Et quod dixerunt ín fpe conftituifti me , paulo clarius ín fonte "32h ne2? labetach thofchi bení,cum fiducía, fecurítate collocabis, (iue,habitarefacies me, INon eft ergo praeteritum xefaxiGa ; conftituifti,fed futurum. LocusQg omnis exponitur,de^ claraturqs ab Hebrzis,In pace,fecure citra pauorem,ín utrancp aurem dormíam, fimul cum hís quí mecum funt, cum populo omni. : Acquanquam illi mihi fefe hoftes declarauerunt, opto tamen ut (imul fecure dormiamus , pace , tanquilli tatefruamur. Tuncego fecure acquiefcam,quia nihil erít, quod me perturbet;,ex2 citetq; e íomno,cum mecum illi confederínt,cohabitauerínt, Siquidem tu Deus fecure facies habitare me:tu Deus fingulariter, tu folus íd facies:in teuno,nonalio fpes omnis. His Hebrazcorum declarationibus conftat , quorfum referre oporteat fimul,fingularíter. Símul;ad populum omnem;qy em fibi optat, precatur, przdi2 cit reconcilíandum , refertur, In: oace aii [cum erege meo quíefcam, dor; miam. Quoníamtu! Deus fingulariter, tu folus non alius, me populo meo, mec illis reftitues, IVle charifsimo,optatifsimo corum confpectui reddes. Eítergo dulz pe animo miti , ut erat Dauid , proficifcens prophetía, qua uaticínatur quo niam à Dco,non alio, remittetur ad propríos lares, fecura cum illis fe pace gauifuz rum, INec ignorandum , quod ab interpretibus Girzecis uifum eft $2 quoníam tu domine, Hebraicum "3 kífonare quoniam , X cim, Totus; uerfus ficlegen: dus,In pace fimul dormíam,quiefcam cum populo.Cum tu folus,non alíus,fecuz ré collocabis; habitare facies me. Quando per teunum, (neg; enim ín alium quen: quam fperare licet ) reftitutus in patríam terram fuero. - Animaduertendum hoc pfalmo, Dauid effe, qualem 15 $ V M Chriftum, fupremouítee tempore defcri2 bunt Apoftoli , teftantes eum orafle pro perfequentibus , quía nefciunt ( inquit) quíd faciunt. pro fuis diícipulis dulcifsímam orationem fudítad patrem , quam qui apud Ioannemlegat,;uix lacrymas dulcedine tactus contíneat, Eiu(modi eftís pfalmus , reprehendens graue illud populi fcelus coniurationis , amorem , pa triamtg charitatem exprobrans illis;fed rurfum predicens auxilio D'ei cognituros illos errorem fuum , fed amplexurum eos, futuramcg omníum iniuríarum obli - uionem;,unum confenfum animorum, Girzci propterlectionem fuorum codicum v Kho 3 " : : N d * L Y. - X E Tom : multo Eprieae E -—: qDre4-we» UMS aeo IN PS.A/.L.M-V.M Ne multo fecus explanant. Vel eum prophetare de exítufuo,quod dormíietnon mo; rietur morte uíolenta : f mulanimo,& corpore quíefcet:ab hoftibus animi & cor; porís ereptus , ínnuensQ longum refurrectionis tempus , & corpus loqui faciens quod tu meín fcpulcro habitare fecifti , conftítuifti , atín fpe refurgendi. Haecín; terpretatio uidetur nimium longe petíta, $7 T TTE V 5; TIME —mIFN $C RA IXIPT1O DSALMI-QG;VINTAIL-. | In finem, pro ea gue: hareditatem confequitur, — Pfalmus Dauid. SON eft ubíque inculcandaim ; quod Sept. tranftulerunt propter quan [dam z:quíuocationem &c «9^ ín finem , hoc eft inzeternum , putantes M effe idem lamnazeach, & n1317 lanezeacín eternü, Hebraice effelamnaz | ll zeach.In quo cum fintuaríz fententíe,unum finem fpe&antes,& auto; ritate tralatoris Chaldaei , & ipfa ratione loquendi , tum teftimonio , ex oratione Habacuc, placuitut effet quafi eerundium cum prapofitionele , ad , defignans ad canendum, Nam pro eo Chaldaus ubígs ponit Na2 €? leshabeca, ad laudandum. Tumín illa oratione non poteft defignare,autuictorem,;aut fundenté fanguinem, quía nó in príncipio,fed in fine carminís ponitur.Etípfe fermo teftímonium exhi; bet,quo dicitur,Et deducet meuictorin Pfalmís canente, C)uod quide transferrí eo modo non debuit. Nam lamnazeach eo loco fi nomen eft , nó eft nomínatiuus, Íed eenitíuus uel datíuus, V ertendü potíus,Et deducet me lamnazeach adlaudan . dum,plaudendum ín muficís ínflrumentis, Haecratio loquendi cum in principijs ^ Pfalmorum extet, nonuídetur prorfus aliud de(ignare, quàm ad laudandum, trümphandum, canendum uehementer, reiecto ut fít mnazeach , aut uictor , aut uinem m fundat,pro fecunda uoce sxosgoropuiras C ug hoeredítatem confequ: Bhéncchilo:t, de qua fecus Hebrei fentíunt,afTerentes id; genus efle lyrae;aui nis forma dícítur v^7n chalil, quod nofter interpres uocis TES 2 1nez chalel,tibicína. EftGs hzc ínfcriptio praefixa Pfalmis , uclut «us M in principijs Comoedíarum, T ibíjs paribus,uel imparibus. Diíuerfis ením ínftru mentís modulatibuscy Pfalmi canebantur quemadmodum noftra quoq tempe ftate maxime Venetijs fieri cernimus, AdhibenturQgg nomina ín príncípijs Pfal morum muficoru inftrumentorum, Haec Hebraeis perhibentibus afIentítur etiam Chaldzus , amphibolum nomen INechíloth traducens ín aliud clarius 337 hi; neghin, quod ex ídíomate Hebraico fonat canere , choros agitare , dícensg cum mufico inftrumento, Hac fignificatío uerior eft,quam utuox fonet, aut heredíta; tem,aut aliud quodceungj,conualles infirmitates, uulnera,congregationes. INam omnibus ferc P(almis prefiguntur nominainfirumentorum muficorum & genus modulatus, Afferre autem incerta & obfcura, dímifsis clarioribus & certíoríbus, fortaffe uitium fit. Hieronymus quídem fecutus eft Girzcos,traducens Super hz redítatibus , quam fienificatíonem refellens Rabi Salomon (nam nefcio quibus. etíam Hebrzis arrifit) in Pfalmo hzeredítatís mentionem perhibet effe nullam. Sequamur, ergo certíora , quaqs X ratione, & plurium teftímonfjs compr: oban;: tur, Exiftímatur autem ab Hebrzís,etíam hunc,quemadmodum faperíorem Pfal mum Dauid propter hoftes fuos , maxíme uero Doég , & Achitophel in caftrís Abfolonis. filij contra patrem, ipfum inftigantes ;eigs impía confilía fuggerentes, edítum,. Texiturg ca adem, veas patior Píal ius , ratione ,: memorans inimicos, eee RU h precans UN t/ &KVG VS IUEWVD:VB ENATRRA TI. precans fuas exaudiri preces; cómemoransQp,ut fuperíus, cos qui fequuntur men: daciü,nefaría molientes ítemq; uirum fanguíni,ut fceleratus ille Doég.Vlulta de Ípefuain Deo,deqs eius mifericordía precdícans. Dereditu quoq; ad templi, quo | ferediturü iuuante Deo,uaticinatur. Hacq; non iuniores modo , fed maiores etíá feníf. erut,tametfi quidà contra hoftes Ifrablitaru generatim edítu affeueret, Argus. menti Girzcorü propter infcriptioné reddità fecus quam díxerimus uoces ipfas fignificare,plurimu difcrepat,que haredítaté confequitur, Ecclefiá regnu cceloru confecuturam ínterpretantium,Sed,ut dixi,uox nechiloth,nó 6 defignat IM govo s Cyr» haredítantem, Tum eauox eft numeri multi, Sequamur ergo minus auerbis abz horrentía, Vlultas autem orationes contra fuos, & populífui hoftes Dauid profuz dít,contra profanos fimulacra colentes,ueram píetatem períequentes,quibus ue2 rítas,uera philofophia fuít contemptui, Qualis Julianus impius, BSsALMI A EXILPLA. NATIO E:bs tnea auribus percipe Dominejntellige | clamorem meum. EU vRIBY S percipe,recte Latínus refoluit Girecum imew:uelut fi V/A dicas inauríre, auribus capere , finctu ad Hebraicum G^T8h haazi? $isna,aurizare, Pro clamore eft Hebraice "^32 haghighí ; murmur A NN WO meu,ut traduxitHieronymus: fine locu río nee; med, L5 S955.3 Anímaduerfum fu períus ipfum hocuerbü 93 haeag referri ad me» ditatloriém cordís,atq lingua locutionem, Bt propter fignificatione medítandi, aut quía fundébat orationes fuas Dauid;cantando,pfallendo,carmen facri canen do.Chaldeus pro Hebraico dixit, Intellige "33^ rinení, cantum meum,fiucodam meam, , Poftulatígítur, utín orationibus fit, (eitqg praceptu oratoru) auditorem attenti .beneuolü,perínde fi nos orare;ac fupplicare doceat. Primumut poftule; mus aco, gratas lli noftras efTe preces , ne (imul acclamare cceperimus , nos abijcíat, minime (ibi cogitanda que pofcimus, exifü imans. V erba fua dixit oratio nem íllam modulatá,ryrhmo,cantt ücg currente. " Aures D'eo tribuit dB gurmteníou, ex (imilitudíne noftrorü membroru m ;qui folis auribus audímus, cum Deus nulz Jis auribus corporís predítus , omnía , toto mundo , uel filentía exaudíat, Aures igitur quafdam diuínas , immenfas , omnía percipientes fentíebat ;in qua nuncu» patione nihil aliud cum noftrís auribus, quàm folum nomen commune, ]s eft cui longe rectíus quàm boli conuenit illud Homeri; n n P9" 0gat; ga vraVv" Q6, xou vrivaa Bea Dswes, 2-5 Cunctauides,cuncta exaudis,& cuncta gubernas. - - Lc E Cirzecí multa confiderant non neglioéda, Iterare, percipe ucrba,intellige cantum, utfoleant quítoto pectore , & intentifsimis animis poftulent , ut ín intímas aures recondat, idem ením eft inaurire, De clamore autem;& uerbis, quz ferunt diferi mína cum non fit Hebraice xoxvys, clamor, fed uel medítatio , eloquium , fufurrus, uelcantus,non funt admodum examinanda, Inculcat fimilía multis uerbis, - Intendeuoci orationis me z,Rex meus,& Deus meus, quoniam ad te orabo. [5 Ro orationis mez,eft "»»? shauei, clamoris mei, Vociinquit daniele mei, ut a wanliuli Hieronymus, pro,Quonia. ad te orabo;eft diciio"2 ki,defi um quo? 2 Tas 7 2k aD. [ E IN PSALMVM V. j9 niam,& cum,utdicat,cim ad te orabo.Cectera clarent. Exaegeratis multis nomi; nibus,íintétifsima petítío,SC ut íntimas animi fuí partes quí maría & terras,coelücg ímplet,recondat,ofteditur: calamitatibus auté círcumuenti, grauifsímis malis afz fc&í, aut ad Deum confugimus, autregum, dominorum; dextras imploramus. At mihi,inquit,nec alíus eft rex preter te,cuíus opem implore,nec Deus,quí com muni pracfidio res homínum defendat, Tu cunctorum moderator , gubernator, eorum uel imprímis,qui fe auxilio tuo fperant,confidunt defendedos. Regem ín2 quíunt Grzc,ut moderatorem,prouidentem, Deum ut Plaften,formatore,crea, torem,autore, Cur przecípue tu D eus meus,quía fimulacra; pecudes, lapides ,trun ci,(idera cceli,ut cuiufqs ferebat cupiditas ,uaríusqs error, eo tempore colebantur, numen habere putabantur,ne magnís quidem philofophís cum uulgo non cecuti; entibus, Nihil hor míhi nume,fed tu unus humani generis uerus autor, INon ego qualis impius imperator Iulíanus ,cuíus Deus erat Sol filius fummi boni, ut praedi cabat. Plato quog; ín Bpínomíde , coclum ínquít prouero Deo habendum. Alij Veneris aftri, Lunam'ue colebát, Nihil horum,ínquit,mihi Deus,fed tu, tu Deus meus. INomiínatim quoq uocans, appellásq rex meus, Deus meus,eft ueluti cum notos, € quibufcum longus ufus nobis intercefsít,appellamus. A regerex appelé labatur,uerus ergo rex regum,dominus domínantíum. Domine,mane exaudies uocem meam : mane aftabo tibi, &cuidebo. ] Ocordineuerfus digerendi , quorum ín Girzcis, Latiniscg confufio , fpe fa, A cit,ut difficilius intelligantur. Et pro; Aftabo,fons 375 eerach,praeparabor, -utuertit Hieronymus,ordinabo.Haud dubíum cunctis ín eundem fenfum confpi? rantibus,quin matutinam orationem nomínans fentíat tempus, primum,purum, quod prímis, maximísC rebus debeatur, Primum, Chriftus aít, quaerite regnum Dei. Hc prior cura;cunctis s negoti: praeferenda. Vt primum,iínquít,cor4 qj ad te cunctas colligo. Ille e * b , Erase nis Arne ^ e c: ca — ripio € ftratís corpus , ad te meuerto ; mentem; uiresq flos temporiís,fatíatís quiete fenfibus,nullo dum mortali » Á . , : v Bi. 5e o ram, íinanemqp cogitationem exhibente , acuelut ueftem puram eer me en dus ? Vtinamq; hoc díuínum documentum omnes attenderent, Fizec pfalmorum purifsima philofophia. Superíus ad quietem uefpertínam proficifcentes hortabaz turopera díurna perpendere , difcutere ; nuncdiem feliciexordio aufpicari, Omnium; fapientum praeceptum eft, In prímís uenerare Deos. Et Pythago, Goavd-aus idi rear 9xie via dc d'iexevrut riga. C)uod ergo dixit praeparabor , ut fus períus monftratum eft , aut praparabo, quod Hebraeis magis placet, oratío^ nem ordínabo , digeram ad te orationem : (icq expofuit Rabí Dauid , € Auen Efdra, Pro hoc claríus pofuit Chaldaus ^c efader , ordínabor , aut, Ipfe ad te preparabor, Quod ítem dicit, Videbo , exponunt Hebrzi , fperabo te mihi da^ turum qua poftulo:Pro comperto, exploratoqs , uidebo , experiar. At Rabí Sa? lomon, quod & ipfum bonum eft, uídebo claré pcenas te dehís fumpfiffe , quos. pauló poft nominat : INeque habítabit iuxta te malignus , precipue fi pfalmus re^ fpicíat coniuratos , contra quos oratíonem fundat , eos uel maxime, qui eius con? filij príncípes fuiffent, Videbo, ait, meísQp oculis intuebor hoftes oppreffos.Pof; fet etíam exponi, IMane przparabo orationem, & uidebo Sees aperíam ad | m E 2 te,cuí UN d»^8 TPSISN SCENES éo AVGYST FVGVB ENARRA T. te,cuigilabo,intentus ero, non deflectam à te oculos. Is uerior fenfus, quem in fua 2s L V l4 . tralatione referens Hieronymus przclarc díxit, Mlane prae parabor ad te, & conz templabor. Quidam Grecorum codices, perperam habét pro ^os uidebo, Ja us, . uidebis me. uera lectio ex* azaphe. uídebo,uigilabo,contemplabor, refpícíam, Exagoerat multis uerbis eundem fenfum, Quoniam non Deus uolens iniquitatem tu es:Neq; habitabit iuxta te malignus. pum hanc caufam fuperius exponebant quidam ex Hebraeorum caffe , Vi? A. debo cladibus acerbis oppreffos inimicos,quorum eft nefaría crudelitas , atqg impíetas:quod tibi;inquít,difplicetimpietas, iniquitas, omnis aequitatis , X ordi; nís ín mundo repertorí, qui rerum pulchrítudinem ordinibus certís conítante edi difti, Quod odío,& dolore contra nefaría,crudelíaty afficerís,iure coram terege, dominogs meo,preces meas fundo,flensq; auxilium ímploro;ut impietatem perz fequaris , qua filio meo duce , populus in me coniurauit , eosqg maxime fupplicijs afficias, qui plebem ígnaram ad impia (igna coégerut, Iníquitatem ergo,uel illam coniurationem uocat,uel ut Girecis placet,omnem fimulacrorum nefarium ín con tumelíam ueri Dei cultum , contra quem , & autores eius, ut plerofque alíos pfale mos,huncquoq; Dauid ediderit. Vtueri Dei cultu, religione pura , falus humani cenerís continebatur : (ic euerfio fceleratis illis fuperftítionibus , quarum alijs huz manus fanguis fundebatur , alijs ad flagitia , turpíacg homines inuitabantur, Has feculis illis uígentes impias fuperftitiones humano generi pernícíofas, fummo au; tem Deo contumelíofas refpiciens Dauid, multa aduer(us eas;carüig autores prez catur, Itacy i difplícet homínibus probis,aciuftis iniquitas in terra, magis cer tedif plicebit fummo Deo. Quod uel Homerus fcripfit: Ov jhp 9v exert Soy qiia AM d'ixuy. Tit, 2 í , » LEE 4 LE " . entíacg tua,aueríaris eum. IVlalienum Latinus díxit , rectius dixiffetimpros e S — | bum, ; 8 IN PSALMV.M V. * bum,fceleratum., INam Latinis malíoni funt, parcí,auarí,tenues, ut,Sub luce ma; lígna, pauca, exigua,in noua luna. Huiccontrarium benignus, liberalis, apertus. Niomen ex Latíno malum,& Graco wéonofcens.iVlala cognofcens, malafenties, malus anímus mala mens,eody tendit nomen ad alía flagitia, Neq; permanebunt iniuftiante oculos tuos:odifti omnes qui operanturiniquitatem. .—— UN INculcat fimilia, Quos Sept. díxerunt emeénwoo iniufti,exleges, preeuaricatores, funt Hebraice, a" 7z^n hollelím,praui,ftolídí, inids eos tranftulít Hieronymus. Et quod dixerunt, Non permanebunt, eft *21^ ít iazebu, aftabunt;afsiftent : co7 demt atq fuperiora,fenfu. Non uís iniquitatem, nó habitabit iuxta te malignus. Cur autem non permanebunt?nímírum quia odifti, profequerís odía, ftolidos,a7 mentes , turpía magís quam pulchra diligentes, Stolidos etiam tranftulit Chal, das. IVlaleficíjs ením & peccatis uera ftoliditas , atqg amentía, proditur. Hacex parte referunt Grzci ad Idololatras,quorum effet ímpía fuperftitio, tum uero Iu dacos,qui uere uocentur zxeevopa, legis tráfereffores.Pareít, omnes peccatores dez 3 (ignari. Explicatt nominatim fcelera, qua Deus odiffe foleat. Perdesomnes qui loquuntut mendacium.uirum fanguinum, & dolofum abominàbitur dominus. Ríagrauifsima peccata. Haec funt ea quae multis uerbis fuperius indicauerat. -À Quioperantur íniquítatem , iniufti non permanebunt.Sciendum hac tría eo4 dem pertínere,loquitur mendacium,ut interficíat, ut dolo circumueníat, IMlendaz cium,dolusqj propter cedem.Idem igitur mendax, fanguínolentus,atqp dolofus. Omniía contra falutem proxímí. Itaque de mendacio letifero, exitíali,de falfis caz lumníjs , de funeftís crímínibus fermo eft, V'ocatmendacium calumnias. Crimiz na, quibus apud principes falfo delati nonnulli, funt interfecti patrimonijs mul» tatí, Calumníze Girzece dicuntur 4a hínc diabolus, quód aduerfetur,quod huz - mana facta femper calumnietur. Eum fequuntur,imitantur,exprimunt, quos nic pfalmus defignat , non fecus execrabiles , ínuifígg Deo , quam prínceps ille caluz mníarü, Defignátur homínes malefici, peftilentes, quos prímo pfalmo uocauerat E Lezin,delufores,loqu accs,linguofos, Crraecé peftilentias;oblatrantes ,obeannien tes, fraudolenter nocentes , proditores, Iídem funt uiri fanguinum, fanguinis ap^ petentes , fanguínem fundere caudentes , homicida. Iidem quoqj doloti , dolos ftruentes : GirzcedAe^ qua uoce uelut Latína abutimur , fraus, infidiz dicuntur, Ergo dolofi, infidiofi, pleni cogitationum maleficarum , nocentium confiliorum, clades;peftesqp alíenas appetentes. Haectg omnía,aut quo potíantur opibus, quas inuident pofsidentibus, aut quo uoluptates,X honores, alijs deíectis,confequanz tur,aut quod funt natura malefici,& iniufti, Qualis ille Dionyfius tyránus.Dolus igitur,fiue fraus fit,aut amicitia (imulata;aut dífsimulata prauauoluntate.EoQ; uo catüretíam proditio , ín facris líteris , laqueus , pedíca , fouea, quod quemadmo» *5 3 dum hís infidiosé beluz capiuntur , fic obtenta benígnitate; aut prauitate difsi/ mulata,mortales à fceleratís irretiuntur. Príncipiumelt linguanoces,calumníofa, deferens falfa, aftute, folertíatg iniqua. Ingenium illud fraudolentum , gnarum, latentes, adumbratasQy ínfidias inueniendi ,nuncpfalmus innuit, inuifu mt Deo B 64 A- VG V5. E-VGVPB-ENARRA T;. f prz dicat. Hosaitab eo perdendos,exhomínis memoría delendos, execrabifes; Sanguines numero multo diíxit,Hebraico rítu,ut pulmones Latíno. Abomínari I eft, uelut execrari,c facris delere, tollerede numero facrorum, idqy maledictis, di^ rís imprecationibus, Sícabominari,pro malo ominehabere;pro re fcelerata,maz li ominis,proptereaty inuifum habere, odío profequi, - li Egoautem in multitudine mifericordiz tuz, inttoibo in domum tuam , adorabo ad templum fan&um - tuum, 1n timorc tuo. Llí;ait, funtexecrabiles, abominabiles, inui(i tibi,extra facra,fine bono omine; Ta aliomínis,non uidendi propter dolos, mendacía,homicidia:at ego tefequar, colam , uenerabor , facras zedes adibo, INonero quemadmodum illi , maleficus, prauus,gaudens malis : Veniam ante oculos tuos,ín confpectum tuum: me dabo ínmultitudine miferícordíze tuae, quam expecto , fpero, praefentem(y cerno : non - . mea probitate , iuftítiacp fretus ad teuenio , fed incredibililenitate , dementiaqs tua. Condemnatis igitur improbis , reuertitur ad fuperiora. IVlane exaudies wo» cem meam, | Faciam,inquit, quod hortatus fum primo pfalmo,adibo facraríum tuum feruíam tibi ín timore,reuerenter,pie,caftetecolam, Diximus enim fzcpe, pietatem , religionem , Hebrzis uocari timorem Domíni. Templum Greci,uel hoc terreltre , uel ccclefte poffe fentiri fufpícantur. Et quoníam gentes intempez ranter , aclaícíiue fuis ín templis agerent, fecus fe futurum in templo Dei, polliceri prophetam, atcp (ut aiunt) breuiter fceleribus inuifis Deo peragratís,prophetam. adfeipfum reuerti promittentem fe cafté , prompte nume diuinum uencraturum, INon tanquam iuftitize plenum , fed utí cum cui Deus condonat peccata, quemts exíua clementía,gratum,acceptum(Q; habeat. — Domine, deduc me in iufütiam tuam:propter inimi-- cos,dirigein confpe&tutuo uiam meam. ^ CDI EIUS - v Autuel pericula uit procul effefupplíciter petant , uel effl agitent ne quíd eras Cy S fzpius admonuimus , Pfalmorum precationes eo fpectant; uíus peccent,neiuftitiauioletur, Ad utrunque, quoníam necuíres animo ad conz feruationem zequitatís neccorpori ad uítam tuendam fuperfunt , opem Deiima plorant , ut hinc ueterem illorum fapíentíam agnofcas , quí non mínus flentes, | fupplícescs ad templum Dei uenirent oratum , nefe paterentur ín aliqua flagitía | prolabí, quam ne ab hoftibus circumuenirentur : quod intellieerentuiolata iuíti tía,futurosfe Deo inuifos, ob eamty caufam perículís exponendos,&ín aliquam calamitatem neceífarío deuenturos, Hocne accideret prouidentes,humanam au tem imbecillitatem notam, perfpectamt habentes , fummís precibus contende: banta Deo , uteos ab omnifcelere tueretur , eís ubique lucem iuftitiz pracferret, uíamignaris oftenderet, Hoc ioitur eft, quod ait, Deduc me ín íuftitía tua, Doce iuftítíam, ius, aequitatem : inftrue tu ienarum, Nam te (inenil altum mens inchoz at.Calieat oculus humanus ad íuftítiam, Deducautem utnon moda doceas,erus - días , uerumetíam nolentem , ac multa propter imbecillitatem , reluctantem tra4 has , uelut illi manibus Angelorum ex incendio Sodoma uiolenter abrepti , - Quanquam uerbum Graecum i/fywoy, eft potius peruíam agere,uiam oftendere, ecc s : | Hebraic IN DS ALMVM V. Hebraicum fimiliter 313 necheni, Cyuodait, Propter ínímicos meos, exponunt eodem fenfu Hebraei. Nei inimici fuper calamitatibus meis exultent.INe mein fce; lus prolapfo tríumphent, haudignari iunc míhí auxilium tuum defuturum,ut ter; tio pfalmo : Multi dicunt anímae mez , non eítíalus ipfi ín Deo eius. Inimici perz fpcctum habentes, quos D'eus fuo fauore deftítuifet , facilius opprímendos effe, deftítui autem, quife fceleríbus dedidiffent:exultent utíqy (i quid me peccaffe,fi iuz ftíitíam uiolaffe anímaduertant, eam ob caufam Dalaam aríolus , docuít Regem Mloabitarum , fi fuperare uellet Hebraeos , ín confpectum agere mulieres formo: fas, quibus Hebrarí mifcerentur, IdGp factum eft, Exponensty hunc locum Auen "d Eídra, Propter ínímícos meos : Quia,inquit, timeo,ne pes meus prolabatur,tunc ad fupplicía trahas me, Tum uero ínímící meí exultent, Inculcat fimile : Dirige in confpecium tuum uíam meam, Hocquidem in Girzeco eft , apud Sept. "efáiSvvoy áaupes rip dip ys Hebraice fecus, Dirige S2 1.18 lephanaí darkeca, Ante conz fpectum meum uíam tuam. Diíríge, aít, uíam tuam ante me, Oftende uíam tuam mihi planam , Aperi oculís meís uíam tuam , nempefapíentíam , iuftitíam, zequítatem, Hanc mihi demonftra:ea enim eftuía eius, hac illí cordí eft. Hancípfe 2. pergit prímus,iuftitiz repertor, princeps, autorgg omnis ordinis. Bft autem heec oratío;qualís illa, Ab occultis meis munda me, & ab alienis parceferuo tuo. Oc: : - culta fcilícet crímína, quae dormítante animo patrantur, reuela, aperi mihi, ut ca $7 |. . ueam, Bftieítur toto hocuerfu poftulatío fapientiz,poftulet ( inquit dfuus Iacoz : bus) nihil hac(itans. Propterea uocatur datorluminum,datorgratíarum,ut apud Homerum, Hefiodum, difssicoy. Idcirco Ariftoteles fapientíam ait efTe 9«c4tfoy. diuinitus darí,munus efTe D'eí;ut Marcus Tullius, Non moror nunc, quod Chal : dzus cumuox "Y shorerai,(it amphibola, fonans ínímícos,& cantum,tranf? tulit iuum meum, Nam prímum Hebrzi fequuntur, & fenfus docet, INon eft o dícend Eccc in confpectu tuo uíam meam : : fed, quod aptíus eft € cla2 rius, ut ex Hebrai eR nymus, Dirige ante faciem meam , uíam a 2 CESRLEIUEC cranítulit &fop«- Aicoy adaequa, ER uiam, fac mihi uiam planam reg. quapergam 2 de xtram,uel finíltram nedeflectam, Idem fenfus,exponuntQp Graectplenaef díarum omnia, obijces,& fcandala,occurfareubique, Ob hanc caufam, Da faciz lem uíam tu,tu comes,tu dux efto. Pertínet(ut díxi) ad poftulationem fapientie, 63 L- | Quoniam non etin oreeorum ueritas, cor corum uanumeft.Sepulcrum patens eft guttur eorum, linguis fuis dolose agebant. NUTUNIREL 7x | Nus e(Cuerfus Hebraice : exhibeturgsa Hieronymo. Pro ueritate et nnaine x : M cona,rectum, recteGy uertítur uerítas,Pro corde o2 kirbam, Medium eoz d rum,pracordia, uífcera, pectus eorum, Pro u[oe, uanum , ín Hebraico ?^ haz uoth, Prauum,peruerfum, Pectus eorum dolofum, prauum. Quod ait, Linguis fuis dolose acebant, Hebraice eodem fenfu Línguam fuam Nen? i; ichlichu, mol Te faciunt, blandíunturlíngua. Língua eorüm blanda eft, dulcis, Bogp mus tranftulit , Linguam fuam mollificant. Nempe palpantur , jdulaatur. Sub linguablandities , latítatin pectore fcelus. Recte Septuag. interpretati funthanc mollitiem,blandítíasQ;,dolum, infidias, Defcribit ínimícos,quibus armati dolis Occurtant. CHERFUINNUME pupa Homerus;atqj Caecilius anti; | - quiísimi ucc eL oL E Eo Mi rtt T um EI CET CEEEEI s m | 64 AK V-o-Y Sh EVLGLVE BNARRA TI. quiísimi uates , pefsímos effe praedicant inimicos , qui nos fub obtentu amicitiz circunueníunt, Et Chriftus : Cauete a falfis prophetís,qui ueniunt ad uos in efti mentis ouium, intrínfecus autem funtlupi rapaces. Bíufmodifuos ínimícos effe praedicat prophetauerus. Ab eorum infidijs orat defendi, (Quod dixerunt Sept. Coreorum uanum eít : et(i mendacíum dicitur uanítas , mendacesGy illi , iure uo canturuani : nomen Hebraicum tamen aperte índícat pectus dolofum , infidio. fum , plenum maleficarum cogitationum. Cum ait, Coreorum uanum eít , di/ rum, crudele, moliens caedes , rapinas, Q)uod autem ait, Sepulcrum patens eít guttur corum, et(i poteft intelligi euttur foetídum, exhalans cedes, fcelera, pefsi me,letaliter olens : placet tamen interpretatío Rabi Dauid, Ruína, inquit, eft eo» rum guttur, uorago, Aoítur in praeceps, qui guttur eorum attendit, Impellit ho» mínes ín apertíísimas uoragínes eorum guttur , agit ín barathrum, hiat eorum guttur abforbere paratum, ueluti barathrum, Cirzci fÍcelerata, mortifera dogma: ta ex guttureímproborum manantía proponunt, Illud Dauid placet. | - Judicaillos Deus, fecundum multitudinem impieta- tum corum expelle eos , quoniam irritauerunt te Domine. V dica illos ; fons eodem fere fignificatu , Qa" s" fac eos peccatores , utfic | eem: Nimírum, quod tranftulit Hieronymus Condemna eos, habeto eos in numero Íceleftorum,damnatorum delínquentium, Idem Chaldaeus pro Hebrai? co 2*6 chaíab,condemna, Fuerunt, quí deducerent fuperius uerbum,ut teftatur Rabi Dauid,a e'à€ shamam perdidit, uaftauít,deftruxit, Senfus idem Girece,& Hebraice, Oratg,ut confilía eorum,quibus caedem, uaftitatemtg bonorum mo: liebantur , nullum exítum habeant: nihil eorum , qua contra pios cogitaffent in lucem ueniat, Et pro fcelerum magnitudine poenas dent,expellantur aD'eo,nem2 pequod Hebraice eft vVan^n haedichemo,ímpellantur,diífsipentur, deftruanturz id ením eorum peccata promereri. Quodautem aít, Quoniam írritauerunt, fons và maru , Rebelles fuerunt , obaudierunt, INon paruerunt impertis tuis , impe; rata facere neglexerüt, Et,ut aít Rabi Dauid,Regem tu me declaraftí,me regnare iuísifti,fpernuntilli haecíuffa,hanctuam uoluntatem. Oderunt me,nunquam non mihi detrahentes ,nitam cam imperio auferre conantes., Cum fint ieitur aperte ne» quifsimi, tolleeose medio. Sola pietas tua, & quite colunt, lati uiuant fuper ter; ram. Omnís autem peílis, omnes , quibus píetas odío , & contemptui eft, abo; leantur. INam alibi exclamat : Multiplicatae funt ínfirmítates eorum, Pro quo fons, IMultiplícata funt idola, In idololatras ioitur ínuehítur, Propterea fübíjcit:- Etletentur omnes qui Íperantin te ,1in zternum exul- tabunt, & habitabis in eis , & gloriabunturin te. . omnesqui diligunt nomen Dudp | prem e[t;in quos tot diris inuchítur,eorum interítum multis precibus efflagi, tans. Magna ením illis feculis ínter Hebreos ueri Dei cultores,reliquasqp genz tes, earumty reges controuerfia, fumma odía, quemadmodumhodie inter Chri; ftíanos,ac I urcas femper adueríz religionis exitum molientes. Reliquaenatíoz nes D'eorum quos colerent,maíeftatem , numen tuebantur,omnes adorare cogez bant,qui non adorarent,bello perfequentes. Ob hanc caufam a finitímís eentibus- Hebraícontínuis bellis premebantur, Indeeft quod ubíque in pfalmis contra fi a -: | mulacra, IN PSALMVM . VL éj ftíanos,ac Turcas femper adueríz religionis exitiurh molientes. Relíque nationes Deorum quos colerent,maieftatem,numen tuebantur,omnces adorare cogebant, quinon adorarent,bello perfequentes. Ob hanc caufam a finitimis gentibus He: brxi contínuís bellis premebantur. Indeeft quod ubíqg in Pfalmis contra fimula; cra,corumt ueneratores, pro religionis uera incolumitate preces habentur. Huc fcre Pfalmi fpectant. C'uod Sept. díxerunt nerwrmwares i àvris, Habítabís ín eis, fons habet va^ ?E Yen uetafech alemo , Et proteges eos. C)uemadmodum red? didit Hieronymus , obumbrabis eos , ne inimicieis noceant. Bperant autem in te fecus, quam illí,qui tefpernunt,nefciunt. — - os | v 4 INos tua progenies coeli, quibus annuís arcem. Exiftet autem lztítia,tríumphus( apud tuos, quí nomen , maieftatemcg tuam ue nerantur; hoftibus eorum deletis. Quod Grzci interpretes dixerunt xevysovrus glo víabuntur , eft in fonte ^Yzv^ íaelezu , fonat triumphabunt , fzetítia efferentur: quale fita uíctoribus. Pacem igitur, quietemQy ab hoftibus expofcentes, ín laudi: bus fummi Dei duntaxat , (imul religionis eius cultu uerfarí cupiebant. Inimícis — autem cladem imprecantes oftedunt eos,uel bello aperto infeftos fui(Te,uel clam, e - & perblanditías Hebraeos d cultu uerí Dei auertereftuduiffe, Vtrunquebelli ge; : nus Pfalmus decantat, | Quoniamtubenedices iufto:domine, ut fcuto bone .. wuoluntatistuz coronati nos. | v Vod Graeci interpretes ediderunt $zày iv/vdas, Scutum beneuolentiz , quod 4. Latinus bonguolütatís,eft clarüi. Necalíud fonat Hebraicum, Y? T8? Z ín marazon,ícutum uoluntatis, Clementíz fcutum, amoris,beneuolétig:coronabis, eitcüdabis; proteges,amplecteris, Vt fifigura Hebraica aperías,dicendu fit: Amz | ple&teretotum beneuolétía,& charitate tua iuftu,ut qui fe totum Ícuto círcütegit, Sítbeneuolentia,charítas ifcutü noftrum quod nos undíg: protegat. Eft autem ín fontenon coronaftí nos;fed aeterenu, coronabis eum, ut rez feratur ad iuftum,Eft item futurum, quafi deprecatio;no proeterítu. Hieronymus | quoqj coronabis eum. Pfalmus,ut docuimus oibus affentiétibus,eft oratío pro fa tutepiorü,ueru Deu eo tepore colentiu,cótra uanífsímas illius feculi religiones, 4T LDI-XzrLbvs, SIVE IN SCREKITTILIO PSALMI SEXTI lr — —— -iInfinem Philmus Dauid pro octaua. 27 m AEPEN V M. ER O declaratum, quid fit quod Sept.interpretes trá(? ZANQIE A ferre folent, àr7*6", infine, pro Hebraicolamnazeah. Ob uoce am; n V phibolánazach, quam illi putantes eternítate defignare, transferunt ín E2-—£-9 finem, nempe ineternu. Sed uerius fonat,aut ad canendu,aut uíncente: - Vincentem;ucl in cantu,ueluictoríjs. Id íciens Nícolaus ab Hebrzis, refert in fi« nem intelligendu ultimum de potentíaín conatu cantoru, Videlícetad cancdum uchementer,toto pectore , € quafi ftentoreis nocibus;alacríter,ut alío ín pfalmo. OmníaofTa mea dicent, Domine quis fimilis tibi? V tuult diligi toto corde, ficto» z to pectore canebatur,eflerebatur a Prophetis. Hoc defignatur uoce lamnazeach, E Quodauté fegtur, Pro octaua,claríus Hebraice ^1ev/5 7? al hasheminith,fuper octaua, fuper octichordio, Canítur ait is pfalmus,cum octichordío nurédmdu ceteri pfalmi,cum decachordo. In Italiauiget Heptachordu. Díxi pra figi pfalmis inftrumentorü Muficorü nomina;uclut apud Comicos noftrosin príncipijs Co | : oq Ru Í moediar 66 | 29 C 951. WD VyB ENARRAT. "i mecdiarum. T'ibíjs paribus uel imparibus.Ecceigítur queprafigifolent pfalmis, d Quoniá Pfalmus quoq; carmen eft,pertínét ad mufica, uocibus humanis, cócenz 1 tup inftrumentoru conftanté. Humana uox defignatur nomíne lamnazeach, ly: | ríca cum nominatur octochordü,decachordü : Cíthara, pfalteríu. Hocigiturre: ctius eft deoctaua,Habreis,& Nicolao confentiétibus , quàm quaedá apud Girze, | n cos, Latínosqs, quibus octaua (ignificatus ignotus füiffeuidetur, Argumentum nta , Z - - n i» -— i : ? 4 Pfalmi. Plures ferunt oratione effe,furore Dei placari poftulante,cum Dauid po in d : ja Se ; ; 2] ; UE (v pulumiíactáter,gloríose numerari, cenfumty haberi iufsiffet non oblato munere NC Deo,quípraciperetur in eíuímodi cenfibus offerri.In Exodi hís uerbis : Quando tuleris fumma filioru IfraEl iuxta numerü , dabunt finguli pretíum pro animabus fuis domino,& nO erítplagain eis cum fuerint recefití, Hoc eo tempoteferuatum non fuifle, fieri quide poteft. Videtur prababílius ad uniuerfas uexationes , quas ; iratus Íceleribus humanis eus importet,referrí;nullo ín partículari ,cófiderato. ! Erat prophetis exploratu, ad omne temporis momenti mortalem peccare poffe, i; medicina delíctoru effe quotidiani, ndeficientemt deprecatione, ut cum IVlofes pee fupplex manus ín ccelu tenderet,uictore populo, cum remítteret, terga dante, ho: : ftibus infequetibus. Pro quotidianis igitur delictis , ob qua crefceret animus , ui? rescp hoftibus idololatris deprecatio e(t, Braténim tuncfi uppliciuíceleru, quod prafidío Dei deftituti;infultibus inimicorum , omnibus calamitatibus patebant, Obliíteratis auté peroratione peccatis;hoftes debilítabatur,minuebatur audacía, bellu aduerfus amícos Dei infeliciter gerebát, Carme igitur oratío eft ira: Dei pla candze. Hanc multo cum aními affectu profudit, oes preces adhibet, Etin princi? pio dixit,ad canendu uehemeter, DDemu cum ualui(Te preces, cum fe díuinis aurí^ bus.cótemptuino fuiflefen(ifTet,inimicis infultat,minatur interitum, Eorum ftra« gem uaticinatur,fuea parare, quantatj ín pedibus celeritas fit, tergauertere iubet. IUEMI-VE EXPL A- NATIO. 'iratua corripias mi t qmi ce 5 va etas" n ni RIES Dt gt ut SIUEENIMADVERSA fzpíius, oftefatg fermonis Hebraicí hís ín car 7€ minibus facris cofuetudo:repetunt,inculcát, exagoerát,candefenz AY tentia uerbis diuerfis,aut ingentes animimotusinnuétes,automni; ^ | , V V bus precibus à Deo;uel gratía,uel delictorum ueniá pétetes, ütnüc, Eu pi Ne ín furore;nein ira,ne arguas,ne corripías, Poft , IVliferere mei, Banaanímá meà, (yuocirca cum prima pars obfcura fuerit , recurrendüerít ad (e; cunda. Sic pofteríoris declaratione , príorís obfcuritas tolletur, Furore Deo fa; crzelíterze,quas etíá prífci Poétze fequuntur,tribuunt: rio ut Stoícorum faxea do; gmata,nec homíné fapíenté;nec Deu irafci pofTe contendetía , fuís affectibus-hoz mine nudatu,faxi,ftipite conftítuétia, Deus igitur írafcitur , fed no accéione fan» guinís,no comotione animí,nó oculis fuffu(is fanguine,uultuscp pallore, NNamne 5roícis quíde melioribus fuit obfcuri;queadmodum Deus írafci, n6 cómotus ut mortalis,poflet. Omries enim feueritatis acius,poteftedere mens fedata; placida, quos ab irata poftulares. Res peteret;ut magno quo fcelere perpetrato , Deus (de . quo doctifsímus Philo 4 xg4e9- 9«5 Caine" 41s, cui comes ambulat iuftítía, Bas 2i gítijs inimica) iratus fceleratu raperet ad fu ppliciz. Hoc faciet,nó quide íratüs,nió -— perturb IAM poAIMVM VL perturbatus, fed placidus,eodem ftatu, habi tucp,& uultu, quo ccelum, tempefíta, tesq ferenat,fui fimilis femper. Sed quiaira nobís domeftica , qua brutís compa; ramur, necfumimus poenas., nifi íratí , furore percítí , quotíes D'eum poenas cri; minibus ínferre cernímus,non (ine magno furore , fieri putemus. Atíi menté rarí alicuius, multumq Deo fimilis fapíétis melíores Stoici uiderüt , aflerueruttg pla cidam,tranquill&, ine nubilo caftígare poffe delínquétes, certe poteft , & deber id longe facilius cogitari de Deo,Ex poenis igitur,irarumtp euentu,iudicarunt morz - tales Deumira(ci. Ira igitur Dei, (ut magna ex paruís íntellígas) eft , qualís ferunt iram efle fapientis,qui eade alacrítate,conftantía,tranquillitate , nihil immane fuz rore admifcente , uel oraues poenas fumat , atque ccelum , fidera, terras, conem; pletur,placídus ubíg:Seuerítasty melior,cuí mínus iracundize admifcetur ; Iuftíz tízc curfum ,rectaratíone peragere, nulla comíte iracundia, Haec irae diuine toties infacrís líterís Eitadditieciatar non quemadmodum Epicurei, multiqy alij pa - gis amentize,D'eum ofcitantem,otíofum,nec habere , nec faceflere cuíquam nego: tium : ímo teftantur eum írafci,coómoueri,indignari ad pecata;fed propter huma? nítatem,clementía,tandé ad uíndíctà procedere:negligentià , quod erat humani? T tatis illi putauerunt.Díuifa eft prouidentía Deí:partim plectit;feuera, grauis , in E dígnans contra delinquentes , eos ad pcenas nifi penituerint , expectans, magnis oculis omnía conluftrans: Partím remuneratur, uel contínuo píos afliciens bene: ficijs,uel premía ingentia parans, peruígil ubique, Hoc indefeffe facrae literae re^ cínunt,hocubique perfonant.INec iuftos iacere mocftos,(inefpe praemiorum, nec íniuftos alacres effe,ob impunitatem deceptos, finentes, Qui putant ultra moenía mundi fepofitum res humanas neglígentem ocíose fuis opibus fruentem agere, - audíant eas ubique deliciis irafci Deum canentes. C)uod ergo ait, INearguas me. Hebraicum non uerbor 67 um eft,fed operationis, INeflagelles,ne punias , rapías ad - fitpplícium,Heecfupplicia poenzeqy non manibus inflictz, uelut humane, fed con2 uocatis elementis ad peri pulorum dempta foccunditas agrís , míífa coc [itus nimborum tempeftas , omníalate diluuio immani corrumpens , locís calí; etght díoribus fquallor, fitis aprorum,flumina,lacus exhanfti;cunctis a ad plagam Solis adiacentibus,fiue remotis contagío cceli; mortalíum ftrapes , fe^ dibus excita gentes infeftis armis irruentes, Sunt quoque príuatze poenz , nullís nomínibus fubíacentes;[INec fi lingua ferrea (it, oe Omnía poenarum percurrere nomína poísim, Poenarum igitur genera,uel uniueríalía, uel partícularia , uel oculis omnium ma» — nifeíta,probata,teftata,uel occulta,folís qui patiuntur , fi fapíant , cognita : Viris 4 | fanditate,fapictíaqp infignibus indignatio Dei manifeftior,aut oraculis, munijsq cadlitus mífsis,aut folertia iudicio, (Prudentifsíma enim feq ipfam nofcens uera fanciítas) INon agitur pecudum more, rerumtp ignoratione decípitur, Hi; ma: xime Deum írafcí nofcentes,& timentes,accurrunt ad preces. Caterí feipfos neà. fcientes, qua peccant imperitia; peccatis remedía pofcereneglíount,fimili, qua ui xiffent ftultítía pereuntes, Dixit ergo, INequafo cum furore , cum iracundia, caz ftiges,ad poenam uoces;fed placidus efto,mítís ignofcens.INe fis íratus , cuius eft. iraformidabilis, horribilis, extimefcenda, nota nimis miferís, Quas preparafti pornas auerte , decreta tua refrínge , Condonanobis has culpas , exorabilís cíto. Subiicit fimile , nullis non precibus adhibitis. INeque ín ira tua corripías me. Eft Corripere uerborum quoque , uicifsím uerbis flagellandi;tum ad uerba,tum ad facta relatis, ut Latinis, caftigare dictis:fed Gc factisapud Poétam: Caftígattp,auditQs dolos,fubigitpfateri, — | e A iz Corrip f 6$ A ^ 6vtT fÍIcV*-6yB ENATJRAT. Corripere,uerborum non effe apud probatos arbitror,magis corrigere, ,Corripez. re,uehementer rapere , rectecp ad fupplícía, poenasqr refertur, ad quas uclut reí trahímur alNemefi, Qua fi i corriperetirata , quoniam mentem maximam parira, fcelerumtg odium , poteftasty ítem fequeretur, quas ederet ruínas ? Bed iram mi, nuit fummabonitas prodele uchementiísime "ocn nocere;uítae,non mor tís,cupidifsima, Miférere mei domine, quoniam infirmusfum : fana me do mine,quoniam conturbata funt offa mea. Erftatimmobiflis,fixuscs precando, Obfecrat;orat,obteftatur, preces defcen^ ditin omnes, Quod prenía dextera, genibusq; aduglutus, ut mortales folent, non poteft, peragítanimo , preces omnes effundens , fec ipfum totum ín orando colligens. Ante oculos magnitudinem diuinz indignationis obueríans preces adz diderat:nuncuelutíra fedata, quanon fint maríni fluctus magis horrendi, miferí? - cordíam , feu beneficium petit, Verbum miferendi Hebrais dicitur , a uifceribus e"an^ rachamaím,qua dam quafi uifcerum conuulfio, motus interior precordioz rum, Hínc commotis , coactisqs uifceribus , aut illacrymarnur , autuox faucibus haríit , obftru(is dolore meatibus. Hunc motum ingenerat: dolor ex alteríus cala mitate fufceptus, Quuí non dolet non commouectur , lztatur potius, Latini uerz bum miferendi, uidentur à Girzecís accepifle, puri, odiffe, & u(o6^, odibilís , qua; fi quí míferentur , dolorem eius , calamítatemqs odio habeant, cuíus miferentur, Poftulatigitur hocín mente diuina, fuarum poenarum odíum , ut Deus precibus cíus placatus;odío poenas , füppliciaqy habeat , quac lactus propter iuftitíam deftiz naffet. Itaquemiferícordíz poftulatio , eft eadem ut ne corripíat , ne areuat ín fu; rore. Quodautem caufam affert, Quoniam infirmus fum : eftuelut alío ín pfal/ mo, Qui fanat omnes infirmitates tuas. Mice Graci -— eifdem nomi» xod tolle, EC s cl | s E dila: poenarum mez tus is ob confcientiam delictorum. Piuhc tu difcute , da fi igna ccelítus, quibus agnos - fcamiracundíam tuamfedatam. Tunc animum relinquetzgrítudo , tunc metus, quo nunc genualabant, foluuntur frigore membra, faceíTet , mens uelut nubilis, opaca ferenabitur , omnistp hzecpeciorís atque anímí perturbatio componetur, Omnibus autem uer(ibus eadem res alijs nominibus iteratur, Quid fit Miferere mei , difceex fequente , Sana me, Quuid,Infirmus fum ? INempe , turbatafunt offa mea, Ofsium aute conturbatío, autípfa quoq; quemadmodü nomen infirmitatis, ac fanationis,transfertur à corpore ad animum,defignans maxímum animí crucía tum:autreuera,quoniam animi commotio, metus, formido,totam corporís com pagem cómouet , ipfam formidinem poenarü,quife Dei beneuolentía deftitutum fufpicatur, defi ignar,ut apud uatem,Soluuntur frígore: membra, Bt Homerus, Kcti 757^ od yos" Avo ysrttz9t o QUAM sg. v mes | - Boluuntur genua,pectusq; tremifcit VIyfsi, . Inhis literis , Fluet (icut aqua Cor eorum , quam nos fermonenoftro , animi coma. — motionem diceremus , & quod genualabant , apud Gracum Pocatr. Cor metu. tef slui:hanc Hebraicus fermo dicet ofsíum conturbationem,nempe dolores inti IN- PSALM. VM VI mos,alto fub pecore uulnus. Perhyperbolen iui: commotis ofsibus, qui; bus nihil ín corpore folídíus,maxímos crucíatus, quos ex metu pcenarü , aut quía gratíze díuinze dulcedínem abfcefsifTe cerneret , oftendens, Referri per metaphoz ram ex sorporeie res animí,declarat quodfequiítur. 69 Etanima mea turbata eft ualde: Sed tu domine | ufquequor | A Nlímam fuam feipfum uocat, Turbarí. animam ualde,quale illud Homerifuz ; perius € giao $79, Eft enim aníma; quodille dixít sz«w. IVletus autem eft animi motus amarus,acerbus,uchemens,exagitans anímum,permeans ad corpus, Hac : agitatio uocatur perturbatio. Eft perturbatio contraria tranquillitati, cim Ítatus animíuerus mouetur , orauitatís fuze fedibus excitus , circunfertur , ut cum mare tranquillum,;uentorum furíjs irruentibus, incipit attolli, paulatimt fluctus moli2 bus altís affurgunt. Tunc omnia furfum,fiunt deorfum, fuperís mifcenturima. Sí mile quíd facit anímus, fiue percitus ira,(iue formidine diffugiens iterumQ recur rens. Dicitur autem turbatío a à turba,quod Grrecum eft zvebyturbatio quale turba facit,atcy ienobileuulgus,cum faces,& faxa uolant, furor arma míniftrat,(zeuitqg: anímís infana multitudo,propellunti inuicem fefe,mifcentur & omnes.Hoc Vates orationem uaríans exaggeransqp indicat, Infirmus fum , T urbata funt offa, turba ta eft anima, Quodautem fubijcit,Sedtu domineufquequoceft eandawno cum fup prímímus alíquid dolore, aut d guauonte uoce íntercifa : ut apud profanum Poétam: .. Quos ego.fed motos pracftat componereflucus, — Et, em cHfari;medíac acp in ínuoce refiftit. Et l'erentíus: DL. o nuncaít , C) a gnatio ? Quandiu furor ifte tuus in me em Quem ad Binem. peenarum metu ue conflictaborzSít tandem finis alíquís impendentíum malorum, Hancfuam quam impedit ediderat ,explícat aperte, - Conueitere domine, & eripe animam meam:faluum me fac propter mifericordiam tuam. E. Onuertere Hebraice eft,quod Graece pezeip, poenitere,mutare fententíam.Et Jiftam , Oro (i i quis adhucprecibus locus ,exue mentem. Exuere priorem men; tem , fertur animus , ira lengius, üclutequus laxatís habenis, & uelut ignis accen2 fus, Hammaritit longos corripit tractus, Ab hocaffectu poenitentia uocatur Hez ue reuerfi o,conueríio, Cum redditus tranquillítati in fuas fedes animus reuerz titur : cum fefe ad lenitatem dedít : cum fluctus tumidi, aflurgentesqy pofuerunt. Propterea fubíjcit:Et eripe animam meam. Haecilla conuerfio, ís reditus ad mane fuetudinem , lenítatem , ut quem príus furore prouectus , grauiter afficeredecre uiffet ; placatus ab hac atroci fententía abfoluat, Eripere animamíuam,Hebraiíó ^ — - ce,utfuperíus monftratum eft;eripere illummet. Eft anima fingulus q Me; per e fona ipía. Bripeanimam meam, me ipfumlibera:ut ponere animam t mam fuam pro amí €ofuo , femet pro amíco ín difcrimen oflerre. Ab haclocutíone Latini PU nonabhorrent. - I ee Rue e : Nos we c d mrba p 0 Sternamur campis. - ed | Ree » E 2 XN AME lj Exag o | Ak VGVSsSTt EVGVB ENARR.A I. - Exaogerat more fuo , preces eafdem per omnes fupplicationes , animum uerfans, Saluum me fac propter miferícordíam tuam. Hoc erat eripere animam fuam, Orat ergo uclutille; Eripe me hís inuicte malis, A pracfentí perículo uel morbi;uel calamitatum ceruicibus meis teírato immínentium, Cuod dixit, propter miferi? cordiam tuam : uel Hebrzis teftibus , eftnon ob meabenefacta , quae nulla funt, non probitatem,non iuftitiam,fed clementia, bonítatem tuam, qua diceris huma4 niísimus,natura clementífsimus,non malorum;fed bonorum cupidifsimus.Fac una míhi feratopem. Hacapud tepro meplurímum ualeat. Quod Sept. tranf? tülerunt mifericordiam, Hebraicum eh chafídeca, eft beneficentía, clementia, fan&títas , bonitas. Hínc Chaldeus , quem iure multí fermonis Hebraici uocant paraphraften, pro hocHebraico;pofuit 1236 tubac, bonitatem. Ergo claré dice» tur : Saluum mefac, exbonitate tua ex ila nature tuz fingulari proprietate, qua uocarís ín omni philofophia 2» &yaSop, ipfa bonítas idea,natura,fons bonitatis, Quoniam noneft in morte qui memor fit tuin in- - fernoautemquisconfitebiturtbi?— E V'od nofter interpres dixit, Infernum , Girece «e Hebraicum 9W? sheol, ium ínfemum fonat,terrarum profundifsimos aluce receffus, -lantumtenditggfubauras — : Quantus ad aethereum coli fufpectus Olympum. 'Tumfoffam,fepulcrum, Prohoc poftremo nunc. Confiteri clarius uertetur He braicum fn hoda,alió Gireco , quod ab Hebrazís, Grreci mutuarunt od«. Lege? must uerfum , In fepulcro autem quis concinet , laudabit te? Quis celebrabit te Innuítqgs quod a philofophiís fummo confenfu confirmatur, factos homines a Deo,in theatrumQ; mundi introductos, ut admirarentur opera díuina eius,ad mi» rantes obftupefcerent, lxetítíaQg aními, laudibus diuinis, ora complerentur. Hoc oportere facereuiuentes:hocofficium,munusQg uitze:non poffe defunctos,ex hoc Ípectatífsímo theatro deductos, Eroo non poteft € ; qui iam deuita re2 ceísit, 5ciendum non eum nunc im immortalítatem refpicere (neqp cním prifca Hebraeor im religio de futura uita admodum loquitur)fed omnis fere fermo elt de przfenti : ad hancomnia bona, malaq referebant, R'euelatio coele: Y E ftium bonorum in tempora IVleísiz reijciebatur , non Mofis , non prophetarum natorum ínterris , fed cíus qui ab altiísima patrís aula profectus , res arcanas ap? portaret in terras, íd munus, Verus igitur nuncfenífus eft deinferno ; omnis cor^ porci feníus , totíuscp corporez uitae príuatíonem , non tartarum , non gchenz nam de(ignarí : uítam coeleftem,neque negant, neque confitentur, Si,inquit,mihi ualetudinem priftínam reddiderís , aut fi megrauium malorum , quz fuper nos aduentare cerno, metu liberaueris,tunc omnes habebo eratías,tuncín omnes laus des tuas ora refoluam, Omnes audient me clementiam tuam efferentem, Senten? tíatua damnatus, & ex hac iucunda luce fublatus, amplius hoc agere non potero. bimilía folet alijs pfalmís loqui, ut , Non moríar, fed uiua, & narrabo opera Do» míní. Et EzekiEl , Quia non infernus confitebitur tibi neg; mors laudabit te. QuiaínquiuntHebrzi confentientes fuperhac inferni , quam pofuimus interpre? tatione, difcedens aníma à corpore, auolat ipfa,corpus defcendit ad Sheol , ad fe — ^ pulcrum, foffam, iuftos optaffe uitam ,ut dum uiuerent , agnofcerent, faterentut — Deumíummum,utanímus maioribus premijs afficeretur in ccclo, | e Labor IN. PSALMVM VL - Laboraui in gemitu: lauabo per fingulas noctes le- cum meum:lacrymis meis Ítratum meum rigabo. Z1 p] eeses , & per exaggerationem; bís lacrymas commemorans, Tantas auté lacrymas,ut lectus flueret. Símilis hyperbole noftris poetís ufurpatur: Mlultagemens,largocg humectat flumine uultum, Laborem quo fe gemere dixit,afsíduum, perennem fenties,ut gemendo fatíea; retur femper illud;quodille: E ; -/Zumuero ingentem gemitum datpectoreab imo. | : Hyperbolicas i igitur dictum,quod feflus (itgemendo,quod lacrymis uelutflumi, ne; lectum allueret : exprimens, quantas preces adhiberet, quibus anímí motibus quateretur,metu malorum quam cuperet liberar: | -Tantos ille fuo rumpebat pectore queftus. Curautem ín noctezplacet Hebraeis, quód noctu grauíus «eri, aut quí tíment,fo/ licitentur, quod Íolifacentes, triftibus cogítationibus morbo; uel metu fufcitatis, agitentur;uclutílla: | -INec pectorenoctem Accipit; ingeminant cura. s | Cirzcís quod magnitudine doloris lacrymarum flumine, penítusty intenfa pccni2 * tentía, fcelus cuperet aboleri. Alludítuero primum: Lurbatus cftà furore oculus imneus: indetccui c iutes inimicos Ineos. Ea monet Nicolaus pro wie furore, Hebraicum C72 caas,tametfi fonat fu; 3 .rorem, indignationem, Hieronymum melíus dixifTe,amaritudine, Ob amari4 tudinem, animitp acerbítate,fe turbari, Si quis altius confideret, idem eft Grgcum, . atcg Hebraicum, Furor eft índignatio,eft; acerbitas animí,amaritudo, Hinca felle amaro fieri in ani bus indignationem, Hinciracundi Ciraece dicuntur mq, omE EU NET OE E acerbi,amari, Ergost urba bras, deícendere ab wy astínea ut Boo corrodere, c enft : Corrofus,exhauítusqy eft oculus meus ob Amano t punc dolorem, Hieronymus dixit caligauít , quod & Chaldzo placuit, pro Hebraico ponens navhn chashecat,obtenebratus eft, obfufcatus.Clarius eftigit Hebraicii, & Chalz | daíci,quod aHieronymo quoq; pofitu eft. Exeíus eft;ait,oculus meusflédo;indi E. enádo, Caufam fubijcit ipfe.fubijcíut fimul Hebraei, propter inimicos calamitati 3 bus exultantes;fu peracgrítudine mea triuphantes,FHoc cernens oculusmeus,indiz : natur, abfumitur,humor omnis ille defluít ín lacrymas. Dolor ením intenditur, cum uidemus alios noftrorü maloru fpectaculo delectari: minuit aute fi quis do2 lore fuo detrahit exnoftro. Hoc quog; díxit hyperbolicás poétíce;ut illud noftri: -Etflu&ufideralambit, |... -Etcoelum territat armis. Sicnunc,Fluitle&tus lacrymis, oculi exhaufti;depafti flendo umen lacrymarum demittendo . uel iuxta Hieronymum, Oborta oculis calígo, tanta eft indígnaz tío, dolor animi, triftitiagg, tenebrae funt omnía circum, Eripít enim profpectum indignatio. Declaratur ex fequenti, Inueteraui inter inímícos meos. Hoc r2 lus exhauftus , corrofus; exefus: lacrymando.. Eo ufque confumptus :ft ocu meus, aít, eóufcy dolor peruafi tíntíime, díutg infedít ut íam fenuerím. - Animus .enimlatus (ait Salomon) ztatem facit: Spiritus triftis exíccat offa. Ofsibus ex^ | E hauftis. pellis corrugatur ; ,fenectutis indícium,. Accedebat dolori , quod inimici ! zctabantur , cuius mifereri debuiffent, ex cillíus fuppliciis uoluptatem capientes. | Vtenim j j E E E | - $i El MI TOr V. OT WT, EST TR SU ji MC TA US FER UBRNZ SOT yYIOCORNTRUOM d ir de Apri n eto orti btt ape tiisgs aa ALES S LEE it ik NC S MEO 77 die - bitaret promifTa uictoría, ECUVOGVCSI-EVIGYVD. EN AIA RR A T. Vtením dulce fuit ínimícos ulcifci, eoscp dolentes uidiffe : itagrauís dolor,eos in malis tuis uídere triumphantes. Eft autem Hebraica lectio per tertíam perío2 namnyny atheca,inueterauit,referturq; ad oculum, Scíédum quoq; idem uerbum íncerdum fignificare motum,tralatíonem,luxatíonem,;ut dici pofsít, Oculusmeus lacrymádo,índígnado motus eft,e loco exilijt.quod Bept.fecuti funt : id enim eft, "'Turbatus eft. Nonuídeo cur díuus Hieronymus transferat, confumptus fum,ab uniuerfis hoftibus meís. At necperíona prima eft , & uerbum fonat fenefcere,uel transferre,quod oculo congruit, INi(i forté Cirecum fit fecutus izaAad9v, inuete, raui,quodan ríquari,confumi detignet. Grzcídantalíum fenfum,indignationem, furorem non ípfius Dauid, fed Dei , oculum e(Ie mentem , quz contemplans — iram Dei, turbetur , ínímícos , Satan. At primum melius, Hacomnía dicuntur poétícé,hyperb olice,ut & dolor magis oftedatur,& deprecatio grauior,uehemé tior appareat malis,quorum mediícína querítur,exaggeratís,expofitis;explicatis. Difcedite à me omnes qui operamini iniquitatem, — —- quoniam exaudiuit Dominusuocem fietusmei. T» Edditus fanitatí , uel metu pulfo , atqp beneficio Dei immortalis , expíato ín^ X. commodo, nécp hoftibus diutína laetitia, necp ipfi longiore dolore relícto, in ipfos hoftes inclamat, difcedant, terga uertant, lzttítíam,qua fuper eíus calamita, tibus tríamphabant, non fuiffe diuturnam. Tantum doloris ex commutatione fortanz fuperueniffe, quantopere príus lzetabantur, Operatorcs iniquitatis, eof; dem quos príus inímícos fuos appellat, iniquitati ftudebant. quoníam dum pec | catum,fcelusq; Regis, X populi expíaretur, bellum impium indixerant,multafe cunda przelía fecerant , multa trophzea erexerant ; Opes eorum diripuerant , ciui» . bus urbes uíduatas concremauerant : choros, ob partas uictorias duxerant: fed hzc eorum Llztiítía non fuit diutína, INam precibus Regis , quas multis cum la^ crymis fudit, exauditis, uires additz fuis , hoftibus pauor tantus íníectus, ut pra cípiti fuga,figna relinquerent, fufitp in omnes partes diísiparentur, Opponitigi tur fuperior dolori przefentem laetitiam, Laetabantur hoftes eoTuente poenas, à autgrauiteragrotante , aut aduerfa proelia facíente ; mult: multas ue calamitates perfe4 rente, [Nunc impetrata uenia, pec: iat ;, ccelefti luce redeunte, exultat; profpicit,uaticínatur hoftes períturos. In quos tanto odío inuchitur, ut eos fcele» ratos, nefaríos , crudeles appellet , flagitijs innatos , qua per omnem uitam éxer; ceant. [Nep enim fuper eius incommodis exultaffent, autbellum indixiffent,ni(i toto genereuitz , ftudijs , religione ( nam illi fimulacra colebant ) ab eo diffenfiz Rise c eA PRAES M D " " fent. lureigitur eos iniquos.fceleratos appellat, Recte Gireci;uitam aiunt noftram inimicorum plenam , quibus maíores uires accedunt , cum peccatis oblisamur, Preces igitur lacrymasQ fuas canítexauditas. | Exaudiuit Dominus deprecationem meam : Domi- | nusorationem meamfíufcepit. — — | qonsecstu more pfalmorum,multorum nomínum,ad eandem fen; tentíam exprimendam comprehenfio. Vox fletus,uox flebilis:deprecatio,ora» tío. Tum exaudiuit, fufcepit, Sufceptam orationem,aut exauditam,aut uice facri^ TR s /. » » 1 "^ ficij oblatam,gratam,acceptamcy fuiffe, Flens fefe ad pedes proiecit, Increpat igis tur, inuolat ín hoítes, exultat, triumphat, lztitíam recipit, pauor omnis, dolorgg eísit. Confirmatus anímus diuinis refponfis , ne quid fibí erauíus accidere dus LORS o cem Erubefc PN -PSALMVM V II. 79 pretes evilasiro, quod fonat, abfoluatur,finíatur : melius, penitus aboleatur,ex; tínguaturzaut iuxta fententiam AuenE(ídra ,nequitía, prauitas, flagitium,eft cafus recius,ut dicat, Confumet,deuorabit;perdet nequitía peccatores, Aget eos ad iu ftifsimum ínteritum:pro eo ac debuerant delebuntur: impietas aget impios ad fi j nem , peísimís corum factis confentaneum. Adiungiturqs ad uerbum particula, díctorum affirmatríx, X3 na, quam Girzci ab Hebraeís mutuati, bifariam efferunt fis ne; Et o literis inueríis, Vtrag; fonat,quod Hebraice P3 na,certé ,utics. Profe; co ait impietas ipfofmet peccatores delebit,tollet de medio. Define,inquit,labo: : rare, Suís flagitijs 1 immorientur imp). Sequitur eos finis uelut corporis umbra, Et, Diriges iuftum, Atuero inquit iufte,picGj uiuentes, tuis auxilijs in omni uita | fuftentabuntur. Tu fortunabis , profperos ages ínceffus eorum nufquam offen; dentes. Eft ením Hebraice $325 theconen; confirmabís, corroborabis;ut Híeroz nymus: Nunquam enim ceffant facra literze uocíferarí íuftos efTe cure D'eo,fanz ctos,ac pios habere ccele(tem cuftodíam, Afferebat etíam Plato à fuperís non ne : oligi bonos. Aríítoteles redamari,qui Deum colant obferuent,praemijsqg affici, Hocdicitur Hebraice dírigere,felicitare,fortunare: & Girgce vaeéifay.Sictg oftédit quod ab eodem Ariftotele uelut communi confenfu ufurpatum profertur , zifa- yaviag 9eladifop i munus efTe Dei, felicitate, V idebis igitur hunc omnium fere facro? rum carminum efle more , ubi clementiam diuinam (ibí propítíam ímplora(? fent, delictorum ueniam poltulaffent; tum demum de prouidentia, iuftítía; boni? tate Dei multa pradiícare,afferentes facile diuinitus impetrarí,quod fuiffet poftu» latum. INon quemadmodum, multa delyrantes quidam aufi faterí,inexorabilem efle Deum: ;:Diligenteri item cuncta cernere, exaudire : INeciufLis deefTe praemia iu ftitize,nec iniuftis í impune manere flagitia, INon folum qua palam (ub Solís huius — fplenc loubus agantur, um defuper afpicere , fed intimos etiam animos quid Ann OIpletre iro gUantaH fit t eius preudena, quam fefe late diffundar. Hoc - ie. Draice die fu TTE a A Ed odium Latíne,pectus: e feztp. "e: Ait Tear: € f n bus n i | wà9« Cum ex corporeis fpiritualía fenfu carentía demoftramus. INam necp in pez I -— Core cognitio , Ípeculatio, fcientia ulla eít : at dicimus , in pectore fediffe IVlinera uam. Optimís artibus foecundum pectus. Ad hunc modum renes Hebraice (ene (us intimos defignant. Quifcrutatur renes , Ícrutatur arcanos motus animorum, | EM cogitationes intimas, pectoris abftruíos recefTus. INegg uero corde cogitatío,fcnz i fusqg fpirituales concipiantur , quo duntaxat uíta corporea fuftínetur , fanguisqg Íccernítur, Hoc eius olficium;non officium intelligendi, INos tamen quemadmo: dum díalectos Hebraica, dícímus, premítalto corde dolorem. T'nes igitur qua tralatione dictum (it , Scrutans renes, Caeterum eadem haecuox Hebraíca 573 chelaioth, non renes duntaxat, fed praecordia de(ignat, ut dicendum (fit, Scrutans corda, praecordia, Ícrutans fecretíores animi partes, Theodoriítus renes appel? lari Aeyirgas; cogitationes, difcurfus animi, Sed, ut dixi, metaphora eft: fuper qua multa reliquis pfalmis. Ille ergo , inquit, nouit decidi. panic iypolison 3 Biomreunt gerendarum principium. Hinc fubijcitt - - Juftumadiutorium mcurn a | Domino, quif Bosbe — —— Ciiecloscotde. — — «9. S: carmen Hebraicü rectíus ad hanc miodeue degScrurans corda. &re2 nes c — ordíne MERIE HUE mus, Quare non eft dícendu, lu, ftum ad ? 3o AVIOGVSTL EVGVR.ESRAER AT. ftum adiutorium meum, Tuftus ad fuperiorem uerficulum fpectat. INec Graecé ítem eft, ad eum modum, Latina duntaxat mendofa profequítur , Adiutoríum | meum à Domino, Quod Hebraicé dicitur ens vy "338 maghíníal Elohim, L INempe fcutum meum, fiue protectio mea , fuper DDomiínum, Hinc Hieronymus n qoe reddidit, Clypeus meus ín Deo. INon protegít omnes, ut aít Theodorítus,is clyz peus, fed innoxios, fynceros,quíbus recta mens eft : abijcírautem fraudolentos, rapaces, quibus animus ferínus, Speranda falus,fperanda qua poftulent euentu: ra, probis duntaxat, INeqr ením inconceffa poftulabunt. "I'um quemadmodum fummi philofophinon dubitarunt afferere,fui fimilibus delectatur Deus,hos am^ plectitur,his gratificatur,hos fouct,ab hís difcrímina fummouet, Deus iudex iuftus/fortis,& patiens;nunquid irafcetur per fingulos dies? | logs interpres , quifquis fuit , minus recte reddidit Girxca , qua fichabent: Deus iudex iuftus,& fortís, & patiens, fiue uindíctze procraftinator : so uà áp yu vn&yp wp9oxasuy ipsony, & noninducens iram fingulis diebus. Hacueralectio. INoninterrogatan irafcatur quotidie,fed negat eum,inexorabiliter irafci, Laudat clemettiam,Caterum Hebraice pro eo omni quod Septuag. dixerunt , «e giipysp Vr&yop, clarius, & rectius eft, 9^ 732 eyst 9 ueel zoamle col iom, Et Deus ira Ícens quotidie, Cur autem fit negatio apud Sept. in Hebraico autem affirmatio, uarietas unius dictiunculz fuitin caufa , quz díuerfis notulis lecta uaríat fignificas tus, Hc dictio PN fi legatur 9i ald efignat non,quz fuit lectio Gireecorum ínterz prerum:Silegatur 78 el,eft nomen Dei:hzc(g Hebraicalectio,qua dicitur, Deus mus:Etr Deus comminans tota die, Chaldeus quoq; oratione commutata ediffez rens Hebraicum, Deus íudex iuftus:Etín fortitudine »»"w^ Py wx ragis al refa nonullus;fed magis oftendit eum contra malos . RS. RE o xxl e Aces : uso e ES P TUE iraíci,ut confirmet ante dicta. Baluos facit rectos corde: at contra pefsímos mens eius ardet ad ulcifcendum, Bic expofuerut Hebrei, Ec ad huncfenfum profequiturz tiens, De patientía Dei, nu - fuumtetendit,& parauitillum. :— | HÉ fuperior lectio magís comprobatur. IVlutarunt numerum, & perfonam A Sept. nam Hebraice , Sinon conuertetur, (uod Híeronymus claríus dixit, INon conuertenti gladium fuum acuet, Interpretatus eft acuere,Hebraícu vv» 1a tas, Quadrat & Graecum so£árs,quod fonat, Splendere faciet, id nempe quod La tíne, uibrauit , uaginatp eripit enfem fulmineum , Latíni poétaenfem fulminare, Hebrai, 9v? latas,fi plendere,rutilare, Hochabent gladíj cum funt acuti, Memo — Niüficonuerfi fueritis,gladium fuum uibrabitarcum .— — tribuat arcum,& Deofuo poétaprofanus: — I - Actius hc cernens arcum intendebat Apollo - Sc Biehiper, Hocpoéta facer facturum uerum Deurn contra impios pras . Mopeceev eMe Vc, ONE MESE UN rogabat iudex iuftus : € Deus írafcens per fingulos dies. Propterea tranítulit Hierony? ratgladium, memorat arcumíntentum contra improbos, Vide quàm congrué- : lamiam,inquit;arcum parauit,contendít, Vaticinatur quodille afuo Deo »7 7 LDN-CPOSSADMOMUM VIL rogabat contra rapacem,im portunumQ; regem: —— Tirany d'avaot ui dlawova: Gies BeAost. Vtautem fagíttas uulneracy fagittarum, qug Deus intorfiffet,ille, non hec noftra; tía, fed atrociora , propofuit peftem qua late ftrauít Achiuos : (ic nofter nomine fagittarum plagas 9«A«zs; cceleftes,horrendas,fatales appellat,quas fuis fagittis | efficiat Deus.Is illius arcus paratus,contentus ín ímprobos. | | 11i Etin eo parauit uaía mortis : fagittas fuas ardentibus effecit. Vzxius in fonte, fibi parauit inftrumenta,feu uafa mortis, faoíttas fuas ad có; burentes efficiet.) uod ergo Grece ínterpretes dixerunt iy&vzà, in eo,Hebraiz E cum eít clarius *? lo ibi;Sibimet,inquit, parauít uafa mortis , uafa quafi organa, machinas bellícas,quibus illeuiros;quibus excítat urbes, toto genítor quae pluriz ma ccelo, Defjcít in terras: parauít fibi haec arma letalía , mortifera , tela uulnifica, quibus exercítus impiorü penítus obruat. Is eft uerus fenfus [Nam mirum, Hiero: nymum quogp tráftulí(fe,3cin ipfo preparauit uaía mortis, T'eftantur enim etiam Hebrzilo, fonare fibimet. Clariorem uocem AuenE(dra ponit V9 23? lenaph sho , anímze fuz , parauít animae fuze , nempe fibimet, ípfe (ibi parauit. Habet in promptu haec arma , manusq; ambas iaculis onerauít acutis, Telatenet dex. tra,quae iam íam torqueat, V afa quoq; quid Hebraice denotent, Chaldaus aperte docet,pro eo ponens "Y zeíane, arma , Arma mortis , arma mortifera, funcíta. Hac declaratio eft praecedetís, Arcu fuum tendit, haec uafa,fagitre fcilicet.Scie^ dumuocem Hebraicam "73 kele, quam Sept. tranítulerunt exws, uafa,(zepe pro armis accipí,quemadmodum Cirzecam exws. Ergo dicendum , Et (ibí pra parauit arma mortifera. Quod AuenE(dra declarans, Arma mortis,inquit, quibus cogi^ | tauitimpios perdere. aute agíttas fuas ardentibus effecit : uox Hebraíca, V25 dalak;nunceft comburere;nuncperfequi, Hinc duplex fenfus. Sa^ gíttas fuas faciecany zi? ladolekim,hís qui comburunt,facierfuas faeíttas ad có» | E burendum,uttranítulit Hieronymus, Fecit,ait AuenEfdra, eladium fuum acuti, | fplendentem,fulminante inigneuoraci, Eft alius fenfus,cui magis accedut , ut dez : 3 fignet nuncuox Hebraica dolekím;non ardentes,fed períecutorcs.H oc deciazatas | | 4 Chaldeus,Sagiíttas fuas fabricabitur,inquit, Ny "7*7 ledoleke zadikaía,perz : F^ (ecutoribus iuftorum;hís qui perfequuntur iuftos. Arma,inquit, fua faciet contra E- perfecutores iuftorum.Fulmina quz contra Íceleratos;iuftitiamC odio habentes - intorqueat,nunc informat, Hozcfuntilla poetis celebría fulmina louis, toto quae plurima ccelo defjcitin terras. Et , Fulmina molitur dextra, Is eft uerior fenfus. - Quem dedarans Rabi Salomon, Dolek;, inquit , funt perfecutores , Sagittasait fuas ad interficiendos impios, qui períequütur pios. Circi tametfi hunc lienifica4 tum ín fua tralatíone non haberent ; uerum fenfum tamen adhibuerunt. INam "Theodoritus , INequis , ait, fufpícetur contra omnes generatim hax tela dirigi, fubiecit xexqipot ardentibus , nimirum , qui ple&endi funt, obnoxíjs , indignis; E- cruciandis. Sciendum hoccarmen uetuítifsimos Cirecige Poétas ímitatos fuiffe, E quos deinceps Poéta iuniores expreflerunt. Haec enim fupplicía, que Poétafacer — ms canítin improbos parata , tel acp, & fulmina , funt qualià quibus nofter impium, | : uA x — 9 4248 I ^mAmo uod a quidíninos honores affectaflet,canitíinterfectum: ^—— — Ibatouans,diuumtpübipofcebathonores, — Atpaterom Í Cont Á x É 82 cow weccsn RocG0yB ENARR A T. Contorfit,non illefaces , non fumea tedís — ELumiína,precipitemq; immani turbíne adegit. Iifdem telís confixi gigantes, & in inferos retrufi, Hicgcnus antiquum terra T itanía proles, Fulmine deíecti fundo uoluuntur ín imo, | Eftautem in Hebraico per futurum , Sagíttas fuas perfecutoribus faciet , fabri^ cabitur, | Si quoties peccant homines fua fulmina mittat luppiter,exiguo tempore ínermis erit, Ecce parturit iniuftitiam, concepit dolorem, & peperit 1niquitatem. Vloo legitur, parturit,legendum parturíijt,per praeteritum. Hoc dicitur Gres - cé àdivay, ut illud Horatij,parturiut montes, In preeteríto àdiweu. Cuanquam Hebraicu per futurum 720? íechabel. Pro évuie, iníiquitate,eítínfonte "Ww she: ker, médacium, ut reddidit Hieronymus.Seníus horum uerus,ut uoces exhibent, utQg Hebroi interpretantur, deuanifsimís fceleratorum conatibus , cupiditatibus in nihilum recifuris. Quídquid agunt impij , curísqs ingentibus moliuntur , ua num,nibitum. Breue ad tempus caíurum,euertendum, Autenim [Dco prouidene te,fciéte,deflruítur,aut a feípfo,quianihil (ubeft folidum, dilabitur. Vt hunc Íens fum íntellíigas,ícías ín fonte;pro avopiz íniquitate,elTe YS auen , quod tum iniqui» - tatem fonat,tum uero uanítate prauítatem,Hiínc pro eo pofuit Chaldeus, sheker, mendacium,ut carmen fichabeat:concepit uanítatem eu mendacium, Cogítauit uana;pectus impleuit uanifsimíis cupiditatibus, Vt feme,aruum genitale repleuit, tumefecit,haud fecus mens impiorum, magnis cupiditatibus turgelcit , ut nonun2 quam rumpatur,ut eft qui rumpitur inuídía, Intumueruntigítur uentofis , ínani bus defiderijs, Hadem hzc defidería uocat ^ amal,laborem , quía curis zítuat, anguntur, magnos labores defiderando fuícipiunt, torquentur , cruciantur : defi? : derialaboriofa,quae Paulus uocat , in pafsione defideríj , cupiditates acerbas , la; boríofas,graues,moleftas, hinccurz,quod corurant;G Y3ece uxAs/layou, quod edát, pafcantur medullas. Has conceperunt | uerunt, his contenditur pecus Íceleratorum, Tandem quis partus? quo demum tantí conatus ^ uidelicet quod eft Hebraice,pro co quod Latíne , & Gracé peperit iniquitatem , Peperit shacar, mendacium,nihilum,uanitatem. Is partus,hacc cupiditas fceleftorum. Ecce uerus fenfus, Partus Gus, fubuentaneus , ut Ariftoteles aít de equis , que uento - grauidantur, Eftenim hoc deímptjs , quale illud Horatij de Poétis , Parturiunt. montes , nafcetur rídículus mus, Huncfenfum declarans Rabi Salomon , Quuidz quid,ínquít,ipfe concipit,laborat, uanum eft omne, inqy manibus eíus non (ubfi fiet.Similía reliqui explanatores. INon diffentiunt etíam Circi , de conceptu , & partu,quedam proponentes.Hebraice ígitur idem eft, parturit iniuítitiam, atque fecundum , concepit dolorem , ut nofcas quid fit iniuftitia, nempe dolor. Quid parturít,uidelícer concepit,erauídus effectus eftintumuit, E Lacum aperuit,& effoditeum:&inciditinfoueam. ——— | quam fecit. D 9 T Oc& fuperius recie Girxci fentiunt de Achitophel, cuius confilium,in caput ipfius reciderít. Lacum,quem Latinus dixit,dicendum per duplexcappa.Eft irzcauox Aa4«G^ ea deíignat puteum, foucá, Ab ea fortafTe (ignificatione: | | E — dixere, UNRTU " y RD , GINAIETOT SW Hee GU FLPIEgS I DSA4LMVM- VAIEIL dixere Latini facus , collectionem aqua ín locum demiffum, Pro eo eft Hebraice "nabor,quod cítra controuer(iam,eít puteus. Haud fcio an boníautores ufurpent hancuoce,pro puteo,fouea. Eft igitur Laccus hocloco,fouea,fofTa,ut laccus leo; num , cauea, foffa, quo leones claudebantur. Giemínat eandem rem , exaggerattg duobus idem pollentibus uerbis, aperuit,effodit. Sciendum quoque pro eo quod Sept, dixerunt Boztgop, fouea, uorago, barathrum , Hebraice expreísius , Pn sha2 cath,ínterítus,ruína, ut dícat quem admodum tranftulit Hierony . Et incídit ín ín2 terítum,ruíni,quam fecit, Eadem tamen uox teftibus Hebraeis defignat foffam;,ca ucrnam, Toítur multis uerbis ídem inculcatur. Eftty hocloco prouerbium , quo ufus eft Hefiodus, reor ex hifce líterís mutuatus: e o 3i dt xeexh Dunn 7 BoAd Gem Lxdsn. Confilíum nocet illi qui malé confuluiffet. Conuertetur dolor eus in caput eius,&in uerticem ipfius iniquitas eus defcendet. Ro dolore Grzcé sw, labor,quanquam labor,X dolor idem.Hebraice quoz que labor,7'£Z amal. Labore appellat;ut uidere eft ex fequenti,ícelus,cladem, íniquítatem iureuocatam, labore, qu od grauis ei quí perpetrat ; & quí perpetitur. R.e&tc uocatur Hebraícé,& Grace labor peccati, flagítíum, Magna cum moleítía, perículo, pauore,anguftía patrantur (celera;fed cupiditas uíncit, trahit£ perinuia faxa,per mare,per ignem, poflet appellaffe laborem,quo dolo ftruendo,fouea pa randa laborauit,machína, deceptio cum labore,fudore. Haec omnís machina reci - det ínquit;in ipfum, Appellauitigitur laborem,quod fecundov'en chamas,iniqui tatem,prauitatem;uíolentíam. V erticem quoqjy,quod ante,caput:uerboru eorun dem,& fenfuum ubíq; gemínatio. Laborem Grecos quoq; uocare fcelus;iniquita uo NNecufquam malum nifi in culpa, c improborum. Praedícantur male inlacris Hteri períturi , eum, quem meruiífent finem habiturt. IVlofes« uoluendas,diuinz ubicy prouídentize praedicatio. ^ — Confitebor domino fecundum iuftitiam eius; & pfallam nomini domini alafsimi. S Olítü pfalmis epiphonema, perpetuoq; hoc ordine pfalmi texuntur: Praecedit oratio,ueníaqy delictoru poftulatío, fubfequitur contra uerz pietatis inimicos - imprecatio;deinceps eoru interítum,uelut exauditi,uaticinatur, Bímul erupunt ín laudes,triüphant:fit plaufus,fit gratulatio. "Tollítur in ccelu clamor, prae(idiu bo: cc amm RUM. ur GUAE TNEEE -— ; : ; norum , rerumcg hum anaru protector pradícatur,celebratur , laudibus euehitur. Jdem àprofanis uatibus introducitur, poftfuperatos hoftes, Omnibus in templis matrü chorus, Letítia,ludisqg uíze plaufucp fremebát. uod ergo ait, Confitebor, admonítü fepe in Hebraico effe uerbum a Graecis ex Hebraica lingua ufurpatum. Nam pro Confitebor,híc eft vis ode,;nempe Grraecir oda, ado, cantabo,celebra? bo,plauda.Et Chaldzus pro eo n2 ashabach;laudabo, Elegáter difleritur hoc à Graecis;celebrabo aít, (neqy enim mea s worfoe.uictoríale carmen ,autuictoría) fed ipfius. Neg; item díxit,có fiteor,feu celebro, fed celebrabo. Jaud fecius ero in laudibus pofthac, uictoríam confecutus, neqj beneficiorum oblíuifcar , neg!ígen tioreffedus.HocHomerusdeA polline, ^—.- Mwjrouou ode AR u0 Qa GANG" Exc. j| | 2 Quod 85 $4 A VG VS T.-EV GVB.-ENARR A T. Quodautem fequitur, Secundum íuftitía eíus : nimirum qua iudícauít , damnauit fontes,crudeles,uexatores bonorü, quí nunc poenís urgentur a Deotfaudatur pro uidentía , INemefis , curans omnía , eaCp ín terrís maxíme qux ad homínes pertiz nent, Oftenditur non res humanas Deum neglísere, fed bonos, píesqp contínentí cuftodía defendere. Repetit idem , Ec pfallam nomíni domini altifsimi. Pfallere Girecum,dícendum,celebrabo,laudabo, carmínibus profequar , concinam, INo2 men eíus,illum ipfum,Hebraicus loquendi rítus, Laudate nom en domini, Lauda: te nomé eius quoniam fuaue, Eft nomé Hebraice;uelut (i Latine dícas memoriam, Laudabo, celebrabo nomen Dei, nempe famam, memoria, Altifsimus item pro prium Deinomen,quo nihil excelfius,fiue maíeftate nature,fiue oco, regno fupra fidera. Extra flammantia moenía mundi, Zero is qos longifsime à motibus or4 bium ccleftíum;ut ait Ariftoteles, | INSCRIPTIO PSAL, VIIL Inf&nempro torcularibus. 1 VSQ.VA M defuero docens , pro eo quod Sept.ínterpretes folent tra | ducere &c7o zia" in finem , Hebraice effe nzva? lamnazeach, quod me; — mm Li Y lius, ipfisqs pfalmís magís confentanee uertitur, ad tríumpháadum,plau EE dendum.Suntením pfalmi carmina tríumphalía pro uíctorijs. Id moz nent etíam Cirzeci, Theodoritus,pro co,inquit,quod Sept. uertunt ín finem, Aquí las & T heodotio z6 weznó,uictoríam dátí:Symmachus uero tawóoq, carmen uícto rale, Pfalmus ís,ínquit , offertur ceuuictoríale carmen , Deo uíncere facienti -Díc ille.HaecFieronymus fecutus nufquam eam uocem uertit;ín finem,fed uictorem, de quo fatis fuperc alibi, Secudauox,pro torcularibus, Hebraíce n^n3n vy al hae ghitith,quam Sept. tranftulerüt,awie, torcularía,non recipit hoc loco hunc fignifiz catum,necfeníus eft ullus ín ea corrigenda, non mínus,atq; precedente. INam Chi. tit)non eft numerus multus,torculare quoq; non dicitur Cihitit, fed na gath,quan; uis numerus multus eft *'i^à gíttot,quod Sept, fecutifunt, Itagp etfi funt Hebrai, afferentes pfalmum editum a Dauid cum effetín torcularibus Philiftinorum, pro: babilius uidetur,uocem exponédam iuxta ordinem aliarum ínfcriptionum, Quiz bus dicitur,füper octichordio,fuper citharis, fuper organis, Is ordo loquendi dez LM LE o clarat,quod nuncdicitur,fuper Gihitit, intelligendum efTe quod fertur ab alijs He brzis,fuper cithara, quz dicebatur Gihittenfis, ex Gieth urbe Palacftínze,ubi harmo nícum illud inftrumentum canentibus ufui effet, Quemadmodum Gracis , Latiz niscp,qui deharmonía fcribunt,fzpe quedam peregrina carminum genera nomi» nantur, Phrygium, Lydium,& faltatio Mlacedonica, Eftq lyra Gihittenfis,ueluti apud Pindarum qéqguyt 'sgi,cum ait, dme d'egaty i Qéguuy& erxosaAs AauBaws. Tolle; ait, lyram Doríam ex Paífalo. Hoc mihi probabilius, Fuerunt apud Hebraeos qui affererent traditum pfalmum a Dauid cantori Abededon quí eflet Crhittenfis, Sed quoníam dicitur fuper Gihitten(i, id aruit effe citharam , & Ghittenfem, qua pfalmus ís fuerit harmonice pronuntiatus , cuí correfpondet uox antecez dens , ad iubilandum , tríumphandum , ut infcriptio fic habeat , Ad pracinen, dum carmen triumphale , cum cithara Ghitteni, Quod explicans , ut folet Chal dacus , Super cithara, inquit , quze uenít de Geth, Celebratur igitur hoccarmíne —— Gíuinapoteítas , fortía facta Dei , feries longifsima rerum : canit non nugas illas. Herculeas, Vt bel nz, 5olis, pecudum, & hominum docens originem, GUIS FUURURCP RIOT REREERTUVURENUHREIRDICEOP ATH RAMS Ree -torcloquente) terra uniuería cernatur locata in medía mundi fede , folida , & glo^ - bofa, & undi ipfa in Ícfe nutibus fuis conglobata , ueftita floribus,herbis, arbo: xibus;frugibus,quorum íncredibilis multitudo , infatiabili uarietate diftinguitur, - Adde huc fontium 9elíidas perennitates liquores perlucidos amníum , riparum EN PSATMVM VARII Vtbello egregías idem difieceriturbes, Meonftra manu,geminosQy premens clíxerit angues: Sed potius uelut,cíthara crínítus opas. Hic canít errantem Lunam,Solíscy labores. Vndehomínum genus,& pecudes,undehymber,& iones. Hac& longe maiora,canit nofter,longe quídem praclaríus,quám ille,ueram Lu 8; PSALMI VIIL EXPL A- oe uiu LR Omine dominus nofter,quàm admirabile eft nomen —" tuuminuniuerfa terra. wv OD dixit dominus nofter, recte Gireci , & Hebraei quorfum fpez | .t PW &et,edifferunt. Girzecí de(ignarí creatorem,opificem, Dominus no, i /u fter, nempe quinos condidifti , formator , opifex nofter. Hebrzi WAS propteríd quod fequitur , Omnia fubiecifti fub pedibus eius , uide? E it. 53 licet dominus , autorqg; omníum bonorum. Hincpro hoc fubftitit Chaldzus 813525 ribbonana , princeps , dominator nofter. Bft hoc epítheton quale apud poétas zrie «id gars 9r diuumcp , hominumqg; pater, Et illud item Homeri, eee ; & vro Veriere ngem[oy. - — Ogenítor nofter,quí fummis regibus extas, mni jus ín línguís confonat eum principem , dominum , opificem effe no: ftrum. Acproprie dicitur Deus patronus,fiue dominus nofter. Hinc Hieronymus,Domine dominator nofter, Prín eft rom Iehouah, uocalibus Íummotis, quibus abundat díalectos Hebraica, ef : Joues-Hocnomen folíus Dei, fecunda iw adonenu, patronus , dominator nofter, Quod fequitur: Quam admirabile eft nomen tuum, Quod Grace 9«vpesiy, admirabile, Hebraice "^ adir , fonat admirabile, grande,ingens, INomen dixít quodam Hebraeis loquen2 dipríuato rítu,famam,autoritatem,poteftatem, maieftatem, Quàm grandis ads mirandag; maieítas tua in omniterra, C)uoquo teuertas míracula diuinae maíez - ftatis afpicies. Ac principio,inquit ille, (quid ením opus eft me loquí, fummo ora» ueftitus uíridifsimos , fpeluncarum concauas altitudines , faxorum afperítates, impendentíum montíum altitudines, immenf(itatesq; camporum. Addeetiamrez.—— conditas auri ,argentiG uenas,infinitamtQg uim marmoris. C)ux uero,& quam uas - : ria gencra beftiarum,uel cicurum,uel ferarum:quíuolucrülapfus,atqscantus:qui ——— pecudu paítus,quz uítafylueftrium!Q uid iam de hominu genere dicai cultores terra coftituti,non patíütur eam,nec immanitate belu intues 86 A VO VST- EVGVBXENARRSA T. terram , de diuina ratione dubitaret, Haec & alía grauífsimus Romanz linguae. philofophus confitens , & ipfe ex hís admirandis in omniterra Ípectaculis elucere diuina maícftatis infinitatem, quz nulla língua queat explicari, "T'ota uero diui; nz maicítatis admiratio maximé refertur ad humanum genus. Qui cum fint diuinz bonítatis prímum teftimonium, hís admiratíoni eft, ab his fufpicitur, lau dátur, celebratur, Et grande eft nomen cius ín omni terra, propterea quodnemo e(t qui totam íntuens terram , non díuínam poteftatem admiretur , collaudet, quemadmodum philofophi prius admirati,poftea de Deo cceperunt loqui, Quoniam eleuata eft magnificentia tua tuper coelos. IN fonte dcitur , Qui "2^ thena, pofuifti magnificentíam tuam fuper coelos, Sic & Chaldaeus B3** iahabta, pofuifti , dediftí. Eleganter dixerunt gsya- xapureey,magnificentíam,quod Hebraicean hodeka,conteísionem tuam,nem; pegloriam,laudem,odam tuam,qua te mortales adorant,celebrant, Vbiterram maicítaris,ac celebritatis eíus plenam praedícaffet, continuo refpicit coelum;nem» pequod ait Theodorítus, admirabilis furfum,admirabilis deorfum, Non ex ter^ renis duntaxat operibus admírandus,fed pofuit quocp miracula fue maieftatis ín ccelo. Illic demum fufpíciendus , admirabilis, In quo , ut idem nobilís philofos phus , cum admírabilitate maxima , ioneze forma curfus ordinatos definíunt, Peragratis aute de Sole, LunaQ multís fubijcít : Quo fi pectaculo,inquít;níhil poz teft admirabilíus cfTe, nihil pulchríus. De ftellis autem , quarum contemplatione nullius expleri poteft anímus,naturz conftantíam uidere cupientis, Vates igitur nofter reddidit caufam cur fit admirabilis ín terra, qui fcilicet maieftatis fuz teftí7 monía pofuit in ccelo , quibus a mortalibus confideratis, laudatur, colítur, cele bratur,fufpicitur,expleri nequeunt,iuuat ufq; morari. Ex ore infantium, & lactentium perfecili laudem. propter inimicos tuos, ut deítruasimmicum, & - -- ulorem. dt cx cubat Qu m yErfecifti, ut Cirzecé xofyeriro , abfoluifti , perfecifti , Hebraice eft »?& ifadtha; X fundafti, ftabilifti. Item,utdeítruas inímicum. Fons n^2v/2? lehasbit,ut fa; cias quiefcere ; quemadmodum uertít Hieronymus. Senfus autem uerus uidetur | mihí,quem monttrat AuenE(dra, fequiturg; Dauid, cum retuli(fet opificem toto munde uideri admirabilem, homo autem omnium animalium nobilifsimus, qui - folus fentiat, perfpiciat hanc pulchritudinem, contínuo, ut editus ín lucem eft, ab ipía infantía ab incunabulis lace incipit effari creatorem Tuncanimus ín pueri lí corpore, uires ad cognofcendum paulatim fu(cipiens, fapientiags fefeimbuens; arcano quodam impuiíu erigitur ad creatorem , ínfinuat pectus quídam de rerum repertore fenfus, Propterea dicit, Fundafti laudem in ore puerorum : nimirum quoddam naturale cognofcendi,& praedícandi tuí in puerís exordium iecifti, fun» dafti : idg eagratía,ut quiefcere facías inimícos,fiue;ut eft Hebraice 3x Zore4 recha,adueríarios tuos .illos fcilicet,qui te denepgant,qui te nufquam effe fatentur, - autnon tuum ,hocomne quod cernimus,fed temeritatis opus praedicant. Eos fci licec aduerfaríos innuit , quos ubiqg magni philofophi profcindunt , lacerant, ut itidem philofophus : Hzc omnís defcriptio fiderum , atcp híc tantus coeli k ! ornatus IN. PSALMYVM- VIIL ornatus ex corporibus huc, & illuc , cafu & temere concurfantibus potuiffe effici, cuiquam fano uideri poteft. Infanos appellat, ut nofter, inimicos Dei, qui negent hzc cítra diuinam fapientíam potuilTe fierí, INecg ením tempeftate quogy illa , di, uina maieftati detrahentes , deerant, Opponit eis naturalis impulfus teftimoz nium, Quaceft enim gens tam fera , que cum prímum ín coclum fufpexit, non fa píentifsimum opificem agnouit ? INafcimur hacícientía, cum imbuit , docuit nos ípía natura. Cum prímum poffumus loquí , creatorem noftrum refonamus : in ipfo lacte,fcintílle quaedam ínflammant, Hocautem teftímonium,facit quieícere, tacere aduerfaríos. Vltorem autem dixit , crudelem, fanguinaríum , immanem, barbarum, azis«y, fuperbum,;quales illi Gigantes, - -Quimanibus magnis refcíndere coelum —Aggrefsí,fuperisqs Iouem detrudereregnís. — AutHomericus ille Cyclops: "Horum omnís blafphemía,contemptusqy Deorum. uoniam uidebo coelos opera digitorum tuorum, Lunam,& ftellas qua tu fundaíti. Vndafti, Grac fimiliter, t9u«Mu(:s, Hebraicum clarius,omnity codlefti defcrii ptíoni magis aprum , i332 conantha,ftabilifti;firmafti,fixifti,cocli fedes im2 mobiles,ítabilemq; ordinem, curfus certos,ac ratos defignat. Eft hic duplex fenz (us: Aduerbium Hebraicum "2 ki,nunc de(ignat quoníam,nunc quando. Princi io dicitur , Admirandus es undequaqp , laudibus tuís non poffunt ora noftra fa -tíati. Quid enim caclo,X tellis,Iunacg admirabilius? Haec autem opificium tuum - funt;wa fabrica, diuina,acpraepotenti manu tua excítata, T'u flammas illas accen2 | inefempiterno moueri dedifti, Non uacillant, non ab(ittunt arecto, fe edifti AL 4. E! [-] io V as E m conderentur. Alterfenfus : Cum uidero coctum " & ftellas , admirabor quídem ,fed maiora cerno: Videoi $7 ctum à te , ueluti quendam Deum : parum deeft illi , quínfit Deus. Excelfam na? aut eius fapientía repertum , fimpliciter ferant , ut quod ídem Plato , ín Tí; 33 |VGEXSTH EVOVE- ENAÍTAR AT. quo poetarum eminentifsimus Homerus crebro uocat coelum «ovvyamap, tegens, | zratum, ferrcum, adamantinum, nempe nullo fenío contabefcens, e fedibus fuís j firmifsimis nunquam difcedens , tutum , ftabile , non uacillans. Soli quogp cre brum dat epitheton, dxeyas,indefatigabilis,indeficiens,inexhaufta Iucís. Quid cfthomo,quód memor es eius;aut filius homi- nis quoniam uifitas eum? : e La ede o gei teem ed e rh o gre UT : Vípexit coclum,redfjt ín terras , hominem cumprimis hoc carmíne admiratuz rus , quem magnum míraculum Trífmegittus uetuítifsimus Aegyptiorum | theologus uocat;ut qui fit quafi uifibilis quidam Deus,animal (uc ait Plato) díuiz nifsimum,folus exomnibus animantibus religionis,fapientizqs capax. Propter^ : ea cado, & omnibus ftellis mirabilior, cui (idera , totumqs ccelum uoluitur, calo2 | rem , lucemqQ cocleftem folis hominibus diftribuens. Cui laté rura parent. Hunc | unum fanctifsimus uates admiratur, nobilifsimis quibuíqs creaturis comparans. zt. Quid autem in omni mundo,Sole, Luna,totoqz there nobilius,quem quintum, diuínumQg corpus,Plato, Ariftotelesqy uocant? Ati cernas hominem,pretij nul^ líus eft ccclum, Non alíud quam corpus luminofum , idGg propter hominem, | Quafi lucerna quzdam in laquearibus mundi his qui terram colunt fublímiter ac; E cenfa, Quam quí uifendam gentibus fufpendit , indicauít priore loco feeos ha^ buiffe,quibus lumen illud accenderet, IViiratus igitur exclamat , Quid homo eft, quod memor cs eíus ^ Duobus fenfibus , quídnam erat homo, cuius unius ín prí2 mis rationem habereuoluifti, Quibus meritis alTecutus eft homo , ut ineo crean? do, fapientíam tuam oftentares ? INihil ín eo creando te fugeret , nihil omítteres, — P WAPRU NI NT MuR mung FUP em ret carr ra nee em om inm Ya. C TETEE- iR — de,nullimbeneficium;nullam gratíam non conferendo. Viíitareigitur eft pro» fpicere , prouidere. declaratur uis huíus uerbi , exantecedenti , quod, ui ubíqs fo: Jentpfalmi,bis eadem res duplicatís nominibus apellant, Prímum,Quid eft ho» mo : Secundo, Filíus hominis, ItemQ primo , memor es cius:Secundo , Vifitas eum, Ex prímo igitur docerís quid fit,uifitareeum, : oem Minuiftieum pauló minusab Angelis:gloria,&ho- — nore coronaftieum,& conftituifti eum fuper ope- ramanuum.tuarum. - een | E omíísis , quibus homo non eft infignis , quoniam cum reliquis anis - — VAmantibus habet ea communia, tantum partes eas proponit , quibus a rebus terreítribus longifsimé recedens , accedit proxime ad dignitatem Deorum. Pro Aneclis, in fonte cft e"? Elohim, Deinomen,& Angelorum, qui Díj in facris m : p ET E SI OCNOOPSALMVM MXDIL literis, iuxt, atque profanis nuncupantur , Chaldeus quoq ín eam linguam pro Hebraico non Deum,fed 02878. milecaía, Angelos potuit, Sequitur abi Sa; lomon,omnes Hebrzi fimiliter, Ad huncfenfum , proponitur homini conditio; paulo inferior dignitate Angelorum , quibus preter immortalitate corporu, fer; me data fintomnia,qux Angelís, At mihi magís probatur,lícet Hebrzis fupertti, | tiofe reclamantibus,Eloíim ut uulgo per omnes facras literas refonat , (raro enim E - Angelos defignat) nunceíTe nome fummi Dei,eamQ theologiá cum primis Vaté ! — . diunünunccelebrare, qua Mofes uetultifsimus philofophus prodiderat , Faciaz | mus homíné ad imagine,& fimilitudiné noftram. Et, Ad imagine Dei fecitillum, . INam quéadmodü Vlofes ubi declarauerat , hominé ad fíimilitudiné [Dei creatum, qu:e maxíme fit hzc fimilitudo,fubiecit, Vt domínaretur pifcibus maris, X uolae tilibus caclí, Ad hanc eande ferie Poeta dínínus ubi paulo Deoinferiore,coditum | homine cecíniffet, addidit extemplo, OO mnía fubiecifti fub pedibus eius. V eragiz turlectio cunctís ambagibus amádatis, eft,Paulo mínus aeo , quéadmodum in pfalterío tranftulit Hieronymus, Totà enim theologià decantat, uude hominum enus,nimíru à Deo. Vnde hau(tus animus nímíru ex mente diuina. Omne inqu& 2 theologià Mofaíca,qua docetur homínes afflatu díuíno creatos , ad imagine Dei | códítos, manibus Dei fumpta matería mollí,corpus effectu, Datu impecauü fuper CE uniuería terra, mari,aére,cunctis terreltribus,aeríis,et aquaticis animanubus. Ad : eori ufum defuper cocleftes luces accefas, Fecit enim eas,inquít Mofes, ut lucerét fuper terrá,diem,noctemqQ diftinguerét. Sole ieitur, & Luna, ftellasc Deus hos . minibus creaui timperatores,dominosQy omniureru eos conitituít.INulla digni; tas,nullus honos pratermifIus,quem in eos non conferret, Vt Deus dominatur (c ---— ubique, przcipuc coclo : (ichomo dominus totius mundi, D eus quidam paruus, : -Deusterreitrís,ut prifca theologia prodidit, Hominis eft quicquid furfum , deor? fumtg cerni lale quid noíter nunc Vates admiratur , & canit , quale,natura docente,philofophus Y igitur, inquit, fcito efTe: Siquidem Deus eft quiu get, quífentít,qui meminit; quipras jui tam regit, & moderatur , € € id co V Ex Een cft, quam € mundum priacepsi le Deus, Et píe mundum ex quadam parte mortalem ipfe Deus eeternus;ficfraeile corpus, animus fempiternus mouet. Audi cundem philofophum , n8 aliter quàm Vatem Hebrzum admirantem,diuínam hominis conditíionem,totamtg Mofaicam theo logiam,X huius Pfalmi declarantem : orditur ab eodem , atque IVlofes , & nunc 39 Dauid. Ett igitur,inquit,quoníam nihil eft ratione melíus , eacg, & in homine, & T L] E » S P 4 Li [4 » M A * . " "n : in Dco, Prima homini cum Deo, ratíonís focietas, paulo poft , Eft igitur homini - : i 3 $5 4 : VET : : 4 cum Deo,f(imilítudo. Quod cum ita fit,que tandem poteft efle propior, certíor'ue | : cognatio £1 taque ad hominum commoditates , € u'us tantam rerum ubertatem natura largita eit, ut ea que gignuntur, donatauideantur, INon folum ea quz fru» gibus, arg baccís,terrac fcctu,profundutur, fed etíam pecudes,quod perfpicuum fir,partim ad u(um hominum, partim ad fructum, partím ad ueícendum procreaz a | tas. IVlultatg praterea perfequítur, prímum cum fcriptoribus diuinis congruens, : clfchomini cum Deo fimilitudinem,tum dignirates , muneratj diuina, decushos minis admirans cuius ad uum cuncta deferpiant ,nafcaniur ,augeantur, INulla | igitur ratíone legendum eit,P aulo minus ab Angelis: cum Deofir, noncum Àn4 gels, quorum erat obfcuranatura, comparatio ; cenferui funt Angeli: nihil ha^ bentnobis excellentius. Multi funt hemínes Angelis maiores , ut uírgo ccclefii decorata partu. In dcíficatione quoque omnes erunt equales Angelís Deí,Idem | or; Homo cumnullo aiío nifi cum Deo comparari potcft, ldem poe oe eue 0 0 — fn cond | Or-*t- 9o AR VGVXSTE BUGUVHE ENAR RA T. condítionem hominis ,uelut nunc Hebrzus admíratus , Anímal , aít , hoc proui; dum,fagax,multiplex,acutum,mem or,plenumrationis , & confilij quem uoca? mus homínem,przclara quadam conditione generatum effe afupremo Deo, Res igitur clara, cum Deo , qui dotes fuas contulerítín homínem , eicy fimilitudinem fuam indiderit , fieri comparationem, Hebraosnon miraberis híc fcrupulofos, quos ubique nímíum fuperftitiofos deprehendes. INonne ctíam diuus Paulus fa teturhomínes fore conformes imagini filij Dei? Et alíus : Dedit eís poteftatem fi; lios Deifieri,Etín Pfalmo: Ego dixi,Dij eftis,& filij excel(i omnes. Sifunt Dij,(i filij Dei fieri poffunt,(i conformes Chrifto, eiufdem claritatis futuri funt creden tes ,(icohzredes Chrifti, quid obftat nuncdicere, Minuiftí eum paulo mínus a Deo? Hacigiturueralectio. Quod autem fequitur: | GLORIA BET HONORE CORONASTI EV M.jPrzclaré co; rona(ti , uttum defignat honorum dignitatumQ; quibus círcunfufus eft homo, multítudínem , tum decus eius, & quafi regnum , quo late fuper omnes animan . tes ímperat,uelut diademate regio decoratus, uelut rex omnis terrze à D eo decla: raius,regía corona, fceptroq infignitus, Sunt Hebrzi , qui putent haec referri ad immortalitatem animorü,eam efle gloríam , íd decus homínis ; corpore cadente, rcuolare anímos immortales ad cccleítía, Floc decus efTe diuinum , fedibus ethez rijs ex genere diuino , animos effe dimiffos. D'eteríus autem Angelis (perftant enim non Deum,fed Angelos,opinarí,quibus cum fiat comparatío) homines haz bere , quod fint alligati corpore : decus autem effe , quod anímus fit cceleftis, At hzc interpretatio paulo longius afcopo uagatur. Philofophaturenim aperta, pla na,cuíuis e medio nofter philofophus. Repetít;afferít theologíam IVlofaicam, co^ ronamillam decantat, qua Deus ín exordío mundi , declarauit hominem regem rerum terreftrium. Iufsit omnía pedibus eíus fubijci , Omnes ín terrís animantes eius imperium exhorrefcere, INafcítur quidem hoc ab immortalitate animi, C)uo dominatur omnibus homo, eodem eft immortalis, Ad prímumillud à Poéta confideratur. : Xem | E CONSTITVISTI EVM SVPER OP BRA NN TVARVMH.] Conftituiftieum,claríus ín fonte;8Capertius;fuperiora de;gnans Anezwen ramshilehu,dominari fe nfütuifti. Hínc Hieronymus: Dabisei poteftatem fuperopera manuum tuarum. Refert , ut fuperíus monftraz tum eít, Mofaicam;qua Deus imperit eromnií terra, fuper omnibus animaz , iperiam fap tibus homíní,dedít haec dícens,Et replete terram,& fubijcítecam,& domínamini pifcibus maris, S uolatilibus cceli; uniuerfis animantibus quae mouentur fuper terra. Operaieitur manuum uocat,quz fuperíus, opera digitorum , Poéticís me raphoris,quibus profani quoc; Poétze dant Dijs manus;pedes, longius prouectí, dant uentis barbam,crínes:pluraQ; id eenus apud omnes inuenies. Dat ille dextez ram fummo [oui. Dextera facras íaculatus arces, l'erruíiturbem,Repetít eandem. dominatione.H:ec operaDei effe uel philofophi, quos agebat natura, diuiné cum: facris literis congruetes perfpexerüt, Poftea,ínquit; Romanus philofophus , cum: uídiffent motus eius finitos,& equabiles , omníatQg ratis ordínibus moderata, imz mutabilic conftantía,intelligere debuerant ínefTe aliquem nonfolu habitatorem: in hac cceleíti,ac díuína domo, fed etià rectore , & moderatorem , & tanquam ar^ chitectum tanti operis , tanticg muneris, Quantz res , inquit , hominibus aD'eo, quamtj eximi tributa funt! Vfurpantetià idipfum nomen domínationis. T'er^ - renorum item,ínquit,commodorum omnís eft inhomine dominatus, Perfequíz it docen s quod nunc diuinus Poéta canit. [Nos onera;inquít,quibufdà beftfjs,.- IN PSAIJLVIM. VLEIL nosíuga imponimus , nos elephantorum acutifsímis fenfibus , nos fagacitate ca; num ad utilitatem noftrà abutímur, nos € terree cauernis ferrum elícímus , rem ad colendos agros nece(faría:nos aerís,argcti,auri uenas penitus abditas inuenimus, INon procul hís: Quasq; rcs,ait;uiolentífsímas natura genuit , earum moderatío: nem non foli habemus,mariís, atcp uentoru propter nautícarum rerum Ícientiam, INos campis,nos montibus fruimur, INoftrí funt amnes , noftrilacus , nos fruges ferímus, nos arbores , nos aquarum ínductíonibus ; terrís fcecundítatem damus, INos flumína arcemus,diírígimus,aduertimus, Quiduerothomínum ratío nonin coclum ufque penetrauit? Demum concludens; | Omnia fübiccift füb pedibus eius. Eftat;inquit,ut doceam , atque aliquando perorem , Omniía qua fint ín hoc mundo,quibus utantur homínes hominum caufa facta effe,& parata, Ieitur & illos nonlatuit,omnía pedibus eíus efTe fubiecta, Oues,& bouesuniuerfasinfuper & pecora campi. (3 (ut ait AuenEfdra) equis , afinisqy , & id genus alíjs , memorauit ani; malía magís uitilía,quz nobis, Sc uictum, & ueftitum,multat alia commoda praftent. Multiplex eft ín ouibus utilitas. Debobus autem audi Philofophum;íi milem,atcg Poétam Hebreu,theologià decantantem: Quid debobus,ait,loquar, quorum ipfa terga declarantnon efTe ad onus accipiendi, figurata ? Ceruices aute natz ad iugum,tum uíres humerorum,& latítudines ad aratra extrahenda. Tan - ta;aít,putabaturutilitas percipiex bobus ut corum uifceribus uefci (celus habere; tur. Perfequitur de relíquís animalibus,quod femel nofter díxít,Et pecora campi, Pecora campi, Hebraice funt beftiz campeftres;pafcetes in pratis;equi,afiní,fues, Longum, inquítídem philofophus,eft mulorum perfequi utilitates, afinorum, ^. Volucrescoelu& pifces mai : | íemitas maris. - d Dor AC eundé ordine,eade admiratus ín fua philofophia Romanus : Quid multi tudine, inquit,fuauitatemQ pifciu dica ? quid auíiu ex quibus tanta percipitur uoluptas;,utinterdum pronoé noftra , id eft prouidétía , Epicurea fuifTe uideatur, Semitas maris obambulare pifces canit, hinc Cirzece uocátur vevsvaóot, pontiuaei, pontum«j fecantes,zeftum(y fecabant,Semitas aequoreas eleganter fectas, nó im; preffas à pifcibus, dixit; Gens innumerabilis uaríarücy monftra feraru, Iter equo» reum fecat, Sciendum, Hebraíce,quí perambulant femitas maris, efTe participium fingulare 257 ober,perambulat,pifces autem numerus multus . Ob id Hebrzus AuenEfdra fentítid mon de pifcibus, fed homine,qui perambulantfemitas maris, ut dicatur ín pfalmo,Ingredítur femitas maris, nimirum homo. Quia, ínquit,in oenío fuo reperít artem nauium faciendarum , fcíttg uías quibus mare fecatur. Id autem commemorauit , ínquit , quod ín profundis fluctibus expifcantur pifces. Btattamen eodem tefte,ut pofsit de pifcibus intellioi , Qui perambulant, — — : tuum in uniuerfa terra. lem finis,atqy príncipium , ut Pfalmus, Benedícaníma mea domínum , ut no, Ícasartifidum,SoletidinfuishymnisHomerus: ^ —— ———— ——— 9 00 950 00 — — — (n a — MiGpas .. Dominedominusnofterquimadmirabileeftnomen »i AVGVST. EVGVB, ENARR A T. Myjoüpta Sd6 AdSapae. zov iier. Sum memor, atq; tuínon oblíuifcar Apollo, — Infinetotius carminis, proli xiquidem: ed Avz&Q Vyd wok edo ; C Mie pryoop? eod'as, I Afteoo , non hocíolo recolam te carmíne Apollo, | Eft quafi carmen Ama: il baum, ut nofter, l — Duciteab urbedomum mea carmína,ducite Daphnín. ! "Theocritus quoq; quem nofter exprimit: " Ayer. DuxoAux&e pui QiN ejxiz. eadlat. | Incipebucolicum carmen,chara íncipe IVlufa, DpSWL wl 1X INSCRIPTIO E. Infinem,pro occultis filii, Píáalmus Dauid. N finé:Hebraicelamnazeach;ad iubilandum, tríumphandum, pzcanif? | mum,uictoríale carmen przecinere, Secunda uox pro occultís , in fonte nvazv almoth , uehementer amphibola, Si fint due dictiones al moth, : fonabit fuper morte. Si unaduntaxat, duas tenet fignificationes,almoth occulta,unde alma abícondita uirgo, Aut eft nomen citharze, uocatze almot;ut inz | Ícríptionibus pfalmorum fiet perfpicuum, C)uod item tranftulerunt Grreci,filium, ! Hebraice Ya?laben, ea quoq; uox ambíoua, Alij effe cum qui dicitur 721 conuerte ' líteras INabal;/hiclaben. Alij quod maxime probat Auen Efdra , efTe nomen prínz ] cipis ,qui bellum gereret contra IfraElitas : fuper quo interfecto hoc carmen uicto | ríale cecínerit, Hoc mihi uidetur probabilius, [Nam prior dictio fuper occultís;no | poteft defienare,neg; mu(icum inftrumentum,propterea quod fimpliciter dícitur almoth.non dicitur fuper almoth,nempeucl fuper organo íllo,uel fuper occultis, Secudauox filium defienare non poteft, quoniam non adderetur ei prepofitío Ia, fed (implíciter díceretur,fuper morte ben,nempe filij, Minus item probabile,;ut Ii, — terarum facta fit cóuerfio pro INabal,laban,non ufitatum facris literis. Probatior igitur fententía Auen Efdra , € eorum quos illefequiturs utinfcriptio fit ad hunc modum legenda: Ad canendum triuphaliter fupermorte Laban. (Quod explícas Chaldaus paucis;ut folet adiectis, In Tau: lem. inquit, Pro morte uiri,qui egreíTus eft No yere phlemircha, de medio exercitu, Eft(ut uides ín Chaldaeo) uox Girzeca quay ^id eft princeps belli.Superhoc interfecto , qui quódam bellis continen, tibus uexaret Hebraeos tradít antíqua doctrina fuccefsio , hocuictoríale carmen pL editum, Eft quafi hymnus in Jogem iudicem rerum humanarum fulmínatorem, A altitonantem, — S : | PSALMI IX. EXPLANATIO. 'Onfitebor tibidomine;n toto corde meo , narrabo omnia mirabilia tua. | C)RDIT VR qualefepefuos hymnos inchoans Homerus. Eft enim Le Wi Confitebor tibi; ut fepenumero admonui, quod prifcusille Poeta, dev lquem uetuftam Hebrzorum fapientíam non latuiffe palam eft , in UNA ] fuis hymnis, aut pfalmís,quos Dfjs decantat, profatur: : RP TRIER Teiuy Ipqeyreioey Geimopua AUS eu Ap. Tellurem omníparentem canto,& benefirmam. ——— E Woo gg. 1 1g is i h lr L1 Li E IN PSALMVM IX 93 Btin hymno Touis,qui & in hocpfalmo uocatur Iehoua, amotis uocalibus Ioues, züve 9«8p 3p atpisup «eiropan. uide. pryisqp. Canto Jouem quí diuum eft maximus;atg; fupremus. Eftetíam utfurta profanorum poétarum nofcas , fimile apud utrunqs uerbum, INam quod Homerus in initio «edle aeGuac, in pfalmo eft ode,cantabo, confi tebor ,uttum rationem canendorum pfalmorum , tum exordíendi , tum nomína ufurpauerit, Atq; ínfonte proprie e(t , Cantabo Iouem cum toto corde meo,? "yw "a7 v3. Enfurtaillorum ex facrís poematis. Homerus item prafatur , can2 tabo Iouem optímum , maxímumtg. V ates autem Hebraeus maximum defignat, - cum pollicetur fe canere prodioía,fortía facta cíus, uíctorías per eum partas. Itacy dícens narrabo , Hebraiceg; eft numerabo, recenfebo , proponit quafi catalogum prodigiorum díuínorum,fuis carmínibus explícandum., Latabor,exultabo in te:pfallam nomini domini altiísimi. To esgseraso his hymnis ufitata , Lactabor, exultabo , pfallam , coniuncta inter et [e atcp apta. Qui canit laetatur,neícío qua dulcedine laetus,mulcetur,hilarefcit, obambulant anímum gaudía quzdam cceleftía. Canendo triftitía difcutitur, : t deft canere , qnibuwnim m, iatem Hebreum ufit rebro omerus mi,fiue ymntin 1euem : Évevézre: xgorid'uxudiss Q&olsee 3 Longius afpiciens,G praftantifsime,fumme. oda, & Ethrufd nomen fummi Dei, Iehouah,loues. — Ínconuertendo inimicum meum retrorfum,infirmabun- Latin 94 Muss, avapeawfap TW. ey9e3p ws &c 7X A VO VEST BR VGCVE-ENARTR ATI. Latínos.INam cafus Hebraice cafal. Oratíonis igitur ordo eft;In redeundo inimi; cos meos retrorfum ,corruent,peribunt. V el (ic,laetabor,gaudebo,cantabo,quo^ niam fufi terga uertent hoftes,cadent, peribunt,delebuntur. Ob hanc uictoriam, cantabo,efferar lztítía, dícam tibi facrum carmen, hymnum diuinum tibi magno cum gaudío facrabo. A facíetua, Hebraifmus eft. Iungunt faciem przpofi tioni, ut , in fuperfacie terrae. Nempe fuper terra, Super facies aquarum , fuper ipfis aquís. Similiter peribunt a facíe tua,ante te, in oculis tuis, (iue propter te,teuíctoz ríz duce,te przelijs noftris praefente,uictoríamqg concedente, Totum autem hunc uerfum , Symmachus , quem imitatus eft Hieronymus , tranftulit tco 6 drperics t iaieo , cantabo nomíni tuo , altifsime , conueríis inimicis meis retrorfum, Poffuntti hzc futura effe uíce praeteritorum, Quodini, miciuer(i funt ín fugam, quod exercitus corum deletus, quodq; duce te proflíeata funragmína impiorum, Cantabo carmen epinicion. claret ex fequentibus. uoniam fecifti iudicium meum, & caufam meam: -fedifü fuper thronum qui iudicasiuftitiam. ——0——- Euctitatem, uindíctam , inimico ex fanguine poenas fumptas defignat. Pro co quod Latínus dixit, caufam meam, Giraece,S& Hebraice claríus , sov, fus; iuftia tiam, Hebraicum, ^*^^ díni, iudicium meum;atqy ius íuftítiamq meam, Cauíam meam uíndicafti. INon ego,fed illi profligari, deleri merebantur : contra pros inz píaarma mouebant, Hoc tu cernens, caufam noftram fufcepifti , iniurias noftras perfecutus es , atrocíter uíndicafti, Hanc fententíam uenufta metaphora decla; rans Sedifti uper thronum, fceptrum fcilicet uireamtQ cenforiam fumpfifti,feuee rifsime iudicafti, -celfafedet Aeolusarce. - ^ — ! | Sceptra tenens, mollitgs animos, & temperatiras. Haud fecus nofter , Sententíam contra noftros ínimícos pronuntíaturus fuper: maieftatís tuz folío fediftí, Quís eft híc, ait, qui te neget res hominum attendere, | & quoties iuftus ab íníufto uexatur,diíripitur;uiolatur,ue lí ere? imo tu uindícas iniürias uexatorum, I ralationem throni,cui De 3 s infid eat,cacteri quoq pro phez tz frequenter ufurpant. Vididominun itemfíuper folium excelíum , X elez uatum,-Btalíus ; In excelfo thronouidi federe uirum , quem adorant multitudo Angelorum. Símile quid nunc decantans iudicem eorum , quz fiant in terris eum demonftrat. Forfan € hoc Hebraicum nomen diu ufurparunt Grrzcí din , iuftiz tíam,iusq defignat. Thronus quod Girecum eft, Latine folium. | Increpafti gentes,& pert impius, nomen eorum de- - leftiin xternum,&infeculum fecul.. T ufus eft tralatíone throni , proponens D'eum uelut uiuerfalem iudicem, " qui fedeat, fceptra tenens, moderator fcelerumty ultor, quod ueteri prouerz bío,urait Ariftoteles, & Philo,declaratut faep aveo và $5 fultitiam L9eí afsiftrí2 cem effe : fic dat eidem uoces horribiles , iudiciales, quibus uelut a fummo iudice, fceleratí coarguantur ; pauore , terroreQg afficíantur. Prímum igitur in eos infrcz mut, tonitruq fuae maíeftatís eos concufsit , perfreoit , tum illi ceciderunt , uclut : 1 - * , : »» » DONOR nw : m " » AE C cem "e t eum dixiflet,C)uem quaeritis? percufsi,fracti. Deletus eft feítur exercitus ille ocn tium impíarum ad increpationem diuinam louialem, Etperepitafincarmen ín; — ditur, Quz fint eentes,diícas ex fequentí, nempeimpius, Sícquid fitincrepaz. EU : oet fü,nimir - IN-PSALMVM IX ftí:nimirum, Nomen eorum deleftí;perdidifti, profligaftí. In feculum feculi,dixe; runtSeptuag.quod Hebraice ^nuead Ecultra. Totum autem hunclocum Chat; daeus íntellig ens de Philifteis, C Golíath corum fortifsimo , tranftulit: Increpui; ftipopulum Philíftínorum,perdidiftí Giolíath impium, Inimici defecerunt framez in fineni& ciuitates corum deftruxiíü: perut; memoria corum cum Ífonitu. fégasi Ííuxtaea quz tranftulerunt Sept. exponendum eft, Defecerunt framez RC zternum, Sciendum pro framea Grece efTe eeaqáix, romphiza utrun: quenomen raro apud bonos autores Graecos , & Latínos, nunquam apud bonos hiíftorícos qui debellis , machínisqg bellorum fcrípferunt , reperías, Framea te lum Germanicum , autor Tacítus. Voxigitur Hebraica quae hocloco eít, a3 cum fit amphibola(fonatenim ficcítates,fonatfolítudines,deferta,fonat eladios) 9994 crat transferenda romphzea, aut framea, M folítudines, Bt quod Sept. dixe? runt more fuo àezia&,, in finem,eft Hebraice n112 lanezach infempíternum, Et ucrbum defecerunt, an. tammu, poteft fonare defecerunt, & completi funt. Tei tur Hieronymus íuxta hzc fignificata uertít, Inimíci completz funt folitudines in finem. Hancfíententíam probat Rabí S alomon de(ignare ex alijs locis chorabot, folitadínes;ut quod aít Hieremias , Reuerremur, edificabímus Chorbot, nempe folitudines. Hzc dícit dominus exercituum , Ipfizedíficabunt , & ego deítruam. Adhanc fignificationem uerbum tammu , transferendum eft , confumatz funt, perfecizc folitudines eorum. VitímumQ; eorum excídíum innuitur,euerfio. Hac fi igniticatio,eo ucl maxime : probatur,qu od(utfolet ubícgy)continuo fi fimilem repe titíententiam,Et ciuitates corum deftruxífti, Eccefolitudo,uaftitas. Quodauz iem ait,] ría corum im fonítu non eftin fonte, Cum fonítu , fed, Perijtmemoría eorum * | - ,cum ipfis, ut dixit Hie ronymus, X Chaldzus, Posa memoríaeort : Quid ením eft cum fo7 LES niítu? Legenda funtigitur omnía, digerendusq; uerfus, ut mo imus, d lePas. locftinis hoftibus;ut fentit Chaldacus,funditus euetfi is,extreman neci datís : Etdominusin xternum permanet. Parauit in iudicio thronum fuum. | | JEcuerfuum feríes in fontenon erat ab interpretibus perturbanda. Quod di; xerunt Circe ud, permanet, Hebraice, Et dominus in eternum zv? iesheb,. fedebít, V (urpauerat enim fuperius fimilitudínem folij , Sediftifuper chronum: nunc ín aeternum fedebit , nempe regnabit ; pracfidebít , illis deletis, € funditus euerfis , qui bellum fuperis índíxerant , X qua(i i gígantomachiam fufcitauerant, AXpfe Deus laudabitur , uigebit, fempiternum erítregnum eius, poteftas aeterna, Eo fequitur , parauit ín iudicio thronum fuum, Pro parauit , melius, atgs ucu4 lentiusin fonte Y32 conen,fixit;ftabiliuít. Inde Chaldaeus nn tachín,roborauit, Hoc fenfu dicuntur , Eodem iudicio , feuerítate contra inimicos fet üpereni qua fuitnunc, Non eft, ait , poteftas eius breuead tempus ;tantope üper erítin pofterum omnipotens, hoftibusqs tremendus, quantopere hactenus p Non eft abbreuíata manus eius. ipiou uero eee ec diuinitatis fuz, in iudicio , & AE raa ES LL OURU TEMERE e, rae mm CM e - tempus ut * zs EM -vz n MER ORE i mw ME omm vt pros 96 AVGVST EVGVB ENARR A T. tempus eft , propterinexhauftam , indeficientem( iuftitiam : ftabilitatem throni foi, uult effe íncorruptam , im mortalemq; aequitatem, Hoc robur , he uires Dei, Non eft (ait Plutarchus) Deus beatus, excellentifsimus , atq; admirabilis , quod pofsit omnes perdere gentes , fed propter ínzeftímabilem equitatem, infinitamqg bonítatem, Hac Deus aternus,hac omnesantecellit Deos,hominescqg, Propterea fubíjcít: Et ipfe iudicabit orbem terrx 1n aquitate : iudicabit populos in 1uftitia. p) hoccarmenín euer(ionem dubitationis , affertíonisq tendít, qua mula tí philofophorum cum uiderent malos felices , bonosintelices , dubicarunt anullum effet numen, cuíus iudicio res hominum fubijcerentur;ut e(t apud CI[aua díanum, t ros | $ Dxpe mihi dubiamtraxitfententíamentem — — : gini Curarentfuperi terras,an nullus inefTet- Rector,& incerto fluerent mortalía cafu. Nam cum res homínum tanta calígíne uolui Afpicerem,lztosQ; diu florere nocentes. m ! Hanc dubitationem tollunt ubíqs facrae lítterze , contentauoce,& fzpifsime proz clamantes efTe tudícem, qui res hominum aeternis regit imperijs,X fulmine terret, | Eft enim fulmen, quod Poeta facer appellat increpationem, ut Poétze profani Ioz IB uem fulmíne terrere gentes canunt, ficfacer increpare, Illi fulmen celebrant, facri Adh 1anc r TU SHRTVIBIANES Nea Sr N T Rem RT E ER RE EN ETT EN E E SREaUg c ka - T er UY TED : à EPA et: A ILCILAXR GG - Infidens folío,iura immortalia fanxit, | : Cernís heec ut € facris literis ueluti fonte profluant , quarum prifct Graecorum - poéte penitus imitatores fuerunt, Homerus enim perínde atque Orpheus, adit - JE gyptum, cum facerdotibus quos Prophetas nuncupabant ,ueríatus eít, Erat antiquifsimis illis feculis maior inter Girzecos,Oríentalescp linguze,fcíentíarumqg focíetas , propterea quod minus aberant ab exordio , cum nullum effet fer^ monís , (cientíarum(p difsidium , Tota igitur hec Hebraica poéfis , ratioqg hy^ ... Hmnorum, nomina , res attributzefummo loui ; ipfumty Iouis nomen, ab hac fana. -.. Galongeqp antíquifsima poéfi manarunt, Idcirco recte collata poc(i profana,de^ — - araturífiquainfacraobícurítas occurrat, —— ^ ee uees M ————— x: m a " Tuxx IN PSALMVM IX. 0n Et fa&useft dominus refugium pauperzadiutor in opportunitatibus, intribulatione. E&d dixerüt interpretes xeu opportunitatibus,quod Hebraice P ítoh, I s pro refugio , quàquam non multum íntereft , fons 33/4 mifegab, cleuatio,fubleuatío;ut tráftulít Hieronymus.Eleuatio,qua fubducuntur,eripiunz tur, cladeimpendente, Pro paupere,quáquam ide ferme eft;fons habec dak , ín Hebraica dialecto fonat uexatü,attrítu,auxilio deftíitutum., Hunc AuenE(dra in | terpretarur;cui nó fit robur,humilé,deiectu. Eítg non ab re opponitur nomécle/ B uatorís, llle proie&us humí,calamitate fractus. Deus eleuator;exaltator. Secudo quoq; quod (irzecé Busie adiutor ínculcatur id ipfum nomen , eleuator. Iure etiá dixítín opporiuniítatibus,Optímü,prefentifsimu auxilium,quod afferturin tem2 pore. Calamítate aductante,ceruicibus ímpendete, Tum fi quis oppofita dextra, pettem repellat,nze pracftantiífsímus auxilíator, "Tribulatíone nofter dixit , quod Hebraice ^ zar,anguftia,prefTura,qua fcilicet aut terímur,conHictamur;aut quz proxímé ímpedet:uerficulusQ; totus ad amufsim habet , Et erít loues fubleuator, fiue exaltator pauperí,fubleuator,;ín temporíbus, in calamitate, Chaldzus (iquid mylterij fubfit, reddit; Ecerítuerbum domini , robur pauperí, robur in tempore calamitatis, Delectatur ubíq pro eo quod eft Hebraice Iehouah , dicere uerbum Dei, Nefcioan fitillud ín antiqua theología 989 49". ra, Cum uiderint, inquit, tunc cófident, Tum uero ibus inuniuerfum pollícetur,fed npe maieftate, oloríam : quam nofcetes uenerantur,colunt. Necaliud pietatem definit uetufülsim oiftus, quam cognítionem , Ícientíamty Dei. Pios igitur innuit ; qui Deum colentes ab eodem redamantur,coluntur, Propterea quod non eft píetatís immemor Deus , facit, ut longifsimé abfintab eis clades , perícula, lidem porro funt qui nouerunt nomen eius,atque qui quaerunt cum, Ecceigitur nó relinquuntur a Deo, qui quzrüt eum, Quaeritur aut£ Deus benefacüss, precibus. Id enim eít noffe eum,& quarere. Que: L ritur a quibus colítur,nofcitur,Hi funt quos Ariftoteles naturge motu pronuntíat 2 ES -. aDeo;pto corum pietate redamari,C)ua de caufalaborandum, íi cupis coeleftem proteuigilare prouidentíam,ut hanc píetate,;cultuq; aílequarís, 781 CU uu PAPIER eventi —— — Pfallite domino qui habitatin Sion:annuntiate 1nter | cac. pentes [nuda ems... ec cce EF peste rectius, magisQy Latine; Hieronymus ín fuo pfalterío,cátate, Chaldeus Po L quoq uice eius ^n 2V fabechu, laudate.Studiía eius, fons v P7" zZ. alilothau, ftudia , uel cogitationes , quemadmodum uertit Hieronymus cade uox fonat, fa^ | €a,opera. Eotg Chaldaus uice eius, Annuntíate opera eius. Decl rant fuperíora, qui fint;qui querant;nofcant eum,quos ille nunquam reliquerit. P lempe qui Síon incolunt,quibus cum habitare, ac federe Deus dicitur. Hos igitur Deus non defpi cít,hos tuetur, protegit. Proprerea quod rnofcunt,quxruntq; eum. Inuenitur ením ab hís (ut alius proteitatur) quí querunt eum, ui cacteros pietate pracedut, con: CARN CE SAT NE im ; EM IEEE n tinuis * x Li H [3 [7 i9 XKVOVsSsr EYGVE PNXRRAT. Sciendum tamen,uerbum V?y ídlac, quod tranftulerunt Sept. igzve(?^), inflamz matur,incenditur,defignare quocp, ut fuperius oftendimus,perfequí;eo carmine, Dagíttas fuas ardentibus effecit, Oftenfum illic , ardentes exponendum, períe? quentes, Itanunc dicendum, In fuperbía impius Y23" idlac,perfequetur, Impíus, inquit, perfequitur, ínftat fuperbe, crudelíter, Hoc fignificatum ab omnibus He brzeís probatur, adhibentibus uíce eius notíorem uocem F]Y»* irdaph,quod aper2 té fonat perfecutionem., Secundo cum dícitur, Comprehenduntur, eft autem fuz turum, poteftas pronuntiarí per indicatiuum,& perímperíum, Referunt Hebrzi | ad pauperes,ut fit fenfus: Impius fuperbe perfequitur pauperem : capientur ijdem MS : pauperes confilíjs , quae cogitauerunt impij, J scg fenfus maxime probatur. He: TE brais. Quocung; autem cadatuerbum capiendi , fiuc ín pauperes , fiue fuperbos, D immanes illos,clarus fenfus, Caeterum quas interpretes dixerunt,cogiítationes, funt Hebraice vara mefimoth;cogitationes fcelerate;nefaríos. INecunquam fere inbonam partem ufurpatur id nomen, Propterea Girzci,dt«6ous. . Quoniam laudatur peccator in defideriis animo fuz, & iniquus benedicitur. " 7Ons puríus fic habet, Quoniam 77n hillel,laudauit impius defiderium animae fuz, Hoct reddidit Hieronymus. Ratíonem producit Vates , qua de cau/ fa ruit ín fuas cupiditates effrznate, Comprobat fuum confilium : Probabilius eft eirapere, quam íntra modeftía fines fe contínere, Vilefcit ei probitas, manfuetu; Benedixit Nabot Deum, & Regem, Maledixit, aliagg facer,nuncfanctus;nuncexecrabilis, Hocitacploco dicendum, Et auarus malediz xit, exprobrauit Deum. x ocproponit apud Hebraos AuenB(dra, Quanquam eft illequocp fenfus , necidem diffentit , ut berech fit participium , non uerbum z Btauarus benedícens munera, blafphemat Deum. Eum fenfum fecutus Híeroz nymus transfert , Et auarus applaudens fibi , nimirum benedícens, blafphemauit Dominum, Hocríte refertur ad antecedens, Laudauit impius cupiditates fuasz . nunc, benedicens fe, eblandíensCy , Deum contemnit, Hzc quoque ínterpretatío mihínon difplícet, Habetígituruerfus primo modo , Quoníam laudauit impias cupiditatem fuam, & auarus maledixit, exprobrauitq; Deum, Secundo : Bt auaz rus benedicens fe , fuamtg cupiditatem , fugillauít Deum, Ecce impium , & aua rum eodem fenfu complectitur, Sacrílegaeft auarítía , non Dijs, nonhomínibus parcens, Idolorum feruitus,non Deum uerum , fed aurum, & quicquid corpoz reum cít,infráque hominem colens;intentéquerefpiciens,Inderapina,cedes. — ^ . Exacerbauit Dominum peccator,fecundum multitudine. irzfüz,non requiret,non eft Deusin confpectu eius. | Rinci pium huius uerfus annectitur antecedenti,quemadmodum oftendimus, m diceret, Et iniquus benedicitur, Continuo fubijciendum erat, Exacerbae | cod —— HELD diiidis d MUULNA0I 5 MAD TOi aye j SET , iudiciatua: : LN PSALMVM- IX : uit Dorninum, Quo fenfu fit dictum aperuímus.INunc autem dicitur,Peccator fe; cundum multitudinem írz fuze non requiret,non eft Deus ín coafpectu eius. Si to; tum carmé expendas,pro multitudine, eft 123 goba, altítudo:pro,ira fuz, efte appo,íd defignat,autiram fua,aut confpecii,faciemq; (uà, Hoc poftrémum nunc probabilius;ut dicat, Impíus fecundi altitudine uultus fuí, nó requiret. Defcribit faftum, arrogantía,crudelitate impíorum,elata ceruice, uultu fuperbo ingredien 7 tium,omnces pre fe mortales defpectos habentit, ipfos quínetià fuperos nihili pen Pd ii EK o p b 7 dentíü, Hancob caufam dixit eos no reqrere,no curare,quod aperte defe íactabat impíus ille Cyclops,corá Vlyxe,Stultus es,ignarusQj locí,atqj uenis pcul hofpes, Oc us Suc xeAeas n dled'eusi" n GA dou. rs ED | Óv 33 xxyxAueres diis ozyitys dAvysay vct 9e CIT] Ves 7TAv Q'oeol eu. Ovd* dy &yà dlic X9 g^ &A«vpsvG" zrped'oipu. Nanc; Iouem Cyclopes diuos,atquebeatos INon curant,fiquidem pracellunt robore diuos. INecTouis irati mihi cura eft;ut tibi parcam. cítatíones meae, non curant,non cogitan la fides,nullarelíoio, u ogitationibus eíus, Inquinate funt uiz illiussomni tempore:auferentur iudici tuaàfacie eius:omniü inimicorü fuorü dominabitur. V Erítas Hebraica,quo fenfus ex hís trícis euolutus emergat, habet ad uerbum, Profperátur ui eius omní tempore, Procul funt íudícia tua, ab afpectu eius; in omnes ínímicos fuos afflabit,ímpetu faciet. C'uod Sept. dixerunt. Bsbvasvrw, ín, quinatz funt, eft uerbu Hebraicu 57^ íachilu, multarü fignificationu,quod He: breinuncquogy teftatur. E(t prímus fignificatus paríedi, tum uioládi, inquinádi, itéc ueniedi: eft ít€ profperítatis. Hoc poftremu omnes fere fequütur ,pbatiores, Chaldaus,RabiSalomon,AuenE(dra,quos minores adorát. INà uice eíus Chal daus adhibet o^n7ra mazelechim;profperàátur,felicitatur, uize eius, abi Salo? mon,íachilu inquit, "n^? iazlichu,felicitátur AuenBfdra, Turbátur,ait,morta/ les,propterea quod 71" profperátur uíc fceleftorum, Is igitur mihi magís pro» dentía coniuente,dormirante. Interea fceleratis profpere,felicite Xqgag - batur fenfus. Indignatur propheta quceadmodü fuperius quafi cotra diuina proui^ E E n SES pe Lo. MERECE Lcuuin zr cucp cogitationesdirexerüt,feliciter tedut. Hac indignatione totus uerfus oftedit, quo dicitur, Felicitátur,profperátur uig eíus.Seciido,In omní tempore long? funt e. f| 0 nitas ^ 4 rump uindice: nul j Me pageribus,nul? | lometu prohibente,quo mínus peragát,que cupit, ots aduerfaríos fuperat,quo« ícó : A VO VVs5T EVI B-TNATRA T nítas corum, Judicia,uindictz ultiones tuz,ftant procul ab illo, Demü,fi qui fefe Íceleratís eorum conatibus eos prohibituri obiecerínt , eos fuperát , ímpetü ín eos faciunt;id enim defignatuox Hebraica.Pro eo quod dicitur, Inímicorü fuoru do; minabiítur, Hebraice, a n^e^ faphiach bah£ , efflabit, fpirabit in eos , animofe re; tundet. Querítur ergo,more fuo, Det procraftinationem inulcifcendo;ut tarditaz tem ad poftremum ( quod folet omnibus pene Pfalmis) oftendat clementia effe, non neglíeentiam. Fatetur enim eos ad poftremum grauiter cadere, tanto maíori bus fupplícijs affectos, quanto fuiffet diuturníor impunitas. Dixit enimin corde fuo , non mouebor in generatio- nem, & generationem fine malo. C funt,Sifaperet,ni(i uefanía plurímu apud eos poflet , nó infifterent pecz catís,iniuriarü,fcelerüqs uindice effe fciret, INuncaute ;eternà fibiimpunitate promíttentes,fecg fore fecuros in fempiternu , principatu in omne tempus obten: turos perfuadentes,exultát,oloriantur feci, femper erimus ftabiles , in generatio^ nem,& generationem, Hebraica phrafis, Cirzeca quoqg yesipsos yay, Latini dice rentín ;etate,X aetatem,in feculu, X feculu, Seculum, eetas, generatio , ide omnia. Inomnem ztate,ín omnefeculum,non mouebor, fedibus his fecurís nó excutíar. Sicfecum loquitur. Vt autem uerfus intellieatur , díftincte legendus, ut eft in edi tionc Hieronymi, Dixit enim ín cordefuo,Non mouebor,non excutiar.Fic pun; &um figendu, Tum fequitur, In omnefeculu ero fíne malo. Propterea Ciraeci edi? tione Sept.que hocobífcuré habebat,adiuuát editione 5ymmachi,claríus uertéte, aeo do pau eje yeieay xod yere sz" eaoau «y xexocd. INon uagabor, aut uacillabo iínoene rationem,& generationé,neqy ero ín afflictione, Vagabor, melius illud Sept. z v et«9à, non excutíar, Chaldaeus tamen reddidit uerfum , Non mouebor ín genez rationem, & generationem ab opere malo. Ttaqs & is fenfus ualeat, Cuiusos maledictione plenumeft;& amaritudine, &c dolo:fub lingua eius labor,& dolor. — 9 A Lías improbitates cum fontefcelerum impietate fequentes defcribit. Impius erat, tum fupesbis o cas eMMME m grediebatur,ignem oculis fuffufis (an ium, quía Deorum : elato uultu in | fllabat, Sequuntur aliz peftes , quae uocem fibi Gireca lingua ufurpauit &x& toc, V (uram dixit Hieronymus fic, Ma? ledictione os eius plenum eft, & dolis, € auarítia, At AuenEfdra mauult uocem tus fub língua eius labor, € dolor.Hoc etíam pofuit Chaldaeus, Non quadrat igi, Aliud oreferunt,aliud fub pectore,infidiofiueniunt in ueftimentis ouium, intríne fecus lupi rapaces. Laborem (ut fuperius expofuímus) uocat fraudem : impoftu ram, zweiay, improbitatem, qua & ipfain fermone Grzco ducitur à dolore que. Vexat enim uexationemtp exhibet omnís improbitas, Vbi autem dixit , dolor, Hebraice Y auen, fonatínterdum dolorem , utitatior (ieníficatus ,mendacium, — . iníquítas.Chaldzus ob eam caufam, clariorem pro ea ponituocem, ipw sheker, — mendacium. Dicitty uerfus,Sub lingua eius labor,& mendacium, Quo d : dadtat rimis,X fecundis. users : Tum NEC UA * nunquam impietatem deferuerunt. aledicus eft , afper , letaleuirus ore ferens, effundens quidquid ubique fordíum eft.Sciendum pro dolo , uteftetíam Girzecé, — E : d Y Ne ^] : ww ORUR 2 í x: L ? " » $t e p ; TA Hebraice eft *^n thoch, fonat uox,in medio,intus:fonatitem auaritia, ufurá:quá - efTe pro,ín medio,intus,ut dícat maledictione;os eius plenum eft , & dolís , & in SE khai NNI xci bem LER Mo POR mro mixpennss View UP EO ROME en an PH FUE PACHOR CUIU IO Tavern [3s E MAE e LEA : tur auarítia, Loquitur ením de fraudibus , impofturis , calumnijs,proditionibus. . — a — T IN. PSALMVM IX Sedet in infidiis cum diuitibusin occultis utinterficiatinno- centem.Oculi eius in pauperem refpiciunt. 107 M Vita fecus ín fonte, Grzcum, uer aiueiug, cum diuitibus: Hebraice a" cha zcrim ,eauox non fonat diuites, nec quadrat huicloco nomé díuítum : fonat atrium;uillam, ueftibulum. Itag; dicendum, fedetínínfi dijs atriorum , uillarum. E EtHieron.cernens hocfi gníficatü, Sedet ínfidíás iuxta ueftibula. Chaldzeus quoq : pro Hebraico adhibetIn infi idíjs, e^ dedarthaía,habitationum,uillarum. Latí | tat,ingt, impoftori in an; gulis inter dumeta,in ueftibulis. Tu poftcarecia latebas. Luporiü eft,infidi idere,corpus deíjcere;ne ab ouibus aut a i paftore uideatur. Is mos ínfidía C interficere parantium, Etís uerus fignificatus, Continuo | fubíjcit fin n occultis, Quodautem aít,In pauperem refpíciunt: pro zweze pau perem,in fonte na7n cheleca. Vliror cur Hieron.díxerít,oculi eius, robuftos circun fpicunt, cim uox chelca , exprefsé fonet pauperem , idcg uertit Chaldzeus , círcunz fpicit pauperem, debiliorem fe, quem interficíat., Quare enim robuftos cirtugipir : . ciat,claretuerus fenfus totatg defcriptio pefsimorum. Jnüdiatari in iabícondito quafi leo; in fpelunca fua infi- Cd utrapiat ele xdpere peupeuge mm. - attrahitei eum. etuntur omnía fuperius dicta , ut sias 2 idein. Ponad f miliido, :rudelítas quorundam hominum, atq; animus efferatus fentíatur. Delua ín medíum,cui (imiles rapaces,crudeles, infidíasqy molíentes 07. infid repetítp rem. nempe debilem egentem,opede; an Di cii 'ur autem. i P fine ueríus;iuxta tonte He laqueü fuum. La? noftri: PecEe quog uimanc ed leones frequentius num funt,qua pefte Italiam carentem Taudat Vates, E rapida: Tigres abfunt,& fua leonum Semína,- in laqueo fuo humiliabit eum, inclinabitfe , & cadetcum - dominatus fuerit; pauperum. : yRincipium uerfus eft, Humiliabiteum,Hoc pauló fecus Hebraicinsu- ne ui |" decciashoach.Ethumilíans inclinabitur, Referunt hoc conftanter Hebrai , ad iconem,ad infi diatorem,quí fefe deíjcíat,inclinet, abícodat, minorem facit,ut ma cc gnítudo. corporis ateat. T'um aduolat, ruit, adoritur incautum. Hoc lupos facere ... paftores ferunt,fternunt humi corpus , fenfim ad oues adrepunt , propinqui fa . €iunt impetum, difcerpunt, Ad eundem igiturleonem, infi díatorem applicari dez -- bet, ,humiliabit,inclinabit fefe. Quod autem fequitur, Et cadet cum domínatus fue : ít] t pauperum : : paulof fecus ab erígine. Ef enim Room Hebrsici* 22) dm EZ ET Cur eid escam Et i ree fortibu | xeis isu abus, fcu pedibus ciet bordi : 'onytr peciit Beirruesnidhas fuís ualenter. I 0 2 Dixit tc AX GdVsT BV GV D. ENARRA T. Dixiteniman corde fuo, Oblitus eft Deusauertitfaciem fuam ne uideat in finem. Inctantum peccant impij , hínctam ferus animus illis : haec origo malorum, k Aiunt Deum dormire,aut oblitum efleeorum quz fiant ín terris, oculos fuos aucrtiffe, Licere uelut magno dormiete paítore, inoues graffari. Abeffe uíndicem, quí pcenas repofcat , abelTe cui doleat, fi iquis ingemifcar. Vera cos fentire, qui fe2 rant D'eumneq; habere,necg faceílere cuiquam negotium. Im probos neg; damna 1i,neqs damnatos fequí pecnam, Ipfa fuis contenta opibus,nihil indiga noftri, Sed hzcuox impiorum eft,non bonorum, uerorumqQy philofophoru, Quod ergo ait, INe uideat ín finem: monuímus Gepe;in finem Hebraice n3? lanezach, in fempiter num,Inaternum oculos auertit aterris.[Non ad tempus,fed i inzcternum fefubdue xít. Qua de caufa contra eorum sgpisaem DOR BUR diüinam tar ditatem,fubíjcitz : — | Exurge domine, Deus e exalteturm manus stuaine obli-- uifcarisr pauperumin finem. Ro,& exaltetur manus tua,ín fonte melíus, &« larít iperatut tollat mani AX NY nefa íadeca,, oum cdcsumie ncute plagam, attolle flagel? aui - adn illos ,demitte,Op 5 t, dormit, extra flammantía moenía | We Q pl ifcaris,furge; excitare orauíueterz idicant:te i nihil noftrí cernere fomnumzternum dor uw ! n (i 'cob (uio fempíterna:: fi prudenter & ad tempus , at: tnc terna. Iniurias xn NELLO humilium,defertorum,. quos nulla opes,nullae uíres lubleuant, Augens hanc tatdítatis increpationem,fubíjcit: Propter quidarritauit impius cl dixit enimin corde iuo, Non requiret, mo Rritauít, ualidias Hebraice v8 iniez blafpfemauf ait do,cur tandiu negligat, 1 rÍua uentes,magi is in(oleíca ; Ícei eribus corum n" Jeraté: peccantes aliquis : tímore Dei conatur eos Mseanedtridenre denatis Scilicet is fuperis labor eft,ea cura quietos. | Sollícita E Curi igiturr non caftigatur hec i uborCur tanta conumdiano non npe : : - : : &iturznon falfaim pia opinío tollitur € terris, jimptobís fublatís? ox e ep " pit Deus . ct; & miferís Ípes augeretur, GCilli —— b Nuncaute« édiuturniorimpunitas X frangít ant — los con ürmat ín fcelere, permultig; eos imítatur, Quare i igitur - : fieri permíti titurcCuare crefcitimprobis audacia, cóniuenteDeo: Dicütenim 259 lera. .Deumnon. curare terras non requirere quid fiatin terrís.Et cum quid fce. cet VIDRIO, QU Tone Sv uq. y / pna q ruso e mop TANTA ET j Vides quoniam tu laborem,& dolorem confideras; su t — UE . das eos in manus tuas. EC derclictus eft j | or pes ano d eris adiutor, - liusi isproponds: desee dip Fabings: ; labor dolorem, jS indignation : confiderasaddandiín ———— te seque pauper,orph ano tu etís NUDSEQ Quori Rabia dd —— | gnatíonem,exacerbatí e p n arnondolunimoisafte €0: 4 NP SAM NV MIX mone interprete, fenfus uerus eft : V ídiítifcelera, notas habes omnes res ín terrís, oculatifsíimus omnía cernis;ut Orpheus deDeo, ad Solem ab Homero tralatum, VaV9^ óoae , toi erovr" lies y «ok reet BonGdvas.. Cuncta uides,& cuncta audis,& cuncta gubernas. Quid íta? Quia eanatura es,con(ideras;afpícis laborem, nempe Ícelus, flagitium, iniquitatem quod Hebraice uocatur labor;ut Grece qwneis. Nemini enim prodeft, uexat autem perpetrantem, , Gin quem perpetratur. Confideras fcelera, non tela tent praua facta:confi der: as laborem, & dolorem. Pro dolore cum ds caas, indiz 105 : cues ; canatura eft, uteum nulla "Me latedt; uetid cernat: gH e cogit xquitas eum patrocínium míferorum fufcipere. Sic ipfe fibi praeícripfit , hanc fibilegem tulit, protector effet míferorum,illatas iniurias refpiceret; pater efTet orphanis. Haec to: - tius uerfus uera fententia, Cuz quidem ín tralatíone Hieronymi perplexior eft, . habente; Vídes quíatu laborem, & furorem rcfpicis,ut detur ín manu tua: tibi rez -— linquanturí forest tui: pupillo tues: factus adiutor, Nomen Hebraicum n37^ chele: forti, fed] pro aas uere red furorem, hoc tum Masa non inuenietur.. X cóntaeuidine fua;ut feefus impiorum cómemoraffet, w€— dius | quog; prouidentiam peneíncrepaffet, demu prouocat ad uindicta, fubet; orat cam attollerefefe,norínt omnes uindicem adeffe, Brachium haud dubium quin (it pro poteftate,qua improbi contra |:probos utuntur, Et haec precatio qualis illa, — ''elumfrange manuPhrygij pradonis,& ipfum . Pronumfternefolo. Secunda pars obícurior. Queretur peccatur illius, & non - inueníetur, Dicitur enim in fonte , Quzres peccatum illius , & non inuenies, He: s brzis interpretibus quibus ego alfentíor,eft fenfus;Ita peccatores, impf], díuum, er hominumtg cotemptores deleantur; extinguantur,ut fieos requifierís,non finu? quam. Siteorum tanta profligatio,ut nemo eos em ovra icu ítà delean;. | AV GYSI B.V GXgG ENARR A T. Dominus regnabit infeculum feculi: peribitis gentes de terra illius. Moe (s Pfalmis epiphonema, propofitis fceleribus, & iniurfjs, quae fiunt contrainfontes, in terrís , díuturnam ímpunitatem impiorum fz»pius quefti, tum demum uelut exauditi , ínterítum eorum uaticinantur , fuper eorum ftrage alacres exultant, Quantopere gloriam Dei,uiolentijs rapinís,afpernabilem,cons temptibilem, de qua male homines fentirent, fecifTent, tantopere crefcere, predi, cati, celebrari, ex eorum interítu. Regnatigítur Deus, regnat,uíget, habet impe? rium terrarum,domínatur rebus humanis. Poteft,& uult uíndexeffe flagitiorum, Nemo iudícij eíus feuerítatem quantumuis fortis, praepotens, effugiet. Huic folí eloría reftabit;utaít alius propheta : V iuit Dominus, quia mihi curuabitur omne eenu, X omnis lingua confitebitur Dominum. Js erit uerus , is eternus Impera: tor, lícet nunca peccatoribus contemnatur, ín dedecus eius occidant, rapiant. In feculum feculi, melius & ad intelligendum facilíusIn feculum feculum;in ctatem io queq:cemen auditam effem attendetauris tu confirmafti timentes ,auribustuísat4 — rzparationem cordis eorum audífti, — :runque transferturáSeptuagintatmud(e — )ra : qo l0 roc OU UNI mm ox gt parare, & frequentius fonat ftabilire , confirmare. V't illud E(aiz , Erit mons ini praeparatus ín uertíce montíum , IVlelius : Fixus , ftabilitus , impofitu: us montibus, A oe ee ÉL rium , fupplícationemQs eorum perfecifti : tentis , beneuolís audifti, INon eft igitur | —. Verbum Hebreum v3 Canan, etfi p pra Det IN PSALMVM x. Judicare pupillo, & humili;utnon apponatultra ma- gnificare fe homo fuper terra. III 3 Vdicate ad fuperiora refertur. Exaudifti inopes, miferorum caufam fufcepifti, lou íta" nimirum ut iudicares, iudicium faceres pro pupillo , fententiam pro miferís aduerfus rapaces , uiolentos , homícidas ferres : iudícium, feueritatemqg tuam contemptores illiyímmanesq; beluze,genus humanum uaftantes,experíren? tur, D'efignat igitur letalem fententíam,pro pauperibus latam contra improbos, Humilem dixit; Hebraice 55 dak; pauperem, deiectum,attritum:is Graece dicitur sumdie lingua Italica ufurpauit,uocans 'Tapinum,pauperem,mendicantem.Hunc Hieronymus díxít oppreffum , refpiciens fignificatum , quo defignat, attríitum, comminutum, Quod Latinus díxit,magnificare, Girzece weyaMvyap ; gloríarí,info: leícere, Hebraicé Y^ atoz,fuperbire, terribilem apparere.Idem a principio pre» cabatur , ne fua lenítate perficeret , ut peccatores magis ínfolefcerent: nuncait ita Deum feuetitatem fuam oftendiTe , ut finem iniuriarum , atcy omnis ínfolentiae coégerit eos facere, Poffet autem iuxta linguam Hebraicam,efTe fenfus,exuerbo aroz,Non addat,non apponat gloríari homo fuper terra:aut fecundum Rabi 5a7 lomonem , INon addat amplius exterrere , conterere, affligere hominem de terra: utuerbum aroz, aut fit tranfitiuum, aut non tranfitiuum,non uaríante fenfu, INoz menhomiínis efthocloco VY38 Enos,quod fere femper ín malam part accipitur. JAYNSCRIPTIO PSÁL X. TN S. e Lamnazeach ipfius Dauid. uictoríale, Viictoría eft contra peccatores, contra Gi; Caniít Iouem contra fuperbos e -Joantes , e/z:9«v 9o ucluti (i bellum Deorum contra Gigantes can arma fumpfiffe, pios defendiffe, eodem atq fup riores pf: | ' oda,authymnus,ín laudem Louis ;feruatoris, iudicis aquí,res humanas guberna tis,coclituscp refpicientis,poenam de conteptoribus fuis,decp iniuftis fufcipientis, PSALMI. X. EXPL-—A. NATIO N Domino confido, quomodo dicitis animx mex, x Tranfmigrain montem ficut paler? —mewV OD dixit, In Domino confido, eft proprie ín Hebraico idiomate, DA W In Iouem confido , Iouem Ípero adiutorem , ín louem fpes omnis [is AVOMVST-EVOGOVBE ENARRAT. rí, quinefciant maíus fibi paratum effe perfugium , fortifsimas legiones auxilio uenturas, Dicuntanímz cius, Ipfemet Dauid uelut auícula exterrita fugiat, Et autem Hebraicé "^at zippor:id fonat quidem pafferem, fed & omnes generatim auiculas ut Girzecum sa$i« , nunc magís quadrat auícularum figníficatus,ut dicat, T ranfmigraín montem, ut fugere folet auicula , audito ftrepitu, fyluis fefe occul tans, Quísigiturhic eít,inquit,quí me iubet tímere,pauentem,trepidantemqy fur gere?An mihi letíe przcfidium*an fpes inanis? Quoniam ecce peccatores intenderunt arcum :-para- uerunt fagittas fuas in pharetra ,ut fagittentin obf curo rectos corde. )Ro pharetra eft v iether,non pharetra, fed neruus,fiue chorda arcus,omni; bus teftíbus.Chaldaeus pro eo ^1 níma,nempeneruum, Híeronymus quo - que pro pharetra , pofuit neruum, Et RabiSalomon uerbo Italico ínterpretatus eft chordam arcus. Recte ítag; dicitur eos paraffe fagittam fuam , fuper chorda, quz fit ex neruis, inde neruus appellata. Parauerunt, melius Hebraicum, ut f2epe monui, 52:53 conenu,firmauerunt, fixerunt,ftabilierunt, Et pro fagittas numero EA es f multo,eít o^ chizam,fagitta unica,ut hinc nofcas,chordá,feu neruum;non pha» retram, qua multis fagíttís completur, de(ignari.- IVlanifefta eft ígitur tralatio de homicidis infidiantibus, latebras fouentibus, cuí noceant expectantibus, Ab im; pijs ut eft Hebraice, parantur infidize , hís noctes , díescp cor ínquíetum , impa/ tienscy eft, Iuftos,& pios;pro inimicis habent, Defignat ením contrariz religio? nis, acfactionis homínes , qui delere pios femper paratí effent rclígionemueram Hebrzorum euertere, Jufté eos appellauit reshaim , impios, eis autem adueríos, rectos corde. Inter hos moribus uitatg difsidentes,femper pugna, odium immor? tale, Obfcurüm dixerunt Septuag.cxodv,, cum luna obfcura eft,cum filet,tempus - infidijs opportunum,fubluce maligna. | p D Qe e X et : : P s 0 que magis religioni , quam regno conueniunt, Quanquam etiam illud regnum 5 crteligionis erat prafidium, Quod fübijcit, Iuftus quid fecit ? duplex fenfus Auen/ dre, Euertiftis,ait;pietatem;bellum contra Deum fufcepiftis ; at Deus cuius ín WINMQTATE, [ES PEN M — - Quedautem aít;Palp probát,perpendüt,examinát. Ivdqg uáttadie rboTHRos troaeobhR ei eee fh. Et Hebraicum eft in^ ibe chanu,probant;fcrutantur IN PS4LMVM XL 113 ccelo fedes eft , fumpfit fcelerato ex fanguíne poenas, INoniuftushoc , fed Deus, cuíus immefa poteftas, fecit. Quid ením potuitiuftus,rex píetatis protector, quid fine Deo,contraueftra agmina potuiffet? At Rabi Salomon : Vos uos Ícelerati, ueftra hac omnís impíetas, Nam íuftus Dauid, quid fecit? Quid expectes aliud à iufto,nifi facta íuftitize,& eequitatís? V terqp mihi fenfus probatur. Dominusin templo fancto fuo,dominus in codoíedesems. —— Tyss po£fis,carmínis ordo díuinus,In impios inuectus fuerat, uaftitate, ftra gemq;,quam edunt ín terrí s,píos,ueramty religione perfequentes propofue rat,fuperbía eoru oftentarat,querebaturc eos legé Dei , mores inftítutacy diuina uaítareinunciuxta ritum fubijcít,INe dubítes,ait,ftat fua cuíqs díes , & ineuitabile | tempus. Eft;inquit;qui hzccernat,tametfíi reenum eius terris recedit, at omnia tame uídet:utqs ait Rabi Salomon, V ídet,fcittg fa&taueftra,folium eft illi celfifsi mum , at oculi uos cernunt ufque ín terram. Datigitur Poeta díuínus epitheton, rcliquis Poetis ufitatu,. Semper apud Homerum,atq Hefiodum eft, vine Aper? turmae Superi cceleftía templa tenentes. Eft & illud epitheton diuini Graecis Po 5 tis celebre; ivevoze, Iupiter latiís *. A Ld Ld "TJ (d íma cernens, V enufte igítur,X poética figura , re num fedemq; Dei uocauit templi, quéadmodum Giraeci Poétae dant illi domos ccleftes.Et Ariftoteles de mundo loques,Cuius,inquít,fuprema pars ef Lopez foy v6 9$, habitatio Dei. )uoniam aute locus ílle fanctífsimus , ab omní abe difiunz &ifsimus , ubi Deus ab animis beatis , à Díjs immortalibus colitur , & adoratur, re&e uocatur templum : declaransq; prímum fubfjcit fecundu, Domínus in ccelo cendum Latine,D lo fedes eius.Sedesa fedes eius, Hebraifmus eft. Qu Oculi eiusin paup interrogant filios hominum. orfum enim referas nominatíuum,dominus ? Dis elo fedes: aut,DDomínus in templo fancto fuo,ín ccc/ atis ei Oneftín fonte,pauperem,fed duntaxat refpiciunt. Oculi, inquit, eius tefpi; ciunt. Eft quidem in coelo thronus eíus , aít , at inde defpicit omnia, C)uod Poéctade eodem Iouefimiliter canit, Cum lIuppíter etherefummo », * L4 Á Ld Defpiciens mareueliuolum,terrasty iacentes, Littoraty & late populos.ficuertice cceli — Cenftitit,& Libyz defixit lumína regnis, ebrze cíus ínterrogátfilios hominum,Sept.diíxer 5e, : Ed LÀ minu,palpebrae,nimi — Deominusinterrogatiuftum, &impium.Quidiligit — unt fera (a 14544 4. "DIMDOFRPTHU IC Ce o6 4 É .Hie2 ronymus quoq? tranftulit, probant. Dicendi igitur, Oculi eius, índagat filios hos. rü oculi,lumina,acies eius defixa eft ad cótempládas res hu4 -manas,Hacde caufa,ut dixi,uocatur àPoétísiwime longiuscernens. — — — A ni E E | J i 1 i | | i E | [ | METUS | 114 X vVGVsST àRVGoVB ENARARATE mus,ínquit,non eft quemadmodum liegnei philofophi ferebant ,otíofus , dormi; tans,res homínünegligens:ímo uero Ícrutatur , exacté requitit , quid iuftus , quíd impius agat, Nonlatet eum (i quid impie,fi quíd íufte fiat ín terrís,Sciendulectio, nis Hebraica ordíne effe poffe,qualem pofuit Hieronymus , Domínus iuftu pro; bat,impíum aute, diligentem iniquitatem odít anima eius Hoc Hebraeis quoq; placet exponétibus locu, Deus,ínquit,probat, tentat íuftu, quemadmodu tenta? uít Abraham, ob, ipfum quod prímu homini: Adam, Sí patítur aduerfa iuftus, non eft negligentía Dei, fed probatio , examinatio. Vtaurum (inquit Salomon) probatur in fornace ienis,fic iuftus ín fornace tentationis, Fitin aduer(íis toleran4- dis fortíor,melíor,illuftríor,prudentior, C'uos amo,inquit, corrígo , & caftígo, Er, Qui parcit uirgze, odit filium, Cum impíjs fecus fít, non probat,non amat eos Deus, non corrigit, nó emendatuti filios,fed prorfus odit,execratur , deteftatur, abíjcít,afpernatur. Jufti tentantur,probátur:impij, € quos ad omne tempus pec care íuuat;odio habetur. Cognofce difcrimen inter iuftos,atqy impíos. Saepe prez muntiuftos aduerfa:ne putes hancDei negligentíam,qui nefcíataut (cíens,& pru dens contemnat:eít probatio, examinatio,correctio ut meliores euadant. Omnis (ait Auguftinus) malus ideo uíuit , ut aut corrígatur , aut pereum bonus exerceaz tur. Exercentur igitur boní, Anímaautem eius, animus, mens [Dei maxima,lumt^ nofifsima , rerum cunctaru capacifsima, impios odío habet, INon curatan emen: dentur,funtením incorrigibiles,ínemendabiles : l'anquam deploratos, & perdi», tos contemnit, Beneficium ioítur,non fzuities eft tentarí;uexari. Ordo itacg uerus lectionis Hebraice eft ís,quem modo retulimus;confentientibus Hebraeis, Pluetfüper peccatores laqueossignisS&cfulphur,& ^ — fpiritus procellarum pars calicis eorum. S V per peccatores, Hebraice, fuper reshaím, impios , ut refpiciat Crigantes ílfos quí manibus magnis refcindere ccelum conantur , aut quí pofuerunt ín coelitos fuum,impíos,blafphemos,contemptores, Contra hos,(urcanítSibylfa de fupre; mo tempore) immíttet cceleftem ignem, & fulphurisamnes, Btquale Poéta no; i e Oe DU. - MEUONUSSUIUNEEA NETS N " fter Í»pe cum facris Poetis congruens , (ab ei nía pene funt mutuati) de impiseildem, . — — 2C Fulmine deíecti fundouoluunturinimo, Et, - Ipfepater medianimborum ín nocte , corufca Fulmína molitur dextra , quo maxima motu 'Terratremit:fugere fera. vm : : Sciendum quod Sept, tranftulerunt a«ydas, laqueos , uocem Hebraicá &^hi& pa; RAMIS a mata ccelítus eft, Lapides ful phureos , Carbones prunasqp fulphureas congeftas, ...«cengelatas.Has Poéta canit Deum immiíttere ín impios, Vide genus fupplicij. Et : EE 2 PECUN 2 ERIS, an: uodait Spiritus procellarum:eft Hebraice,Et uetus tempeítatum, Ventus,tem2 . peftas, UnETI hinipeme KNEOHUGEPEA MUNDO EU d : ; t É B s E [a : 3 L3 ui g VEBUISESPAEATAOIYIEA: c iiuy UT mpra pae i " NOUS IN-PSALMVM XL 154 peftas,procella:una, ínquit, ruentin eos lapides fulphurei, ignis , uentus , tempe? [tascp,& procella. Haecerit pars calicis eorum; Calix figurate in facris literis uos catur guftatío, fenfus experimentum, Dibere, hauríre , guftare fupplicia dicunt, Hac,ait;bibenthautíent,experientur, guítabunt. Calicem uexationum ínuenies in facrís líterís,Et Chriftus amaritudinem , fupplíciaqy fua uocauit calicem. Cali; cem quem dedit míhi pater,non uis ut bibam illum ? Quod dixir;pars calicis,pro Girzeco uigns parte; Hebraicum PTà menath,di(tributio;numeratio,fumma. Haec ait fumma eft eorum , que guftabunt,experientur, fentíre cogentur carbones fulz phurei,ignis,tempeítas atra, Cuibusomnes fere calamitates continentur. - Quoniamiuftus Dominus, & iuftitiam dilexit: equi —. tatem uidit uultus eius. «a, Vultus eius uidet -— rut Ad aerea t, iciubfi pictg e & ef €? x braico le&tío , aequítatem uident, 9238 panemo,facies corum : ha | J. t panemo , fit SA ILMI I LXDEAX. 9 : : ; BÜUAT-1IO. : ) monuimus, clariora erunt, ueriora. Pro infinem,lamnazeach , ad T2578 canendum carmen triumphale.. Bft, ait,hoc quoque carmen uíctoríale, - eRissinn. Bitexclamatio, qualis uictoris exercitus, Secundum quoque pro octar uadicendum.Super octichordo. Proponítur genus carminis, GCquibusorganis — — muficiscaneretur, Anbarbíto , an cithara, an cymbalo , an tubis aut cormbus, Quz omnía memoranturin Pfalmis,ut, In decachor x EtIncymbalis bene fonantibus, &, Laudate eum ín fono tuba terio, & cithara. Laudate eum ín tympano, & choro: L organo. Laudate eumin cymbalís benefonantibus. : M ei n AN 5 * € Rx s ape Ro ! ocoomníaferegenera mulices memorantur. ]tacy títul us fere dicit , quae Pfalmus precipit. Adlaudan2 dum cum octaua. pfalmus quem nunc protuli,ínuitat ad laudandum uarijs inftru/ Coe RD ue o oU oc 2 mentis, 102 A VG VS. EV G V-B. s edem 1 mentís.Hocin exordiis pfalmi fe fa&uros oftendunt, cum predicunt, Ad laudan; | dum,tríiumphádum,cum octichordo. Aliquis alius pfalmus cum cithara,aut cum cymbalo, uel tympano , utuídebís in principis aliorum pfalmorum, Hzc funt j longe clariora, & perceptu faciliora. Etín hacfententía funt Hebraei, INam Chatz ] dzeus paraphraftícáe declarans octauam , "23 Nina iia VY alkinora , detamz J naía nime,Super cithara octo chordarum, Eadem refert Rabi Salomon, AuenE? | dra quoq; nomínat mufica ínftrumenta,quz fub eo nomíne defignantur. Eft pfal 1 mus ín Iouem, iudicem eorum, quae fiantínterrís, Et quafi "ppetare cum ades li : | uelut nofter: O qui res homínumq; deumtg i | Acternís regís imperíjs,& fulmine terres, Canítomnia nutibus c cius ;s die fubie: j cta,imploratauxilium. a GQPALMIXLORXPLA- E E is I 9. "m VAluumn me elc pee quoniam Pádes fzn&us, quo- et | niam diminutz funtueritates à filiis hominum. | mrczguesBFECIT fan&us, duplex fenfus autipfe Dauid fancius,píus,De UBI cultor defecit, fefTus eft tot íacommodis iam fuccumbit, labitur, ui? IL] Vres,animusQ; eum deficiunt, Quapropter tu fer opem, adíis propi» P S tius, labenti porrige dextram, Autiuxta Hebraeos, omnia me mala | E ntes circunftant, Deferuerunt me omnes, Vel, fanctus fentit cum hofti E. | bit Omnium Ifcaelitarum coíuit coniuratio. nonimprobos: modo, »fed probos quoq in focictatem afciuerüt. Etíá bonorum animos ab amícitía mea auerterunt, | Tu folus fuperes;ait. Quod ait, Diminutz füntueritates:in fonte vB pafu,defece runt,quafi cuanuerunt. Omnes,ait Rabi Salomon , mentíuntur contra me : ueftíz gantqj focos,ín quibus delitui renuntíantG ipfi Saul.Bcce Dauid, inquiunt,aufuz oiít,latítat apud nos. Defecerunt &Yvat emunim, ut eft Hebraícé,ueri ates; aut fi^ deles , uttranftulic Hieron. Defecerunt i Sciendi ta fermonem He: poffe, Tanctus, is Hebraice cft on : xeficium przeftaret, Non adeft quif? umani vi bitum preftet.(QQuoniam dimínute funt ueritates,fublatifunt iunt, noníun rave füper terra, Prior tamen fenfus probatur PIA VIP RHENO IIECEEHU OT T - e Nanca BRORaiUG: idi proximum füuim; labia dolofa, uo E c IB corde& cordelocutifunt. B cou Vs red fept. irs quod B bruc Ne aue ,médacium lieron, ios —— d tulit fruftra:fed melius mendacium, quod Chaldeusexprefsitponensproeo .—— — N^9'7 fikra, mendacium. Queritur ením eos aliud ore loquí,aliud ín corde celare, : Cuitemodi homines Homerus ufcy ad inferos fore fibihoftes dícit, pro proxímo : . eft nz reehu , fonat quidem proximum, fed & amici, » queríturg cos loqui pro2 xímo fuo fal(a. Quod dixit, labia dolofa: :diftinguendum eft, ne íungas fequenti, z Labia dolofaín corde:fed,labia dolofa (unt eís,dolofa Hebraice m?nchalacoth, - E e J"adulantia, dulcia, mollía:eft eis os adulans, Vox quidem: amíci;at fubeftin pectos : us In corde, ; € cordelocuti funt, Hebrairecte mihii - piden, : : | cue : IN PSALMVM XI EN Duobus cordibus loquuntur, propterea duplícauit cor cor.Sunteis duo corda,os quod modo coram me dulcía fundebat,paulo poft cóuerfum,fundit acerba, atro; cía,díra, Duplex anímus, duplex mens eis, duo corda, due mentes , nunc placída, poftínimíca,atrox, Duobus cordibus, duobus anímís loquuntur. . Difperdat dominus uniuería labia dolofa,& linguam magniloquam.. | Abia dolofa, quemadmodum dixi; "ven ditsesdi, idle dofeacaiotfa, palpantía;propterea dolofa, ,fraudoléta, Difperdat, Hebraice fimile quid, P2? íecarath,interficíat;perdat, amoliatur,euertat:eftqg uel imperatiuum,uclfüturum, Efferuntenim Hebraei quemadmodum Graci imperatiua , futuris : Chaldeeusqg paraphraftícáe adíecít , l'ollat Deus de mundo , uniuerfa labía dolofa. Mlaxima ámprecatio aduerfus maximum fcelus, Línguam magniloquam,Hebraicé,loquen . tem magna, Quz fint porro haec magna , declarat inferius, Innuítígitur non tam infi diolas, mendacestp, quam Iupetbos, arrogantes, minaces , crudeles , prora; ctos, inflatos. Línguaces;procaces, Owouaysteum 9v. hos item redi dícut pye vvcap magna fpirantes, Et coclum terrítat armis uetofa ín lingua, Det libertatem fandi, flatusqj remíttat.DDe Turno Drances, At Turnus de Drance: Largaquidem Drance femper tíbi copía fandi. Latinus larga,Hebraus, magna. llle [og nofter üperbid arrogantiam, inlolentíam defignat. Qui dixerunt, Linguam noftram —— labia . noftrai nobis funt rue nofter cec eft? SRI ORE ;quod infi enís poéta de Heectum multiplici populos Íermone replebat, s Quod aít; Labia noftraa nobis, Hebraice, Labía noftra nobifcum funt, Eta Grae : cé, (ed Latínus non rectéztyény pay zug. sip. Labia noftra apud nos fant. Eft,ínquiz unt;nobifcum eloquentía : nos domíni loquendi ,poffumus qua uolumus loqui. ! Habemus fermonem ín poteftate. Infignem igitur eorum fuperbiam, infolentiatg co defcribit. Contumelíofos,intractabiles oftendit,eenus infociabile, m xw miferiam inopum,& gemitum psperunse nunc | exurgam Rhetdonunds - — — - Ponami in falutar i fiducialiter: agami ineo. -- h : 3-ns píalmorum proponentium príus rapinas, c cades, aiokatapig: biu XX ptem ue p boe PGDem ue Dei propentemty: ad CE (cou e doa yv pe d cit, admodum fepe dixi;quos omnía deficiunt;nifi Deus adit propitíus.Itacp eofdem voneper & pauperes. Ecce f igitur Deusnon dormitat,non defpicit.acgligiti rcs hominum, Aduertendum. -quod in hoc uerfu quoque eft , non de fequen^ i , fiduciali iter ap inne eo. Quvdudis Ponam ín falutatarí; ^ eni aia ndm dim iA qoae te nd; 1 j it M i j Hd E " pmre Lipa c. UAE EE E ETE —— 'ANTÓ RM Nu RU TEE S AARAU. dem LE EY eroe ET AV oG VST. EVOGyL ENARRA T. cft;ponam pauperes ín (alute;in loco tuto. Mirum enim cur Septuag.transferant caliexpalutare,quod eft ^v^ ieshua;falus;íincolumitas. Quod autem ait,Fíduciaz liter agam in eo , Cirecum magis refpondetad Hebraicam, auéinoiaGuos, audacter loquar,íuxta Hebraicum te faphiach;infi ufflabit,fuperbé,arroganter loquetur. INon eft igitur per prínam perfonam , fed tertíam, Refertur iuxta Hebrecos , ad eum qui feruatus fit,qui erit ín tuto. Quem Deus ponet inloco tuto, Ego (inquit Deus) ponam eum ín ftatíone tutifsima, Loquetur audacter contra hottes , nihil amplius trepidabit,níhil extímeícet, fiducize,fpeícp plenis, Poffet iuxta AuenE(^ dra,referríad eundem ipfum Deum. Qui eum erípiet;ponctín arce fecura,loque, tur pro eo,aut loquetur ei ipfi, quem eripuit : promittet,promilfa feruabit;imple: bic, Deusloquegur ei, & quz fueritlocutus;adimplebit, Bot fubijcit: Eloquia Domini,eloquia cafta, argentumigne exa- ws er EN e— minatum,pro Datum terrz;purgatum feptuplum. c AftaHebraice PY? tehoroth , pura, munda;cafta. Qua loquitur Deus, - Ainquit;uerifsima funt : caftifsíma uerítas. Et (utínquit abi Salomon)penes cum eft facultas adimplendi, qua loquitur,quz pollicetur. At eloquia hominum, cor, fornax, focus, ut dicat, Purgatum in fornace, in terra; ex fornace,t terram defluens, Aut íuxta fenfum aliorum,probati iafe;ipli terra", omnibus hominibus , uniuerfz terre probatum, Sed-fuperiora meliora. Chaldaus enim ft "tendat rítum excolantium metalla. prefsit,ad Hebraicum, feptem uicibus, ctam dixit, probatum in tia uoddixit,feptuplum,C pties re "Ernabís nios , ut Giraece diaqvadfoa: ipic. fecus Hebraice evan ti(merem ,cu/ itodies,feruabis ea, Tu Domine cuftodies,feruabisty illaipfa eloquia : imple bis, autrepones promiffa illa tua. Habes parata;repofta,míferís,ac pauperrimis, — utait RabiSalomon. Repones ; conferuabís eloquía ,acpromilfa his quos nunc — Tecierati perfequuntur. Fic Ieáio ef? quoq apud Chaldeum vu*oern tinteri num , Conferuabís ea iuftis. AuenEfdra quoq aít , Seruabis ea. par eft referríad: «n ^ . - N : s 5 -- AE Sara AERE : CGU e Ll Qi 'uod ucro fequitur , Seruabis nosa ceneratione hac in eeternumt : ; QD ENS ERRAT M MIpa pe RENE : 2o MEC uu n oU m A z IN PSALMVM XL T vecte hoc fubijcit, Deus conferuat,habet repofta iuftís promifTa, Propterea Orat, utínterea ab omní calamitate fubducantur, a ageneratione hac, ab hoc feculo fcele; rato,ab hacaetate flagitiofa:ferues, cuftodias,ut promiííla tua,qua parafti, confe; quamur.Exprefsit etíam hoc Chaldeus,Serues nos ab hac generatione mala, Cuz ítodi ínopes,X pauperes ab his,quí fuperba, magna, inflata loquutur,quibus funt labía dolofa , duplices animí. Haeczetas, hocfeculum pefsimum nunceft.Vlagna nunclínguarum,gladiorumqri impunitas, Quapropternos tuere,fouc,amplectez re,defende,ab hac homínum prauitate,a pracfenti fuperbia,ut ea,qua feruaftí no, bis confequamur, Aut quoníam feruafti, repofuiftibona quadam, quandam ín2 cognitam , oratíonecg ínexplícabilem f felicitatem, po cuftodi , conferua nos ad hecbona. — E scircuitu impii ambulant: fecundum altitudinem — tuam multiplicafü filios hominum. Anta efti impunítas, tantus numerus malorum hacztate fcelerata,ut quoquo ES uertas ,ín eos offendas, Etut díuus Petrus de diabolo , Circuit querens quem deuoret, Ec Satan apud diuum Iob, Circuíui terras,& perambulaui eas. (ic iino, impíos miniftros eius aitomnem angulum euoluere Y uaeari, nuí? quam non prz'fto effe ut rapíant,interficiant,O tempora! O mores! inquit: iufti2 1 tía terris exceísit,uis,audacia nunc triumphant,nufquam tuta fides;nihil intactum crudelitas relinquit. Impíetas,arrogantía, fraudumtQy omne genus dominantur, Quodautem dixit , Secundum altítudínem tuam multíplicaiti filios hominum, fecus eftin fonte, 938 "32? n^? 93 kerum zulluth libne adan, V erba ambigua, | eatg: mt ultarum fent entía: um, Rum nonnulli accipiunt (ut pafsím fignificat) mul^ t ox, zulluth ducitur àzalal e conte2 idihem qua pe exaltauit me, promouítty in Regem, ,eftd e E hominum, quía uidelicet inuident , exeduntur , íncenduntur inuidia s hi T7 qui ín círcuitu ambulant, Propter inuidiam (inquit abi Salomon) quod ocu/us corum liuidus eft , cum meuídeant ex rure , pecoribusCp pafcendis aliumprumin R«gem, exhumililoco ad maxímam dignitatem prouectum, Euectus eftunquit, uir defpicabilis , ut illi iudicabant. Eftalía interpretatio , quoniam zalal , fonat etiam deuorare,deglutire, Etrum;putant efTe mutatis líterís,quod fepe lit,qui diz citur &^^-rem,nimirum rhínoceros ; In círcuíituímptj obambulant,(icut rhinocez ros,deuorare filioshominum. Hac interpretatio Chaldaei quoq elt: fed pro rhiz nocerote ponít Rv377 aluca;fanguifugam. Interpretaturgy,In circuitu ímpíj amz bulat,(icut fanguifuga, RV: I3" vienes mrT^ quee fugit languinem humanum. Hecinterpretatio fortaffe uerior, & ad totum píalmum aptíor, Baepe enim ín hís carmínibus fanguinartj, crudeles, leonibus, tauris rhinocerotibusty comparátur, z Hieronymusi in fuo pfalterio ex Hebraícauerítate iuxta prímum Hunc. reddi dit, Cum exaltati fuerintuilifsími filiorum hominum, Sedhun | ex Debo intelliges fi referatur i in Dauid, | 120 | PSALMI XIL EXPLA il NATIO : | j : hi ; | 3 : : l zeEs v 1C pfalmo coníuetus títulus eft pracfixus Lamnazeach, ad trium, t i e ; : - : : ji phandum,canendum ualíde,alacriter:tum dicitur effe pfalmus Dauid, 1 i Oratio eftad fummum Iouem,quem in principio appellat:orans quas r ! p leín füís pfalmís, quos hymnos uocat; Hometus in píalmo ín Iouem, 4 m [3 " E j 1A dgv ovra xpovid 4 xvdise pieytste E n LÀ » U E il : Sis placidus quí cuncta uides,uenerande fupreme. Implorat eius auxilium, cupit przfentem effe calamitatibus , quibus eft círcum» : uentus. Nifi quid auxilij ab eo fit , futurumut hoftes eo fuperato trophaeum ftaz 3 tuant,exultent,ín omnes partes nuntíos uictoriae dimittant,infolentergloriantes, — Hocautem futurum fi diutius cunctetur , expectet , conniueat ofcitanterG negli cat.Itacj prímam uocem quam tulit,increpatio eft diuina tardítatís,quifciens,& p e EE PnN THE EEEEEo Iria Dh T T - M TE dde NET 4 D E Ere MU Emp C ir A Ir Em e a I aom f ETT - TARTE AT EIAS "1 prudens , píos uexati (inat , impios , parta uictoria , lztarí, triumphosQqg agere, E p omnia fuis uiribus tribuentes , nihil (ibí refiftere poffe iactantes, Vbi igitur ora» 1: i tionem habuiffet, uelut propheta;certusq; preces fuas exauditas,redit ad alacrita4 E l tem,(übi falutem,liberationem promittit. | : | 1 " : | E | Squequo Domine obliuifceris mei in finem? 1 D : Qo E — . cca 3 | ufquequo auertis faciem tuam à me; dE D: CEN FINEM,fons, n? nezach,perpetuo. Etpro eo Chaldaus, s v Menit eser sacar y Pete rain wit AT t qti all arineapR dn ye E e Jl war? infecula, Cur perpetuo mei obliuifcerís? cur perpetuo im2 NSTA memor es noftrizNunquamneleuari obfidione fines? : 6 O pater,o homínum,Díuumdq; zterna poteftas. M ey eii. INamq; alíud quid fit,quod íam implorare queamus, E E Ed E INifi(aiunt Hebrai)tuleris celeriter opem;in eam fufpicionem cadam;teres homi2 num neglígere,& uelut homínem oblíuione capí. Hoc; multi mortales credídez runt, Et fuper cardínes;inquiunt,cceli ambulat,ultraflammantia mcenía mundi, Deum nec habere, necfacefferecuiquamnegotium, ^ Opísnonindiganoftrz, maieítaseius, Talíamortales fepefufpicati lunt, — minem AG SCHAUT VE LOWUSERERNVE E FE Tp VT GREG «d - Lm ERI IET SH DIS - " trm mm mn e E os ur 468 S ia M i » AVERTIS FACIEM]JRéfoluit figuram qua Hebraicé dicitur eodem fenfu,abícondis faciem. Faciem autem dixit abícondi,ab humanis fumpta figura, quas;aut odio habemus, aut contemnimus, ab hís oculos auertímus, fiue non ua2 lentes afpicere, odio abducente, fiue contemnentes, Ac quos diligimus, libenter item, fzpiusq; reípicimus. Multo grauius eft, cum principes faciem abfcondunt, cim interdícunt , neín confpectum eorum ueniamus , aut ipfi ultro fefe ccelant, Hxc per tralatíonem Deo tribuit Vates , datis Deo , moribus terreftrium princiz pum, Qua figurain contrarium Latinus defignans leetitiam;uoluntatemqg bene4 FA KS un pr RESDBPETUE TREE REEF TE pu m "Divae" faciendi,defuo Ioue cecinit, — à : z- Ollífubridenshominumfatoratgg Deorum, — c E e — Vuítuquo ccelum tempeftatesqs ferenat, Víquequó ponam confilium in anima mea, dolorem | incordemeoperdiem:? | -- : — Víquequo exultabitur inimicus meus fuper me? B E A e Dem c - Quiater 1 ert, VENUE IN PSALMVM XII eum Vater inculcat uíquequo.Ponam confilium ín anima , eft follicitari timore Q cura,pauore. Ingeminant cura, díctze, quod cor urant,Giraece posta, quád pafcantur,uorentQj membra. Confilium acerbum,;pauorís plenum, Curam atro; cem,curarum fluctuat zítu, Quadiu,inquit,folicitabor? quem ad finem excrucia; bor: Etcure triftes animum ob(debunt? Vltríces pofuere cubilía curae. Declarat fecundo, quod confilium fentíat, dolorem ín corde meo per díem.Ecce confilium, Inftantibus undíq; malís, immínentibus hoftibus atergo , metus animum excru» ciat, Et quéadmodum Girzeci explanant,Nouí,inquiunt,o Deus,uís me uelut cer? tamínís fpectator,premiorumtp diftributor,multis fudoribus profufis, uictorem nobilius oftédere. At hí quí mecü (unt,arbítrantur me à te derelíétu. Docere enim | prophetam;non quafi feipfum confolante,fed nos monente , ut fi fupplicantes in^ terdum non exaudímur,ne ob eam caufam anímo deficíamus, appellaffegp auxilij diuíni,tarditatem,obliuíonem.Eft autem de pracfenti uerfu. Exaltabitur inimicus incus fuper me. Superíor hoftis infolefcet,eloriabitur,ínuolabit, Hoc fit cun ctan4 - teD'eo,fiunt ínímici noftri infolentiores. — . diabílisqguoluptas. Vt Aquilo toto codlo fugat nubes, ut locus ubí confiftantnon — fuperfit: fici j sejove He reilh i eft,fplendore,& claritate diuina comple;oft de cu de eos clarítate tua, offer fuauifsimam illam oculis meis fue uiderunt ín monte:uifa , ineffabili gaudio repleti funt , utibí perenniter rent , omníum oblíuifcerentur , multo magís , quàm fi loton comediffent. Hanc quzcfo uídeant oculi meí,ímpleantur ea. Quod ait,DDormiam in morte : dífleritur 2 meftuinciipfà quoqui (tis amare, quid íncrepitas?Hancigitur hoftium lae2 E ee ee q titíam. 2e a ras A Vo ST EVOVR-BNARRA T. titiam cpit,orat non díutinam effe. D'eclarat triumphosi in caftris hoftium futu; | ros,filoco cefferit, Qui tribulant me Hebraice "^£ zaraí , uexatores mei ; inimici I | | prementes. Exultabunt,eflerentur lxitía, carmé Etriumphale concínent, Sí motus " | fuero , Hebraice Vas emmot, Si lapfus fuero , fi quatiar , fedibus fecurís excu: "1 t T td n. i1 t j Hu " ji | 1 1 li | ü | E JE in ' i NE un nne In ; mortiferum prolapfum,uere ?exultabit;quod cafus nofter addit ei latítiam, Exulz tebunt ergo, exilient, M memes quifeín lempiternum fecurum íactabat, un « Ego autem 1n radcticondus tua fperaui: :exultabit CcOF | meum in falutarituo.Cantabo Domino,c qui ibona - tribuitmibi. - Varenon extimecat,nd ue animis deficiat oftendit magná fefpem haberein mifericordía Dei.E Hancí nm critatem;reliquosQy a affc&us , quemadmodum Homerus quí pauorem dat cordi, noxdhwresa aquo, cor cerui dicens habere tímidos.Et ille ad fuum cor loquebatuimis pendenteleto, TezAa9: d'a needy » X94 kVVTXQ0U do 7 ai vrAW. amicum cor,charum cor. Ita nunc Vates facer, exultare cor ín falutea Deo afferen da, Pro eezgu, ut fepe monui,eft clarius in fonte nzW9? Lefua,falute, 1E sv, Sere uatore,Salutare non eft dícendum:Sic, Quia uiderunt oculí mei falutare tuum: po tius falutem, aut IE $ V M tuum,Et, Notum fecit Dominus falutare fuum,Salu Dm cerea ue ti m Rer preci pra EE cc T octies DE em EE Ar oan do iir ums LO ut MAL I a LRITTE : EET T. rris dec rto ERE IIO kam tr m T decantatin fine Carminis &zwiy, iam fibi redditam alacritatem, falutem, felicita: tem uatícinatur, Cacterum fuperuacaneo additur apud Graecos, Latinos | Erpfallam nomini D'omiíni altifsímit, REL DE aie jore T a pede T ^ | INSCRIPTIO P$ UE UALEUCIATU T EE DU T NI " ; ; Hecgkdbxenem futurarum a hd denar. eee pocos uiclozistid p— I IPXDUEETEE IE APT per impijs principibus , alterum fuper INabuchdnofor, alterum fuper Titum, qui uterque templum Dcieuerterínt, Nunceffe faper Nabuchdnofor , hoc augu: vENCT MA ^ : tí,coliut Deusuoluit.Simul redítum in patrías terras canit Pfalmus quod de Bas bylonica captiuítate quadrat: idy Chaldzeus paraphraftes fenfit, Quidam Gra) corum referunt díctum contra Senacherib Regem Afsyriorum,qui contrai un Deum fub Ezechíalocutus effet. Sed quoniam non fuiteo temporc populícap | uitas,cuíus meminit Pfalmus, ;teij citur à Nicolao. Proter hancfententíam, | com píjs blafphe em illa prateritorum tem porum generis m ani icolluui por ferémi T e cta, at ecclefia lumina Chaldaeos i imitati, colente: tum mortalil ! TIME tíar,firegno pulfus.Hac Grzcireferüt ad animos.Sí meuiderit inimicus in fcelus - 108€5,& alacritate rcítituere : hanc unam fibi falutis uiam apertam iie "Tubus cordi exultationem , alibi quoqs ala^ Cor patere hanccladem,grauius. nam fepe: tulifti, ER crebrü apude eum n dUsp iip, tem fuam,aut feruatorem, fiue YE $ V M fuum. Ioítur uelut iam parta uictoria, - gulm 3lex inimicis, Ac Rabi Salomon duos aít Pfalmos edídiffe Dauid. fus e | ratur, quoniam Rexille prz caeteris barbaríca infolentía infi ignis , pro Deo habe? T ETEWPIES seg do T5yme TN TTAUITIC TERME WITCEE ; : CySUR STATT S cire doppie ^: M LDNCOODSKLMYM XIII ii | ftítia,& fides,dux fingulares uirtutes, Fidem enim defignat,cum aít, Qui loquitur ueritatem ín corde fuo. Eft enim fides (ut Latínus philofophus definit) fa&orum, | dictorum conftátía:animus fraudibus abhorrés. Propofuítigitur quatuor mi; rum ín modum obferuáda,inceffum;uíam,ut innueret montem,ubi quies optata, | uclut Poéta campos Blyfios nomínauit , appellans eos montem fancium, Tum | íter ad eos exin complexum, focietatemtp uirtutum , abfolutionem : deín iufti | tíam,nouifsíme fidem .Declaransqy apertius, quod propofuit (ubijcit: 1 | Kginon cgit« dolumin lingua fua , nec fecit proximo : | | fuo malum: & opprobrium non accepit aduerfus 1 o... proximos fuos. | | : 1 "eiie ;Quiloquiturueritatem in cerde fuo. Beit dolum, refofnir Ginecum J-uerbt Latinus; :éPaesw, dolum fecit, Hebraicum uerbü eft, 93^ ragal,ducitur apede, defienatqs deferre , accufare,explorare mores , ac dicta cuiuícg, utuitupez res,calumníerís, Inde dicuntur exploratores, t^ 2»va meraghelim, Itacg AuenEf? draaíthocdictum in Pfalmo dereuelatione rerum arcanaru, Quinon egit dolum inlíngua fua:nimírum non detulít,nó accufauft,infamauit »fugillauit, nó explora; tor fuituítz cuiufcj,ut eam produceret,infamarct.Hoc melíus quam quod Hiero nymus:Quínon eft facilis ín lingua fua, Nam ragal,fonat accufare,deferre,ex coz fuetudine delatorü, Propterea fubijcit melius declarás,Nec fecít proximo fuo ma. : lum:nó nocuítlíngua,nó labe ínufsit,no eft crímínatus, D eclarás íd tertio; Et ope | probriii non accepit; Hebraice claríus,Et opprobrium, fiue dedecus,nó 23 nafa, | tulit,leuauit:no leuauit,fumpfit dedecus infamiz cotra proximü fuum:nó ó inflixit 1 notam. Declarauit í iiu: guef fit íuftítía Ffidescy, atq perfectio, quas propofueat, | 1 'reuenitur ad cat .EBlyfios.Id ferc omne dit, innocentía, ign be '2a prox: TX nibilamdeductos eftin conf ignus: timentesautem Dominum eic EE NU ximo fuo;& non decipit. AD nihilum deductus eft,unico uerbo Hebraice, & Gracé ;£dtvorw nihilatur: ut ficdíxerim,pro nihilo habetur.Hebraice 123 nibze, defpicitur, cotemni^ | 1 tur.Benfus igitur, Improbus eft illi contemptibilis , defpiciturab eo , habetur pro 1 nihilo:ueluti coteptiísimas fordes, fcetídifsima cloaca; uilifsimü liesaulinfé exi; ftimat omne cimprobu. Ad. huncclaríore fenfum reddidit Hieronymus: Defpici; tur ín oculis eius improbus. Ecce i igitur alía pars totíus probitatis, ac perfeciionis, - Tumnemine uioles,íuftitia,fidemq; ferues,crimínibus ne círciiuenias dedecus et E- infamianeinfligas;pictaté autem plurímifacias, Etutalío Pfalmo habetur, None : qui oderüt teDomine,odera,& fuper inimicos tuos tabefcebá ? Odio habeas im; piostab eis oculos,animütg auertas:res abomínabilís,execrabilis, (ut eft Hebraiz ; ce) tibi habeátur. ING |quod dicitur ín noftra tralatíone,malienus, & Circe mpi, n Hebraice eft, o3 nimas;abomínabilis , execrabilis; Defpicitur. j;inoculís - eius, ille qui eft abominabilis. Tímentes auté Dominü ügt xríf gcfums | marerüeft,utr magno: honore pietas habeatur, He: e tr íinioni4 bustpp : rit Y rr obtinea t erae rs aute Man ue utu | pius;twexgoben sese E. qn ec I : r bene 9794 setpiuriutear reete t DC PHORIPNPECRU PRI m veh [Document text truncated for crawler view.]