M. Fabii Quintiliani ... Institutionum oratoriarum Libri XII

» ^ cR " " d x P P. 4 - d " - FAODNRRDD SALE SUQNEPEI UR NMIRCOENSNE ] 1 Vo A di wA ia 4, Saga aZ eg ua die eg A Gc ca e a iu Y Eyes E EU E i I i^ i I E ; | D £ »5. V que RS CENE quete Lg jac me P ee iiri ei iraq tt tieni — P ; m uo a PE is me ao VIN- tiliani € Oratoris. €lo- | quentiffimi, Inflitu- : ipe a ; 3. 2T VA | . ERIS E 8. Profis Rob. Steph: an : x D S. Ww M. De Xu. M, FABIVS QVINTILIANVS TRIY- PHONI BIBLIOPO LAE. s. EFFLAGITASTI quotidiano conuitio , vt Libros quos ad Marcellum meáü de Inftitutione Oratoria fcri pferam,iam emittere inciperem. Nam ipfe eos nódum opinabar fatis maturuiffe,quibus compontdis (vt fcis) paulo plus quàm biennium,tot alioqui negotiis diftri- &us,impendi.Q uod tempus non tam flylo, quàm in- quifitioni inflituti operis, prope infiniti , & legendis authoribus, qui funt innumerabiles, datum eít . Vfus deinde Horatii confilio , qui in Arte poética fuadet ne pracipitetur editio , nonümque prematur in annum: dabam iis otium, vt refrigerato inuentionis amore, di- ligentius repetitos, tanquam le&or perpenderem. Sed fi tantopere cfflagitantur,quam tu alfirmas, permitta- mus vela ventis , & oram foluentibus bene precemur. Multum autem in tua quoque fide ac diligentia pofi- tum eft , vt in manus hominum quamemendatiílimi veniant. ] Wee. Amo T PU rude UNW o oopTygu. b odo exiis 3 M. Fabi. Quintiliani -C qN ORATORIAE INSTITVTIONIS jj. bros x11, ad Marcellum Viorium, n PRO OEMIVM, ^s T impetratam ftudiis meisquietem, uz perviginti annos erudiendis iuueni / ^pusimpendera quum à me quidá fami- /' / Miariter poftülarent, vt aliquid de ratione | — — (dicendi componerem;diu fam equidem feluctatusiquod authores vtriufque linguz clariffimos non ignorabá multa quz ad hoc opus pertinerent, dili gctiffime fcripta pofteris reliquiffe: Sed Qqua egoex cau fa faciliorem mihi veniam mex deprecationisarbitra- bàr fore, hac accendebantur illi magis,quod interdiuer fas opiriiones priorum,& quafdam etiá inter fe contra- rias,dificilis effet ele&tio:vt mihi fi non inueniendi no ua, atcerte iudicandi de veteribus iniungere laborem. non iniufté viderentur ; Quanuisautem hon tam me vinceret przftádi quod éxigebatür fiducia quàm negà- di verecundia; latius fe tamen aperiente materia, plus quàm imponeba tür onerisfponte fuícepi:fimul vt ple niori obfequio demererer amantitfimos mei: finulne meme "vulgarém viam ingreffus, alienis demum veftigiis infi «|: crem.Nam cateri fere qui artem orandi literis tradi- Geruntita funr exorfi;quafi perfectis omni alio genere. dodrina; fummj in cloquétia maná imponerent :fie - Ue cotemnentes ranquá parta, quz prius difcimus,ftu diatfue non ad fuum pertinere officii opinati, quan- do*diuifz proftfion qui WM fewfcüod proximü "der vero, nulla ingenii fperatésgratiicirCaiesetiam fines — E. aci 2 D ;^4 Lee ec " H Orator vir bonus, Ld eum Res * . modatusquircgerecó Eo 04 V ToO S N Es ET :: cültaté,fed omneis animi virtutesexigimus.Neqi enim 7 hoccócefferim, ratione redtx honeftxgivita(vtquidá pu . tauerüt)ad philófophos releg; | A. lis, & pu Dm RA dq tuis Y " a wt j ud We 4 P Y il - Y E ERU Y P s | T : 5 Ms d m T Wi LIA M e $s "E p & gest ae d E : n 1 "t MP Lu PW i. I4. —a Ü ES fu vis 1 : F A B. QVINTIL. INSTI T. ORAT. at. I. (7, ks * 2 ceffarias, procul tamé ab oftentatione pofitas:vt operá faftipia fp edátur,latentfundaméta.Ego quá nihil exi- ime arti Oratoriz aliénü,[ine quo fieri nó poffe Ora- torem fatendü eít,nec ad vllius rei fümmá, nifi prace- dentibus initiis perüenirí:ad minora illa,fed quz fi ne- gligas,non fit maioribus locus,demittere me non recu fabo:nec aliter,quàim fi mihi tradatur educádusorator, ftudia eius formare ab infantia incipiam . Quod opus MARCELLE| VICTORI tibi dicamus: qué cum ami-. ciffimà nobis tum eximio literarü amore flagrantem, nó propter hzc modo (quanquá funt magna)digniffi- mühoc mutuz inter nos charitatis pignore iudicaba- mus,fed quod erudié nifeftü iter ad'ingenii lurné oftendit,nó inutiles fore li bri videbantur:quosab ipfis dicendi velut incunabulis per omnesqua modo aliquid Oratori futuro cóferant attes,ad fummam eiusoperis perducere deftinabamus. Atq; co magis,quod duoià fub nomine meolibri ferebá turartisRhetoricz,neq;editt à me,neqj in hoc cóparati. Nang; alterü fermone per biduá habito, pueri, quibus id praftabatur,exceperant:alterü pluribus fane diebus, quantü notàádo cófequi potucrát, interceptü, boni iu- uenes,fed nimiü amantes mei,temerario editionis ho- nore vulgauerant.Q uare in his quoq; libris erunt eade um" aliqua, multa mutata,plurima adiectajomnia vero có- pofitiora,&,quàm nos poterimus,claborata. o A TO . do nato.tuo,cuius prima atas ma * R EM auté inftituimusillü perfé&tü;qui effenifivirbo- nus non potefl:ideóq; nó dicendi modo eximià in eo fa ádá:quá vir ille vere ciui- liis vibes, temen fundarclegibus,cmé- E LISBLTE T! | "2 dare iudiciis poffit, non alius fit profecto quàm orator. - Quare tametfi me fatéor víurum quibufdam qux phi lofophorum libris continétur, tamen ea iure vereque contenderim effe operis noftri; propr ieque adarté ora- toriam pertinere. An fi frequentiffim ede tuftitia forti tudine,temperantia,;caterilque fimilibus differendum efl;adeb vt vix vlla poffit caufa.reperiti in qua non ali- qua quzlítio cx his incidat, eáque omnia inuétione at- . que elocutione funt explicanda:dubitabitur vbicung; Vis Ingenii, & copia dicédi poftulatur,ibi partes orato- r is effe pracipuas:Fuerüntque hac,vt Cicero apertiffi- LibsdcOra, mecolligit, quemadmodum iuncta natura, fic officio | quoque copulata: vt iidem fapientes atque eloquentes haberentur. Scidit deinde fe itudium, atque inertia fa &um efl,vt artes effe plures viderentur. Nà vt primüm lingua cile coepit in quaftu, inftitutámque eloquétia bonis male vti,curam morum qui diferti habebantur, reliquerunt. Ea vero deftituta, infirmioribus ingeniis . velut prada fuit.Inde quidam contempto benédicen- di labore,ad formandos animos, ftatuendafque vitz le- gcs regreffi partem quidem potiorem (fi diuidi poffet) retinuerunt:nomen tamen fibi infolentiffimum arro gauerunt,vtíoli fapientiz ftudiofi vocarétur:quod ne- quefummi Imperatores, neque in conciliis rer ma- Ximarü,ac totius adminiftratione Reipublice pracla- riffime verfati,fibi vnquam vendicare funt aufi.Facere enim optima quam promittere maluerunt.Acveterü. — m fapientiz profefforum multos & honefta prz- : : |O4I———————————ÁÁÁÓÁáÁHásSTnP 11 ; .. €(pifle;& vt praceperunt, etiam vixiffe facile conceffe- S Tim : noftris vero téporibus fub hoc nomine maxima. . "In plerifque vitia latuerunt. Non enim virtute ac Ítü-. diis, vt haberentur philo ophi, labofabát, fed vultum, "rtriflitiam , | n,& diflchcien ema cater! habitüm peffi*- | PPS EO z«*: ' pm X "UE M. As* P. J [y í E i * ! (s - z i.t e - | e P OS E NM AN n yv 8S. , L^ UE UM A te NUI VE T^i F^. P sx & so 0M SOFABROQYANTIL INSTIT. ORAT. & vt corpora ad quofdam membrorum flexus forma- ri nifi tenera non poffunt , fic animos quoq; ad pleraq duriores robur ipfum facit. An Philippus Macedonü sex Alexandro filio fuo prima literarum eleméta tradi ab Ariftotele fummo eiustatis philofopho voluiffet, aut illefufcepiffet hoc officium,fi non ftudiorü initia & à perfectiffimo quoque tractari, & pertinere adífum- mam credidiffet: Fingamus igitur Alexandrü dari no- . bis, impofitum gremio;dignum tanta cura infantem (quanquá fuus cuique dignus eft)pudeátne me in ipfis ftatim elementis etia breuia docendi monítrare com- pendia: Neq; enim mihi illud faltem placet, quod feeri in plurimis video, vt literarum nomina & contextum prius quàm formas paruuli difcát. Obftat hoc agnitio niearum,non intendentibus mox animá ad ipfos du- &us,dum antecedentem memoriam fequuntur.Q uz - caufa eft przcipientibus,vt etiam cum fatis affixifle eas pueris redo illo quo primüm fcribi folent cótextu,vi détur, retro agát rurfus, & varia permutatione pertur- bent, donec literas qui infütuuntur, facie norint, non ordine. Quapropter optime,ficut homini, pariter & habitus , & nomina edocebuntur. Sed quod in literis obeft, in fyllabis non nocebit. Non excludo autem id quod eft notum, irritandz ad difcendum infantiz gra- tia,eburneasetiá literarü formas in lufum offerre: vel | fiquid aliud, quo magis illa ztas gaudeat, inueniri po- telt,quod tractare, intuerinominare iucundum frt. Cum vero i du&us fequi cocperit,non inutile erit eas "tabelle quamoptime infculpi, vt per illos velut fulcos . ducatur flylus. Ná neq errabit,quemadmodá in Czris '«- (continebitur enim vtrinquemarginibus)neque extra * 3 fa * to "prafcriptum poterit egredi,& celerius ac faepius fequé- docerta veftigia firmabit articulos:neq egebit ac 4 am... » - d di Chr -w- VET | ILiBTMIYO 5A T rio.matium füiá manu fuper impofita rcgentis.Non eft aliena res, quz fere ab honeflis negligifolet, cura ben? ac velociter fcribendi . Nam quum fit in ftudiis praci-.- puü;quóque folo verus ille profe&us, & altis radicibus nixus paretur,ícribere ipfum: tardior ftylus cogitatio- nem moratur, rudis & confufus intelle&tu caret: vnde fequitur alterdictádi,quz ex his tráfferenda funt labor... Quare cü femper & vbique,tü pracipue in epiftolis fe- cretis & familiaribus dele&abit, ne hoc quidem negle- ctum reliquiffe. .- Sy]labis nullum compendiü eft;per- D fjllabis. difcendz omnes:nec vt fit plerunque,ditficillima quz- que carü differéda:vt in omnibus Ícribendis deprehen- dantur. Quinimo ne primz quidem memoria temere credendum:repetere;& inculcare diu fuerit vtilius: & in le&tione quoque nó properare ad continuandam eá vel accelerádam:nifi quá inoffenfa atque indubitata lj- terarum inter fe coniunctio fu Ppeditare fine vlla cogi- taridi faltem mora poterit: tunc ipfis fyllabis verba có- ple&ti,& his fermonem connectere incipiat. Incredibi- le eft; quantum morz le&ioni feftinatione adiiciatur. Hinc enim accidit dubitatio, intermiffio,repetitio,plus quàm poffunt audentibus:deinde quum errarunt,etià lis quz iá fciunt,diffidentibus. Certa fit ergo in primis Lectio, deinde coniuncta, & diu lentior, donec exercita . tione contingat emédata velocitas. Nam profpicerein . dextrum(quod onines przcipiunt)& prouidere;non ra. tionis modo,fed vfus quoque eft: quoniáfequentiain- tuenti, priora dicéda funt: &,quod difficillimum cft,di - uidenda intentio animi,vt aliud vocejaliud oculis aga- - tur. Illud non poenitebit curaffequumfcriberenomi- .- na puer(quemadmodum moris cft) coeperit, ne hác o- Peram in vocabulis vulgaribus, & forte occurrentibus ponat-Protinus enim potet interpretationem libgug, r4 em. i xd X ME - ls E js : : v^ xt Kw IE * E »r i BU ^ a East: -Á UP NN Memoria. Lib.rr.cap.z 4 ^ — M FABOQVYINTILINSTIT. ORAT. fecretioris , quas Graci 3Avas vocant, dum aliud agi- - tur,edifcere, & inter prima elementa confequi ré poft- ca proprium tempus defyderaturam.. Et quoniam ad- huc circa res tenues moramur,ii quoque verfus qui ad imitationem fcribendi proponentur , nó otiofas velim fententias habeant, fed honeftum aliquid monentes. Profequitur hzc memoria in fenectutem, & impreffa animo rudi, víqi ad mores proficiet . Etiá dicta clarorü virorü,& ele&os, cx poetis maxime (nanque eor( par- uis cognitio gratior eft) locos edifcere inter lufum li- cet. Nam & maxime neceffaria eft Oratori (ficut fuo lo co dicá)memoria: & ea pracipue firmatur atque alitur exercitatione:& in iisde quibus nunc loquimur atati- bus, quz nihildá ipfz generare exfe queunt, prope fola eft qua iuuari cura docentiü poffit. «Non alienü fue- tit exigerc ab iis ztatibus , quo fit abfolutius os, & ex- preffior fermo,vt nomina quxdá verfuíq; affe&tata diffi cultatis ex pluribus afperrime cocütibus inter fefylla- bis catenatos,& velut cofragofos quàm citatiffimé vol- uant.jgiem! Grace vocantur.res modica dictu:qua ta- men omiffa multa linguz vitia, nifi primis eximuntur annis , inemendabili in pofterum prauitate durantur. Vtrum vtilius domi,an in fcholis erudiantut. CAP. ITIt. S ED NOBIS iam paulatim accreícere puer, & exire de gremio;ac difcere ferió incipiat.: Hoc igitur po tiffimum loco tractanda quaflio eft , Vtiliáfne fit do- mi atque intra priuatos parietes ftudentem continere, an frequentiz Ícholarum , & velut publicis pracepto- ribus tradere. Quod quidem quum iis à quibus clariffi — marum ciuitatüi mores funt inflituti, tum eminentif "T imis authoribus video placuifle. Non eft tamen diffi muland(ü,eífe nónullos, qui ab hoc prope publico mo | 3repriuata quadá perfuafione diffentiár . Hi duas praci- "- 2 E I on i" E " | E. 13.712 Y 3 "1! X : qs - t : : pue rationes fequi videntur. Vná,quod moribus magis confulant fugiedo tuxbá hominum eius &tatis, quz fit ad vitia maxime prona : vnde caufas turpiü factorá Íz- peextitiffe vtiná falfo iactaretur. Alterá,qubd quiíquis futurus eft ille przceptor,liberalius tépora fua impen- furus vni videtur,quàm fi eadem in plures partiatur. Prior caufa prorfus grauis. Nam fi ftudiis quide fcholas. prodeffe, moribus auté nocere cóftaret;potior mihi ra- tio viuédi honefte, quàmvel optime dicendi videretur. Sed mea quidé fentétía, iuncta ifta atq; indiícreta funt. Neque enim effe Oratoré nifi bonü virü iudico: & fieri ctià f1 poffet, nolo. De hac re igitur prius.Corrüpi mo- resinícholis putát:nam & corrumpuntur interim; fed domi quog:& funt multa cius rei exepla,tam lzfz her clequàm cóferuata fanáiffime vtrobig opinionis.Na-- tura cuiufq; totü curáque diflat.Da mentc ad peiora fa. cilem , da negligentiá formandi cuftodiédique in xtate prima pudoris : nó minorem flagitiis occafioné fecreta Prabuerint,Ná & effe poteft turpis domeflicus ille pre cepter : nec tutior inter feruos malos, quàm ingenuos | parum modeltos,cóuerfatio eft. At fi bona ipfius indo- les,fi nó cxca ac Íopita parentum focordia eft;& przce- ptoré eligere fanctiffimü quenque, (cuius rei pracipua prudentibus cura eft) & difciplinà qux maxim?feuera fuerit,licet,& nihilominusamicü graue virít, aut fide- lem libertà lateri fllii fui adiungere: cuius alfiduusco-- mitatus etiam illos meliores faciat, quitimebátur.Fa- - "YN I | cilé erat huius metus remedium. . Vtinam liberorum ma; s; pa Benriam VOC?mUUS, neruos omnes & mentis & corpo. noftror um mores non ipfi perderemus.Infantiam Íta- p perni : E Voce E ; a rlo[a. tim deliciisfoluimus. Mollis illa educatio,quam indul ^ risfrangit. Quid nó adultus concupifcetqui in purpu. nsrepiti (Nondum prima verba exprimit,& iam cocci A. fe ES Pr 9-9 a i6 — M. FAB. QVINTIL INSTIT. ORAT. intelligit; iam conchylium pofcit ..Anté palatum eo- rumquàm mores inftituimus . In ]e&icis crefcunt : fi terram attigerint, e manibus vtrinque fuftinentiü pen dent. Gaudemus fiquid licétius dixerint. Verba ne Ale xandrinis quidem permittenda deliciis; rifu & ofculo excipimus: Nec mirum.nos docuimus,ex nobis audie runt:noftras amicas, noftros cócubinos vident. Omne conuiuium obfcoenis canticis ftrepit, pudéda di&u fpe &antur.Fit ex his confuetudo, deinde natura. Difcunt hzc miferi antequáfciant vitia effe.Indefoluti ac fluen. tesnon accipiunt éfcholis mala iftajfed in fcholas affc- rüt. Verum in ftudiis magis vacabit vnus vni. Ante o- mnia nihil prohibet effe iftum, nefcio quem , vnà etiá cum co qui in fcholis eruditur.Sed etiá fi iungi vtrun- que nó poffet,lumé tamen illud conuentus honettiffi- mi , tenebris ac folitudini pratuliffem . Nam optimus quifque przceptor frequentia gaudet,ac maiore fe thea tro dignü putat. At vero minoresex cófcientia fuz in- firmitatis hzrere fingulis, & officio fungi quodámodo pzdagogorum non indignantur. Sed przílet alicui vel gratia, vel amicitia, vel pecunia; vt do&titfimum atque incomparabilem magiftrum domi habeat: num tamé ille totü in vno diem confumpturus eft? aut poteft effe vlla tam perpetua diícentis intentio , quz non, vt vifus oculorum obtutu continuo, fatigetur? quum prafer- tim plus fecreti temporis ftudia defyderent . Neque e- nim edifcenti, Ícribenti,& cogitanti praceptor affiftit, quorum aliquid agentibus cuiufcunque interuentus impedimento eft. Lectio quoque non omnis nec fem- .. per praeunte vel interpretante eget.Quando enim tot authorum notitia contingeret ? Ergo modicum tem- pus eit, qt o in tot diem velut opus ordinetur: ideó-- que pe "lures ire poffunt, etiam quz fingulis tradenda wo $ «e wt s PEN T c4 LILEITITD I7 funt.Plerag; vero hanc conditionem habent,vt eadem voce ad omnes fimul perferantur. Taceo de Parc; tioni bus & Declamationibus Rhetorum:qüibus cert? quá- tufícunque numerus adhibeatur,tamen vnufquifa; to- tum feret. Nó enim vox illa praceptoris,vt coena; mj. nus pluribus fufficit:fed vtíol,vniuerfis ide lucis calo. rifq largitur. Grámaticus quog; fi de ratione loquen- di differat, quzfítiones explicet, hiftorias exponat,poe- mata enarret : tot illa difcent , quot audient. Atenim 5 emendationi przlectioníque numerus obftat. .Sit in- commodum, (nam quid fere vndiq; placet?) mox illud comparabimus cómodis. Nec ego tamen co mitti pue rü volo,vbi negligatur. Sed neq; przceptor bonus ma iorefe turba, quàm vt luftinere cá poflit, onerauerit. & in primis ea habenda cura eft, vt js omninofat no- bis familiariter amicus: nec officium in docendo Ípe- &et,fed affe&um. ita nunquamerimus in turba; Nec lané quifquam literis faltem leuiter imbutus,eum in quo ftudium ingeniümq; perípexerit, nó in fu quo- que gloriam peculiariter fouebit. Sed vt fugiédz fint magnzefcholz(cui ne ipfe quidé rei affentior, fi ad ali- quem merito concurritur) non tamen hoc eó valet; vt fugicdz fint omnino fchola. Aliud eft enim vitare cas,aliud eligere. Et fi refutauimus quz contrà dicun tur,iam explicemus quid ipfifequamur.Ante omnia, turus orator , cui in maxima celebritate, & in me- dia Reipub.luce viuendum eft;affuefcat iam À tenero nó reformidare homines, neque illa folitaria, & velut vmbratili vita pallefcere. Excitanda mens &attollenda Íemper eft; quz in huiufmodi lecretis aut láguefcit, & quendam velut in opaco fitum ducit:aut ra tume-- Íciti nani perfuafione . Necefle eft enim fibi iium tribuat, qui fe nemini cóparat. Deinde ciim proferen- Uu Ru Wi D^ i$ M. FAR. QVINTIL. INSTIT. ORAT. 4 da fant ftudia, caligat in fole, & omnia noua offendit: .vtqui folus didicerit, quod inter multos faciédum cft. Mitto amicitias , quz ad fene&tutem vfque firmiffime durant , religiofa quadam necellitudine imbuta. Nec cnim eft fan&ius facris iifdem, quam ftudiis initiari. Sé(um ipfum, qui Comunis dicitur,vbi difcet, quum fc à congreffu, qui non hominibusfolüm , fed mutis quog animalibus naturalis eft, fegregarit? Adde,quod domi ca fola difcere poteft , qux ipfi przcipientur : 1n fchola , etiá qua aliis. Audiet multa quotidie probari, multa corrigi:proderit alicuius obiurgata defidia;pro- derit laudata induftria : excitabitur laude zzmulatio: turpe ducet cedere pari, pulchrum fuperaffe maiores. duco Accendunt omnia hzc animos . & licet ipfa vitium fit ' ambitio,frequenter tamen caufa virtutum eft.Nó in- . utilem fcioferuatü effe à praceptoribus meis morem, qui quum pueros in claffes diftribuerant,ordinem di- cendi fecundum vires ingenii dabant : & ita fuperiore loco quifque declamabat, vt pracedere profe&u videba sprobabaneu: tur. Huius rei iudicia » prabebantur: ca nobis ingens palinz contentio: ducere vero claffem,multo pulcher :zimum.Nec de hoc femel decret erat: tricefimus dies reddebat vi&o certaminis poteftatem.Ita nec füpetior fucceffa curam remittebat,& dolor vict ad depellen- dam ignominiam concitabat.Id nobis acriores ad ftu- dia dicendi faces fubdidiffe, quàm exhortationes docen tium,pxdagogorum cuftodiam,vota parétum,quan- tum animi mei coniectura colligere poffum, conten- | derim.Sed ficut firmiores in literis profe&us alit zmu latio,ita incipientibus atque adhuc teneris,condifcipu lorü quam przceptorum iucundior, hoc ipfo quod fa | tio eft. Vix enim fe prima elemeta adípem . gendz,quam fummamputant;cloquentiz | Senfuscom- munis. Mex E , w LIB. l1 eT. : » audebunt proxima ample&tuntur magis:svtvitesarbo 4. ribus applicitz, inferiores prius apprehendédo ramos, in cacumina euadunt. Quod adeo verum eft. vr ipfius ctiam magiftri,fi tamen ambitiofrs vtilia praferet,hoc opus fit; quá adhuc rudia tra&tabit ingenia, n6 ftatim onerare infirmitatem difcentium , fed temperare vires fuas,& ad intelle&um audientis defcendere.Nam Vt va Ícula oris angufti,fuperfufam humoris copiam refpu- La unt, fenfim autem influentibus,vel etiamxinftillanti- *inftillatis bus complentur: fic animi puerorum quantum acci- pere poffint videndüm eft.Nam maiora intellectu, ve- lut parumsaptos ad percipiendü animos non fubibüt, "apertos Vile igitur eft habere quos imitari primum, mox vin cere velis.ita paulatim & fuperiorum fpes crit.His ad- licio,przceptores ipfos non idem mentis ac Ípiritus in dicendo poffe concipere fingulis tantüm prafentibus, quod illa celebritate audientium inftin&os. Maxima cnim pars cloquentiz conflat animo.hunc affici; hunc concipere imagines rerum , & tranfformari quodam- modo ad naturam eorum de quibus loquimur,neceffe cft.Is porro quo generofior celfiorque eft,hoc maiori- bus velut organis commouetur:ideóque laude crefcit; & impetu augctur, & aliquid magnum agere gaudet. Eft quadam tacita dedignatio , vim dicendi tátis com- paratam laboribus,ad vnum auditorem demittere:pu detfupra modum fermones attollere... Et fané conci- | piat quis mete vel declamantis habitum, vel orantis vo cem, inceffum, pronuntiationem,illum denique ani-- mi & corporis motum,fudorem,&(vt alia przteream) fatigationem , audiente vno : nónne quidda mile furori videatur: Non effet in rebus hu .. quentia,fi tantum cum fingulisloquéremur. z E 10 M. FAB. QVINTIL INSTIT,. ORAT. Qua rationcin paruis ingenia dignofcatur,& quomodo tra&adafint. c A P-3111- TE &p1To fibi puero;docendi peritus ingeniü eius in primis, naturámque perfpiciat.Ingenii fignum Memor. jn parus przcipuü, Memoria eft. Eius duplex virtus, Imi. — facile percipere; & fideliter continere. Proximum, Imi tàtio:nam id quoque eftdocilis naturz:fic tamen, vt ea quz difcit,effingat,non habitum forte & inceffum, & fiquid in peius notabile eft. Nó dabit mihi fpem bonz indolis,qui hoc imitádi ftudio petet;vt rideatur. Nam probus quog; in primis erit ille vere ingeniofus : alio- "prins qui non»peius duxcrim tatdi effe ingenii,quàm mali. Probus autem ab illo fegni & iacéte plurimum aberit. Hic meus;quz tradentur,nó difficulter accipiet: quz- dam etiam interrogabit: fequetur tamen magis quam pracurret. Illud ingeniorum velut prcox genus,nó temere vnquam peruenit ad frugem. Hi funt qui par- ua fcil faciát: & audacia prouecti, quicquid illic pof- fant, ftatim oftédunt.Poffunt autem id demum,quod in proximo eft:verba continuant:hac vultu interrito nulla tardati verecundia proferunt:non multum pra- ftant; fed cito: nó fybeft vera vis, nec penitus immiflis gg FUicibus nititur: vt quz fummo olo fparfafuntfemi na,celeriusfe effundunt,& imitatz Ípicas herbulz,in- anibus ariftis ante meffem flaucfcunt. Placét hac an- nis comparata; deinde ftat profectus, admiratio decre- fcit. Hac cü animaduerterit, perfpiciat deinceps quo- nam modo tra&tandus fit difcentis animus.Sunt qui- dam nifi inftitetis;remiffi, quidam imperia indignan- tur:quofdam cótinet metus, quofdam debilitat:alios continuatio extüdit,in aliis plus impetus facit. Mihi ur puer,quem laus excitet,quem gloria iuuet, | qui vi&tusfleat- hic erit alendus ambitu, hunc morde obiurgatio;hunc honor excitabit:in hoc defidiame. Pracocia in- genia. E* A we L I B. I. ii nunquam verebor. Danda cft tamen omnibus aliqua remiflio:non folüm quia nullares eft quz perferre pof Remitfto. fit continuum laborem:atque ca quoque,quz fenfu & anima carent,vtíeruare vim fuam potnt,velut alter- na quiete«retenduntur: fed quod ftudium difcendi,vo "retinentur: luntate,qux cogi. non poteft;conflat.T taque & virium plusafferunt ad difeendum Irenouati ac recentes, & a- criorem animi, qui fere neceffitatibus repugnat. Nec me offenderit lufus in pueris: eft & hoc lignum alacri Prfispuero- tatis:neque illum triftem,femperque demiffum Ípera- re poffim erectz circa ftudia mentis fore , cum in hoc quoque maxime naturali xtatibus illis impetu iaceat. Modus tamen fit remiffionibus,ne aut odium ftudio- rum faciant negatz, aut otii confuetudinem nimiz. Sunt etiam nónulli acuendis puerorum ingeniis non inutiles lufusquum pofitis inuice cuiuícunq; generis quzftiunculis,zmulantur. Mores quoque fe inter lu- dendum fimplicius detegüt: modo nulla videatur xtas tam infirma, quz nó protinus quid re&umprauümq; fit; difcat: tum vel maxime formáda, quum fimulan- di nefcia eft, & pracipientibus facillime cedit. Frangas enim citius quàm corrigas quz in prauü induruerát. Protinus ergo nequid cupidé,nequid improbé,nequid impotenter faciat monendus eft puer.habendümg in animo femper illud Virgilianum, ^ -Adeb in teneris Gcorgic.s. confuefcere multum efl, Caedi vero dicentes, quan- Non eft ce- quam & receptü fit,& Chryfippus non improbet, mi- Wenn. nimé velim. Primum, quia deforme atque feruile eft: & cer t6, quod conuentt, fi xtatem mutes,iniuria. De- inde,quod ficui tam eft mens illiberalis vr obiurgatio- ne nó corrigatur;is etiam ad plagas, vt pefima quaque mancipiadurabitur. Poftremo,quod neopuserir - dem hac caftigatione,fi affiduus Ítudiorü exactor ad LM wo .- * $c CM.CERAB. QUVODNEDPBIENSTITSO ORAT. terit. Nunc feré negligentia pxdagogorum fic eméda- ri videtur, vt pueri non facere quz recta funt cogátur, fed cur non fecerint puniantur.Denig; quum paruu- là verberibus cocgeris, quid iuueni facias, cui nec ad- hiberi poteft hic metus,& maiora difcenda funt: Adde, quod multa vapulantibus dictu deformia, & mox ve- recüdiz futura; fzpe dolore vel metu accidunt: qui pu dor refringit animum & abiicit , atque ipfius lucis fu- gam & tadium dictat.Iam fi minor in deligédis cufto- dum & przceptorum moribus fuit cura, pudet dicere in qux probra nefandi homines ifto czdendi iure ab- utantur, quam det aliis quoque nonnunquá occafio- nem hic miferorü metus. Non morabor in parte hac: nimium eft quod intelligitur. Quare hoc dixifle fatis cít,in xtatem infirmam,& iniurix obnoxiam, nemini debere nimiü licere. Nunc quibus inftituendus fit ar- tibus qui fic formabitur,vt fieri poffit orator,& quz in quaque ztate inchoanda,dicere ingrediar. :De grammatica. CAP, v. | p: 1M v s in eo qui legendi fcribédique adeptus erit: Grammeics |^ f cultatem;grámaticis cft locus. Nec refert de Gr co,an de Latino loquar : quáqu am Gracum effe prio- rem placet. Vtrique eadem via eft.Hac igitur profeffio quü breuiffimé in duas partes diuidatur, recte loquen di fcientiam,& poetarum enarrationem,plus habet in receffu,quàm fronte promittit.Nam & Ícribendi ratio coniuncta cum loquendo eft; & enarrationem prace- dit emendata le&io,& miftum his omnibus iudicium Criücor v*- eft.Q uo quidem ita feuere funt vfi veteres grammati- ci, vt non verfus modo cenforiaquadá virgula notare, - & libros qui falfo viderentur infcripti, tanquá fubditi- tios fummouere familia permiferint fibi:fed authores. ios in ordiné redegerint;alios omnino exemerint nu diuifio. "a^ L I B. it. 13 mero.Nec poetas legiffe fatis eft.excutiédü omne fcrj- Cmmaico- E x : . V rum partes. ptorü genus:nó propter hiftorias modo, fed verba qua ' frequenter ius ab authoribus fumunt. luncneccitra. muficen grámatice poteft effe perfecta, qui ei de me- tris rhythmifg dicédum fit.Nec fi rationé fyderü igno ret; poetas intelligat:qui(vt alia mittá) toties Ortu'occa füq; fignorü in declarádis téporibusvtütur.Nec ignara philofophiz,quum propter plurimos in omnibus ferz carminibus locos ex intima quzftionü naturaliü fub- tilitate repetitos:tum vel propter Empedoclé in Grz-. a cis, Varronem ac Lucretium in Latinis:qui pracepta fa pientiz verfibus tradiderunt. Eloquétia quog nó me- diocri eftopus , vt de vnaquaqi earü quas demóftraui- mus rerü dicat proprie & copiofé.Q uo minusfunt fe- rendi,qui hanc artévt tenué ac ieiuná cauillantur:qux nifi oratori futuro fundamenta fideliter iecerit, quic- quid fuperftruxeris,corruet: neceffaria pueris, iucüda: lenibus, dulcis «fecretorü comes,& qua vel fola omni torum ftudiorü genere plus habet operis quàm oflétationis. Dcliteris & carum poteftate;ac orationis partibus. CAP. . VI. IN igitur tanquam parua faftidiatgrammati- ces elementa: non quia magnz fit opera, confo- nátesà vocalibusdifcernere, ipfafq; eas in femiuocaliü numerum, mutartümgy partiri: fed quia interiora vc- . Iutsfacri huius adeuntibus,apparebit multa rer fub- *&cari tilitas,qux nó modo acuere ingenia puerilia,fed exer- cere altiffimá quoq; eruditioné ac fcientiam pofli.An 4 cuiuflibet auris eft exigere literarü fonos: Nó hercule magls quàm neruorum. At Grámatici falté omnes in hác deícendét rerü tenuitatem , defintne aliqux nobis neceffariz literz, nó quum Graca fcribi nus (ti enim ab iifdem duas mutuamur)fed Proprie inLatíhis, vt i; hisferuus& vulgus, AEolicum digamma lelyderatur. "opimum. 4 M FABR. QVINTIL INSTIT. ORAT. Et mediuseftquidam u & 1 literz fonus.Non enim fic optumum dicimus,vt*optimum. Et in here, nequee plane, neque iauditur. Án rurfus aliz redüdent, prz- ter illam afpirationis F:qua: fi neceffaria eff, etiam con trariam fibi pofcit 4. Et K,quz & ipfa quorundam nio- minum nota eft : & Q. , cuius fimilis effe&us fpecicf- que,nifi qubd paulá à noftris obliquatur. Kappa apud Grzcos, nunc tantum in numero manet. - Et noftra- rum vltima X,qua tamen carere potuimus, nó quz- - fiffemus. Atque etiam in ipfis vocalibus Grámatici eft videre an aliquas pro cofonantibus vfus acceperit,quia iam ficut tam fcribitur,& vos vtcos. At quz vt vocales iunguntur, aut vnam longam faciunt, vt veteres Ícri- — pfere, qui geminatione carum velut apice vtebantur. Aut duas:nifi quis putat etíam ex tribus vocalibusfyl-- labá;quod nequit,feri,fi non aliquz officio confonan- tium fungantur. Quaret etiam hoc, quomodo duaz busdem(í vocalibus in feipfas coeüdi natura fit quum confonantium cocat nulla,nif1alteram frágat. Atqui litera i, fibi infidit. Coniicitenim eft ab illo iacit. Et u, quomodo nücícribitur vulgus & feruus. Sciat etiam Ciceroni placuiffe Ajo Maiiámque geminata ifcribe- re. Quod fi eft, etiam rungetur vt confonans. Quare difcat puer,quid in literis proprium, quid commune, " qux cü quibuscognatio. Nec miretur cur ex Ícamno fiatfcabellum: autà pinna ( quod eft acutum ) fecuris Bpesde. — vtrinque habensaciem,bipennis:neillorum fequatur ertorem,qui quia à pennisduabus hoc effe nomen exi- ftimant, pinnasauium dici volunt. Neque has modó nouerit mutationes,quas afferunt declinatio aut prz- pofitio,vt fecat fecuit;cadit excidit,czdit cecidit,calcat | exculcat : & fic à lauando lotus, & inde rurfus illotus, - &millealia:íed & quz i rectis quoque cafibus atate | á LIB. Il ?25 tranfierunt.Nam vt Valefii & Fufii in Valerios Furiof. que venerunt:ita arbos, labos, vapos ctiam & clamos ac lafes,ztatis fuerunt. Et hac ipfa f litera ab his nomini- bus exclufa,in quibufdam ipfa alteri fucceffit: n4 nc, tare atque pultare dicebant. Quin fordeum, Íced áf- que, pro afpiratione, vau fimili litera vtétes: nam con. trà Graci afpirare folent:vt pro Fundanio Cicero tefte, qui primam eius literam dicere non poflet, irridet. Sed b quoqne in locum aliarum dedimus aliquando, vndesByrrhus, & bruges, & Belena. Necnon eadem fe- cit ex duello bellum,vnde Duellos quidam dicere bcl- los aufi. Quid flatum, fllitefque: Quid d litere cum tquadam cognatio: Quare minus mirum fi in vetu- ftis operibus vrbis noftrz, & celebribus templislegan- tur Alexanter & Caffantra. Quido atque u permu- tatz inuicem?vt Hecoba & notrix, Chulcides & Puly- xenafcriberentur: ac ne in Grxcis id tantüm notetur, dederont ac probaueront. Sic ifvssa, quem vos ta fe- cerüt AEoles,ad Vlyffem dedu&tus eft.Quidinó e quo- que i loco fuit:vt Meneru&, & Leber, & magefter,& Di- "proprium. . Byrrhus, Cicer.in gra- . torc 85. ioue & Veioue,pro Diioui & Veioui? Sed mihi locum | hignarefatis eft. Non enim doceo, fed admoneo doctu- ros. Inde infyllabas cura tranfibit,de quibus in Ortho- graphia pauca adnotabo. Tum videbit ad quem hoc pertinet, quot & quz fint partes orationis: quanquam de numero parum conuenit. Veteres enim,quorü fue runt Ariftotelesatque Theode&es, verba modo, & no- mina, & conuinctiones tradiderunt : videlicet quod in verbis vim fermonis,in nominibus materiam:quia al- terum eft quod loquimur,alterum de quo loquimur: in cóuincionibus autem corum complexum effe iu- dicauerüt: quas coniunctiones à plerifque dici Ício: fed hac videtur ex suu magis propria tranflatio. Pau- A. Orationis partes. 126 M. TAB QYINTIESENSTIT. ORA T. latim à Philofophis, maxime Stoicis,auctus eft nume- rus,ac primum conuinctionibus articuli adiecti: poft, prapofitiones: nominibus appellatio : deinde prono- men: deinde miftü verbo participium: ipfis verbis ad- uerbia. Nofter fermo articulos nó defyderat, ideóg in alias partes orationis fparguntur. Sed accedit fuperio- ribus interiectio. Alii tamé ex idoneis authoribus octo |! dántaxat partes fecuti funt,vt Ariftrarchus, & xtate no Nomen. Vocabulum. Appellatio. dicenda fit fira Palamon: qui vocabulum, fiue appellationem no mini fübiecerunt, tanquam fpecies eius. At ii qui aliud nomen,aliud vocabulum faciunt,nouem. Nihilomi- nusfuerunt qui ipfum adhuc vocabulum ab appella- tione diducerent : vt effet vocabulum, corpus vifu ta- é&üque manifeftum,domus,lectus: Appellatio,cui vel alterum deeít,vel vtrunque, ventus, cxlü, deus,virtus. Adiiciebant & affeuerationem, vt heu : & attractio- nem,vt fafceatim:quz mihi non approbantur. Voca- bulum an appellatiosfit 260559, & fubiicienda nomi- ni nécne,quia parui refert, liberü opinaturis relinquo. Declinare in primisnomina& verba fcire oportere pueros , & genera noffe ac cafus. CAP. , VII, N? MIN A declinare& verba in primis pueri fciant: neque enim aliter peruenire ad intellectum fe- | quenti poffunt. Quod etiá admonere fuperuacuum Genus epice- num, fuerat, nifi ambitiofa feftinatione plerique à pofterio- ribus inciperent:& dum oftétare difcipulos circa Ípe- ciofiora malunt,compendio morarentur. Atqui fiquis & didicerit fatis,& (quod non minus deeffe interim fo- let)voluerit docere quz did icit:non erit contentus tra dere in nominibus tría genera, & ea quz funt duobus omnibüfve communia. Nec ftatim diligentem puta- bo,qui promifcua(qua & epicoena dicütur) oftederit, in quibus fexus vterque per alterum apparet: aut quz - LISB8.-n 17 Íceminina pofitione mares , aut. neutrali foeminas fi- .gnificant, qualia funt murzna & Glycerium.Scrutabi. . tur mille przceptor acer atque fubtilis origines nomi- num,vt quz ex habitu corporis, Rufos Longófque fe- Originesno- cerüt.Vbi erit aliquid fecretius,vnde Sylla; Bruti, G4]. "7 bz, Plauti, Panfz, Scauri,taliáqi. Et ex cafu nafcentig. hinc Agrippa & Opiter,& Cordus, & Pofthumus ert. Et ex iisqua poft natos eueniunt, vnde Vo pifcus. Iam Cottz,Scipiones, Lenates,Serani:funt & ex variis cau- fis. Gentes quoque ac loca;& alía multa reperias inter nominum caufas.In feruis iam intercidit illud genus, quod ducebatur à domino, vnde Marcipores, Publipo- rcíque. Quarat etiam, fitne apud Gracos vis quzdam exti cafus,& apud nos quoq feptimi. Nam quum di- Sees &firi co,haffa percuffi;non vtor ablatiui natura:nec fi idem "5 rzcé dicam, datiui 4 4l. | Dc verbis & verborum appellationibus. PRESE A p. DE S: p in verbis quoq quis eft adeb imperitus,vt igno- ret genera,& qualitates, & perfonas,& numeros Li terarii pene ifta funt ludi & triuialisfcientiz. Ii quof- dam illa turbabunt,quz declinationibus non tenetur. Nam & quadam participia;an verbi appellationes fint, dubitari poteft:quia aliud alio loco valent, vt le&us a fapiés.Q'uadá appellationibus fimilia, vt fraudator,nu titor. lam, Itur in antiquáfyluam, nónne propriz rsionde cuiufdam rationis eft/N4 quod initium eius inuenias: cod Cui fimile, Fletur. Accipimus aliter, vt,Páditur inter- xxm * ca domus omnipotétis olympi. Aliter:vt, -totis Vf- Edog..- queadeo turbatur agris. Eft ctiá quidá tertius modus, vt, Vrbs habitatur:vnde & cápus cutritur, mare nau iga tur. Pranfus quog atq; potus diuerfam valent quàm - . Andicit.Quidiquod multa verba non totá declinatio- nis ordinc feruntiQuadam etiam mutantur,vt fero in * f 21 8 S0 0M OFABEQYINTIL INSTIT. ORAT. praterito.Quazdi tertiz demü perfonz figura dicütur, vt licet; piget.Quzdam fimile quiddam patiuntur vo- cabulis in aduerbium tranfeuntibus. Nam vt noctu & diu, ita & di&u &fa&u. Sunt enim hzc quoque verba participialia quidem,non tamen qualia dicto fa&tóg. i De virtutibus & vitiis orationis. ; CAP. IX. [ AM quum omnis oratio tres habeat virtutes , vt emédata,vt dilucida,vt ornata fit: quia dicere apte j (quod eft pracipuum)plerique ornatui fubiiciunt:to- : tidem vitia, quz funt fupradictis contraria , emendate loquendi regula(qux Grammatices prior eft pars)exa- minet. Hac exigitur verbis aut fingulis aut pluribus. Verba nüc generaliter accipi voloznam duplex eorum - intelle&us eft. Alter, qui omnia per qux fermo nedti- inarte poeii- tur, fignificat:vt apud Horatium, Verbáque prouifam. e remnon inuita fequentur.Alter,in quo eft vna pars o- rationis lego;fcribo.Q uá vitantes ambiguitatem qui- dam dicere maluerüt voces, di&iones,locutiones.Sin- gulafunt,aut noftra, aut peregrina: aut fimplicia, aut 1 compofita:aut propria;aut tranflata:aut víitata;aut fi- *poius — Ca. Vni verbo vitiumsfapius quàm virtus ineft. Licet . enim dicamusaliquid proprium fpeciofum,fublime: | nihil tamen horü nifiin complexu loquédi feriéqi có- | tingit. Laudamusenim verba bene rebus accómodata. .. Fwhona ^ Solaeft quz notati poffit velut vocalitas, quz daría di citur:cuiusin co dele&useft,vt inter duoquaz idé figni ficant,ac tantüdem valent,quod meliusfonct,malis. | PrimaBarbarifmi ac Solaciími fceditas abfit.Sedquia interim excufantur hac vitia , aut confuctudine, aut authoritateautvetuflate, aut denique vicinitate virtu "tü(náfzpe à figuris ea feparare difficile e(t) ne qué tá lu brica obferuatio fallat,acriter fein illud tenue difcrimé " Liba.capar. Grammaticus intédat:de quo nos latius ibi loquemur LIAUTOX 19 vbi de figuris orationis tractandum erit; Interim vi- titi quod fit fingulis verbis,fit Barbarifnyus, "Occurrat Barbaris, mihi forfan aliquis, Quid hic x promiflo tanti operis *somigor digntüiz aut quis hoc ncícit,alios Barbarifmos Ícriben- do fieri;alios loquendo? quia quod male fcribi tur, ma le etiam dici neceffe eft:qui vitiofedixerit,non vtique & Íctipto peccat.Illud prius,xadiectione, detractione, *adaitione, immutatione,tranfmutatione:hoc fec Gdum,diuifio- ne;cóplexione,afpiratione,fono contineriiSed vt par- ua fint hac, pueri docentur adhuc,& Grámaticos offi- cii fui commonemus.Ex quibus fiquis erit plane im- - politus,& veftibulum modo artis huius ingreffus,in- tra hzc quz profitétium cómentariolis vulgata funt, confiftet:doctiores multa adiicient,vel hoc primüm, quodBarbarifmü pluribus modis accipimus. Vnum, »géte,quale fit, fiquis Afrum vel Hifpanü Latinz ora- *in gente, tioni nomen inferat: vt ferrum quo rota vinciuntur, dici folet Canthus,quanquam co táquam recepto vti- : tur Perftus:ficut Catullus Ploxenum citca Padá inue s s nit.Et in oratione Labieni(fiue illa Cornelii Galli eft) 1n oratior In orationc in Pollionem, Cafnar affectator, e Gallia ductum eft. Pus s Nam Maftrucam,quod Sardum eft, illudzs Cicero-ex confularib. induftria dixit. Alterum genus Barbarifmiaccipimus: quod fit animi natura:vt isà quo infolenter quid, aut minaciter, aut crudeliter ditum fit, barbar? locutus exiftimetur. Tertium eft illud vitium Barbarifmijcü — ^ ius exempla vulgo funt plurima, fibi etiam quifg;fin-.- ! | 8cre potef:vt verbo cui libebit,adiiciat literam ylla- bàmve,veldetrahat:aut aliam proalia,aut eandé alio quàm recti eft loco ponat.Sed quidá fere in ia&tatio- nem eruditicnisfamere illa ex poetis folent,&autho - 16$ quos przlegunt, criminantur. Scire autem debet puer hzc apudfcriptores carminum,aut venia digna, t 3 ES (VUE g M. FAR. QVINTIL INSTIT. ORAT. autetiam laude duci: potiüfque illa docendi erüt mi- nus vulgata.Nam duos in vno nomine faciebat Barba ExCierin. rifmos Tinca Placentinus(fi reprehendenti Hortenfio bue ——— eredimus)Preculá pro Pergula dicens: & immutatio- ne,quum c;prog,vteretur: & cranfmutatione, quü r, praponeret e;antecedéti. At in cadé vitii geminatione Mctieo Suffetieo dicens Ennius, poetico iure defendi- tur. Sed in profa quoque eft quxdam iam recepta im- Capiz. mutatio.Nam Cicero Canopitarum exercitum dicit, ipfi Canobon vocant. Et Tharfomenum pro Thrafu- meno multi authores , etiam fi eft in eo tráfmutatio, vendicauerunt:fimiliter alia. Nam fiue eft falfum Af- fentior,Sifenna dixit Affentio, multig; & hunc & ana- logiar fecuti: fiue illud verü eft, hac quoque pars có- fenfu defenditur. At ille pexus pinguifque doctor, aut illic detractione , aut hic adiectionem putabit. Quid quód quzdá qux fingula proculdubio vitiofa funt;iü- éta fine reprehéfione dicunturzNà dua & tre & pondo, diuerforum generum funt Barbarifmi : at duapodo & trepódo víque ad noftram ztatem ab omnibus di&um cft; & recte dici Meffala confirmat. Abfurdü forfan vi- deatur dicere , Barbarifmü,quod eft vnius verbi vitiü, fieri per numeros,aut genera ficut Soloccifmum:Scala tamen & Scopa,contraque Hordea & Mufta,licet lite- rarum mutationem, detra&ioné, adie&ionem nó ha- beant:non alio vitiofa funt,quam quod pluralia fingu lariter,&fingularia pluraliter efferuntur.Et gladia qui dixerunt,genere exciderüt.Sed hoc quoque notare có- rentus fum,ne articulpa quorundam peruicaciü per- - plexa,videar & ipfe quzftionem addiditle.Plus exigunt - fubtilitatis quz accidunt in dicendo vitia , quia exem- « plaeorum tradifcripto nó poffunt, nifi cum in verfus - . inciderunt, vt dedeeicE uropai:& ei contrarià vitium. LIB. IT. 37 ex Hifpania duxiffe originem audiui. Sed hac diuifio mea ad Grzcum fermonem pracipué pertinetznam & maxima ex parte Romanus inde conuerfus eft.& con- feffis quoque Grzcis vtimur verbis, vbi noftra defunt: | ficut illi à nobis nonnunquammutuantur. Inde]. Dedinaio : la quzftio exoritur , an cadem ratione per cafus duc; P68rinors externa, qua nofira, conueniat. Ac fi reperias Gram- maticum veterum amatorem, neget quicquam ex La tina ratione mutádum: quia quum fit apud nos cafus ablatiuus, quem illi-non habent ; parum conueniat cum vno cafu noftro quinque Gracis vti. Quinetiam laudet virtutem eorum ; qui potentiorem facere lin- &uam Latinam ftudebant, nec alienis cgere inftitutis fatebátur.Inde Caflórem media Íyllaba producta pro- nuntiarunt;quia hoc omnibus noftris nominibus ac- cidebat , quorum prima pofitio in eafdem quas Ca- —— ftor literas exit. & vt Palzmo, fic Thelamo & Plato EE et (nam fic eum Cicero quoque appellat)dicerentur,re- ünuerunt:quia Latinum quod o & n literis finiretur, non reperiebant. Ne in a quidem atque s Iiteras exire temere mafculina Grzca nomina recto cafa patieban- tur: ideóque & apud Czlium legimus, Pelia Cicinna- eere tus.& apud Meffalam,Bene fecit Euthia.& apudCice- — — roné, Hermagora. Ne miremur quod ab antiquorum : plerifque AEnea & Anchifa fit didus. NamfivtMa-4,,, — ' cenas, Suffenas, Afprenas dicerétur,genitiuo cafu non € litera, fed tis fyllaba tezminarentur. Inde oljmpo & tyránno acutam mediam fyllabá dederunt, quia dua- bus longis fequentibus primá breuem acui nofter fer- mo nó patitur. Siceenititus Achilli & Vlyffi fecit, fic - alia plurima. Nunc recentiores inflituerüt Grzcisno — minibus Grzcas declinationes potiusdaresquodtamé ipfum nó femper fieri poteft. Mihi autem placet Lari AC v ira C. 1H. — 9s mi S^ M.FAB QYINTIL INS$TIT. ORAT. nam rationem fequi quoufq; patitur decor.Neq; enim jam Caly pfonem dixerim, vt lunonem:quanquam fe- cutus antiquos C. Czfar vtitur hac ratione declinandi. Sed authoritaté confuetudo fuperauit. In cxteris qux poterunt vtrog; modo non indecentet efferri,qui Gra: |. camfiguramfequi malit;non Latine quidem, fed citra SimHi^5 reprehenfionem loquetur. Simplices voces prima po Compofitz. - fitione,id cft natura fua cóftant. Compofitz aut prz- ; pofitionibus fubiunguntur,vt innocens:interdum re- pugnantibus inter fe duabus , quale eft imperterritus: alioqui poffunt aliquando continuari duz, vt incom- :deOrt& pofitus recóditus,& quo Cicero vtitur, fubabfurdum. aibi. rua; Aute duobus quafi corporibus coalefcunt, vt malefi- cus.Nam ex tribus noftrz vtique linguz non conceffe- mom. rim:quanuis capfis Cicero dicat compofitü effe ex ca- Lupecli pe & fi vis: & Inueniátur qui Lupercalia zque tres par- M . tesorationis effe contendant , quafiluere per caprum. Suouetauralia nam Suouetauralía iam perfuafum eft effe ex fue oue O4fy, & tauro.Etfane ita fe habet facrü, quale apud Home- ramquoque eft. Sed hzc non tam ex tribus, quàm ex particulis trium coeunt. Caterü eti ex przpofitione & duobus vocabulis duré videtur ftruxiffe Pacuuius, Nerei repandiroftrum,incuruiceruicum pecus. Iun- guntur autem aut ex duobus Latinis integris, vt fu- peirfui, fubterfugi:quanquam ex integris an compofi- ta fint,quaritur:aut ex integro & corrupto,vt maleuo lus:aut ex corrupto & integro, vt noctiuagus:aut duo | bus corruptis, vt pediffequus: aut ex noftro & peregri- ; no, vt biclinium: aut contrà,vt epitogium & Antica" to: aut ex duobus peregrinis, vt epirhediü. N& quá fit — rapofitio 49' Graca, rheda Gallicü:nec Graecus tam. CicinBiito- nec Gallus vtitur compofito:Romani fuum ex alieno AME ^ , Xtroque fecerunt. Frequenter autem. przpofitiones ; ; rt b " | | LIB. Lo | - quog copulatio ifta corrumpit, inde abftulit, aufugit, amifit,quü przpofitio fit Ab fola:& coit,quum fit pra- pofitio Con:fic ignaui & erepti, & fimilia, Sed res tota magis Grzcos decet , nobis minus fuccedit: nec id fieri natura puto,fed alienis fauemus:ideóq; quum v, " | . . Y] . X . . "x mirati fumus, incuruiceruicü vix à rifu defendimus, : Dc verbis propriis &tranflatis,vfitatis & nouis,& de ; quatuor quibus fermo conftat. CAP. X. p o PR1A funt verbaquü id fignificát;in quod pri- Prepris, À mum denominata funt. T ranflata quum aliü nà- Tranftaz. tura intelle&um, alium loco przbent. Vfitatis tutius Vátaa. | vtimur. Noua nó fine quodá peticulo fingimus. Nam No. li recepta funt, modicam laudem afferint orationiire: pudiata,etiam in iocos exeunt. Audendü tamen: nan- que,vt Cicero ait;etiani quz primo dura vifa funt, vfu penam. molliuntür. Sed tninimé nobis conceffa eft iruezomits; ^ P7 quis enim ferat fiquid fimile illis merito laudatis, MyÉc Hom.4.1liad. Jie, & ai 6S udi fingere audeamus: Iam ne balare qui- Ort dem aut hinniré fortiter diceremus , nifi iudicio vetu- flatis nitefentur. Eft etiam fua loquentibus obferua-- tio,fua fcribentibus.Sermo conftat ratione,vetuftate, authoritate,confuetudine. "Rationem przítat praci- Ratio. pueanalogia;jnonnunquam & etymologia.Vetera ma Vetera, ieftas quzdam; & vt fic dixerim, religio cómendat.Aui- thoritas ab oratoribus vel hiftoricis peti folet. Ná poe- tas metri neceffitas excufat,nifi [iquádo nihil impedic- tein vtrog; modulatione pedum, alter malunt:qua- liafunt, /-Imo de flirpe recifum. &, -Aerizquo có E gefferepalübes: &;^-Siliceinnuda, & fimilia:quá Edgar. fummorü in eloquentia virorü iudicii pro ratione, & velerror honeftus eft magnos duces fequentibus. Con- Cosfacmd, fuetudo vetoó,certiffima loquendi magiftra:vten dámg plane fermone, vt numo, cui publica forma eft. Om- ! nia tamé hac exigüt acre iudicium: analogia pracipue Y E El bos MONI I. ine 40 M. FAB. QVINTIL 1 NSTIT. ORAT. Comparatio Diminutio. quam proxime ex Graco tranfferentes in Latini, pro- portionem vocauerunt. Eius hzc vis eft,vt id quod du bium eft,;ad aliquid fimile,de quo non quzritur;1rcfe- rat:vt incerta certis probet.Q uod efficitur duplici via; comparatione fimilium in extremis maxime fyllabis, (propter quod ea quz funt é fingulis, negantur debere tationem) & diminutione. Cóparatio in nominibus, aut genus deprehendit,aut declinationem:genus,vt fi uzratur,Funis mafculinum fit;an foemininü, fimile illi fit panis: declinationé, vt fi veniat in dubium, hac domu dicendum fit an hac domo, & domuum an do- morum, fimilia fint domus,anus,manus. Diminutio genus modo detegit. Et ne ab eodé exemplo recedam, fünem mafculinum effe,funiculus oftendit. Eadem in verbis quoque ratio comparationis:vt fiquis antiquos fecutus féruere breui media fyllaba dicat,deprehenda- tur vitiofe loqui: quod omnia quz e & o literis fatendi modo terminátur,eadem fi in infinitis c literá media Íyllaba acceperunt,vtiq; productá habét, Prandeo,pen. - deo,fpondeo:prádere, pendere, fpondere. At quz ofolà habent, dummodo per eádem litera in infinito exeát, - breuiafiüt;lego,dico,curro:lcgere, dicere, cürrere,etiá fieft apud Lucilium, | Feruit aqua, & feruet : feruit . nunc,feruct ad annum. Sed pace dicere hominis eru- ^ ditiffimi liceat, fi feruit putat illi fimile currit & legit, feruo dicetur,vt curro & lego: quod nobis inauditum eft. Sed nó eft hzc vera comparatio: nam feruit illi cft fimile feruit:quam proportionem fequenti dicere ne- ceffe eft feruire,vtferuire. Prima quoque aliquando pofitio ex obliquis inuenitur, vt memoria repeto có. ui&osà me qui reprehenderant quod hoc yero effem pepigi. Nam id quidé dixiffe fummos authores. confitebantur, rationem tamen. negabát permittere: LI31T4 » quia prima pofitio pacifcor, quum haberet natura pa- tiendi,faceret tempore praterito pactus fiuim,Nos pra- ter authoritatem oratorum atque hiftoricor(, an3]o.. gia quoq; hoc didtü tuebamur.Ná quum in x 11tabu- lislegeremus;Ni ita pagüt: inueniebamus fimile huic cadunt.Inde prima pofitio, etiamfi vetuftate exoleue- rat,apparebat pago;vt cado: vnde non erat dubium, fic pepigi nos dicere, vt cecidi.Sed meminerimus non per omnia duci analogiz poffe rationé,quum fibi ipfa plu rimis in locis repugnet.Quzdam fine dubio conantur eruditi defendere, vt quü deprehenfum eft, lepus & lu- pus fimili pofitione, quantü cafibus numerifq; diffen- tant: ita refpondent,non effe paria: quia lepus epicoe- num fit, lupus maículinü:quáquam Varro iin eo libro quo initia vrbis Romz enarrat, lupum focminá dicit, Ep Remi Ennium pi&orémg Fabium fecutus.Illi autem iidem "" cum interrogantur,cur aper apri;& pater patris faciat: Aper, illud nomen pofitum;hoc ad aliquid effe contendunt. Praterea quoniam vtrüq; à Gracis du&tum fit; ad eam rationem recurrunt,vt melospatris ume apri faciat.Illa tamen quomodo effugient,vt nomina quanuis foemi- nina fingulari nominatiuo us finita, nunquam geniti uocafu in risfyllabarn terminantur,faciat tamen Ve- nus Veneris: Item cum cs literis finita per varios exeát genitiuos,nunquam tamen eadem tis Íyllaba termina tos, Ceres cogat dici CererisiQ uid;nó quz tota pofitio niseiufdem,in diuerfos flexus exeunt:cum Alba faciat Albanos & Albéfes, Volo volui & volaui.Nam prateri- to quidem tempore varie formari verba primaperfona o litera terminata,ipfa analogia confitetur.Siquidé fa- Cit cado Wee Ípopondi,pingo pinxi, lego le- 8b; pono pofui,frango fregi, laudo laudaui. Non enim t quum primum fingerétur homines, analogia demiffa .— "fed adiacet & mollior, a" 4 MSOFAR OQYINTIL INSTIT. ORAT. cxlo formam loquendi dedit : fed inuéta eft poftquam loquebantur,& notatum in fermone,quid quo modo caderet.itaque nó ratione nititur,fed exemplo:nec lex eft loquendi,fed obíeruatio: vt ipfam analogiamnulla res alia fecerit,quàm confuetudo. Inhzrent tamé qui- dam molcftiffima diligentiz peruerfitate,vt audaciter, potius dicát quàm audacter, licet omnes oratores aliud fequantur:& emicauit,non emicuit:& conire,non co- ire. His permittamus & audiuiffe,& fciuiffe,& tribuna- le,& faciliter,dicere.frugalis quoque fit apud illos,non frugi:nam quo alio modo fat frugalitassIiderncétum millia nummüm;& fidem deüm, oftendát duplices fo loccifmos effe,quando & cafum mutant & numerum; Nefciebamus enim;ac non confuetudini & decori fer- uiebamus:ficut in plurimis,quz Tullius in oratore di uiné,vt omnia exequitur. Sed Auguftus quoq; in epi- ftolis ad Caium fcriptis emendat, quod is caldá dicere quàm calidü malit: nó quia illud non fit Latinum,;fed quia fit odiofum ; & vt ipfe Graco verbo fignificauit, viy/jsr. Atqui hancquidá igstraafolam putát,quam cgo minime excludo. Q uid enim tá necelfariü, quàm recta locutio/Imo inhzrendum ei iudico quoad licet; diu ctiam mutantibus repugnádum:fed abolita atque abrogata retinere, infolétiz cuiufdam cft,& friuolzin paruisiactantiz.Multum enim literatus,qui fine afpi- ratione & producta fecutida fyllaba falutauit;auete(eft enim)& caleface dixerit potius quàm quod dicimus; & cóferuauiffe:his adiiciat face & dice; & fimilia. Recta eff hzc via:quis negatzfedsalia eft & mollior, & magis tri- ta.Ego tamen non alio magis angor,quàm quod obli- quis cafibus dui, etiam primas fibi pofitiones non in* uenire,fed mutare permittüt: vt quum ebur & robut; ita dicta ac fcripta in fummis authoribus, in o literam y» t. L'IB.EL d dé ^ uus Íccundzfyllabz tranfíerunt, quia fit roboris & eboris: fulfur autem & guttur u literam in genitiuo feruent: ideoque etiam iecur & femur controuerfiam fecerunt, quod non minus cft licentiofum , quàm hfulfuri & gutturi fubiicerent in genitiuo literam o media, quia effet eboris & roboris:ficut Antonius Gnipho, qui ro- CEtlo proi bur quidem & ebur atque etiam marmur fatetür ERST e ciere verüm fieri vult ex his robura,ebura,marmu ra.Quod MeHpepqut- fi animaduerteret literarum affinitatem, fcirent fic ab | eo quod eft robur, toborisfieri , quomodo àb eo'quod eft miles limes;militis limitissiudex vindex; iudicis vin dicis:& quz fuprà iam attigi. Quid? non fimiles quo- que (vt dicebam) pofitiones ; in longe diuerfas figuras per obliquos cafus exeuntivt virgo, Iuno, fufus,lufus, cufpis, puppis, & mille aliaquum illud etiam accidat; vt quzdam pluraliter non dicantur quzdam contrà figulari numero: quxdam cafibus careant : quzdam à primis ftatim pofitionibus tota mutentur, vt Iu piter. Q uod verbis etiam accidit, vt fero,tuli: cuius prateri- tum perfe&um:& vlterius non inuenitur. Nec pluri- mum refert,nulla hac,an przdura fint. Nà quid pro- *moltia genies genitiuo fingulari; quid fpesplurali faciet£Quo- modo autem quire & ire,vel in praterita faciendi mo- do, vel in participia tranfibützQ uid de aliis dicá;quum fenatus fenatusfenatui, an fenatus fenati fenato faciat, incertum fit?Quare mihi non inuenuft? dici videtur, aliud effe Latinc,aliud grámatice loqui. Ac de analogia vel nimium.Ety mologia,quz verbor ü originé inqui- rit;à Cicerone dicta eft Notatio,quia nomen eius apud Ariftotclé inuenitur eís&porquod cft nota:náverbum cx verbo du&tü,id ef veriloquiü,ipfe Cicero qui finxit, tn ropics, reformidat. Sunt qui vim potius intuiti,Originatione ET vocét. Hac habet aliquadovfum neceffariá quoties in- Cic 3. Tuc. *Pichici: eTVJAOY "paruis Conful Boniconfu- lere. terpretatione tes dequa quatitur,eget: vt qu M. C- lius fe effe hominé frugi vult probare;nó quia abftinés fit(nam id ne métiri quidé poterat)fed quia vtilis mul- tis, id eft fru&uofus, vnde fit dicta frugalitas. Ideóq; in definitionibus affignatur etymologiz locus. Nonnun- "quam etiam barbara ab emendatisconatur difcernere, vtquum Triquetrà dici Siciliam an Triquedram, me- ridiem an medidiem oporteat quzritur,aliaq; quz có- factudiniferuiunt.Cótinet autem in fe multam eru- ditionem;fiue illa ex Grzcis orta tractemus, quz funt plurima; pracipucque zolica ratione,cui eft fermo no fter fimillimus,declinata:fiue ex hiftoriarum veterum notitia nomina hominum,locorum,gétium,vrbium requiramus:vnde Bruti, Publicolz,«Pici:cur Latium, Italia,Beneuentü:quaz Capitolium;collemQ uirinale, & Argiletum appelládi ratio. Iam illa minora, in qui- bus maxime ftudiofi eius rei fatigantur, qui verba pau lum declinata;varie & multipliciter ad « veritate redu-- cunt;aut correptis aut porrectis, aut adiectis aut detra &is,aut permutatis literisfyllabifve.Inde«prauis inge-. niis ad fediffima vfque ludibria labuntur,fitne conful a confulédo,an à iudicando. Nam & hoc confulere ve- teres vocauerunt:vnde adhuc remanet illud, Rogat bo ni confulas,id eft bonum iudices.Senatui nome dede- rit ztas:;ná iidem patres funt;& rex & re&tor,& alia plu rima indubitata.Nec abnuerim tegulz,regul&g;,& fi- milium his rationem. Iam fit & claffis à calando, & le- pusleuipes,&vulpesvolipes:ctiámne à cótrariis aliqua finemus trahi,vt lucus,quia vmbra opacus parum lu- ceat:& ludus,quia fit logiffime ab vfu: & dis, quia mi- nime diues Etiámne hominem appellari, quia fit hu. —. mo natus;quali vero non omnibus animalibus cadem. |. erigo:aut illi primi mortales anté nomé impofuerint | YXwat LIB, 1 4 terra, quàm fibi.Et verba ab aereverberatoiPergamus, i€ perueniemus eoufque;vt ftella,luminis Ítilla creda tur:cuius etymologix authorem,clarum fané in lite ris,nominari in ea parte qua à me reprehéditur inh. manum eft.Qui vero talia libris complexi funt, noy; na fua ipfi infcripferüt: ingeniofeq; fibi vifus eft Caius *Granius calibes dicere veluti cxlites, quod onere Bun uiffimo vacent;idg Graco argumeéto. 4$ enim ea- ^ dem de caufa dici affirmat. Nec ei cedit Modeftus in- uentione.nam quia«Czlo Saturnus genitalia abícide- "catio rit, hoc nomine appellatos, qui vxore careant. x At I, cratis AEliuspituitam, quia petat vità.Sed cui nó poft Vas rx ronem fit venia: qui agrü, quod in eo agatur aliquid: , en & graculos, quia gregatim volét, dictos Ciceron; per- fuadere voluit? quum alterü ex Grzco fit manifeftum duci;alterü ex vocibus auium.Sed huic tanti fuit ver- tere,vt merula, quia fola volat, quaft mera volans no- minaretur. Quidam non dubitauerunt etymologiz fubiicere omné nominis caufam: vt ex habitu ,queni- admodá dixi,Longos & Rufos:ex ono,flrépere, mur- Capg.- murare:etiam deriuata,vtà velocitate dicitur velox:& compofita pleraque his fimilia, quz fine dubio aliüde originem ducunt;fed arte non €8ct: cuius in hoc ope- tc non eft vfus nifi in dubiis. | - De vetuftisverbis,& quibus verbi; fit vtendum;&de Ruthoritate. ^ c4 p, XI. V: RB. àvetuflate repetita, nófolüm magnos af- | ertores habentfed etiam af runt orationi maie atem aliquam,nó fine delectatione.nam a authori- tatem antiquitatis haber. a quia intermiff funt, gra- tiam nouitati fimile parant.Sed opus eft modo, vr ne- que crebra fint hac,neque maniféfta: quia nihil eft o- m diofius affeQtatione: nec vtique ab vltimis & i3 ob]ite. odeftafe Tatis repetita temporibus , qualiafuntIoper& Ans. 5 Y4* * fS. " ab I 46 M. FAB- QVINTIL INSTIT. ORAT. Exmdae. gerio,& Exantlare,& Profapia, & Saliorü carmina vix Props — (A cerdotibus fuis fatis intellecta: Sed illa mutari vetat - religio,& confecratis vtendü eft.Oratio vero,cuiusfü- Pofgicis, ma virtus eft perfpicuitas, quam fit vitiofa fi egeat in- ! terpreteeErgo vt nouorü optima erunt maxime vete- Authoritas. ra,ita veter(i maxime noua. Similis circa authorita- tem ratio. Ná fi poteft videri nihil peccare, qui vtitur his verbis,quz fummi authores tradideruntmultum - tamen refert non folum quid dixerint, fed etiam quid | perfuaferint. Neq; enim Tu burcinabüdum & Lurca- | bundü iam in nobis quifquam ferat, licet Cato fit au- thor:nechos lodices,quanquá id Pollioni placeat: nec | gladiola, atqui Meffala dixit : nec parricidatum, quod in Calio vix tolerabile videtur:nec collos nihi Caluus perfuaferit:qua nec ipfi iam dicerent. Dc confuetudine. | CAP. XII, S PrREsT igitur cófuctudo:nam fuerit pene ridi- culü, mallefermonem quo locutifunt homines, quàm quo loquantur. Etfané quid eft aliud vetusfer- mo;quàm vetus loquédi confuetudo:Sed huic ipfi ne- ceffarium eft iudicium, cóftituendámg in primis id- ipfum quid fit,quod cófuetudiné vocemus. A: fiex co quod plures faciunt,nomen accipiat, periculofiffi- —M mum dabit praceptum,non orationi modo,fed(quod maius eft)vitz. Vnde enim tantü boni,vt pluribus qux reta funt placeantilgitur vt velli;& comam in gradus frangere, & in balneis perpotare, quálibet hzc iuuafe- Confüemdo. rint ciuitaté,non erit confuetudo,quia nihil horü ca- ret reprehenfione: at lauàmus & tondemus,& conui- uimus ex confuetudine:fic in loquendo, nó fiquid vi- tiofe multis infederit, pro regula fermonis accipiendi [ erit.Nam vt tranfeam quemadmodum vulgo imperi- | |. lequütur,tota fzpe theatra, & omnem circi turbam | cxclamaffe barbare fcimus. Ergo confuetudinem fer- monis, vocabo confenfum eruditorum: ficut viuen- di,confenfum bonorum. | | H3 Jf ^ Deorthographia. ^ vUOCRREI CI! NN. Tex c;quoniam diximusqua fit loquendi regula, IN dicendü quacfcribétibus cuftodienda.Quod Grz Ci dg9,5ex9jos vocant,nos recte fcribendi fcientia nomi- nemus. Cuius ars non in hoc pofita eft,vt nouerimus quibus quxque Íyllaba literis conftet : (nam. id qui- dem infta Grammatici officium efbfed totam; vt mea fert opinio;fubtilitatem in dubiis habet: vt longis fyl- labis omnibus apponere apicem, ineptiffimü eftquia doce plurimz natura ipfa verbi quod fcribitür, patent : fed interim neceffarium,quum eadem litera alium atque alium intellect, prout correpta vel producta eft,facit: vt malus vtrum arborem fignificet;an hominem non bonum, apice diftinguitur. Palus aliud Priore fyllaba lóga;aliud fequenti fignificat:& quum eadé litera no- minatiuo cafu breuis,ablatiuo lóga eft, vtrum fequa- mur,plerunque hac nota monédi fumus.Similiter pu tauerunt illa quoque feruanda difctimina, vt Ex prz- pofitionem, fi verbü fequeretur Ípe&o, adiecta fecun- dziyllabz f litera: fi pécto;remota f fcriberemus. Il- laquoqueferuata eft à multis differctia, vt Ad,quum- effet przpofitio, d literam: quum autem coniunctio, t acciperet. Item Cum, fi tempus fignificaret , per quo m:ficomitem,per c u m:fivero caufarg per q;ac duasfequentes uu, fcriberetur. Frigidiora his alia: vt quicquid c quartá haberet, ne interrogare bis videre- mur. Et quotidie, non cotidie, vt fit, quot diebus. Ve- Cotidie. rüm hac iam inter ipfas ineptias euanyerunt. Quzri folet in fcribendo, Prapofitiones, fonum quem iun- Qz efficiunt;an quem feparatz, obferuare conueniat: ) | Pfin.libz. cap.6o. Cap. 48 | M. FAB. OV INT1IL INSTIT. ORAT. vt quum dico, Obtinuit.fecundam enim b literam ta. tio pofcit,aures magis audiunt p.Et Immunis, illud n quod veritas exigit,fequétis fyllabz fono iundü m ge- mina commutatur.Eft ctiam in diuidendis verbis ob- feruatio, mediam literam.confonanté priori,an fequé- ti fyllabz adiungas.Arufpex enim,quia pars eius pofte rior à fpe&tando eft,f literam tertiz dabit: Abftemius, quia ex abftinétia temeti compofita vox cft; prima re- linquetur.Nam K quidem in nullis verbis vtendü pu- to;nifi quz fignificat;ctiá vt fola ponatur. Hoc eo non omifi,quod quidá eam;quoties a fequatur; neceffariá credunt: quum fit c litera, que ad omnes vocales vim fuam perferat. Verum orthographia quoque confuetu diniferuit,ideóquefzpe mutata eft.Nam illa vetuftif- fima tranfeo tempora, quibus & grin literz, nec fimiles hisnoflris earum formzfuerüt, & vis quoque diuerfa:ficut apud Gracos olitera,quz interim longa ac breuis, vt apud nos:interim profyllaba quam nomi ne fuo exprimit, pofita eft: vt Latinis veteribus d pluri mis in verbis vltimam adiectam,quod manifeftum eft etiam ex columna roftrata quz eft Duilio in foro po- fita.Interim g quoque,vt in puluinari Solis,qui coli- tur iuxta xdé Quirini Vefperug. quod vefperuginem accipimus.De mutatione etiam literarum, de qua fu- prà dixi; nihil repetere hic neceffe eft. Fortaffe enim ft- cut fcribebant,etiam loquebantur. Semiuocales ge- minare diu non fuit vfitatiffimi moris:atque e cótra- rio vfque ad Acciti,& vltra porre&tas fyllabas geminis; vt dixi vocalibus fcripferüt. Diutius d urauit,vt e i iun gendis, eadem ratione qua Graci evterétur, ea cafibu! numerifq; difcreta efl:vt Lucilius praecipit, Iam put rei venere, e poftremü facito atque i, vt puerei plurc fant- acdeincepsidem, Mendacei;fureíque addes t T Liu6PTT"Pao s43M ous quum darc furei Iufferis- Quod quidé quum fuper- uacuum eft, quia i tam longa quàm breuis natur ha. bet,tum incómodum aliquando.Nam in iis quz pro- ximam ab vltíma literam ehabebunt,& i longa termi nabuntur;illam ratione fequentes vtemur e gemina: qualia funt hac,aureci, argenteei, & fimilia. Idque iis przcipué quiad lectione inftituentur,etiá impedimé- tocrit:ficut In Grzcis accidit adie&ione; literz:quam non folum datiuis cafibus in parte vltima adfcribunt, fed quibufdam etiam interponüt;vt in Ausii;quia ety- ' mologia ex diuifione: in trifyllabis facta defyderer: cà literam. Ai fyllabam,cuiusfecundá nunc e literam po nimus,varié pera & i efferebant,quida Íemper,vt Gr ci: quidá fingulariter tantum,quum in datiuü vel ge- nitiuumcafum incidiffent:vnde pictai veftis & aquai, | Virgilius amátiffimus vetuftatis carminibus inferuit. Zncid.9,&s; In iifdé plurali numero e vtebátur,hi Syllz, Galba. Eft in. hac quog; parte Lucilii praceptü, quod quia pluri- bus explicatur verfibus, fiquis parü credat;apud ipfum in nono requirat.Q'uid,quod Ciceronis téporibus,pau lümgq; infr fere quotiesf litera media vocaliü longa- rum,vel fubiea longis effet, ?eminabatur: vt cauffa, caus. caffus,diuiffiones:quo modo & ipfü, & Virgiliü: UOGj Cafíus Ícripfiffe, manus eorü docent. Atqui paululum ee Eun. Tioresetiá illud quod nos gemina f dicimus iuffi, vna dixerunt.Etiá optimus, maximus, vt mediam i literá, quz veteribus u fuerat, acciperent, C.primum Czfaris infcriptione traditur fadum.Here nunc e litera termi Fortaffis Heri namus: at veterum Comicorum adhuc libris inueni- "^ i litera tur,Heri ad me venit, quod idem in epiftolis Augufti, rerencia quasfua manu Ícripfit,aut emendauit,deprehenditur, Phero. Quid:non Cato Cenforius,dicam & faciá,dicem & f4- Di. ciem fcripfit: eüdémg; in cateris qua fimiliter cadür, Facicm, diii - sibe. - Quac. o M. FAR. QYINTIL 1NSTIT. ORAT. modum tenuit: quod & ex veteribus eius libris mani- feftum eft:& à Meffala in libro de f litera pofitum, fibe & quafe, Ícriptum in multorum libris eft. Sed an hoc voluerintauthores, nefcio. T; Liuium ita his vfum ex . Pzdiano comperi;qui & ipfe cum fequebatur.Hzc nos ilitera nimus. Quid dicam vortices, & vorfus, cate- ráq; ad ederà modu; qua primo Scipio Africanus in e litera fectdám vertiffe dicitur«Noftri prxceptores cer- uom feruómq;u & o literis Ícripferunt, quia fubiccta fibi vocalis in vnum fonum coalefcere:& cófundi ne- quiret:nunc u gemina fcribuntur;ea ratione quá red- didizneutro fane modo vox quam fentimus, efficitur. Nec inutiliter Claudius AEolicam illam ad hos vfus F. literam adiecerat. Illud nüc melius, quod Cui,tribus quas propofui literisenotamus : in quo; pueris nobis; . ad pinguem fane Íonü, Quoi vtebantur,tantüm vt ab illo Qui diftingueretur. Quid,qua fcribuntur aliter quàm enuntiátureNam & Caius C litera notatur,que inuería 9 mulierem declarat:quia tam Caias effe voci- tatas quàm Caios, etiam ex nuptialibus factis apparet. Nec Cneus eam literá in prznominis nota accipit;qua - fonat:& Columna;exempta n litera:& Cófules,gemi- | - ^matasslitera,cos s.legimus:&Suburraquüá tribus lite -cuftodiant voces,& velut depofitü reddant legentibus: ^ m J tag id: eC debent,quod f - risnotatur,c tertia oftedic. Multa funt generis huius. Sed. hzc quoq vereor ne modü tam paruz quzfítionis exceffezint.Iudicium auté fuum grámaticus interpo- nat his omnibus. Ná hoc valere plurimum debet:Ego;. 'nifiquod confuetudo obtinuerit, ficícribendü quicg iudico,quo modo fonat. Hic enim vfus eft literarü, vt MÀ dicturi fumus.Hz fere ^. funtemendate loquendi fcribendique partes: duas reli . quas fignificáter,ornatéq; dicendi, non equidé gráma- - P M i -» Quod ÉASD. [LIBIDÉ LG | - ticisaufero : fed quum mihi officia rhetoris fuperfint, maiori operi referuo. Redit auté illa cogitatio, quoída fore,qui hac quz diximus, parua nimium, & impedj- méta quoque maius aliquid agentibus putt. Nec ipfe ad extremávíque anxietaté, & ineptas cauillationeg de- Ícendendum,atque his ingenia concidi & cóminui cre do.Sed nihil ex grammatica nocucrit;nifi quod fuper- uacuü eft-An ideo minor eft M. Tullius orator, quod cicero. idem artis huius diligentiffimusfuit, & in filio, vt in epiftolis apparet, re&teloquédi xafper quoqüe exactor? *vigsequag; Aut vim C. Czfaris fregerunt editi de analogia libri? cafa. Aut ideo minus Meffala nitidus , quia quofdam totos Mela: libellos non deverbis modo fingulis,fed etiá literis de- ditzNon obflant hz difciplinz per illas cütibus,fed cir- ca illashzrentibus. - i | | Deleüionepueri; .— CAP, XIII A PEREST le&io:in qua puer vtfciat vbi fufpédere Ipiritum debeat, quo loco verfum diftinguere, vbi claudatur fenfus, vnde incipiat, quando attollenda vel Íubmittenda fit vox:quid quoque flexu; quid lentius, celerius , concitatius;, lenius dicendum , demonftrari nifi in opere ipfo non poteft. Vnum eft igitur quodin hac parte prxcipiam, vt omnia ifta facere poffit, intel- ligat.Sit autem in primis le&tiox virilis,& cum fuaui- "poetarum tatc quadam grauis,& non quidem profz fimilis, quia carmen eft, & fe poetz canere teftantur:non tamen in canticum diffoluta;nec * plafmate(vt nunc a plerifque *pfalmate fit)effoeminata. De quo genere Optime C. Cafate prz- | textatum adhuc accepimus dixiffe:Si cantas, male can- tas : fi lcgis, cantas, Nec Profopopceias, vt quibufdam Placet, ad comicum morem pronuntiari velim : effe. tamen flexum quendam , quo diftinguantur ab iis in quibus pocta perfona. fua vtetur. . Catera admoni- | | d.i. Honcfta difcenda. "Tragedia. Lyrici. Horatius. *(commata Comadia. " M. FAB. QYINTIL INSTI T. ORAT. tione magna egent: in primis,vt tenerz métes,tractu- 1&que altiusquicquid rudibus & omnium ignaris in- federit;non modo quz diferta;fed vel magis quz hone fla funt,difcant. Ideóque optime inftitutum eft,vt ab Homero atque Virgilio lectio inciperet: quáquam ad intelligendas corá virtutes firmiore iudicio opus effet. Sed huic rei füpereft tempus:nec enim femel legétur. Interim & füblimitate heroici carminis animus affur gat,& cx magnitudine rerumfpiritü ducat, & optimis "imbuatur.Vtiles Tragoediz. Alunt & Lyrici:fi tame in hisnonauthores modo,fed etiá partes operis elegeris. Nam & Graci licéter multa,& Horatii in quibufdam nolim interpretari. Elegia vero vtiq; quz amat, & H&- decafyllaba,quibus funt « cómata Sotadeorü (Nam de Sotadeis ne przcipiendum quidem cft)amoueantur fi fieri poteft:fi minus,certé ad firmius ztatis robur refer uentur. Comaodiz,quz plurimü ad eloquentiá con- ferre poteft, quii per omnes & perfonas & affectus eat, quem vfum in pueris putem, paulo poft fuo loco di- cam. Ná quum morcs in tuto fuerint, inter pracipua legenda erit. de Menandro loquor,nec tamen exclufe rimalios. Nam Latini quoqueauthores afferent vtili- tatis aliquid. Sed pueris, quz maxime ingenium alát; atque animítaugeant, przlegenda:czteris,qua ad eru- ditionem modo pertinent, longa atas fpatium dabit. Multum autem veteres ctiam Latini conferüt;quan- - . quam plerique plus ingenio quàm arte valuerint : in primis copiam verborum, quorum in Tragoediis gra" uitas, in Comocdiis elegantia, & quidam velut 4i ui inueniri poteft. OEconomia quoque in his dilige- tior,quàm in plerique nouorum erit,qui omit ope rumfolam virtutem fententias putauerunt.Sanctitas | certe, &,vt fic dicam,virilitas ab hispetenda,quádo no$ | risf m ; 8 in omnia deliciarum genera vitiáque diccdi quoq; ra- tionesdefluximus. Denique credamusfummis Orato- defleximus. ribus,quiveterum poemata vel ad fidem caufarum, vel ad ornamentum cloquétix affumunt. Nam przcipue quidem apud Ciceronem,frequenter tamen apud Af;. nium, & cazterosqui füt proximi,vidimus, Ennii, Ac- cii; Pacuuii, Lucilii, Terentii, Cacilii, & aliorum inferi verfus,fumma non eruditionis modo gratiafed etiam iucunditatisquü poeticis voluptatibus aures à forenfi afperitate refpirent. Quibus accedit non mediocrisvti- li tas,quum fententiis corum, velut quibufdi teftimo- niis,quz propofuere confirment. Verium priora illa ad pueros magis, hzc fequétia ad robuftiores pertinebüt. Quum grammatices amor & vfus ledionis, no fchola- rum temporibus fed vitz fpatio terminentur: in prz- legendo grammaticus & illa quidem minora praftare debebit,vt partes orationis reddi fibi foluto verfa defy- deret,& pedum proprietates:quz adeo debent effe no- tz In carminibus, vt etiam in oratoria cópofitione de- Íyderentur: deprehendántq: quz barbara,quz impro- pria,quz contra legem loquendi com pofita:non vt ex his vtiqiimprobentur poetz (quibus, quia plerunque metro feruire coguntur, adeo ignofcitur, vt vitia ipfa aliis in carmine appellationibus nominentur.psesàa- capite o.de cus; enim,& gaius, & Íchemata,vt dixi,vocamus, & uude laudem virtutis neceffitati damus) fed vt commoneat ns artificialium,& memoriam agitet.Id quoque inter pri marudimentanon inutile,demonftrare quot quaque verba modis intelligenda fint. Circa gloffemata etiam, Glotzmai, id eft voces minus vfitatas, nó vltima eius profeffionis diligentia eft. Enimuero maiore cura iam doceat tto- Posomnesquibuspracipuénó poema modo,fedora- — tio ornatur:fchemata vtraq;, id eft figuras, qué Mas .' EC » n Ail. W *decore * oratoribus Nefcienda siqua. 4 M.FAR QVINTIL INSTIT. ORAT. quzque AJenlae vocátur.Q uorü ego,ficut troporum, trzctatum in eum locum differo,quo mihi de ornatu orationis dicendum erit.Pracipue vero illa infigat ani mis,quz in occonomia virtus,quz in * decoro rerum, quid perfonz cuique conuenerit,quid in fenfibus lau- dandá,quid in verbis, vbi copia probabilis, vbi modus. His accedat enarratio hiftoriarum, diligens quidem il- la, non tamen víque ad fuperuacuam laborem occu- pata.Nam receptas,aut certe clarissauthoribus memo ratas expofuiffe, fatis cft. Perfequi quidéquid quis vn- quam vel contemptiflimorum hominum dixerit,aut nimiz miferiz,aut inanis iaCtantiz cft, & detinet atque obruit ingenia melius aliis vacatura. Nam qui omnes etiam indignas le&ionefchedas excutit;anilibus quo- que fabulis accommodare operam poteft. Atqui pleni funt ciufmodi impedimentis grammaticorum com- mentarii,vix ipfis qui compofuerunt, fatis noti. Nam Didymo;quo nemo plurafcripfit;accidiffe cópertum .eft:vtquum hiftoriz cuidam tanquam vanz repugna ret, ipfius proferretur liber,qui eamcontinebat.Q uod cuenit przcipue in fabulofis víque ad deridicula,quz- dam etiam pudéda: vnde improbiffimo cuique plera- que fingédi licentia eft;adeó vt de libris totis & autho- : : : i i «fils PE E ribus,vtfuccurrit,mentiantur tuto,quia inueniri qui . nunquam fuere non poffunt. Nam in notioribus fre- quentiffime deprehenduntur à curiofis. Ex quo mihi intet virtutes grammatici habebitur, aliqua neícire. Dc officio grammatici,& qua primordia fint dicendi. CAP. XY» E finitz quidem funt partesduz;quashzc profeffio | pollicetur, id eft ratio loquedi,& enarratio autho- . rum:quarum illam methodicen, hanc hiftoricen vo- cant. Adiiciamus tamen eorum curz quzdam dicendi primordia, quibus ztates nondum rhetoré capienteis j c L15. 1. quA qu RC Inftituant:;Tgitur AEfopi fabellas, quz fabulis iutrica larum proxime fuccedüt,narrare fermone puro,& ni- hilfe fuprà modum extollente: deinde eandem graci- litatem flylo exigere códifcant: verfus primb foluere, mox mutatis verbis interpretari:tum paraphrafi auda cius vertere,qua& breuiare quzdam, & exornare faluo - modo poetz lenfu;permittitur.Q uod opus etiam con fummatis profefforibus difficile, qui commode tracta | ucrit,cuicunque difcendo fufficiet.Sententizquoque, - & Chriz, & Ethologiz, fubie&is dictorum rationibus apud gràmmaticos fcribantur,quia initium ex ratio ne ducunt.Quorum omnium fimilis eft ratio,forma diuérfa:quia fentctiavniuerfalis eft vox, Ethologia pér- fonis continetur. . Chriarum plura genera traduntur. Chriarum . Vnum,fimile fentétiz, quod eft pofitum in voce fim- 5^ ^^ plici, Dixit ille:aut, Dicere folebat. Alterum, quod eft in refpondendo,Initerrogatus ille:velQ uum hoc ei di cum effet, refpondit. Tertiü huicnon diffimile quum quis non dixiffet, fed aliquid feciffet, ctiam in ipfis fa- eüseffe Chriam putant:vt, Crates quum indodtü pue-- rum vidiffet, pxdagogum eius percuffit. Et aliud pene par ei , quod tamen eodem nomine appellare non au- dent,fed dicunt xedks:vt, Milo,quem vitulum affueue 39484. rat ferre,taurum ferebar.In his omnibus & declinatio per eofdem ducitur cafus , & tam fatorum quàm di- Gorum ratio cft.Narratiüculas a poctis celebratas,no- titiz caufa,non eloquentiz tra&tádas puto.Czterama- — loris operis ac fpiritus, Latini rhetores relinquendo, "prceptores: ncceffaria erammaticis fecerunt. Graci magis operum uorum & onera & modum norunt. | An oratorifutnronecceffaria fit plurium artium fcientia. C AF. XVI, ^5 c degrammatica quam breuiffime potui;non vt omnia dicerem,fectatus(quod pu etat)fed llli, $ & — M. FAB. QVINTIL INSTIT. ORAT. to neceffaria eft. In caufis vero vel frequentiffime ver- farifolet,in quibus a&or,non dico fi citca fummas trc pidat,fed fi digitorum faltem incerto aut indecoro ge- Itu à cóputatione diffentit, iudicatur indoctus. Illa ve- ro linearis ratio,& ipfa quidem cadit frequéter in cau- Áas:nam de terminis menfurííque funt lites. Sed habet maiorem quandá aliá cum arte oratoria cognatione. Iam primum ordo eft geometriz neceffarius:nónne & eloquentiz:Ex prioribus geometria probat infequen- tia,& certis incerta:nonne id in dicédo Bicimus:Quide illa propofitarum quzftionü conclufio, non tota fere conftat fyllogifmis: Propter quod plures inuenias qui diale&icz fimilem, quàm qui rhetoricz fateantur hac artem. Verüm & orator,ctiam fi raro,nó tamen nun- quá probabit diale&ice.Ná & fyllogifmis,fi res poícet, Enthymema. vecturi&r certé enthymemate,qui rhetoricuseft fyllo- gifmus. Denique probationü quz funt potentiffimz, 2e9upuxgà md elfas vulgo dicütur. Quid auté magis ora- tio quàm probationem petit:Falfa quoque verifimilia geometria ratione deprehendit. Fit hoc & in numeris per quafdam quas JJtjexoleo vocant,quibuspuerilu- , derefolebamus.. Sedalia maiorafunt. Nam quisnon ità proponéti credat, Quorum locorü extremz linez eandem méfuram colligunt , corum fpatium quoque quod his lineis continetur,par fit neceffe efts At id &]- fum eft.Nam plurimum refert cuiüs fit formz ille cir cuitus: reprehenfique à geometris funt hiftorici, qui magnitudines infularum fatis fienificari. nauigationis ambitu crediderunt. Nam vt quaque forma perfeáif- fima, ita capaciffima eft.Ideóq; illa circuncu rrenslinea . fi efficiet orbem,qua forma eft in planis maxime perfe. c3,ampliusfpatiti complectetur, quàm fiquadratum. paribus oris efficiat. Rurfus quadrata triangulis,trian- Apodixcis, e* » s - LIB ^1. : 65. gula ipfa plus zquis lateribus quàm inzqualibus. Sed alia forfitan obfícuriora : nos facillimum etiam impe- ritisfequamur experimentum. Iugeri menfuram, du - agerum. centos & quadraginta longitudinis pedes effe, dimidió. | que in latitudinem patere , non fere quifquam eft qui ignoret : & qui fit circuitus, & quantum campi clau- dat , colligere expeditum. Atcenteni & octogeni in. quanque partem pedes, idem f; patium extremitatis,fed multo amplius « diuife quatuor lineis arez faciunt, "caue. Id fi cóputare quem piget, breuioribusnumeris idem difcat : nam deni inquadrum pedes, quadraginta per | Oram, intra centum erunt. At fi quinideni per latera, quini in fronte fint: ex illo quod amplecuntur;quar- tám partem deducét codem circundu&tu.Si vers por- t€cti vtrinque vndeuiceni fingulis diftent, non plures intus quadratos habebunt, quàm Per quot longitudo ducetur : quz circumibit autem linea, eiufdem. Ípatii erit,cuius ea quz x centum continet.Ita quicquid for "ique denz- mz quadrati detraxeris, amplitudini quoque peribit. "econtera Ergo etiam idfieri poteft,vt maiore circuitu minor lo ct amplitudo claudatur. Hoc in planis. Nam in colli- bus vallibüfque eti imperito patet plus foli effe quim cali. Quid, quod fe eadé geometria tollit ad rationeny vÍque mundi: in qua quum fiderü certos conítitutof- que curfus numeris docet, difcimus nihil eff inordi- natum atq; fortuitum: quod ipfum nónunquá perti- nere ad oratorem poteft. An vero c Pericles Athenié- peides. 6$ Solis obfcuratione territos , redditis eius re; caulis) . ^ metu liberauit:aut quum Sulpitius ille Gallus in ex- sulpitius . &citu L. Pauli de Lanz defc&tionc differuit , ne velut cie Prodigio diuinitusfa&o militü animi terrerentur,nó VIcctur effe vfus oratoris officio: Quod fi Nicias in Si- Nicas. — - e'lafciffet. non codem confufusmetu pulcherrimum. (4 M. FAB. QV INTIL INSTIT. ORAT. Din. — Athenienfium exercitü perdidiffet: ficut Dion,quum ad deftruendam Dionyfii tyrannide venit, non cft tali cafu deterritus. Sint exempla licet vfus bellici, tráfea- Arcimeles: v ófeie quod Archimedes vnus obfidionem Syracufa lj rum in lógius traxit:illud vtique iam proprium eft ad L efficiendá quod intédimus, plurimas quzftiones, qua- i rum difficilior alia ratione explicatio eft, vt de ratione diuidendi,de fe&ione in infinitum, de celeritate auge- .. di, linearibus illis probationibus folui folere: vt fi eft (0 Capdemut- oratori(quod proximus demonftrabit liber) de omni- Lloswes^ ^— busrebusdicendum, nullo modo fine geometria effe poffit orator. |. -Deprima pronuntiatione,& gcítusinftitutione. CAP. XIX. D NpvM aliquid comocdo quoque, dum eatenus qua pronuntiandi fcientiá futurus orator defyde —M MÀ e je 4i rat.Non enim puerü ue in hoc inftituimus, aut foc- la minez vocis exilitate disi valo; aut feniliter tremere. " Nec vitia ebrietatis cffingat,nec feruili vernilitate im- i buatur:nec amoris, auaritiz,metus difcat affe&tü: quz neque oratori funt neceffaria, & mentem pracipue in atate prima teneram adhuc & rudem inficiunt.Nà fre | quens imitatio tranfit in mores. Negeftusquidé om- |. Cemedli pisac motusà comodis petendus eft, Quanquá enim l vtrunque coráü ad quendá modum przftare debet ora- tor : plurimum tamen aberit à fcenico, nec vultu, nec manu,nec excurfionibus nimiis. Nam fiqua in his ars eft dicentiü, ca prima eff, nears effe videatur. Quod eit igitur in hisdsmonseBicinmun primis vitia fiqua e. funt oris,emendet,vt expreffa fint verba, Vt fuis quad apa. 7 literzfonisenuntientur.Q uarüdam enim vel exilita- te,vel pinguitudine nimia laboramus:quafdam velut "emu, acrioresparum xefficimus,& aliis non diffimilibus fed CicadcOr- quafi hebetioribus permutamus. Quippe eliterz qua | " LIB. Lea TRO uh 56g Demofthenes quoque laborauit, fuccedis: quart vis cft apud nos quoq. Et quum c,ac fimil; ter t,nó value runt,in g acd molliuntur.Ne illas quidem circa f itc. r4 delicias hic magifter ferct:nec verba in faucibus pa- tietur audiri,nec oris inanitate refonare: Dcc,quod mi nimefermoni puro conueniat,fimplicem vocis natu- ram pleniore quodam fono circunlinire , quod Graci wavmeaeshasuton dicunt. Sic appellatur cátus tibiarum, aude Haliear quz praclufis quibus clarefcüt foraminibus,reto mo- ^ ^ ? exitu grautorem fpiritum reddunt. Curabit etiam, (7, nc extrema fyllabz intercidant,vt parfibifermofit:vt 7^7 quoties exclamandum erit,laterü conatus fit ille,non capitis: vt eeftus ad vocem, vultus ad geftum accómo- detur.Obferuandum erit etiam,vt recta fit facies dicc- tis,ne labra diftorquetur, ne immodicus hiatus rictá diftédat;ne fupinus vultus, ne deicai in terráoculi,ne inclinata vtrolibet ceruix.Nà frons pluribus generibus peccat. Vidi multos quorum füpercilia ad fingulos vo- Cis conatus alleuarentur; aliorum conftrica, aliorum etiam diffidentia, quum altero in verticem tenderent, altero pene oculus ipfe premeretur.Infinitum autem, vt mox dicemus, in his quoq; rebus mométum eft. Et ur nihil poteft placere,quod non decet.Debet etia docere nc. comoedus, quomodo narrádü,qua fit authoritate fua- dendum,qua cócitatione confu rgat ira, qui flexus de- ceat miferationem.Q uod ita optime facict,fi certosex comadiis elegerit locos,& ad hoc maxim? idoneos, id cft a&ionibus fimiles.Iidem auté non ad pronuntian- dum modo vtiliffimi, verüm ad augenda quoque clo- quentiam maxime accommodati erunt. Et hzc, dum . Infitma atas maiora non capiet. Czterüm quum lege- - TC Orationes oportebit , quü virtutes earíi iam fentiet, rum mihi diligens aliquis acperitus affiftat:neq; folum eii nn [ »n ^4 M FAR. QYINTIL INSTIT. ORAT. " le&ione formet,verumetiam edifcere electa ex his co- gat, & ea dicereftantem clare,&quemadmodum agere oportebit,vt protinus pronuntiatione voce, & memo riam exerceat. Ne illos quidé reprehendendos puté qui pasos | paulum etiá Paleftricis vacauerint.Non de hisloquor, vacandum. quibus pars vitzin oleo,pars in vino confumitur, qui.. : .. corpotis cura mentem obruerunt. hosenimabeffeab . "m |. eoquem inftituimus quàm longiffime velim.fed no- . hu . — amen éft idem iis à quibus geftus motüfque formátut: (650. . vtre&a fint brachia, ne indo&z rufticéve manus, ne (Lec 2. fütusindecorus, nequa in proferédis pedibus infcitia, ^. mecaputoculique ab alia corporis inclinatione diffi- B 5 - deant:Nam nec hoc effe in parte pronütiationis nega- 1 "vetit quifquam, nec ipfam pronuntiatione ab oratote . isdigeands fecernet;Et certe quod facere oporteat, nó * indignum Clürenonis. eft difcere;quum prafertim hzc Chironomia, qua eft (vt nómine ipfo declaratur)lex geftus,& ab illis tempo Od ribus heroicis orta fit, & à fümmis Gracix vitis, & ab i ne, ipfo etiam Socrate probata, à Platone quoque in par- &zdckg." reciuilium pofita virtutü,&à Chryfippo in praceptis de liberorum educatione compofitis non omiffa.Nam ^' Eacedzmonios quidem ctiam altationem quandátan- quam ad bella quoque vtilem, habuiffe inter exercita- qui tiones accepimus. Neque id veteribus Romanis dedeco i ri fuit.Argumentum eft. facerdotum nomine ac reli- l gione durans ad hoc tépus faltatio. Et illa in tertio Ci- » ceronis de oratore libro verba Craffi, quibus pracipit, ||.- ee" vtoratotytatuf laterum » inclinatione forti ac virili, (0 Pdefriee ODODÀ Ícena & hiftrionibus,fed ab armis, aut. etiam Àp: a depne |(ra:cuiusetiam difciplinz vfusin noftram víq zta- t€ fine reprehenfione defcendit. A me tamen nec vltra. . pueriles annos retinebitur, nec in his ipfis diu: neque cnim geftum oratoris componi ad fumilitudinem [al-. LA B. 1 I. | 67 tationis volo , fed fübeffe aliquid ex hac exercitatione puerili , vnde nos non id agentes furtim decor ille dif- centibus traditus perfequatur.. GHEERA . Anplura codem tempore doceri prima atas poffit. €ÀP. xx, /7N van 1folet,an etiam fi difcenda fint hac,eodery tépore tamen tradi omnia. & percipi poffint. Ne- gant enim quidam,quia confundatur animus, ac fati-- - getür tot difciplinis in diuerfum tendentibus, ad quas nec mens nec corpus,nec dies ipfe fufficiat: etfi maxi- me patiatur hac atas tobuflior , tamen pueriles annos . onerari non oporteat.Sed non fatis perfpiciunt quan- | f^i 7:6 tím natura humani ingeniivaleat:quz ita eft agilis à. 4^^« s a velox,fic in omnem parte, vt ita dixerim,fpedat,vt ne » ns 5 E poffit quidem aliquid agere tátum vnà: in plüra vero, non eodé die modo, fed eodem téporis momento vim . fuam impendat. An vero citharoedi non fimul & me- .moriz, & fono vocis,& pluribus flexibus feruiüt,quá intérim alios neruos dextra percutiunt,alios Ixua tra- hunt,continét;probantiNe pes quidé otiofus,certále- gem temporüferuat. & hac pariter omnia. Quid? nos agédi fubita neceffitate deprehefi: nónne alia dicimus, Alia prouidemus:quum pariter inuctio rerum,electio verborum, compofitio geftus,pronütiatio,vultus,mo tüíg; defyderenturiQ uz fi velut fub vno conatu tà di- uerfa parent fimul;cur nó pluribus horis diuerfa par- an . tiamur,quum prafertim rehciat animos ac reparet va- xs tietas ipfa,cótráq; fit aliquáto difficilius, in labore vno . perfeuerare: Idco & flylus leQtione requicícit, & ipfius le&ionis tadit vicibus leuatur.Quálibet multa egeri- ., mus,quodátamé modo recétes fumus ad id quod inci — PimusQuis nó obtüdi poffit,fi per totà di& cuiufcüg; 3ttisvnti magiftrü ferat? Mutatione recreabitur:ficut hn cibis,quorü diuerfitate reficitur ftomachus, & plu- e.li. TI €8 M. FAB. QVINTILINSTI T. ORAT ribus minore faftidio alitür. Aut dicant ifti mihi, quz fit alia ratio difcendi, fi grammatico foli deferuiamus, deinde geometra tantum : omittamus interim quod didicimus,mox tranfeamus ad muficéi: excidant prio- - " ra: & quum Latinis ftudebimus literis,nó refpiciamus b ad Gracas:& vt femel finiam;nihil faciamus nifi nouif Abagricolis. fimum. Cur non idem fuademus agricolis, ne arua fi- mul& vineta;& oleas & arbuftum colant?ne pratis, & pecoribus, & hortis , & aluearibus accómodét curam? Cur ipfi aliquidforenfibus negotiis, aliquid defyderiis E Iz corporis, nonnihil voluptatibus quotidie damus: B o quarum nos vna res qualibet nihil intermittentes fati | garet. Adeo facilius eft multa facere, quam diu. Illud quidem minime verendum eft, nelaboré ftudiorum .—— . pueri difficilius tolerent . neque enim vlla ztas minus | s fatigatur. Mirum fit forfitan , Ícd experimentis depre- J.— &maime hendas. Nami & dociliora funt ingenia priufquam ob- dcks ^— qo rgerurit.Id vel hoc argaméto patet,quod intra bie- nium quàm verba re&e formare potuerunt , quanuis nullo inftantejomnia fere loquuntur.At nouitiis no- ftris, per quot annosfermo Latinus repugnat? Magis Ícias,fi qué iam robuftü inflituere literis coeperis, non : fine caufa dici mudtuatás cos,qui in fua quidg arte opti "m: me faciát. Et patientior eft laborisnatura pueris quam 3 iuuenibus. Videlicet vt corpora infantium nec cafus quo in terram toties deferuntur, tam grauiter affligit: nec illa per manus & genua reptatio:nec poft breue té us continui lufus,& totius diei difcurfus , quia pon- duis illis abeft;necfe ipfi grauant: fic animi quoqj,cre- do,quia minore conatu mouentur, nec fuo nixu ftu- 1 diis infiftunt , fed formandosfe tantummodo prata, non fimiliter fatigantur. Praterea fecundum aliam | IT amicorum, aliquid rationibus domefticis, aliquid cu- 4 pr CP EERCOER & " atfatis illius facilitatem , velut fimpliciusdocenteis (z- quuntur: nec qux iam egerint, metiuntur. Abeft illis etiam adhuc laboris iudicium. Porro, vt Írequéter ex- perti fumus,minus afficit fenfus fatigatio,qu3m cogi- tatio.Sed ne temporis quidem vnquam plus erit: quia his ztatibusomnis in audiendo profe&us eft. Quum. ad ftylü fecedet, quum generabit ipfc aliquid atq; com ponet,tum inchoare hac ftudia;vel n6 vacabit;vel non libebit-Ergo quum grámaticus totum diem occupare non poffit,nec debeat,ne difcentis animum tzdio auer tat:quibiis potius ftudiis hc temporü velut» fubfidia "tucifim donabimus:Nam nec ego confumi ftudétem in his ar- tibus volo:nec moduletur,vt muficis modis cática ex- cipiat:nec vtiq; ad minutiffimavfque geometriz opera defcédat.Non comodum in pronütiando, nec faltato- rem in geftu facio: quz fi omnia exigerem, fuppedita- bat tamen tempus. Longa eft enim quz difcit ztas, & cgo non de tardis ingeniis loquor: Deniq; cur in hiso- mnibus,quz difcédaoratori futuro puto,eminuit Pla- toiqui non contentus difciplinis,quaspraftare poterát Athenz, non Pythagoreorum, ad quos in Italiam na- Uigauerat: AEgypti quog/ facerdotes adiit, atq; corum arcana perdidicit. Difficultatis patrocinia prateximus Ícgnitiz. Neq; enim nobis operis amor eft: nec quia fit honefla, atque pulcherrima rerum eloquétia; petitur Proud ipfa, fed ad vilem vfum &fordidum lucri accingimur, | Dicant fine hisin foro multi, & acquirant,düm fit lo- cupletior aliquis fordide mercis negotiator,& plusvo Ci fuz debeat przco: ne velim quidem le&ore dari mi- hi,quid ftudia referant computaturti.Qui vero imagi nem ipfam eloqnentiz diuina quadam mte concepe- dom TI 5quique illam(vt ait«nó ignobilis tragicus)reginam Regina rerá Téfum orationem ponet ante oculos,fru&ümque nó dee. OMS | Cic.4.Tufc.& s.Finium. € —— 70 M, FAR. QYINTIL. UN STIT. ORAT. ex ftipe aduocationum, fcd ex animo fuo, & contem- latione ac fcientia petet, perpetuum illum, nec for- tunzfubie&um : facile perfuadebit fibi, vt tépora qua fpectaculis,cápo, tefferis, otiofis denique fermonibus, ne dicam fomno, & conuiuiorü mora conterunb; geo" metrz potius ac mufico impendat, quanto plus dele- &ationis habiturus, quàm ex illis ineruditis volupta- tibus:Dedit enim hoc prouidétia hominibus munus, vt honefta magis iuuaret. Sed nos hac ipfa dulcedo ló- gius duxit.Hadenus ergo de ftudiis,quibus antequam maiora capiat, puer inftituendus eft : proximus liber velut nouum fumet exordium, & ad rhetoris officia cranfibit.i0oc0 doter vou "ba | : det P : 9. 1 9 * : *. M. Fabii Quintiliani J' pgpINTSITVTIONE ORATORIA LIB IL -— | | Quando rhetori fis tradendus puer. — (CAPS Te S TIVUUFENVIT confuetudo,qux quotidie magis in- s d, ^ ualefcit,«t przceptoribus eloquentiz Lati- - ""*. /nisquidem femper , fed etiá Gracisinterim ! difcipuli ferius quam ratio poftulat, tradere itur. Eius rei duplex eft caufa,quod & rheto t m fes vtiq; noftri fuas partes omiferunt,& grámatici alie- nas occupauerunt.Nam illi declamare modo, & fcien- ciam declamandi ac facultatem tradere , officii fui du- cüt, idq intra deliberatiuas iudicialéfq; materias: nam catera,vt profeffionefua minora defpiciunt.Et hi non fatis credunt excepiffe quz relicta erant (quo nomine gratia quoq; his eft habenda) fcd ad Profopopocias víq;, & ad fuaforías, in quibus onus dicédi vel maximü elt, -irrumpunt. Hinc ergo accidit, vt qux alterius artis pri. -- J" ma erát opera, facta fint alterius nouiffima:& atas al- L L LIB. IL .. 1 7t tioribus iá difciplinis debita;infchola minore fubfidc- at,ac rhetoric apud grámaticos exerceat. Ita,quod eft maxime ridiculü,non ante ad declamandi magiftrüm. mittendus videtur puer,quàm declamare iá ciat, Nos fuum cuiq profeffioni modi demus. Et grammatice Grammatice, (quam in Latinum tráfferentes, literaturávocauerür)lierame ——— fines fuos norit, prafertim tátüm ab hac appellationis fux paupertate,intra quam primi illi coftitere; proue- Ga. Nam tenuis à fonte,affumptis poctarum hiftorico rümq viribus, pleno iam fatis aluco fluit : quá prater ratione re&te loquendi;non parum alioqui copiofam, prope omnit maximarum artiü fciétiam amplexa fit. Et rhetorice,cui nomen vis eloquédi dedit, officia fua cicerinorar non detrectet;nec occupari gaudeat pertinente ad fe la borem:quz dum opere cedit,iam pen? poffeffione de- pulfa eft... Nec inficiabor ex iis aliqué qui grámaticen profitentur,co víque fcientiz progredi poffe, vt ad hzc quoq; tradéda fufficiat.Sed quum id aget, rhetoris offi- cio fungetur;non fuo. Nos porro quzrimus,quádo iis quz rhetorice pracipit, percipiédis puer maturus effe videatur. In quo quidem non id eft xftimádum, cuius qu iíqy ht xtatis, fed quantü in ftudiis iam effecerit. Et ne diutius differá quando fit rhetori ttadédus, fic opti- me finiri credo,quü poterit. Sed hoc ipfü exfuperiore pendct quaftione.Nam fi grámatices munus víque ad fuafor las(squa füt apud thetoré materiz inter rudimé "parenthefis ta liccdiprorogatui, tardius rlietore opus eft. Si rhe- Po pue | thor prima operis füi officia non recufatinartationi- nóhabeur. —— us ftatim, & laudandi vituperandique opufculis cura | ctus defyderatur. An ignoramus antiquis hoc fuiffe ad. Rhetoris augendá eloquentia genus exercitationis,vt thefes dice This. Ieht: & cómunes locos, & catera citra coplexü rerum Perlonarmg;;quibus verz fict£&q; cotroueríiz cótinc- c.iiii, Caput quz» ftionis. 2, M. FAB. QVINTIL INSTÍ T. ORAT. tut? Exquo palàm eftquam turpiter deferat wap thetorices inflitutio,quá & primá babuit, & diu folá. .- Quid autem eft in iisde quibusfupràdixi , quod non quum in alia quz funt rhetorü propria , tum certe. in illud iud iciale caufz genus incidatzAn nó in foro nar- rádum eft: qua in parte. nefcio an fit hoc vel plurimáü. Nó laus acyituperatio certaminibus illis frequéter in- (0 Lodcommu feritur? NO cómunes locitfiue qui funt in vitia diredti, ncdies qualeslegimus à Cicerone cópofitos: feu quibus qua- ftiones generaliter tractátur,quales funt editi à Quin- i to quoq Hortenfto:vtfitne paruis argumentis crede: dum.& pro teftibus,& in tefles;in mediis liti medul- ! lis verfantur. Arma funt hzc quodámodo praparanda | fcmper,vt his,quá res pofcet, vtaris. Quz qui pertine- | re ad oratorem non putabit,is nc flatuam quidem in- | choati credat,quum eius mébra fundentur. Neq; hác: I (vt aliqui putabunt)feftinationem meá fic quifquá ca- | lumnietur,tanquá eum qui fit thetori traditus,abdu- cendum protinusà grámaticis putem. Dabuntur illis tum quoq; tempora fua : neq; crit verendum, ne binis T przceptoribus oneretur puer.Non enim crefcet,fed di uidetur,qui fub vno mifcebatur labor:& erit fui quif- que operis magifter vtilior.quod adhuc obtinent Grz- ci,& à Latinis omiffü eft:& feri videtur excufate,quia funt qui labori ifti fuccefferunt. .1ba»d 1. De moribus & officiispraceptoris. DIBWEMELI OUR E & 60 quum adeasin ftudiis vires peruenerit puer, vt quz prima efle przcepta rhetorü diximus, men: te confequi poffit , tradendus eius artis magiftris erit. Quor( in primis infpici mores oportebit. Quod ego. non idcirco potiffimum in hac parte tractare fum ag- greffus , quia nó in cateris quoq; dotoribus idem hoc examinandum quàm diligentiffime putem, ficut te- | L I B. J I. 73 Alatusfum libro priore : fed quód magis neceffaris c; Us Cipr.& s, ICi fmentionem facit z:tas ipfa difcétium.Nam & adul- ti fere pueri ad hos praceptores tranfferuntur, & apud €os uuencs ctiam facti perfeuerát: ideóque malorad- hibenda tum cura eft:vt & tenetiores annos ab iniuri, Íanctitas docentis cuftodiat, & ferociores licentia gra uitas deterreat. Neq; vero fatis eft fumma przftareabf. | tinétiam, nifidifciplinz feueritate conuenicnriG quo- ' que ad fe mores aflrinxerit. Sumat igitur anteomniía Praceptoris parentis erga difcipulos fuos animum, ac fuccedere fc ^5 in eorum locum;à quibus fibi liberi traduntur ,exifti- met.Ipfe nec habeat vitia,nec ferat.Non aufleritas eius ttiftis, non diffoluta fit comitas: ne inde odium, liinc contemptus oriatut. Plurimusci de honefto ac bono It féermo.Nam quo Íapius monuetit;hoc rarius cafti- - gabit. Minime iracündus,nec tamen corüquzemen- danda eruntdiflimulator:fimplex in docendo, patiens laboris, affiduus potius quàm inrmodicus. Interrogi- tibus libéter refpondeat;non Interrogátes percontetut vitto. In laudandis difcipulorum dictionibus nec ma- lignus, nec effufus: quia res altera tzdiü laboris;altera ecuritatem parit. In emendádo quz corrigenda erüt, - non acerbus, miniméq; cotumeliofus.Nam id quidem multosà propofito ftudendi fugat, quod quidá fic ob- iurgant;quaft oderint. Ipfc aliquid, imo multaquoti- - die dicat,qua lecum audita referát. Licet enim fatis ex- emploráü ad imitand um cx lectione fü ppeditet,tamen Viua ilIa, vt dicitur,vox alit plenius, przcipueq prace- Víaavox, Ptoris, quem difcipuli ; fimodo reáe funt infütuti,.& 3mant,& verentur. Vix aute dici poteft, quanto li ben- Uus imitemur €os,quibus fauemus. Minime VCrO per- Thittenda pueris, vt ht apud plerofg, affurgédi exulti- - din laudádo licétia, Quinetiam iuuenü modicum rn: lau ando. 74 M. FAR. QVINTIL INSTIT. ORAT. ." effequum audient, teftimoniü debet.Ita fiet,vt ex iu- dicio praceptoris difcipulus pendeat;atque id fe dixif- e recte, quod ab co probabitur, credat. Illa vero vitio- Human. fifima quz iam humanitas vocatur, inuicem qualia- cüquelaudandi,quum eft indecora & theatralis,& fe- uere inftitutis fcholis aliena, tum ftudiorum pernicio fiffima hoftis.Superuacua enimvidétur cura ac labor, od parata,quicquid effuderint,laude. Vultü igitur prz- ceptoris intueri táqui audiunt debent,quàm ipfe qui dicit. Ita enim probanda atq; improbanda difcernent: fic ftylo facultas continget, auditione iudici. At nunc proni atque fuccin&i ad omné claufulam non exur- l gunt modo, verumetiam excurrunt, & cum indecora exultatione conclamant. Id mutuum eft,& ibi decla- smationis fortuna. Hinc tumor,& vana defe perfuafio, | víqueadeo, vt illo condifcipulorum tumultu inflati, fi parum à praceptore laudentur, ipfi de illo male fen- tiant. Sed fequoque praceptorcs intenté ac modefté audiri velint. Non enim iudicio difcipulorum dicere debet magifter,fed difcipuli magiftri. Quin,fi fieri po teft, intendendus animus in hoc quoque,vt perfpiciat quz quifque;& quomodo laudet: & placere qu bene dicet, nó fuo magis quàm corum nomine delectetur; ' qui re&té iudicabunt. Pueros adolefcétibus federe per- miftos,nó placet mihi. Nam etiam fi vir talis,qualem cffe oportet ftudiis moribüfque prxpofitü, modeftam habere poteft iuuentutem, tamen vel infirmitas à ro^ Ceüdsa. buflioribusfeparanda eft: & carendum non folum cri Por^te8"* mine turpitudinis verumetiam fufpicione. Hac no* tanda breuiter exiftimaui.Nam vt abfit ab vItimis vi^. tiis ipfe praceptor ac fchola;ne przcipiendum quidem. credo.Ac fiquis eft,qui flagitia manifefta indeligendo hlii przceptore non euitet: iam hincfciat catera quo^ | L15, pg : 7j que quz ad vtilitatem iuuentutis có ponere conamur, effe (bi, hac parteomiffaifuperuacua. ^ — | | An protinuspraceptore optimo fit vtendum. CAT. frr, E illorum quidem perfuafio filentio tranfeunda efljqui etiam cum idoneos rhetori pueros pura- uerunt ; non tamen continuo tradendos eminentiffi-- mo credunt,fed apud minores aliquádiu detinent: tà- | quam inftituendis artibus maeis fir apta mediocritas praceptoris , quum ad intelle&ü atque imitationem facilior, tum ad fuícipiendas elementorü moleftias mi nusfüperba. Qua in re mihi non arbitror diulaboran dum, vt oftendam quanto fit melius optimis imbui, quanta in eluendis quz femel infederint v; tiis difficul tasconfcquatur, quum geminatum onus fuccedentes premat , & quidem dedocendi grauius a c prius, quàm docendi.Propter quod Timotheum clarum in arte ti- AUD biarum ferunt duplices ab iis quos aliusinftituiffer,(o "bes litum exigere mercedes, quàm ft rudes traderentur. Error tamen eft in re duplex: vnus, quod interim fu£- ficeresillos minores exiftimant:& bono fan? ftomacho 'itis contentifunt. Quz quanquam & ipfa reprehenfione digna fecuritas, tamen effet vtcunq; tolerabilis, fi eiuf- modi przceptóres minus docerent, nó peius. Alter,ille ctiam frequentior, quod eos qui amplioré dicendi £a- cultate funt confecuti,non putant ad minora defcen- dere:ídq; interim heri,quia faftidiant praítare hác infe rioribus curá;inter im,quia omnino non poffint. Ego perro eü qui nolit, in numeroprzcipienttü nóhabeo: potle auté maxime fivelit, optimüquenq; contédo.Pri mum,quod eü qui eloquétia cateris prafter, illa quoq; Per quz ad eloquétiam peruenitur,diligentiffime per- Cepiffe credibile eft.Deinde,quia plurimá in pracipic- ? Valet ratio, quz dodtiffimo culque » planiffima eft. 'plenifima 76 Vide Paufa- nia Heliacon primo: à Pofttemo;quia nemo ftc in maioribus eminet,vt eum minora deficiant. Nifi forte Iouem quidem Phidias o- ptimé fecit, illa autem quz in ornament operis eius accedíit,alius melius elaboraffet: aut orator loqui ne- Íciet:aut leuiores morbos curare non poterit medicus praftantiffimus.Quid ergo? non eft quadá eloquentia maior, quàm vt eam intelle&u confequi puerilis infit mitas poffit:Ego vero confiteor: fed hunc difertü prz- ceptorem, prudenté quoque, & non ignarum docendi - efle oportebit,fummittenté fe ad menfuram difcentis: vt velociffimus quifq; fi forte iter cum paruulo faciat, | det man(üi,&gradum fuum minuat, nec procedat vltrà . quàm comes poffit.Q uid,ft plerüg accidit,vt faciliora Perfpicuitas, Cacozcli. *laffi, Cap.1. fint ad intelligendá,& lucidiora multo,quxà doaiffi- ino quoque dicunturzNà & prima eft eloquentiz vir- tus, perfpicuitas: & quo quifque ingenio minus valet; hoc fe magis attollere & dilatare conatur: vt flatura breues in digitos eriguntur,& plura infirmi minátur. | Nam tumidos,& corruptos, & tinnulos, & quocüque alio cacozeliz genere peccantes,certum habeo non vi- rium,fed infirmitatis vitio laborare:vt corpora nó ro- bore,fed valetudine inflátur:& re&to itineredapfi;ple-- rüque diuertüt. Erit ergo obfcurior etiam quo quiíq: deterior.Nó excidit mihi,fcripfiffe me in libro priore, quum potiore in fcholis eruditioné effe , quàm domi dicerem, libentiusfe prima ftudia, tenerofq; profectus ad imitationem condifcipulorü;qua facilior effet,eri- gere.Q uod à quibufdam fic accipi poteft; táquam harc; quam nunc tucor, fententia priori diuerfa fit. Id à me. proculaberit. nanq; ea caufa vel maxima cft cur opti^ mo cuiq; praceptori fit tradendus puer,quód apud c& difcipuli quoque melius inftituti,aut dicent quod in utile non fit imitari:aut fiquid exrauerint, ftatim cot* LI B. 1I. OR rigentur, At indoctus ille & probabit fortaff: yitiofa, placere audientibus iudicio fuo coget. Sit ergo tá elo- quentia quàm moribus praftantiffimus, qui ad Phoc- cic.;.4c ora:. nicis Hometici exemplum dicere ac facere doceat; lliad.s. Dc primis apnd rhetorem cxercitationibus, CAP. [nun H: Nc iam quasprimas in docendo partes rhetorü putem tradere incipiam: dilata parüper illa, qux fola vulgó vocatur , arte rhetorica. Ac mihi opportu- nusmaxime videtur ingreffusab co, cuiusaliquid fi- mile apud grámaticos puer didicerit.Et quia narratio- Dum,excepta qua in caufis vtimur,tres accipimus Ípe- : cies: Fabulá;qua verfatur in tragoediis atq; carminibus, Fabuls. non à veritate modo, fed etiam à forma veritatis remo C^"het tam:Argumentü,quod falfum;fed vero fimile comoc- Argument. diz fingüt:Hiftoria, in qua eft geftz rei expofitio. Grá- nior; maticis auté poeticas dedimus: apud rhetoré initium Lib.cp.., fit hiftoria,tàto robuftior,quanto verior. Sed narran- di quidé quz nobis optima ratio videatur, demoftrabi-- mus,quum de iudiciali parte dicemus.Interim admo tib4. nere illud fatis eft,vt fit ea,neque arida prorfus, atq; ie- tuna. (Nam quid opus erat tantá ftudiis labore impen dere, fi res nudas atque inornatas indicare fatis videre- tur?)nec rurfus finuofa,& accerfitis defcriptionibus,in sinuofa nar- quas pleriq: imitatione poetica licentiz ducütur,lafci- "^ uiat. Vitium vtrung;: peiustamen illud quod ex ino- pia, quàm quod ex copia venit. Nam in pueris oratio perfecta nec exigi nec fperari poteft: melior autem eft indoles lzta gene rofigi conatus, & vel plura iufto con- cipiens interim fpiritus.Nec vnquam me in his difcen- E tisannis offendat fiquid fuperfuerit.Q uin ipfis do&o- "«nimus | Ti»us hoc effe curz velim,vttenerasadhucmétes mo- ^ ^ TeBütricum mollius alant,& fatiari velu tiquodam iu cundioris difciplinz lade patiantur.Erit illud plenius «27 So MOEAB QVINTIL INSTIT. ORAT. interim corpus,quod moxadulta atas adftringat. hinc fpes roboris. Maciem nanque & infirmitatem in pofte- rum minari folet protinus omnibus membris expret- - fusinfans.Audeat hac ztas plura, & inueniat, & inuen. | &; tisgaudeat , fint licet illa no fatis interim ficca & feuc- 1a. Facile remedium eft vbertatis: flerilia nullolabore . vincuntur. Illamihi in pueris natura minimum fpei — dabit;in qua ingenium iudicio prafumitur. Materiam effe primum volo vel abundantioré, atque vltrà quàm oporteat fufam.Multü inde decoquent anni,multum ratio limabit, aliquid velut vía ipfo deteretur:fit modo. -.. vnde excídi poffit, & quod exculpi.crit autem,finon ab. . initio tenuem nimium laminam duxerimus, & quam. -— -calatura altior rumpat. Quod me de hisatatibusfen- Tim» tirememo mirabitur,qui apud Ciceronem legerit, Vo. lo enimífe cfferat in adolefcente foecunditas. Quapro* pter in primis euitandus,& in pueris pracipue, magi^ fter aridus,non minus quàm teneris adhuc plantis fic ci & fine humore vllo folum. Inde fiunt humiles fta- . -tim,& velut terráfpectantes,qui nihil füprà quotidia- | num fermonem attollere audeant. Macics illis pro fa7 | nitate, & iudicii loco infirmitas eft:& dum fatis putant. vitio carete;in idipfum incidunt vitium, quod: virtuti. bus carent.Quare mihi ne maturitas quidem ipfa feft net, nec mufta in lacu ftatim auflera fint: fic & anno ferent,& vetuftate proficient. -Ne illud quidem quod. admoneamus indignum eft , Ingenia: puerorum ni*- miainterim emendationis feueritate deficere : nam &. ; defperant', & dolent, & nouiffime oderunt : &, quot. - maximé nocet , dum omnia timent , nihil conantuf e s Quod ctiam rufticis notum eft, qui frondibus tenct? mda —— non putant adhibendam effe falcem , quia reformidz rc ferrum videntur, & cicatricem nondum pati poe four DNmmUP WID Gb OM 2c y Iucundus ergo tum maxime debet effe. ptzceptot : vt. quz alioqui natura funt afpera , molli manu lenian- tur: laudare aliqua; ferre quadam, mütate etiam, red.- dita cur id fiat ratione : illuminare: interponendoali- . quidfui. Nonnunquam hoc quoque erit vtile, totas Di&ate ma» ipfum dictare materias,quas & imitetur puer, & inte. teris rim tanquam fuas amet . At fi tam negligens ei ftylus fucrit, vt emendationem non recipiat , expertusfum prodeffe, quoties eádem materiam rurfus à me tractas tam fcribere de Integro iuberem : poffe enim eumad- - huc melius:quatenus nullo magisftudia quam fpe gau dent.Aliter autem alia tas emendanda eft, & pro mo- do virium exigendum & corrigendum opus.Solebam €go dicere pueris aliquid aufis licétius aut latius , lau- dare illud me adhuc,véturum. tempus quo idem non .. permitterem. ita & ingenio gaudebant,& iudicio non fallebantur.Sed vt eó reuertar,vnde fum egreffus,nar- rationes ftylo componi,quanta maxima poffit adhibi- ta diligentia volo. Ná vt primo quum fermo inflitui- 5:9 tur,dicere quz audierint, vtile cíl pueris ad loquédif- . . cultatem: ideóqi & retroagere expofitionem, & à me- dia in vtrang partem dilcurrere fané merito cogátur. fed ad przceptorisgremium,& dum aliud n6 poffunt, - & dum res ac vetba connectere incipiunt, vt protinus memoriam firment: ita quum iam formá rect atque emendat orationis accipient , extemporalis:garruli- tas, nec expectata cogitatio,& vix furgendi mora , cir- culatoriz vere iactationis eft. Hinc parentum imperi- torum inane gaudium , ipfis vcro contemptus ope- xis, & inuerecüda frons, & confuetudo pefime dicen- €5& malorum exercitatio, & qua magnos quoq; pro- «Gus frequenter perdidit, arrogans de fe perfuafto in- | Dalcitur.Erit fuum parandasfacultatis tempus,neque "facilitas —HUÉL LE. T TTD cL s. M. FAB. QV INTIL. INSTIT. ORAT. Libo.cp7. à nobis negligenter locus ifte tranfibitur.Interim fatis | cft, fi puer omni cura, & fummo (quantü ztas illa ca-. pit)labore aliquid probabile fcripferit:in hoc affuefcat; huius tei naturá fibi faciat. Ille demü in id quod qua- rimus,aut ei proximü poterit euadere, qui ante difcet ' re&té dicere; quàm cito. Narrationibus non inutilitet fubiungitüt opus deftruendi confirmandiq eas, quod aducuéoi nq) xarruoxti VOCatur. Id porro nó tátüm in &bu- lofis & carmine traditis fieri poteft,verü etiam in ipfis annalium monimentis : vt fi quzratur an fit credibile - fuper caput Valerii pugnantis fediffe coruum , qui os oculófque hoftisGalli roftro atq; alis euerberaret,fitin. | vtranque partem ingens ad dicendü materia. vt defer- - pente quo Scipio traditur genitus, & lupa Romuli, & - AEgetia Numz. Nam Gracis hifloriis plerunq; pocti- - cx fimilis eft licentia.Szpe etiam quzrifolet de tempo re;de loco,quo gefta res dicitur. Nonnunquam de per- ^ .. fonaquoque ficut Liuius frequétiffime dubitat, & alii - Lws& vit! ab aliishiftorici difentiunt. Inde paulatim ad maio- | quevüias. ra tédere incipiet, laudare claros viros, & vituperare im | probos:quod non fimplicis vtilitatis opus eft.Nanque ^ &ingenium exércetur multiplici variaque materia, & | animus contéplatione re&ti prautq; formatur,& mul- M tà inde cognitio rerum venit.exemplifque,quz funt in omnigenere caufarum potétiffima, iam tum inftrui- tur, quii res pofcet,vfurus. Hinc illaquog exercitatio - fubit comparationis,vter melior, vtérve deterior: qu£ ' quanquá verfatur in ratione fimili : tamen & duplicat materiam,& virtutü vitiorümq non tantum natur$ fed etiam modá tractat. Verüm de ordine laudis, con Lb. — ttáque,quoniá tertia hxc rhetorices pars eft, pracipie^ Loicomm- mus fuo tempore. Et cómunes loci(de iis loquor qu^, nes virtutum &viiorum, buscitra perfonas in ipfa vitia moris eft perorare,vt U^ LIS GNReye. a soo - quidam illos minores,quia facilior eorum intelle&tus videbatur,probaueruntzalii floridius £enus,vt ad alc- da primarü atatum ingenia magis accómodarti, Ego. optimos quidem, & ftatim,& femper,fed tame eorum candidiffimü queque, & INITIO expofitum velim: vt Liuiumà pueris magis quàm Salluftiü:& hic hiftoriz Luis. maioris eft author:ad.quem tamen intelligédum iam profe&tuopusfit/.| Cicero,vt mihi quidem videtur, & cicero. iucundus incipictibus quoque, & apertus eft fatis: nec prodeffe tátüm,fed etiam àmari poteft:tum(quemad- modum Liuius pracipit) vé quifque erit Ciceroni. fi- 1n epit.ad millimus. Duo autem genera maximé cauenda pum ris puto. Vnum,ne quis eos antiquitatis nimius admi- - Iator,in Gracchorum, Catonifque & aliorü fimilium Ic&ione durefcere velit. Fient enim horridi atq; ieiuni, Nam nequevim eorü adhuc intellectu confequentur: & clocutione,quz tum fine dubio erat optima,fed no flris temporibus aliena,contéti,quod eft peffimum,fi- miles fibi magnis viris videbütur.Alterum,quod huic. diuerfum eft , ne recentis huius lafciuiz flofculis ca- pti, voluptate quadam praua deliniantur, vt przdulce - illudgenus,& puerilibus ingeniishoc gratius,quo pro- pius eft,adament. Firmis autem iudiciis, iámque extra periculum pofitis fuaferim & antiquos legere:exqui- bus fi affumatur folida ac virilis ingenii vis,deterfo ru- disfeculi fquallore; tum nofter hic cultus clarius eni- teícet:& nouos,quibus & ipfis multa virtus adeft. Nec €nim nos tarditatis natura dánauit,fed dicedi mutaui- musgenus,& vItrà nobis,quàm oportebat, indulfimus: «à non tà ingenio illi nosfupcrau erunt,quàm propo- 'to-Multa ergo oportebit cligere.Sed curandum erit, D€ lisquibus permifta funt, inquinentur.Q uofdá vero MERE etia quos totos imitari Opor tebat, & fuiffe Ícper ;& nüc atas intelli- fiii. : git $8 . M FAB. QYINTIL INSTIT ORAT effe quidem libenter non cócefferim modo,;verüctiam contéderim. Sed hi qui fint nó cutufq; eft prontitiare. "imitatio ef; "Tutius circa priores«vel erratur« Ideóque hancinouo- rà diftuli le&ionem, ne imitàátio iudiciá antecederet. Dc diuifione & qup yxeplra. CAP. YIN. Ds etus ? vir etiam in hoc diuerfum pracipientiü: propo- | fitum;quod eorum quidam materias quas difcipu lisad dicédum dabant, non conteti diuifione dirigere; .. Jatius dicendo petfequebátur: nec folium probationi- busimplebant,fed etiam affectibus. Alii;quum primas modo lineas duxiffent,poft declamationesjquod.omi- fiffet quifque, tractabát: quofdá vero locos nonmino- . re cura,quàm quum ad dicendü ipfi furgerent, excole - bant. Vtilevtrunqi:& ideo neutrumab altero feparo: Sed fi facere tátum alterü neceffe fit; plus proderit de? , monftraffe redtá protinus viam, quàm reuocare ab er- rore iam lapfos. Primiim, quia emédationem auribus modo accipiüt: diuifionem vero ad cogitatione etiam & flylum perferunt. Deinde,quod libétius pracipien- tem audiunt,quàm reprehendétem.Siqui vero paulo - funtviuaciores, in his prafertim moribus;etii irafcüs tur admonitioni,& taciti repugnant. Nec ideo tamen: minus vitia aperte coarguenda funt. Habenda enim ra tio cxterorum;qui recta efle quz przceptor non emen dauerit,credent.Vtraq; autem ratio mifcenda eft;& ita tractanda,vt res ipfepoftulabunt.Nangiincipientibus dáda erit velut przformata materia fecundü cuiufque vires.At quum fatis copofuiffe fe ad exemplü videbun tur,breuia quxdá demonfítranda veftigiaque perfecu-— ti iáfuis viribus fine adminiculo progredi poflint.Nó4 nunquam credi fibi eos oportebit: ne mala confuetu-. dine femper alienum labor&fequendi, nihil perfe co* — nari & quarerefciant.Quod fibris prudenterdicenda — ( CITPRMEIBRg E:;.6 sq. 35. viderint, i4 prope cofummata fuerí CPracipientisópe« ra.Siquid errauerint adhuic, eruhtad ducé:redücéndi;- Cui rei fimile quiddà facientesanes cernim qua tes ncrisinfernifque fostibuseibosorefuo:collatos pj; | tur: at quum vifi funt adülti, paululum cgredr nidis) & circumuolare. fedem.illam pracedentes ; pfe docet: - tum expertas vires; libero cxlo fu &queipforum fidu* . Cz permittunt; ,.—. Ins pet ar1nyeid £M. Srrixere gin Dc edifcendo,,. OtiD M d dipisoneAmm nis 3 T DIN D.exiconfuetudiise inutandum prorfüs exifti ^ moürhisyde quibussurícdifíesimus tatibus,re b.5i^ omniaque [cripferint, edifcant; &e certa; ye morie, b "3 i5 cle dicantiQ uodiquidem:maxiin? patres exigunt átqi 3516.15 sb 3 t demumvftüdere liberos fuos (i eiim frequétillime » declamaucrint;credüntijuim-roféus pizcipucdis | ligenti a cóftetNain vt feribere pueros, plurimümque effe in hocopereplané velim:fic edicere electos ex orà tionibusvelliiftoriis ;alióve quo genere dipriorumcea cura voluminüdlocos; multo magis fuadear; Nam & cxercebitur acrius mem oria; aliena cóplectédo; quàm Uat& qui erüt in difficiliore huius generis labore ver- ati; fme moleftia;quz ipfi com pofuerint;iam familiaz tius animo fuo affigent, & aflucícent optimis, fempér- que habebunt intra Íe;quod imitentur:ctiam non fen tentes, formam orationis illam,quam:menté penitus ^ 3CCeperinr, expriment.Abundabunr auté copia verbo- TUm optimor(i, & cópofitione; ac figuris iam nóquz- Itis,fed fponte & ex repofito velut thefauro fe offeren- tibus: Accedit his & iucunda in fermone beneà quoq; x Tétorum 1elatio;& in caufis vtilis.Nam;& plus autho —OHitatis afferunt ea,quz nó prafentis gratia litis funt co- |. Ptatazir [aider Ízpe maior, quàm fi noftra fint;có- — Cliant;A] iquando tamen permittendá, quz ipfifcri- à is * P PB —— PMeabget t yg *ediícere, M. FAB. QYINTIÉ YNSTIT. ORAT, píerint; dicere; vt laboris fui frudtü etiam ex illa,quz mhximé petitur, laudeplurimum capiant. Verum id Cic.de opt. f en.dicendi. & de cl.orat. quoq;tum fieri oportebit, quum aliquid commodius climauerint: xt«o velut premio ftudii fui -donétur;ac (eimeruiffe vt dicerent;gaudeant. po 335 ri :3520.Afi fecundum fui quifque ingenii docendusfit naturam, | cA T TX X Uoerv s praceptoris liaberi folet;necimmerito,di ligenter in iis quos erudiendos fufcepetit; notare difcrimina ingeniorü, & quó queque natura maxime ferat. Ná eftin hoc incredibilis quazdávarietas;nec pau cioresanimorü pene quàm'corporü forma;Q uod in- telligi etiati ex ipfis oratoribus potefl; qui tantü inter fe diftant genere dicédi,vt nemo fit alteri fimilis: quá- , uis plurimife ad eoriüi,quos probabant,imitationé có- pofuerint.Vtile deinde plerifq;vifum:eft; ita quenque inftituere,vt propria naturz bona;do&trina fouerét; & in id potiffimü ingenia quo tenderét; adiuuareritur.Vt fiquis palzftrz peritus; quum in aliquod plenü pueris gymnafiü venerit j'expertus eorü omnimodo corpus animümg difcernat cui quiíq; certamini fit przparan - dus:ita praceptorem eloquétiz,quum fagaciter fuerit Natura cura adiuta magis eualcícit. Authoris . fententia intuituscuius ingeni preffo limatóq; genere dicendi, cuius acri;graui, dulci;afpero, nitido, vrbano maxime gaudeat;ita fe cómodaturü fingulis,vt in eo quoquif- 'queeminet, prouehatur : quód & adiuta. cura natura magis eualefcat,& qui in diuerfa ducatur:nec in iis qui busminusaptus eftfatis poffit efficere, & ca inquzn4 cus videtur;deferédo faciat infrmiora. Quod mihi(li- bera enim vel cótra receptas perfuafiones rationem e^ quenti fentétia eft)in parte verüi videtur. Ná proprieta | tcs ingeniorü difpicere pro rfus neceffarium eft. In his quoq; certü ftudiorü facere dele&ü: nemo diffu aferit« Nang; erit alius hiftoriz magisidoneus,alius cópofitus. m M prs t : E. ] DTI Y L.1B. T ru xv :Q " À M spi ad carmen, alius vtilis ftudio iutis; & nónullitusfor- SPERARE. taffe mittedi.Sic difcernet hac dicédi magifter,quomuori.;.cz» s. do palaítticus ille curforé faciet, aut Pugilé, aur Inggg. arias torem;aliudvequid ex iis que funtfactor certamini Ceramina. Verüm ei qui foro deftinabitur, nó in vnam parta aJ; icr. quam,fedin omnia quz funt eius operis, etiá fiqua dif EET feiliorasvidebütur;claborandü eft. Na & omnino fus tieni min peruaácua erat doctrina, fi natura fufficeret, An fquis ^ ingenio corrüptus,ac tumidus(vt plerigi funt)incide- rit;in hoc cü ire patiemur: aridum atq; ieiunünóale- mus,& quafi veftiemus? Nà fi quadá detrahere neceff rium efl;cur non fit adiicere conceffum: Neq egoccó- . tranaturá pugno. Nó enim deferendü id bonü,fiquod ingenitü eft; exiftimo:fed augendi; addendünig quod ceffat.An nó clariffimus ille Przceptor Ifocrates,queni1tcas,. nó magis libri bene dixiffe,quàm difcipuli bene docuif fc teflátur,quum de Ephoro atq; Theopompo fic itidi Cic de ora, catet;vt alteri frznis,alteri calcatibusopus effe diceret: aut in illo lentiore tarditate, aut inhoc pene píacipiti concitationem adiuuandá docédo exiftimauit, quum alterum alterius natura mifcendum arbitrareturdm- becillis tamen ingeniis fané fic obfequédum fit; vttan- cim. inid quo vocat natura,ducantut, Ita enim quad folum poffunt, melius efficient. Si vero liberalior«naz *maeria J4.52425:4R J n tura contigerit ,.& in qua mcrito ad fpem oratoris f; mus agereffi,nulla dicendivirtus omittenda eit. Nam icet fit aliquam in partem pronior, vt neceffe eft: cx- Üeris tamen non repugnabit, atque ca cura paria faciet 1I51n quibus eminebat. Sicut ille (né ab codem exém- P^o recedamus)exercendi corpora peritus,non fi docé- um pancratiaftern fufc eperit., pugne ferire vel calce Pácratia(les. Untum, aut nexus modo , atque in his certos aliquos docebit. Ícd omnia qua funt cius certaminis, Erit qui i4 AT. *- Ao nt wr — M. FAR. QV ENT XLAINSTIT., ORAT. «fist istTey hisaliquanon poffitinid maxime quod poterit in- | o oieumbet, Namfunt hac duo vitáda prorfus:ynum; Ne ,aiupisas I asl "UT? isis BRE EAMU M. Set hie s fF. H ta, qterites quod.efficimon poflit Salterum, Nc ab to quod xp rd optimefacit;iraliud eni minus eftidoneus traf . "?"iéras:Acfrfuerit qui docebitur ille, quem adolefcétes nn Íené vidimus,Nicoftratus;omnibus in.eo docédi parti nian Heliacó busfrrnilitervtetur:efficierg; illu m;qualis hic'fuit,lu mimo ^— &do,pügnádóque (quotum vtroq; cerramine iifdem diebus coronabatur)inuictü.Et quanto id magis ora- toris futuri magiftro prouidendü.erit? Non enim fatis - eft dicere prefe t&tümyaütfubtiliter;aut afperenó ma gisquàmrphotiafco acttis tantum; aut mediis, autgra uibusfonis; aut horumretiá pattículis excellere. Nam ficut cithata;ita oratio perfe&ta non eft;nifiab imo ad | ;idummamomnibus interita neruisconfentiat; 5195 dicsob s! peoffidodifagülorum. 070 505 D Oekvp o OU rv x 4 deóffictis docentium locátüs;difcipulos id A vnumintetimi morneóo;vé préceptoresfuosnó mi- nus quii ipfa ftüdid drients&r parétes effeho quidem | corporum,fed mentium credant. Multüm haépietas ofertftadio.Nam ita & libenter audient;& di&tiscre-- dés greffe fririilesconcüpifcent:tiiipfosideniquie cortus fcholata letr& alacfesvonaeniefit Emendati nonira2 zcus'feentur, latidati eaudebunt: vt fintehariffini früdio .. mierébuntüriNam vt illerám pffictum eft decere; fic hori prebere fedocilesAlioqui ieutrum finealce ro fufficieEtficachoiminis ortus ex vtroquegienen^ | 1 j mollitusfoneritfulcüs ! itieloquentia coalefceréne^. quit;nifrfociata ecidentisaccipientifque concordi. 25:59 197 PE villiite ratione decámandi, ^ DEL T Nhis primis operibus, quz 11 ipfa parua fünt; fcd. j E maiorüifi quafi membra atque pártes,bene infti ? 20n1« 2 Cf RUSE tuto,ac fatis exercitato,iam fere tempussappetet 32ete "appare: diendi fuaforias iudicialefque materias: quarum ante. quà viam ingrediar, pauca mihi de ipfa declamag; I2- tione dicenda funt:qua quidem vt ex omnibus nouiffi mé inuenta,ita multo cít vtiliffima. Nam & cüca illa de quibus diximus, in fe fere continet, & veritati proxi mam imaginé reddit.Ideóq; ita eft celebrata, vt plerifq; videretur ad formandam cloquentiá vel folafufficere. — Neqi enim virtus vlla perpetuz düntaxat orationis re- Dam periti poteft,quz non fit cum hac dicendi meditatio- "7" hecommunis. Eo quidem res ifla culpa docentiü reci | dit, vt inter pracipuas quz corrumperent eloquétiam caufas licentia atc; infcitia declamantiü fuerit. Sed eo . Quod natura bonü cft, bene vti licet. Sint ergo & ipfe materiz qua fingentur,quamfimillimz veritati:& de- clamatio inquantü maxime poteft, imitetur càsactio- nes, in quarum exercitationem reperta eft. Nà magos & pefüilentià, & refpófa, & feuiores Tragicis nouercas, aliàqi magis adhuc fabulofa,fruftra inter Íponfiones & interdicta quxremus.Quid ergo:Nunquam hac fupra fidem, & poetica (vt veré dixerim) themata iuuenibus Poetica the- Pertractare permittemus,vt expatientur, & gaudeant "^ Tnateria,& quafi in corpus eat? Erit optimü. Sed certe fnt grandia & tumida;non ftulta etiam, & acrioribus oculis intuenti ridicula:ac fiiam cedendá eft;impleat € declamator aliquádo dü fcíat:vt quadrupedes quum viridi pabulo diftétz funt, fanguinis detractione curá- tur, & fic ad cibos viribus conferuádis idoneos redett: lta fibi quoque tenuádos adipes, & quicquid humoris cerrupti cótraxerit,emittendum, fi effe fanus ac robu -.55 Volet. Alioqui tumor ille inanis primo cuiuf; ve : "I Operis conatu deprehendetur. Totum autem decla Cicin ora. Thi opus aui diuerfum omnino forenfibus caufis. Nd S Noise *inclamare Pancgytici. AGoresco- mici. exiftimant, ii profe&to ne rationem quidé qua ifta ex ercitatio inuenta fit, peruident. Nam fi foro non prz- parat, aut fcenicz oftétationi, aut furiofz vociferatio- ni fimillimum eft.Quid enim attinet iudicem prapa- rare,qui nullus eftznarrare quod omnes Íciant falfum: probationes adhibere caufz,de qua nemo fit pronütia-: turus:Et hac quidem otiofa tantüm. Affici vero, & ira vel Iu&u permouere,cuius eft ludibrii, nifi quibufdam. pugnz fimulacris ad verum difcrimen aciemq iuftam confuefcimus: Nihil ergo inter forenfe genus dicendi: atq; hoc declamatorium intererite Si profe&us gratia. dicimus,nihil.Vtinámq; adiici ad confuetudinem pof | Íct,vt nominibus vteremur,& perplexz magis, & lon-. gioris aliquando actus pced aie fingerétur:& ver- ba invfu quotidiano pofita minus timeremus,& iocos. inferere moris eflet:quz nos,quanlibet per alia in fcho. Iis exercitati fumus,tirones in foro inueniunt.Si vero in oflentationé comparetur declamatio, fané paululi aliquid«inclinaread voluptate audientiü debemus. Ná & iis actionibus,quz in aliqua fine dubio veritate ver" fantur:fed funt ad populare aptat dele&ationem;qua les legimus Panegyricos,totümq; hoc demóftratiuum ; genus permittitur adhibere plus cultus:omnémq at^ | tem, quz latere plerung in iudiciis debet, non cófiteri | modo,fed oflétare etiam hominibus in hoc aduocatis« Quare declamatio, quoniá eft. iudiciorü cófiliorümq; imago,fimilis effe debet veritati:quoniam auté aliquid | infe habet 4à9vextaty, nonnihil fibi nitoris affumere: | Quod faciüt a&tores comici: qui nec ita prorfus vt nos. vulgoloquimur,pronuntiant,quod effet fine arte:nec procul tamen à natura recedüt, quo vitio periret imi tatio : fed moré cómunis huius ema decore quo* damfícenico exornant.Sic quoque aliqua nosincómo* | 1 da ex his quas finxerimus materiis,confequentur, in co pracipue,quod multa in his relinquütur incerta, qux lumimus,vt videtur,ztates, facultates, liberi, parentes, Vrbium ipfarum vires, iura,morcs,aliáque his fimili; Quin aliquando etiam arguméta ex ipfis pofitionum vitiis ducimus.Sed hac fuo quzq; loco.Q uanuis enim omne propofitum operis à nobis deftinati c5 fpectet, Vt orator inflituatur: tamen nequid ftudiofi requirát, fiquid erit quod ad fcholas pertineat propric, in tranf- itu non omittemus. | An artishuius neceffaria cognitiofit. CAP. XII. | I ^M: hinc ergo nobis inchoanda cft ea parsartis,ex "^ qua capere initium folent qui priora omiferunt: quanquam video quofdam in. ipfo ftatim limine ob- flatutos mihi,qui nihil egere huiufmodi praceptisclo quentiam putent : fed natura fua & vulgari modo, & uri. exercitatione contenti, rideant etia diligen tiam noftram: exemplo magni quoq: nominis profef- Íorü,qüorü aliquis, vt opinor,interrogatus,quid eflet ot oo rona nefcire fe quidé:fed fi ad rem pertineret, - effe in fua declamatione, refpondit. Alius percontanti, : Theodoreusan Apollodoreus effet, Ego,inquit, par- *parmlaris mularius fum. Necfane potuit vrbanius ex cófeffione infcitizfuzclabi. Porro hi,quia & beneficio ingenii Przftantes funt habiti,& multa ctiam memoria digna exclamauerunt, plurimos habent fimiles negligentiz 1 5pauciffimos natura.Tgitur impetu dicere fe,& viri U5 vti gloriantur.Nec enim opus effe probatione aut difpofitione in rebus fidtis:fed,cuius rei gratia plenum "It auditorium, Íententiis grandibus, quarum optima quzq; i periculo petatur.Quinetiam in cogitádo nu]- * tione adhibita, aut te&ü intuentes,magnüaliquid quod yltro fe offerat; pluribus fxpe diebus expectantes: *redigunt. *idem faciüt: *rixam rimum valeat in caufisfpeciem virium minuit:& YU jui MAMPUES A QUY 1NITEUT: INSTIT. ORAT. aut murmure incerto velut claffico inftinái, concita- tiffimum corporis motum non enuntiandis,fed qux- rendis verbis accommodant.Nonnulli certa fibi initia priufquá fenfum inuenerint deftinant, quibus aliquid diferti fübiungédum fit:eáque diu fecum ipfi claréque meditati,defperata connectendi facultate deferüt,& ad alia deinceps,atque inde alia non minus comunia,atq; nota diuertunt. Qui plurimum videtur habere ratio- - nis, non in caufas tantüm laborem fuum, fed in locos intendunt:atq; in his non corpori profpiciüt,fed abru- ptaquadá,vt forte ad manum venere,iaculátur.Vnde | fit, vt diffoluta,& ex diuerfis congefta oratio cohaerere | non poffit, fimiliíque commentariis puerorum fit, in quos ea quz aliis declamátibus laudata funt, »regerüt. Magnas tamen fententías,& res bonas(ita enim gloria- ri folentelidunt:znam & barbaris, & ferui: &,fi hoc fat eft;nulla eff ratio dicendi. | ! ; Quare ineruditi ingeniofiores vulgó habeantur. CAP. XII. ipei quidem negauerim, fequi plerunq; hác opl . nionem, vt fortius dicere videantur indodti. Pri- müm,vitio male iudicantiü:qui maioremhabere vim credunt ea quz non habent artem, vt effringere, quàm aperire:xrumpere,quàm foluere: trahere,quàm ducere putát robuftius. Nam & gladiator qui armorü infcius. inspugná ruit, & luciator qui totius corporis nixu in idquod femel inuafit , incübit, fortior ab his vocatur? quum interim & hic frequenter fuis viribus ipfe pro*- fternitur,& illum vehementis impetus excipit aduet^. farii mollis articulus.Sed funt in hac parte,qua impe ritos etiá naturaliter fallant.Nam & diuifio quum pl! dia politis maiora, & fparía cópofitis numetofiora cté^ duntur.Eft praterea quadá virtutum vitiorüm: y vict LIB. IL | p nia,qua maledicus pro libero,temerarius pro forti, c£- ufus pro copiofo accipitur. Maledicit autem inerudi- tus apertius & Ízpius,vel cum periculo fufcepti litiga-: . toris, frequenter etíam fuo. Affert & ifla res Opinioné, quialibentiffime homines audiunt ca que dicere ipfi *noluiffent. IHlud quoque alterum quod eft inelocu- aug, tione ipfa periculum, minusvitat,conatürque perdité. Inde euenit nonnunquam, vt aliquid gráde inueniat, quifemper quzrit quod nimiü cf. Verüm & rarb eue- nit,& cztera vitia non penfar. Propter hoc quoque in- terdum videntur indo copiam habere maioré,quod dicüt omnia:do&is eft & ele&io & modus. His accedit quod à curaxdicendi quod intenderint, recedunt. I taq; "docendi illud quzftionum & argumétorü apud corrupta iudi- cia frigus euitát:nihilqi aliud quàm quo velprauisvo- | luptatibus aures affiftentium permulceant, quzrunt. Sententiz quoq; ipfz,quas folas petunt,magis eminct, quu omnia circa illas fordida & abiecta fint:vt lumina nó inter vmbras(quemadmodá Cicero dicit) fed plane intenebris clariora funt, Itaque ingeniofi vocentur vt libet,dum tamen conftet contumceliof? fic laudari di- fertum.Nihilominus confitendum eft etiam detrahe- re doctrinam aliquid,vt limam rudibus, & cotes hebe- tibus,& vino vetuftatem:fed vitia detrahit:atq; eo folo minus eft quod liter perpolierüt,quo melius. Verum i pronuntiatione quoq; famam dicendi fortius quz- "unt.Nam & clamant vbig;,& omnia leuata(vt ipfi vo cint)manu emugiunt,multo difcurfu,anhelitu, iacta tione;geftu, moru capitis furentes. Iam collidere ma- Pus,terrz pedc i ncutere,femur, pecus, fronté cadere, , Mite ad pullatü circulum facit: quum ille cruditus,vt oratione multa fummittere, Variare, difponere, ita *'àmin pronuntiádo fui cuiq; eorü quz dicet, colori Violentia. ^ Verüm illis quide C-—— muU E M. FAR. QYINTIL INSTIT. ORAT. 4ccommodare actum fciat:& fiquid fit perpetua obfer — uatione digná, modeftus & effe & videri malit. Atilli^ : hanc vim appellát,quz eft potius violétia: quum inte- rim nori a&orcs modb aliquos inuenias , fed (quod eft turpius) przceptores etiá, qui breuem dicedi exercita- tionem cófecuti,omiffa ratione, vt tulit impetus, paf- fim tumultuétur: eófque, qui plus honoris literis tri- buerüt,& ineptos, & ietunos, & tepidos,& infirmos,vt quodg verbum cotumeliofiffimü occurrit,appellent. egratulemur, fine labore, fine ratio- ne,fine difciplina difertis:nos quádo & pracipiédi mu- nus etiá pride deprecati fumus,& in foro quoq dicen- di,quia honeftiffíimü finem putabamus, definere dum defyderaremur, inquirendo ;fcribendoque talia,confo- lemur otium noftrü,quz futura vfui bonz mentis 1u- uenibus arbitramur, nobis certe funt voluptati. Q uis modusfit inarte. | CAP, XIIIT, N FMO atitem à me exigat id przceptorum genus, quod eft à plerifg; fcriptoribus artiü traditum, vt quafi quafdam leges immutabili neceffitate confcri ptas ftudiofis dicendi feram: vti Proocmiü, & id qua- le:proxima huicNarratio:qu lex deinde narrádi:pro- pofitio poft hanc,vel,vt quibufdam placuit; Excurfio: tum certusordo quaftionum, cateráque: qua velut fi aliter facere fas non fit, quidam tanquá iufli fequütur- Erat enim thetorice res prorfus facilisac parua, fi vno & breui przfcripto contineretur.Sed mutantur plera- que caufis, temporibus, occafione, neceffitate. Atq; ideo res in oratore pracipua confilium eft,quia varie, & ad - * rerum momenta conuertitur. Quid enim fi pracipias Imperatori, quoties aciem inftruet, vt dirigat frótemm cornua vtrinq; promoueat,Cquites pro cornibuslocet? Erit hzc quidem re&tiffima fortaffe ratio, quoties lice? - E. 5 1 L H N LIB, II 99 bit:fed mutabitur natura loci;fi mons occurret, f; La. men obflabit,ficollibus,fyluis,afperitatéve aliquapro- hibebitur.Mutabit hoftium genus, mutabit przfentis conditio difcriminis: nunc acie directa, nunc cuneis,. nunc auxiliis,nunc legione pugnabitur: nonnüquam terga etiam dediffe fimulata fuga proderit. Ita Próce- , mium neceffarium an fuperuacuum, breue an lógius: " ad iudicemomni fermone dire&o,an aliquando auer- fo per aliquam figuram dicendum fit: conftricta an la- tius fufa narratio, continua an diuifa , recta an otdine permutato,caufz docebunt. Itémque dequzftionum ordine , quü recte in eadem cótrouerfia aliud alii par- ti prius quari frequenter expediat. Neque enim roga- tionibus plebífve fcitis fancta für ifta pracepta:fed hoc quicquid eft, vtilitas excogitauit.Non negabo auté fic vtile effe plerung;;alioqui necícriberé:verum fi cadem illa nobis aliud fuadebit vtilitas, hác reli&is magiftro- rum authoritatibus fequemur.Equidé id maxime prz cipiáac repetens iterümq iterumq; monebo: res duas zncid;; in omniactu fpe&et orator:quiddeceat,quid expediat. | Expedit autem fzpe mutare cx illo cóftituto traditóq; ordine aliqua, & interim decet: vt in flatuis atq; pictu- tis videmus variari habitus,vultus flatus. Nà recti qui dem corporis vel minima gratia eft.Neq; enim aduerfa fit facies, & demiffa brachia, & iücti pedes, & àfummis ad ima rigés opus. Flexus ille,& vt fic dixerim, motus, at actum quendam & fa&um. Ideo nec ad vnum mo B formata manus, & in vultu mille Ípecies. Curfum habent quzdam & impetum , fedent alia, vel incum- üt: nuda hac, illa velata funt:quzdam miíla ex vtro- . J0€Quid tam diftortum & claboratum,quàm eft ille -"ICobolos Myronis? Siquis tamen vt parum rectum Plin lib. Improber opus, nónne ab intelle&u artis abfuerir, ^^ h. 1c9 - ficultasQuam quidem gratiam & deleationem affe- Cic.InOrat. Plinib4s. c primi pro dignitate non poffunt: vt fecit Timáthes,vt 10 & Valerius . : h . i ] . . opinor, Cithnius,in ea tabula qua Coloten Terum vi- lib.8.cap.1? 1n Iugurtha, *minimum WM o o 0s oo HBPPRERBPREEEmm M. FAR QVINTILINSTIT ORAT inquavel pracipue laudabilis eft illa ipfa nouitas ac dif rüt figurz,qu&que in fenfibus, quique in verbis funt. Mutant enim aliquid à re&o:atque hanc pra fe virtu- tem ferunt; qubd à confuetudine vulgari receíferunt, Habet in pictura fpeciem tota facies. Apelles tamé ima ginem Antigoni látere tátüm altero oftendit,vt amif- | fi oculi deformitas lateret.Q'uidenon in orationeope- xienda funt quzdam, fiue oftendi non debent, fimeex-- Trin ip MN «odes Lp "P - —— 7 - 2 RP cit. Náquum in Iphigeniz immolatione pinxiflet tri- ftem Calchátem,triftiorem Vlyffem,addidiffet Mene- lao quem fummum poterat ars efficere moerore: con- fumptis affectibus, non reperiens quo digne modo pa- tris vultum poffet exprimere, velauit eius caput, & fuo cuiq; animo dedit zftimádum. Nónne huic fimile eft illud Salluftian&,Nam de Carthagine tacere fatiuspu- to,quàm pará dicerezPropter qua mihi femper moris - fuit,quam xminimealligare me ad przcepta qua was xà vocát,id eft (vt dicamus quomodo poffumus)vni- uerfalia, vel perpetualia. Raro enim reperitur hoc ge- nus,vt non labefa&ari parte aliqua, aut fubrui poflit. Sed de his pleniusfuo quicque loco tractabimus. In- terim nolo fe iuuenes fatis inftru&tos, fiqué ex his qui breues plerunque circunferuntur, artis libellum edi- dicerint,& velut decretis Technicorum tutos putent. — Multo labore, affiduo ftudio,varia exercitatione, plu — rimis experimentis , altiffima prudentia , prafenciffi" mo confilio cóffat ars dicendi. Sed adiuuatur his quo? que,fitamen rectam viam, non vnam orbitam mon? firent: à qua declinare qui crediderit nefas , patiatuf - néceffe eft illam per funes ingredientium tarditatem ^w : da RAN 3 ws N r eo x NN b A d "NS : Ld * "2 —— Guucrrrr IPM. P rr i mM LIB. IX: Itaque & ftratum militari labore iter Ízpe deferimus compendio du&ti:& fi re&tum limitem rupti torrenti- bus pontes inciderint, circumirecogemur: & fi ianua tenebitur incédio, per parietem exibimus.Late fufuim opus eft, & multiplex,& prope quotidie nouum, & de quo nunquam dicta erüt omnia.Q uz fint tamen tra- dita,quid exhis optimum, & fiquid mutari, adiici,de- trahi meliusvidebitur,dicere experiar. Rhetoricesetymon, & totius operis diuifio. CAT. XY. I ETORICE N 1n Latinü tranfferétes, tum otato- riam,tum oratricem nominauerunt.Q uos equi- dem non fraudauerim debita laude,quod copiam Ro- mani fermonis augere tentauerint. Sed nó omnia nos ducentes ex Graco fequítur, ficut ne illos quidé,quo- tiesfuis vtiq; verbis fignare noftra voluerüt:& hac in- terpretatio non minus dura eft,quàm illa Flauii effen tia atq; entia:fed ne propria quidem. Nam oratoria fic efferetur,vt elocutoria: oratrix,vt elocutrix. Illa aute de qua loquimur, rhetorice, talis cft, qualis eloquétia: nec dubie apud Gracos quoq; duplicem intelle&ü ha- bet.Nang vno modo ftt appofitum,ars rhetorica,vt na uis piratica:altero nomen rei,qualis eft philofophia, a- micitia. Nos ipfam nunc volumus fignificare fubftan- tiam,vt grammatice literatura eft;nó literatrix,quem- admodum oratrix: nec literatoria,quéad mod orato- ria.Verum in rhetorice nó fic.Non pugnemus igitur, quum prafertim plurimis alioqui Gracis fit vtédum. Nam certe fi & Phyficos& Muficos & Geometras dicá, nec vim afferam nominibus his indecora in Latinum "crmoné mutatione. Deniq; quum M. Tullius etiam — Apfis librorum;quos hac de re primum fcripferat, titu- I5 Greco nomine vtatur: profe&o non eft verendum ne temere videamur oratori maximo,de nominc artis E g.iii. P. sz yOI 302 M. FAB. QYINTIL. INS TIT. ORAT. fuz credidiffe.Teitur rhetorice(iam enim finemetu ca- uillationisvtemurhac appellatione)fic(vt opinor)opti ^ mediuidetur, vt de arte, de artifice, de opere dicamus. Arserit, quz difciplina percipi debet: ea eftbene dicédi "padpt. — Íciétia.Artifex eft, qu ispercipit hácarte,id eftorator,cu iuseft fümma,bene dicere.Opus,quod efficitur ab ar- tifice, id eft bona oratio. Hzc omnia rurfus diducütur in fpecies.Sed illafequentia fuo loco:nunc quz de pri- ma parte tractanda funt, ordiar. | Quid fit rhetorice,& quis cius finis. ^ CA?. XVI. AC T s omnia,quid fit rhetorice:quz finitur quidé | varie, fed quxitionem habet duplicem: aut enim de qualitate ipfius rei, aut de cóprehenfione verborum diffenfio eft. Prima ac przcipua opinionum circa hoc - differentia, quód alii malos quoque viros poffe orato- res dici putant: alii(quorum nos Ícntentiz accedimus) nomen hoc, artémgq; de qua loquimur, bonis demum tribui volunt. Eorum autem qui dicendi facultatem. ^ maiore ac magis expetéda vitz laude fecernunt, qui- dam rhetoricen vim tantüm, quidá fcientiam,fed non virtuté, quidam vfü,quidam artem quidé,fed à fcien- tia & virtutefeiunctam,quidà etiam prauitatem quá- wiarcría dam artis,id eft wwrarfa nominaucrüt.Hi fereautin - n 5. perfuadendo, aut in dicendo appofité ad perfuadendti, pofitum orandi munus funt arbitrati.Id enim fieri po teft ab eo quoque;qui vir bonus non fit. Eft igitur Íre- quentiffimus fnis rhetorices, vis perfuadendi. Quod ego vim appello, plerique poteftatem,nonnullifacul- — | -tatem vocant:quz res nequid afferat ambiguitatis,vim duóxusé — dico hw dudeuaas, Haec opinio originem ab Ifocrate (fL tamenre vera ars quz circunfertur,eius eft)duxit. Qut quum longe fit à voluntate infamantium oratoris of- ficia finem artis temere comprehendit, dicens cffe rhe* Cic.in Brut. & Catone. L ) B. I I ] 103 toricen perfuadédi opificem, id eft set; auuspo: Neq; enim mihi permiferim eadé vti declinatione, qua En- nius M.Cethegum Suadz medullam vocat. Apud Pla tonem quoq; Gorgias in libro qui nomine eius inferi. ptus eft;idem féré dicit:fed hác Plato illius opinionem vult accipi,non fu&. Cicero pluribus locis Ícripfit,ora- torisofficium effe;dicere appofité ad perfuad&dum. In rhetoricis etiam;quos fine dubio ipfe nó probat, finem facit perfuadere.Verum & pecunia perfuadet,& gratia, & authoritas dicentis,& dignitas, & poftremo afpectus ctiam ipfe fine voce,quo vel recordatio meritorum cu iuíque,vel facies aliqua miferabilis,vel formz pulchri- tudo fententiam dictat.Nam & M.Aquilium defendés cics.dc ora. Antonius, quum fciffa vefte cicatrices, quas is pro pa- veros. tria pe&ore aduerío fufcepiffet;oftendit:non orationis Val3:ic:. habuit fiduciam, fed oculis populi Romani vim attu- lit:quem illo ipfo afpe&u maximé motü in hoc vt ab- folueret reum,creditum eft.Seruiü quidem Galbá mi feratione fola, qua non fuos modo liberos paruulos in concionem produxerat,fed Galli etiá Sulpitii filiü fuis iple manibus circütulerat, clapfum effe, quá aliorum Inonumentis, tum Catonis oratione teftlatum eft. Et ; Phrynen non Hyperidisactione quáquam admirabili, eds ed afpectu corporis,quod illa fpeciofiffimá alioqui di- ^ ^ ^ ducta nudauerat tunica, putát periculo liberatá. Qux fomnia perfuadent,non eft hic,de quo locuti fumus, idoneus finis. Ideoq; diligétioresvifi funt fibi:qui quá € rhetorice ide fentirent, exiftimauerát eá, vim dicé- Oo perfuadendi.Q ué finem Gorgias in eodé de quo fu- prà diximus libro,velut coactus à Socrate facit. A quo . Ten diffentit Theodectes , fiue ipfius. id opus eft quod C T'etorice nomine eius infcribitur:fiue, vt creditum cit, Atiftotelis:in quo eft, finem effe rhetorices, ducere P : g.llii. " JJ De Orat, 104 M. FAB QVINTILINSTIT ORAT ] ' homines dicédo in id quod a&or velit. Sed ne hic qui- Liba.rhet. "Eudorus , dem fatis eft comprehefum. Perfuadent enim dicedo, vel ducunt in id quod volunt aliiquogj,vt meretrices, j adulatores,corruptores.At contrà non perfuadetfem- —.— per orator:vt interim nó fit proprius hicfiniseius,in- terim fit communis cum íis qui ab oratore procul ab- 1 funt. Atqui non multum ab hoc fine abeft Apollodo- - rus,dicés,Iudicialis orationis primum &€ fuper omnia | | : - effe perfuadere iudici , & fententiam eius ducere in id quod velit. Nam & ipfe oratorem fortuna fubiicit, vt fi nó perfuaferit,nomen fuü retinere non poffit. Qui-. — dam tecefferunt ab euentu,ficut Ariftoteles, qui dicit; | R hetorice eft vis inueniédi omnia in oratione perfua- fibilia.Qui finis & illud vitium de quo fuprà diximus, - habet:& infuper,quod nihil nifi inuétionem cople&i- 1 tur, quz fine elocutione non eft oratio. Hermagora,- 1 qui finem eius effe ait perfuafibiliter dicere, & aliis qui candemfententiam non cifdé tamen verbis explicant; ac finem effe demonftrant, dicere quz oporteat omnia . ad perfuadend£i fatis refponfum eft,quum perfuadere non tantü oratoris effe cóuicimus.Addita funt his alia varié.Quidam enim circa res omnes,quidam circa ci^ - uiles modo verfari rhetoricen'putauerunt: quorü ve- rius vtrü fit,in eo loco qui huius quaítionis proprius cft, dicam. Omnia fubieciffe oratori videtur Ariftote- - les;quum dixit,vim effedicendi quid inquaque re po — fit effe perfuafibile.Et Patrocles,qui non quide adiicif - in quaque re, fed nihil excipiendo idem oftendir. Vim - enim vocat inueniendi quod fit in oratione perfuafibl le.qui fines & ipfifolam compleétütur inuentionent Quod vitiü fugiens xTheodorus,vim putat inuenici^: di & eloquendi cum ornatu credibilia in omnioratio" - ne. Sed quum eodé modo credibilia quo perfuafibili * & i NW NN L1 B, ld tór ctiam non orator inueniat,adiicicdo, in omni oratio- ne, magis quàm fuperiores,concedit Ícelera quoq; per- fuadétibus, pulcherrima rei nomen. Gorgiasapud Pla | tonem, perfuadendi fe artificem in iudiciis & aliis coc- tibus effe ait, de iuftis quoq; & iniu(tis tra&tare:cui So- crates perfuadendi, non docédi concedit facultaté.Q ui vero non omnia fubiiciebant oratori,folicitius ac ver- bofius,vt neceffe erat; adhibuerüt difcriminasquorum fuit Arifton Critolai Peripatetici difcipulus,cuius hic finis eft,fcientia vidédi & agendi in quxftionibus ciui- libus per orationem popularis perfuafionis, Hic fcien- tiam,quia Peripateticus eft,non, vt Stoici,virtutis lo- co ponit: popularé autem comprehendédo perfuafio- nem, etiam contumeliofus eft aduerfus artem orandi, "quam nihil putat do&tis perfuafurá. Illud de omnibus qui circa ciuiles demum quazftiones oratorem iudicát verfari, dictum fit, excludi ab his plurima oratoris offi Cia : illam certe laudatiuam totam, quz eft rhetorices pats tertia. Cautius Theodorus Gadarzus,vt iá ad eos Theodorus veniamus, qui artem quide effe eam,fed nó virtutem, putauerunt. Ita enim dicit(vt ipfis eorum verbis vtar qui hoc ex Graco tranítulerunt) Ars inuentrix & iudi catrix & enuntiatrix decente ornatu fecundü menfio- - nem eius quod in quoque poteft fumi perfuafibile in materia ciuili.Itémq; Cornelius Celfus,qui finem rhe torices ait,dicere perfuafibiliter in dubia & ciuili mate ria. uibus funt non diffimiles;qui ab aliis traduntur, quali eft ille, Vis«dicedi & eloquédi de rebus ciuilibus "videndi übic&is fibi, cum quadam perfuafione, & quodá cor- poris habitu, & eorum quz dicet; pronütiatione. Mil- . *ealia,fed aut eadem,aut ex eifdem compofita:quibus Itém quum de materia rhetorices dicend à erit, refpon ebimus, Quidam eam neque vim, neque fcientiam, Lib.1. Iliad 39.15.18. Iliad:6. m M. FAR. QVINTIL-INSTIT. ORAT. cratem quum Bufirim laudaret , & Clytemneftram quanquam is,quod his diffimile nó effet, compofuiffe orationem,quz eft habita contra Socratem, dicitur. - Quidám naturale effe rhetoricen volunt;& tamen ad- iuuari exercitatione non diffitentur:vt in libris Cice- ronis de Oratore dicitAntonius, Obferuationéquandá effe,non arté-Q'uod non ideo, vt pro vero accipiamus; eft pofitum:fed vt Antonii perfona feruetur, qui difft- mulator attis fuit.Hanc autem opinioné habuiffe Ly^ fias videtur:cuius fententiz talis defenfio eftjquod in- docti, & barbari,& ferui profe quü loquuntur, aliquid dicát fimile principio; narrent;probét, refütét, &(quod | vim habeat epilogi)deprecentur.Deinde adiiciuntillas verborücauillationes, Nihil quod exarte fiat;ante arté. fuiffe: atqui dixiffe homines profe, & in alios femper doctoresartis fero & circa Tifiam. &- Coraca primum. repertos: oratione igitur ante artem fuiffe, eoq; artem nó effe.Nos porro quando coeperit huius rei doCtrina, non laboramus exquirere:quáquam apud Homerü &' praceptorem Phoenicé tum agendi tum etiá loqu&di;: & oratores plures, & omne in tribus ducibus orationis" -genus,& certamina quoque propofita eloquétiz intef' Iuuenes inuenimus : quin in czlatura clypei Achillis: & litesfunt & actores. Illud admonere fatis eft, omnia" quz ats confummarit;à natura initia duxifle:aut tollà tur medicina, quz ex obferuatione falubrium atq; his contrariorü reperta eft:& vt quibuídá placet,tota con. [lat experimentis.Nam & vulrus deligauit aliquis an^ tequam hac ars effet:& febrem quiete & abftinétia; nO" quia rationeni videbat;fed quia id valetudo ipfa cada rat, mitigauit. Nec fabrica fit ars: cafas enim primi il Íinearte feceru nt.Nec mufica:cantatur ac faltatut p "T omnésgentes aliquo modo. Ita firhetorice vocari de" | : m P NN 1 Um. É5 u 9 LIB. II n3 betfermo quicung; fuiffe eam antequá effet ars,conf;i- tebor.Si vero.non quifquis loquitur;orator eft;& tum non tanquam oratores loquebantur:neceffe eft orato- rem factum arte,nec ante artem fuiffe, fateantur. Quo illud quoque excluditur, quod dicüt, Non efíz artis id quod faciat qui nó didicerit: dicere autem homines & qui non didicerüt.Ad cuius rei confirmationz afferunt Demadem remige & AEfchinem hypocriten oratores fuiffe falío.Nam neq orator effe qui nó didicit; poteft: & hosfero potius quàm nunquá didiciffe quis dixerit: quanquá AEÍchines ab initio fit verfatusin literis, quas pater eius etiá docebat: Demadé neq; non didiciffe cer- tum fit,& continua dicédi exercitatio potuerit tantü, quantufcunq; poftea fui bSfeciffe. Nà id«potentiffimum 'potitinum difcédi genus eft;Sed & praftantioré,fi didiciffet,futu- | rum fuiffe dicere licet. Neq; enim oration esícribere eft aufus,vt eum multü valuiffe in dicédo fciamus. Arifto teles,vtfolet,quarédi gratia, quad fubtilitatis fuz ar- guméta excogitauit in Gryllo:fed*idé & de arte rheto- *in4: rica tres libros fcripfit,& in eorü primo non artem fo- lum éam fatetur:íed ei particulá ciuilitatis,ficut diale Cticis,affignat. Multa Critolaus cótràmulta Rhodius Athenodorus. Agnon quide detraxit fibi infcriptione ipfa fidem,qua rhetorices accufationé profeffus eft.Na € Epicuro, qui difciplinas omnes fugit, nihil miror. Hi plura dicunt,fed ex paucis locis ducta.Itaq; potétif- Imis eorü breuiter occurtam,ne in infinitum quzftio Cuadat. Prima his argumétatio ex materia cft.Omneis entm artes ajunt habere materiàquodeftverü:theto- —— ' FlCeg nullam eífe propriam:quod effe falfum in fequen tibus probabo. Altera cft calumnia,nullam artem fal- Is affentiri opinionibus,quia cóftitui fine praceptione non poffit;que femper vera fit:thetoricen affentiri fal- " * h.i. :BIuMduM--————————— ÁO NBEÁQmeQM—9— Pues n " 4 I tá M. FAB. QVENTIL INSTIT. ORAT. fis:non effe igitur artem.Ego rhetoricen nonnáquam dicere falfa pro veris confitebor , fedinon ideo in falfa Liuib.3.ter* tiz decadis.. quoque effe opinione concedam:quia longé diuerfum 'eftfibi ip e videri, & vt alii videatur efficere. NÀ& imperator falfis vtitur fape:vt Hannibal,qu& inclufus Fabio, farmentis circüm cornua boum deligatis, in- cenfifa; per noctem in aduerfos montes agens armen- ta/fpeciem hofti abeuntis exercitus dedit:fed illum fe- Vide Val lib. 4-Cap.6. fcllit:ipfe quid verá effet;nó ignorauit.Nec vero Theo ompus Lacedzmonius,quum permutato cum vxore habiti 2 cuftodia vt mulier euafit;falfam defe opinio- nem habuit, fed cuftodibus prabuit. Ité orator quum falfo vtitur pro vero;fcit effe falfum, eóquefe pro vero vti:non ergo falfam habet ipfe opinioné,fed fallit aliü. Nec Cicero quá fe tenebras offudiffe iudicibus in cau- fa Cluétii gloriatus eft;nihil ipfe vidit.Et pi&or quum viartisfuz effecit, vt quzdá eminere in opere,quadam receffiffe credamus, ipfe ea plana effe non nefcit. Aiunt ^ etiam, Omnes artes habere inem aliqué propofitum, ad quem tendant: hunc modo nullum effe in rhetori- " ce,modo non praítari eum qui promittatur.métiun- Eraf.Chiliad. tur. Nos enim effe finem iam oftendimus, & quis effet diximus. Praftabit hunc femper orator: femper enim bene dicet. Firmum auté hoc quod opponitur, aduer- fus eos fortaffe fitjqui perfuadere finé putauerunt.No- fter orator,árfq; à nobis finita,non funt pofita ineuen- tu. Tendit quidem ad victorià qui dicit:fed quum bene dixit,etiam fi nonvincat;id quod arte continetur, effe- cit.Nam & gubernator vult falua naue in portü perue nire: fi tamen tempeftate fuerit abreptus,nó ideo mi* . nus erit gubernator, dicétque notum illud,Dum cia uum rectum teneam. Et medicusfanitaté agri petif* | fi tàmen aut valetudinis vi,aut intéperantia agrialio* - vie rtyggbl1Bs:bi Ld I1 vequo cafu fumma non cótingit, dum ipfe omnia fc- cundum rationem fecerit, medicinz fine non excidit. Ita oratori bene dixifle finis eft. Nam eft ats ea, vt poft paulum clarius oftendemus;in a&u pofita;non in effe &u. Ita falfum erit illud quoq; quod dicitur, Artes Íci- re quando fint finé confecutz,rhetoricen nefcire.Nam Íe quifque bene dicere intelligit. Vti etiam vitiis rheto. ricen,quod ars nulla faciat,criminátur:quia & falfum dicat; & affectus moueat.Quorum neutrum cít turpe, quum ex bona rationeproficifcitu r.ideoque necvitiü. Nam & mendaci dicere, etiam fapienti aliquádo con ceílü eft: & affe&us,fi aliter ad xquitaté perduci iudex nó poterit, neceffarió mouebit orator. Imperiti enim ludicant,& qui frequéter in hoc ipfum fallédi funt, ne errent. Ná fi mihi fapientes iudices détur,fapientü con ciones,atgi omne concilium;nihil inuidiavaleat,nihil gratia, nihil opinio prafumpta,falfíq; teftes: perquá fit exiguus eloquentiz locus, & prope in fola dele&atione ponatur.Sin & audiétium mobiles animi,& tot malis obnoxia veritasarte pugnandum cft, & adhibéda quz Profunt. nec enim qui recta via depulfus cft, reduci ad cànifialio flexu poteft.Plurima ver exco contra rhe toricen cauillatio eft, quód ex vtraq; caufz parte dica- tur.Inde hoc,Nullà effe art& contraria fibi, rhetoricen efle cótrariá fibi.Nullam artédeftruere quod effecerit, accidere hoc rhetorices operi. Item,aut dicenda cá do- €ere;aut nó dicenda:itág vel per hoc nó cfle arte, quod non dicenda pracipiat: vel per hoc, quod quá dicenda PI2ceperit,etiá contraria his doceat. Qux omnia appa té de ea rhetorice dici, quz fit à bono viro, atq; ab ipfa | Vittute feiuncta:alioqui vbi iniufta caufa eft,ibi rheto | "enon cítzadeo,vt vix ex admirabili quodá cafu poffit accidere vt exvtrag; parte orator, id eft vir d. dicat, Ai. (x6 — M FAR. QVINTILINSTIT ORAT Tamen quoniá hoc quoq in rerum naturam cadit, vt duos fapiétes aliquado iuftz cauíx in diuerfum trahát; quádo etiá pugnaturos eos inter fe fi ratio ita duxerit, credüt,refpondebo propofitis:atq; ita quidem,vt appa reat hzc aduerfus eos quoqj fruftra excogitata, qui ma lis moribus nomen oratoris indulgét. Ná rhetorice nó eft cotraria fibi.Caufa enim cum caufa,nonilla fecum ipfa cóponitur. Nec fi pugnent inter fe qui idé didice- rint:idcirco ars quz vtriq tradita eft;non erit. Alioqui nec armorü , quia fzpe gladiatoresfub eodé magiftro eruditi,interfe coponütur.Nec gubernádi,quia naua- libus praliis gubernator eft gubernatori aduerfus.Nec imperatoria, quia imperator cá imperatore cótendit. Item,nó euertit opus rhetorice quod efficit.neq; enim pofitü àfe argumentum foluit orator,fed ne rhetorice. | ^praterquam quide: «quia apud eosqui in perfuadendo finemputát: aut fiquis(vt dixi)cafus,duos inter fe bonos viros cópo fuerit; verifimilia quxrentur. Nó auté fiquid eft altero credibilius,id ei contrariü eft,quod fuit credibile.Nam. vt cádido candidius,& dulci dulcius nó eft aduerfum: ita nec probabili probabilius. Nec pracipit vnquàá non dicenda, nec dicendis cótraria, fed quz in quaque caufa dicenda funt.Non femper autem,etiá fi frequétiffimé, tuéda veritas erit:fed aliquádo exigit comunis vtilitas, vtetiá falfa defendantur.Ponuntur hz quog in fecüdo Ciceronis de Orat.libro cótradictiones, Artem earum rerum effe quz fciantur,oratoris omnem actione opi^ nione non fcientia cótineri: quia & apud eos dicat qui nefciant;& ipfe dicat aliquando quz nefciat. Ex hisal- terum,id eft an fciat iudex de quo dicatur, nihil ad o" ratoris artem:alteri refpondendum, Ars earum rerum cít, quz fciuntur. Rhetorice eft ars bene dicendi: bene autem dicerefcit orator. Sed nefcit an verum fit quod CULIB. TI E XE 77 dicit. Ne ii quidé qui ignem,aut aquam, aut quatuor eleméta,aut corpora infecabilia effe, ex quibus res om nes initium duxerunt,;tradunt:necqui interualla fide- rum,& menfuras Solis ac terrx colligunt:difciplinam tamen fuam, artem vocát. Q uod fi ratio efficit,vt hay nonopinari, fed propter vim probationum fcire vide- antur, eadem ratio idemprztítare otatori poteft. Sed an .. caufa vera fit,nefcit. Ne medicus quidem, an dolorem capitis habeat qui hoc fe pati dicet, curabittamen tan- quam id verü fit, & erit ars medicina.Q uid: quod rhe- torice non vtique propofitum habet femper vera dicé- difed femper verifimilia: fcit auté effe verifimilia qua dicit. Adiiciunt his qui contrà fentiunt,quód fzpe qux in aliis litibusimpugnarunt actores caufarum, cadem in aliis defendant. Quod non artis, fed hominis eft vi- tium. Hac funt precipua quz cótra rhetoricen dican- tur: alia & minora, & tamen ex his fontibus deriuata. Cófirmatur autem eam effe artem breuiter. Nam fiue (vt Cleanthes voluit) ars eft poteflas,viam ac ordinem efficies: eíle certam viam atque ordinem in bene dicé- .do nemo dubitauerit:fiue ille ab omnibus fere proba- tus tnisobferuatur,artem cóflare ex * przceptionibus 'perceptioni- confentientibus & coexercitatis ad finem vitz vtilem, is lam oftendimus nihil non horum in thetorice incffe. Quid: quod & infpeé&tione & exercitatione,vt artes cx tera; conftat? Nec poteítars non effe, fi ars eft diale&i- ce-quod fere cóftat, quum ab ea fpecie magis quàmgce- nere differat.Sed nec illa omittenda funt,qua in re ali- us fe inartificialiter, alius artificialiter gerat, in ea effe artem: & in eo quod qui didicerit, melius faciat,quàm T" non didicerit,cffe artem. Atqui rion folàüm do&tus Indo&um , fed ctiam doctior doctum in rhetorices o- Perefuperabit:neque effent ciusaliter tam mud prz- | lii. vy o—— que P AT D ame VPN SETTE UE 7e eme eme E. i e NS ag MOFAB QVINTIL INSTIT. ORAT. cepta,támque magni qui docerét.Id quod quum óm- nibus confitendum eft,tum nobis przcipue;qui ratio- nem dicendi à bono viro non feparamus. DIT Generalis diuifio artium,& ex quibus fit rhetorica. CA P. XIX: C vM fintautem artium aliz pofita in infpe&tione, id eft cognitione & xftimatione rerum; qualis eft aftrologia,nullá exigens a&um:fed ipfo rei cuius ftu- dium habet, intellectu cótéta;quz &oeow vocatur. Alix in agendo, quarum in hoc finisce, & ipfo actu perfici- rurznihilg poft a&ü operis relinquit, qua seoxtosi dici- rur,qualis eft faltatio. Aliz in effe&u,quzoperisquod "confamma- oculis fubiicitur«cófummationem fin& accipiüt,quá tionc no 4nc . . re $ emo dExlud appellamus,qualis eft pictura:fere iudicád& eft rhetoricen in a&u cófiftere.Hoc enim quod eft officii fuiperficit;atque itaab omnibus di&ü eft. Mihi autévi- detur etiá ex illis cxteris artibus multü affumere.Nam & poteft aliquádo ipfa res per c infpectione effe conté- ta. Erit enim rhetorice in oratore ctia tacéte: & fi defie rit agere, vel propofito,vel aliquo cafu impeditus, non magis definet efle orator,quam medicusqui curádi fece rit &nc. Ná eft aliquis,ac nefcio an maximus etiá exfe- cretis ftudiis fru&tus,ac tá pura voluptas literarü,quü ab a&u,id eft opere recefferunt, & contemplatione fui fuütur.Sed effe&iuz quog aliquid fimile fcriptisora- - tionibus, vel hiftoriis, quod ipfum opus in parte orato ria merito ponimus,confequetur.Si tamen vna ex tri- bus artibus habéda fit, quia maximus eius vfus actu có tinetur, atque eft in eo frequentiffima, dicatur actiua veladminiftratiua.Nam & hoc eiufdem rei nomé eft. | Vtrum plus conferat cloquentiz arsjan natnra. Ck»; x3 cio'quxri ctiam,naturáne plus ad eloquentiá m" ferat;an doctrina. Quod ad propofitü quidé noftri operis nihil pertinet:nec enim confümatusorator nifi. L I B. I T, 119 | CXvtraqi fieri poteft. plurimum tamé referre arbitror, quam effe quxftionem in hoc loco velimus.N fi parti vtriliber omnino alterá detrahas, natura etiam fine do Crina multum valebit;doctrina nulla effe fine natura poterit.Sinex pari coeant;in mediocribus quide vtrif- que maius adhuc naturz credam effe momentü, con- fummatosauté plus doctrinz debere quàm fiaturz pu tabo:ficut terrz nullam fertilitatem habéti nihil opti- mus agricola profuerit, e terra vberi vtile aliquid etià nullo colente nafcetur.At in folo foccüdo plus cultor, quàm ipfa perfe bonitas foli efficiet. Et fi Praxiteles fi- enum aliquod ex molari lapide conatus effet excul pe- 16; Pari marmor mallé rude: at fi illud idé artifex ex- poliffet, plus in manibus fuiffet, quàm in marmore. Deniq; natura materiz;ars do&trinz eft; hzc fngit,illa fingitur. Nihil ars fine materia:materiz etíam fine arte pretium eft.Arsfumma, materia optima melior. : "An virtus fit rhetorica, t CAP, ^ XXpF [ L1 quzítio eft maior, an ex mediisartibus, quz nec laudari perfe;neq; vituperari poffunt,fed vci- lesaut ex fecundum mores vtentium hunt, habeda fit rhetorice: an fit,vt cópluribus etià philofophorum placet,virtus.Equidé illud quod in ftudiis dicédi pleri- que exercuerunt & exercent,aut nullá arte, quz eoxría nominatur, puto(multos enim video fine ratione,fine literis, xquà vel impudétia,vel fames duxit, ruétes)aut 'quo malam quafi artem, quam xaxerooíes dicimus. Nam & ifle multos,& effe nonnullos exiftimo,qui facultate dicendi ad hominum perniciem conuerterint.Mareuo- *OdÍa quoq; eft quzdam, id eft fuperuacua artis imita- toquz nihil fané nec boni nec mali habeat, fedvanum -»o0r€ : qualis illius fuit qui grana ciceris exfpatio dif- Untemiff; in acum continue & finc fruftratione infe- E hu 320 M FAX. QVINTILINSTIT ORAT rebat:quem quum fpectaffet Alexander, donaffe c&di- citur eiuídé leguminis modio.Q uod quidé przmium fuit illo opere digniffimü. His ego comparandos exifti mo,qui in declamationibus,quas effe veritati diffimil- limasvolunt,ataté multo ftudio ac labore confumáüt. Verüm hzc quàm inftituere conamur,& cuius imagi nemanimo cócepimus,quz bono víro cÓuenit, quz- que eft vera rhetorice, virtus erit. Quod. philofophi quidé multis & acutis conclufionibus colligunt.mihi vero etiá planiore, ac proprie noftra probatione vide- cur effe perfpicuum. Ab illis hzc dicuntur, Si cófona- re fibi in faciendis ac nó faciendis, virtutis efl; qua pars eius prudentia vocatur, eadé in dicendis ac non dicen- dis erit.Et fivirtutes füt, ad quas nobis etià antequam doceremur,initia quzdam ac femina funt conceffa na tuta: vt ad iuflitiá, cuius rufticis quoq; ac barbarisap- - paret aliqua imago : nos certé fic effe ab initio forma- tos,vt poflemus orare pro bonis,etiam fi non perfecte: tamen vt ineffent quzdam (vt dixi) ferina eius faculta tis,manifeftum eft.Non eadem autem hisnatura arti- bus eft, quà virtute füt remota. Itagj quum duo fint genera orationis , altera perpetua, quz rhetorice dici- tur:altera concifa,quz diale&ice.quas quidem Zenon adeo coniunxit, vt hanc comprefíz in pugnü manus - illam explicita diceret fimile , etiam difputatrix virtus erit:adeo de hac, qua fpeciofior atque apertior cft,nihil dubitabitur.Sed plenius hoc idem atq; apertius intue- ri ex ipfis operibus volo.Nam quid orator in laudando faciet,nifi honeftorü ac turpiü peritus: aut in Ífuaden- do,aifi vtilitate propofita & perfpecta:aut in iudiciisA. | iuftitiz fit ignarus Quid? non fortitidisin poftulat res eadé, quum fzpe contra turbulentas populi minas». fzpé cum periculofa potentiü offenfa: nonnunqua, VF- AS € L13B. 11. 121 iniudicio Miloniano, inter circunfufa militum arma dicendum fit»vt fi virtus non eft,ne perfe&a quide effe Poffit oratio. Q uód.fica in quoq animali eft virtus, qua przflat cztera vel pleraque,vt in lcone impetus,in cquo velocitas: hominem porro ratione atque oratio- ne excellere cateris certü eft:cur non tam in cloquen- tia,quam in ratione virtutem cius effe credamus? Re- &eq; hoc apud Cicerone differit Craffus, Eft enim elo- 4c oz. quentia vna quzdá de fummisvirtutibus.Ft ipfe Cice- ro, in fua perfona, quü ad Brutü in epiftolis, tum aliis ctiam locis,virtutem eam appellat.At prooemium ali- quádo-& narrationem dicit malus homo & arguméta: hic,vt nihil fit in his requirédum.Nam & latro pugna- it acriter, virtus tamen erit fortitudo: & tormeta fine gemitu feret malus feruus,tolerátia tame doloris lau- defua non carebit. Multa funt eadem,fed aliter.Suffi- ciant igitur hzc, quia de vtilitate fuprà tra&auimus. . Qua fit materia rhetorices. CAP. XXII. M: TERIAM rhetoricesquidam dixerunt effe ora . Y Ationem,quam fententiam ponit apud Platonem Gorgias.Quz fi ita accipitur,vtfermo quacüque de re compofitus dicatur oratio, nó materia,fed opus eft: vt flatuarii ftatua. nà & oratio efficitur arte, ficut flatua. Sin hac appellatione verba ipfa fignificari putamus,ni hil hzc fine rerum fubfttia faciunt.Quidá argumen- ta perfuafibilia: quz & ipfa in parte funt operis, & arte funt,& materia cgent.Q uidá ciuiles quzítiones:quo- Tum opinio non qualitate,fed modo errauit.Eft enim xc materia rhetorices,fed non fola.Quidá;quiavirtus trhetorice, materiam eius totam vitam vocant. Alii, quia nó omnium virtut(i materia fit tota vita, fed ple- "que earü verfentur in partibus ficut iuftitia fortitu Oxcontinentia,propriis officiis, & fuo finc intelligun- 3 M. FARB. QVINTIL. INSTIT. ORAT. tur:rhetoricen quoq; dicüt in vna aliqua parte ponen- dami:eíque locum in ethice negotialem affignát, id eft meals. Ego(neq; id fine authoribus)materiam effe thetorices iudico,omnes res quzcunque ei ad dicendá fubie&z erüt.Nam Socrates apud Platoné dicere Gor- giz videtur,nó in vetbis effe materiá fed in rebus.Etin. Phzdro palàm,nonrin iudiciis modo & cócionibus,fed in rebus etiam priuatis ac domefticis rhetorice effe de- .. monítrat. Quo manifeftum eft,hác opinionem ipfius »dcOnt — platonis fuiffe. Et Cicero quodam loco materia rheto- rices vocat res qua fubie&z funt ei,fed certas demü pu tat effe fubiectas. Alio vero, de omnibus rebus oratori dicendum arbitratur, his quidem verbis,Quáquam vis oratoris,profeffióque ipa bene dicendi hoc fufcipere ac polliceri videatur,vt omni de re, quxcunque fit propo fita;ornaté ab eo copioféque dicatur. Atq adhuc alibi, Verüm enimoratori,quz funt in homnü vita(quádo- quidem in ca verfatur orator, atq; ea eft ei fubiecta ma teriajomnia quzfita,audita,lecta,difputata, tractata, a" gitata effe debent. Hanc auté quam nos materiam vo- camus, id eft res fubiectas, quidá modo infinitam, mo- do nó propriam rhetorices effe dixerunt: cámq; artem circuncurrenté vocauerunt, quod in omni materia dí ceret. Cü quibus mihi minima pugna eft.Ná de omni materia dicere eam fatétur:propriá habere materiam, quia multiplicem habeat, negant.Sed neq; infinita eft; "mace — etiam fieft multiplex: & aliz quoq; artes«minores ha* Rien bent multiplicem materia, velut archite&onice: nam : Chur. eain omnibusqua funt zdíficio vtilia,verfatur.Et cz* latura,qua auro;argento,are, ferro,opera efficit. Nan | Sclpura. Ículptura etiam lignü,ebur,marimor, vitrum, A prater ea qua fupra dixi, complectitur. Neq; protinus - non eft máteria rhetorices, f1 in eade verfatur & alius« 3.dc Orat. LIB ILoc | 13. Nam fi queram quz fit materia flatuarii,dicetur zs: fi, quzram quz fit éexcuforis, id eft eiusfabricz, quá Graci. 4eNxvl.xo vocát, fimiliter zs effe refpondeát. Atqui plu- rimü ftatuis differunt vafa. Nec medicina ideo no erit. ars,quia vn&tio & exercitatio cum palzftrica,ciborum vero qualitas etiá cum coquorum ei fit arte cómunis, Quod vero de bono, vtili, iufto differere, philofophiz officit effe dicunt,non obflat.Ná quum philofophum dicunt,hoc accipi volüt,virum bonü. Cur igitur ora- torem,quem à bono viro nó Íeparo, in eadem materia verfari mirerrQuum prafertim primo libro iam often derim;philofophos omiifam hác ab oratoribus partem occupaffe,quz rhetorices propria femper fuiffet, vt illi potius in noftra materia verentur. Denique quum fit diale&ices matetia de rebusfubiea is difputare,fit auté diale&tices oratio concifa, cur non eade perpetuz quo- que materia videatur? Solet à quibufdà & illud poni, Omni igitur artiü peritus erit orator ; fi de omnibus pco, ci dicendü eft.Poffem hic Ciceronis refpondere verbis, apud qué hoc inuenio, Mea quide fententia nemo effe poterit omni laude cumulatus orator,nifi etit omnit terii magnaríi atq; artiü fcientia confecutus, Sed mihi fatiseft,eius effe oratorc rei de qua dicit, non infcium. Neq; enim omnes caufas nouit,& debet poffe de omni bus dicere.De quibus ergo dicetzde quibus didicit. Si- militer de artibus quog, de quibus diced erit interim difcer:& de quibus didicerit,dicet. Quid ergo? nó faber aut de fabrica melius,aut de mufice muficus,fi nefciat Orator quid fit de quo quzraturiplané melius.Nà & li- Ugator rufticus illiteratüíq; de caufa fua melius,quàm P'ator qui nefciet quid in lite fit, dicet. Sed accepta à mufico.3 fabro,ficut à litigatore, melius orator quàm ipfe qui docuerit. Verü &faber quü de fabrica, & mufi- »4 M. FAR. QV INTIL INSTIT. ORAT. cusquü de mufica, fiquid cófirmationé defyderauerit, dicet:nó erit quidé orator, fed faciet illud quafi orator: ficut quum vulnus imperitus deligabit, nó erit medi-- cus; fed faciet vt medicus.An huiufmodi res nec in lau. dem,necin deliberationé,nec in iudicià veniuntzErgo quum de faciédo portu Hofticfi deliberatum eft, non debuit dicere fententia orator»Atqui opus erat rationc archite&torum. Liuores & tumores in corpore,crudita tisan veneni figna fint, non tractat orator? At eft id ex ratione medicinz. Circa menfuras & numeros nó ver- fabitur: Dicamus has geometriz effe partes. Equidem omnia feré poffe credo cafu aliquo venire in officium oratoris:quod fi non accidet,non erunt ei fubiecta.Ita fic quoq; rc&& diximus matetiá rhetorices effe omnes - rcs ad dicendum ei fubiectassquod quidé probat etiam fermo cómunis.Ná quum aliquid de quo dicamus ac- cepimus,pofitam nobis effe materia frequenter etiam Cic«.&3de prxfatione teftamur. Gorgias quidem adeo rhetori de Orar item dc j sien omnibus putauit effe dicendü,vt fe in auditoriisintere rogari pateretur,qüa quifque de re vellet. Hermagoras. quoq; dicendo materi effe in caufa & in quzftionibus,. omnes res fubiectas erat complexus.Sed quaftionesfi neget ad rhetoric pertinere, diflentità nobis:fi autem | ad rhetoticen pertinent,ab hoc quoq; adiuuamur. Ni- hil eft enim quod non in caufam aut in quaftioné ca. dat. Ariftoteles tres faciendo pártes orationis, Tudicia- lem,Deliberatiuam, Demóftratiuam, pene & ipfe ora- tori fubiecit omnia.nihil enim nó in hzc cadit. Quz- Inftrumenti, fitum à pauciffimis etiam de inftrumento eft. Inftru- *&id mentü voco,fine quo formari materia, « & in id quod . velimuseffici opus, non poflit. Verum hoc ego non at- - tem credo agere, fed artificé. Neque enim fcientia defy- derat inftrument(,quz poteft effe cofummata, etiam w d LIB .1II n; fi nihil faciat:fed ille opifex,vt calator celum, & pictor penicilla. din hac in eum locum quo de orato; di Curi fumus,differamus. M.Fabii Quintiliani DE INTSITVTIONE ORATORIA LIB. IIL De fcriptoribus artis thetorjcg, CAR 7770v 6 N1AM inlibrofecüdo quzfitü cft quid — / effet rhetorice;& quis finis eiussarté quoq; l| // /eam effe,& vtilem,& virtutem ,vtvires no ^ / / ftre tulerüt,oftendimus: materiámque ei : res omnes de quibusdicere oporteret,fub- - lecimus: iam hinc vnde coeperit, quibus conftet, quo quzque in ea modo inuenienda atq; tractáda fint,cxe- quar.Intra quem modü plerique fcriptores arti con- ftiterunt;adeo vt Apollodorus cótentus folis iudiciali- busfuerit. Necfum ignarus hocà me pracipue; quod hic liber inchoat; opus, ftudiofoseius defyderaffe,vt in- quifitione opinioni, quz diuerfifimz fuerunt, longe difficillimá, ita nefcioan minime legentibusfuturum voluptati:quippe quod prope nudá praceptorü tradi- tionem defyderet. In cateris enim admifcere tentaui- mus aliquid nitoris,non iactandi ingenii gratia (nang; in id eligi materia poterat vberioryfed vt hoc ipfo alli- ceremus magis iuuétutem ad cognitionem corü qux neceffaria ftudiis arbitrabamur,fi ducti icüditate ali- qua Ic&ionis, libentius difcerent ea,quorum ne ieiuna ?tque arida traditio auerteret animos, & aures prader- um tam delicatas) raderet,verebamur. Qua ratione fe Ucretius dicit pracepta philofophiz carmine efle cO- Ab autori P'exum,Náque hac,vt eft notum, fimilitudine vtitur, telucci: am veluti pueris abfynthia tetra medentes * Afpirant pé — M. FAB, QVINTIL INSTIT. ORAT. Quum dare conantur, prius oras pocula circum xContingunt mellis dulci flauóq; liquore. & qu£ fequuntur. Sed nunc veremur, ne parum hic liber * inuenerunt, mellis & abfynthii multum habere videatur, fitquefa lubrior ftudiis quàm dulcior.Quin etiam hoc timeo, ne ex eo minorem gratiam ineat , quod pleraque non inuenta per me,fed ab aliis tradita continebit : habeat etiam quofdá qui contràfentiant & aduerfentur,pro- ptereà quód plurimi authores, quanuis.codem tende- rent;diuerfas tamen vias«munierunt,atque in fuá quil que induxit fequentes.Illi autem probant qualecüque ingreffi funt iter:nec facile inculcatas pueris perfuafio: nés mutaueris:quia nemo non didiciffemauult quàm. difcere. Eft autem;vt procedente libro patebit; infinita | diffenfio authorum, primo ad ea quz rudia atque im^ perfecta adhuc erant , adiicientibus quod inueniffent: Ícriptoribus:mox,vt aliquid fui viderentur afferre, etiá recta mutantibus.Ná primus poft eos,quos poetz tra* diderunt,mouiffe aliqua circa rhetoricen, Empedocles dicitur. Artium aute fcriptores antiquiffimi Corax & Thyfias Siculi , quos infecutus eft vir eiufdem: inful£ Gorgias Leotinus, Empedoclis (vt traditur)difcipulus Is beneficio longiffimz ztatis(ná centum & noue vixif. annos)cum multis fimul floruit: ideóq; & illorüm;de quibus füprà dixi, fuit zmulus, & vltra Socratem vídf durauit. Thrafymachus Chalcedonius cü hoc, & Pro* dicus Chius, & Abderites Protagoras;a quo decem m | libus denariorum didicifle artem;quá edidit, Euachlus dicitur & Hippias Elzus;& quem Palameda Plato ap^ pellat, Alcidamas Eleates.Antiphon quoque & primus: omnium orationem fcripfit , & nihilominus arte ip! compofuit, & pro fe dixifle optime eft credi us. Eta! Polycrates,à quo fcriptam in Socraté diximus oratio" | LiB, III cM. Jg nem. Et Theodorus Byzantius,ex iis & ipfe quos Plato appellat ictus. Horum primi cómunes locos traZ 1n Phadro. &affe dicuntur, Protagoras, Gorgias, Prodicus,& Thra. Íymachus. Cicero inBruto negat ante Periclem Ícri ptü quicquam,quod ornatum oratorium habeat: eius ali- - quaferri. Equidem non reperio quicquam tantz clo- quentia fama dignum. Ideoque minus miror effe;qui nihilab eofcriptum putent:hzc autem quz feruntur, ab aliis effe compofita. His fucceffere multi,fed clariffi- mus Corgiz auditor Ifocrates,quáquam de pracepto- IC eius inter authores nó conuenit.Nos autem Arifto- teli credimus.Hinc velut diuerfz fecari coeperunt viz. - Nam& locratis praftátiffimi difcipuli faerüt in omni ftudiorü genere;eóque iam feniore (oCtauum enim & nonagefimum impleuit annum)pomeridianis fcholis Ariftoteles prxcipere arté oratoriá coepit,notoquidem illo(vt traditur)verfu ex Philo&teta frequenter vfus, - Aisy gor aiia; X Voxpatio (gy Moi, (T urpe effe ta- Cic.deorar, cere, & Ifocratem pati dicere)Ars eft vtriufque, fed plu * "Teu. ribus eam libris Ariftoteles complexus eft.Eodem tem pore Theodectesfuit, de cuius opere fuprà dictum eft. Theophraftus quoque Ariftotelis difcipulus de rheto- rice diligenter fcripfit: atque hinc vel ftudiofius philo fophi quàm rhetores , przcipuéque S toicorum ac Pe- tipateticorum principes. Fecit deinde velut propriam Hermagoras viam,quam plurimi funt fecuti. cui ma- xime par atque xmulus videtur Athenzus fuiffe. Mul- ta poft Apollonius Molon,multa Areus, multa Caci- ius, & Halicarnaffeus Dionyfius. Przcipue tamen in fe conüerterunt ftudia Apollodorus Pergamenus, qui P!zceptor Apolloniz Cafaris Augufti fuit :& Theo- orus Gadareus , quife dici maluit Rhodium: quem ftudiofe audiffe , quum in eam infulam feceffiffet , di - n8 M. FAB. dQY INTIL INSTIT. ORAT. citur Tiberius Cafar. Hi diuerfas opiniones tradide- runt, appellatique inde Apollodoréi & Theodori, a moré certas in philofophia fc&tas fequendi. Sed Apol-- lodori pracepta magisex difcipulis cognofcassquorum diligentiffimus in tradedo Latine fuit C.Valgius, Gra* cv Atticus. Nam ipfius fola videtur ars edita ad Mati quia cateras miffa ad Domitium epiftola nó agnofcit .. Phura fcr ipfit Theodorus,cuius auditorem Hermago* CM am funt qui viderint. "Romanorü primus(quantum rio. — ego quidem Íciam)códidit aliqua in hác materiam M Cato ille Céforius, poft M.Antonius inchoauit.Nam. hocfolüm opus eius;atq id ipfum imperfe& ü,maneft. Secuti minus celebres,quorum memoriam, fiquo lo*. co res pofcet,nó omittam.Pracipuum vero lumen I. cut eloquentiz, ita praceptis quoq; cius dedit vnicum. | apud nos Ípecimen orandi,docédiq oratorias artes, M^ "dent "Tulliuspoft quem tacere modeftiftimum foret,nifi&. thetoricos fuos ipfe adoleícéti fibi elapfos diceret, & in oratoriis hzc minora, qux plerique defyderant, fcic?*: omififfet.Scripfitde eadem materia non pauca Corni^ ficius,aliqua Stertinius,nonnihil pater Gallio:accut^ | tius vero priores Gallione Celfus & Lenas, & xtatis 910: ftrz Virginius, Plinius, Rutilius. Sant & hodie cla" eiufdem operis authores:qui fiomnia complexi foret. cófuluiffent labori meo: fed parco nominibus viue tium : veniet eorum laudi fuum tempus. ad poftero enim virtus durabit, non perueniet inuidia. Non t4 *&Wpors men poft tot ac tátossauthores pigebit meam quibuZ. dam locis pofuiffe fententiam. Neque enim recoil quam fe&z, velutquadá fuperftitione imbutus, ad. 5 xi:& ele&uris qu volent facienda copía fuit.Sicut ip^ plurium in vnum confero inuenta, vbicüque ingen" nó erit locus,curaz teftimoniü promeruiffe «aret | 3 LIB. II I. Quod initium rhetotices. CAP. II. N E C diu nos moretur quzfftio,qua rhetorices orí- go fit. Nam cui dubiü eft, quin Íermoné ab ipfa Ierü naturageniti protinus homincs acceperintiquod certe principid eft cius rei. Huic ftudiü & incrementG dederit vilitas, fummaá ratio-& exercitatio? Nec video quare curam dicendi putent quidi inde coepiffe, quod ii qui in difcrimen aliquod vocabantu r,accuratius Io- qui defendendi fui gratia inftituerint.Hzc enim vt ho neftior caufa, ita no vtique prior eft, quum prafertim accufatio przcedat defenfionem: nifi quis dicit etiá gla dium fabricatü ab eo priusqui ferrum in tutelam fui, .quàm qui in perniciem alterius comparauit. Initium ergo dicendi dedit natura:initiü artis,obferuatio. Ho- — mines enim ficut in medicina quum viderét alia falu- bria,alia infalubria,ex obferuatione eorum effecerunt artem: ita quum in dicendo alia vtilia;alia inutilia de- 129 prehenderent,notarunt ea ad imi tandumvitandámg;, 3 & quzdam fecundum rationem eorum adiecerüt ipfi quoq;: hac cófirmata funt vfu: tum quz fciebat quif- *eua& que;docuit. Cicero quidem initium orandi conditori- ^ Prologo bus vrbium ac legum latoribus dedit , in quibus fuiffe vim dicendi neceffe eft: cur tamen hanc primam origi nem putet, nó video,quum fint adhuc quadam vaga, & ine vrbibus ac fine legibus gétes: & tamen quifunt in his nati,& legationibus fungátur,& accufent aliqua ac defendant, & deniq; alium alio melius loqui credat. Quinque effe partes rhetorica. CAP. III. C) MN 1S autem orandi ratio,vt plurimi maximiq; authores tradiderunt, quinque partibus conftat, Inuentione,Difpofitione, Elocutione, Memoria, Pro- rhet.veterü, nütiatione fiue A&tione: vtroque enim modo dicitur. Omnis verb fermo, quo quidem volütas aliqua enun- | i. "m CO*WEMQMU ECUWPWONWwAUY n. -CEe TMEDUPTANEE S: C1 9NER VE NES *indicaffe. *Topicis 130 M, FAR QYINTIL INSTIT. ORAT. tiatur, habeat neceffe eft & rem & verba. Ac fi eftbre- uis,& vna conclufione finitus, nihil fortaffe vltrà defy deret:at oratio lógior plura exigit. Non enim tantum refert;quid,& quomodo dicamus,fed etiam quo loco. Opus ergo eft difpofitione. Sed neque omnia quz res poftulat, dicere, neque fuo quzq loco poterimus, nifi adiuuáte Memoria.Q uapropter ea quoque pars quar- ta erit. Verum hac c(icta corrumpit, ac propemodum perdit indecora vel voce velgeftu Pronuntiatio. Huic quoque igitur neceffario tribuédus eft quintus locus. Necaudiendi quidam,quorum eft Albutius, qui treis modo primas effe partes volunt, quia Memoria atque Adio;natura, nonarte contingant: quarum nos prz- , cepta fuo loco dabimus: licet Thrafymachus quoque idem de Adtione crediderit. His adiecerunt quidam Íc- xtam partem,ita vt Inuentioni] udicium fubnecterét: quia primum effet inuenite;deinde iudicare.Ego por- ro ne inueniffe quidem credo eum qui non iudicauit: | necenim contraria, communia, ftulta inueniffe dici- tur quifquam, ed non xvitaffe. Et Cicero quide in«rhe- toricis Iudicium fubiecit Inuétioni. Mihi autem adcó tribus primis partibus videtur effe permiftá : nam ne- que Difpofitio fine co, neque Elocutio fuerit : vt Pro- nuntiationem quoque vel plurimum ab eo mutuari putem.Q uod hoc audacius dixerim,quod in partitio- nibusoratoriis ad eafdem , de quibus fu prà dictum eft; quinq peruenit partes. Nàquum dupliciter primum diuififfet,in Inuentionem atque Elocutionem: Res ac Difpofitionem Inuentioni, Verba & Pronütiationem Elccutioni dedit:quintam quoque conftituit commu neri, ac velut cuftodem omnium, Memoria. Item in oratore,quinque rebus conftare Eloquentiam dicic.In. quibus poflea fcriptis certior eius fentétia eft; Nó mi" i NS ds LIB. III. 137 di quzftionibus fic occurri poteft,vt illis, Sitnevirtus finis, regatürne müdus prouidentia. Quinetiam in iis qui adipeHolanhre(ectittdtbn ie idirisoehieralem tractaffe quzftionem: ita perueniri ad fpeciem,nifi illa prius excufla, non poteft. Nam quomodo an fibi vxor ducenda fit;deliberabit Cato, nifi cóftiterit vxores effe ducendas: Ecquomodo an ducere Martiá debeat qua- retur,nifi Catoni ducendavxor eftiSunt tamen infcri- pti nomine Hermagorz libri, qui confirment illá opi- nionem,fe falfus eft titulus,(me alius hic Hermago- tas fuit. Nam eiüídé effe quomodo poffunt;qui de hac . atte mirabiliter multa cópofuit , quum, ficut ex Cice- ronis quog; rhetorico primo manifeftü eft, materiam rhetorices in thefeis & caufas diuiferit: Quod reprehé- dit Cicero;ac thefim nihil ad oratorem pertinere con- se Tosent. tédit, totámque hoc genus quzftionis. ad philofophos efert. Sed me liberauit reprehendendi verecundia, & quodipfe hoslibros improbat; & quodin oratore;atq;. lisquos de oratore Ícripfit;& Topicis, pracipit,vt à pro Lib.;. priis perfonis atque temporibus auocemus cótrouer- fiá; quia latius liceat dicere de genere quàm de fpecie: & quod in vniuerfo probatü efl,id in parte probatum le neceffe fit. Statusautem in hoc omne genus mate riz iidé qui in caufas cadunt. Ad hzc adiicitur,alias effe Sat quaítiones in rebus ipfis;alias qua ad aliud referantur. vu; ipt, atia: lllud;an vxor ducenda: hoc,an feni ducenda. Illud,an palace, Tortis:hoc;an fortior,& fimilia. Caufam finit Apollo- cat. Srus,vt interpretatione Valeii difcipuli eius vtar, ita, Caufa eft negotium omnibus fuis pattibus fpectans ad quzítionem.aut, Carifa cft negotiü;cuius finis eft con- tTOnerfia, Ipfum deinde Negotium fic finit, Negotium Negoriun, -.t COgregatio perfonarum,locorum,temporum,cau- "r'Um;modorum,cafuum,fa&torü,inftrumentorum, t Kr y I n pha, Mica ec Cx iuR TA 138 M. TAB. QVINTIL INSTIT. ORAT. fermonum,fcriptorum,& nonfcriptorü.Caufam nüc In 'Topicis. *Neucrate Ifocratis Status dcfi- nitio. intelligimus eís«s, Negotiü nfyisuoy. Sed ipfam cau. fam quidam fimiliter definierüt , vt Apollodorus, Ne- gotium. Ifocrates càufam effe ait quzftionem finitam ciuilem,aut rerum controuerfiam in perfonarum fini tàrum complexi.Cicero his verbis, Caufa certis perfo- nis,locis, téporibus, a&ionibus,negotiis cernitur, aut. in omnibus,aut in plerifque eorum. | Quidárstams. .—— — | €AP, vt. E &co quum oninis caufa cótineatur aliquo Statu, priufquá dicere aggrediar quomodo genus quodg; cauíz fit tractandum,id quod commune eftomnibus, quid fit Status, & vnde ducatur, & quot; & qui fint, in- tuendum puto: quanquá id nonnulli ad iudiciales tan tum pertinere materiasputauerunt.Q uorü infcitiam: quü omnia tria genera fuero executus , res ipfa depre- h&det.Quod nos Statü,id quidá conftitutione vocant, alii quzftioné, alii quod exquzftione appareat, caput. "Theodorus generale caput;id eft eqetoior unu/raGr ad quod referantur omnia. Quorum diuerfa appellatio, vis eadem cft: nec intereft difcentium;quibus quicque- nominibus appelletur,dum res ipfa manifefla fit. Sta- tum Graci sis: vocant : quod nomen non primum ab. Hermagora traditum putatur fed alii ab«Eucrate So- cratisdifcipulo;aliià Zopyro Clazomenio:quanquam- videtur AEfchines quoq; in oratione cótra Ctefiphon- «tem vti hoc verbo,quum à iudicibus petit, ne Demo- fthenem permittant euagari,fed eü dicere de ipfo cau- Íz ftatu cogant. Q ux appellatio dicitur ducta vel ex eo quod ibi fit primus caufz congreffus , vel quod in hoc: caufa confiflat. Et nominis quidem hzc origo. Nunc quid fit. Statum quidam dixerunt primam caufarumt confli&ioné:quos re&te fenfiffe;parum elocutos puto- Ww. plug TIPO ED SAT. EZ Non'eft enim Status prima confli&io,fecifti; non feci: ed quod ex prima conflictione nafcitur i id eft genus quzftionis: fecifti,nó feci;an fecerit. hoc fecifti, n6 hoc fci, quidfecerit.Quia ex his apparet, illud coniectura; ocfinitione querédü:atq; inquo parsvtraqueinfiftir, erit quzftio.conie&turalis,vel finitiui ftatus. Quid fi e- nim dicat quis, Sonus eft duorü inter fe corporum có- flictio:erret, vt opinor.nó enim fonus eft cofli&io,fed ex cófli&tione. Et hoc leuius: intelligitur enim vtcüq; dictü.Inde vero ing&s male interprerátibus innatus eít error,qui quia primá conflictionem legerát, credidere Statüfemper ex primascófli&tione ducendá: quod eft *zstione vitiofiffimü. Ná quzftio nulla nó habet vtigi Statum. conftat enim ex intenfione & depulfione: fed aliz fünt propriz caufarü,de quibus ferenda fentétia eft:aliz ad- ducz extrinfecus,aliquid tamen ad fumm cauízx cófe rentes, velut auxilia quadá. Quo fit,vt in controuerfia vna plures quzftioncs effe dicátur.Harü porro pleráüg; leuiffima quzq primo loco fungitur.Nàg; & illud Íre- quens efl, vt ea quibus minus cofidimus,quum tradta- ta fint,omittamus:interim Íponte noftra velut donan tcs, interim ad ea quz funt potétiora,gradum ex his fe ciffe cótenti. Simplex autem caufa, etiamfi vari defen ditur , nó poteft habere plus vno de quo pronütietur: atq; inde erit Status datlbcuod & orator prxcipue fi- bixobtinendü,& iudex fpe&andü maxim: intelligit.in opponendr, hocenim caufa confiftet.Czterum quzftionüpoffunt ieidum, x effe diuerfi. Quod vt breuiffimo pateat exeplo, quum icit reus, Etiá fi feci, recte feci, qualitatis vtitur Statuz quum dicit, Nó feci,cóiecturam mouet.Séper autem Ifmius eft non feciffe.Ideog; in eo Statü effe iudicabo, ... Sed diccrem,fi mihi plus quàm vná& dicere non ice fet, Rea igitur eft appellata caufarü prima cófli&io, uo M. FAR. QV INTIL.INSTIT. ORAT, -nóquzftionum.Nam & pro Rabirio Pofthumo Cice- ro prima parte orationis in hoc intendit,vt adioné có- - petere in equitem Romanum neget:fecunda,nullá ad €um pecuniam perueniffe confrmat.Statum tamé in co dicam fuiffe;quod eft potentius.Nec in caufa Milo- nis citca primas quaftiones,quz füt «poft proocrmium pofita, iudicabo conflixiffe caufa : fed vbi totis viribus infidiator Clodius,ideóq; iure interfectus oftéditur.Et hoc eftquod ante omnia conftituere in animo fuo de- beat orator,etiam fi pro caufa plura di&turus eft,quod maxime liquere iudici velit. Quod tamen vt primum cogitandum,ita non vtique primum dicendum erit. - Vnde ducaturStatus,&reus an a&or Statum faciat. (CA ESO v IE A t 11 Statum crediderunt primam eius cum! quo jecit agéretur,sdeprecationem.Q uam fententiam his In Topiis, verbis Cicero complectitur, In quo primum confiftit quafi ad repugnádum congreffa defenfio. Vnde rurfus. alia quaftio,an eum femper is facíat;qui refpódet. Cui *Predput — rej«maxime repugnat Corn.Celfus,dicensnon à depul fione fumi, fed ab eo qui propofitioné fuam. cófirmet: vt fi hominé occidiffe reus negat, Status ab accufatote" nafcatur, quia is velit probare: fr iure occifum reus di- cit,tráflata probationis neceffitate idem à reo fiat, & fit eiusintentio. Cui non accedo equidem: nam eftveros propiusquod contrà dicitur, Nullà effe litem,fiiscum ^ quo agitur;nihil refpodeat. ideoque fieri Statum à re ; fpondente. Mea tamen fententia varium id eft, & acci- dit pro conditione caufarum:quia & videri poteft pro- . pofitio aliquando Statum facere,vt in coniecturalibus | caufis:vtitur enim cóiectura magis quiagit.Quo mo? - ti quidam, eundem à reo Inficialem effe dixerunt:&in | Íyllogifmo tota ratiocinatio ab co eft qui intendit.Sed quia videtur illis quoq; neceffitaté hos ftatus exequéd *jnte in pro- omium LIR, Lh 141 facere qui negat(is enim fi dicat, Non feci,coget aduer àrium coniectura vti:& fi dicat, Non habet legem,fy] logifmo)concedamus ex depulfione nafci Statum.Ni- llominus enim resco rcuertetur,vt modo is qui agit, modo iscum quo agitur, Statum faciat. Sit enim aécu atoris intentio,Hominem occidifli:fi neget reus,faci- atStatum qui negat.Q uid fi confitetur, fed iure à fe a- dulterum dicit occifumi(Nempelegem effe certum eft. quz permittat)nifi aliquid accufator refpondet; nulla lis eft. Non fuit, inquit, adulter. Ergo depulfio incipit efle actoris : ille Statum faciet. Ita erit quide Status ex prima depulfione, fed ea fiet ab accufatore, non à reo. Quidiquod eadem quarftio poteft eundé vel accufato- rem facere,vel reum? Qui artem ludicrá exercuerit,in quatuordecim primis ordinibus ne fedeat: Quife pra- tori in hortis oftenderat,neque erat productus,fedit in quatuordecim ordinibus. Népe intentio eft; Arte ludi- cram exercuifti: depulfio,Non exercui art ludicram: quaftio, Quid fit arté ludicrá exercere. Si accufabitur theatrali lege,depulfio erit rei:fi excitatus fuerit de Ípe &aculis, & aget iniuriarum, depulfio erit accufatoris. Frequentius tamen illud accidit, quod eft à pluribus traditum.Effugerunt has quzftiones,qui dixerüt Sta- tum effe id quod appareat ex intenfione &depulfione: Vt,fecifti;nó feci,aut rede feci.Viderimus tamen, vtrü id fit Status,an in eo Status. Hermagoras Statü vocat, Per quéfubiecta res intelligatur, & ad quem probatio- 165 etiam partium referantur. Noftra opinio femper 2c fuit, vr quü effent frequéter in caufa diuerfi qua- . onum flatus, in eo crederé Statüm caufz,quod effet .. T'éapotentiffimü,& in quo maxime:zes verteretur.Id « ?üis generalé quzftionem, vel caput generale dicere. . PHilt,cum hoc mihi nó erit pugna: non magis quàm 141 M. FAB. QVINTIL INSTIT. ORAT, fi aliud adhuc,quo id intelligatur,eius rei nomen in* uenerit: quanquam tota volumina in hác difputatio- nem impendifle multos Íciam:nobis Statum dici pla- cet. Sed qu in aliis omnibus interfcriptoresfumma diffenfio eft,tum in hoc videtur mihi przcipuum ftu- dium quoq; diuerfa tradendi fuiffezadeo nec qui fit nu merus, nec qux nomina, nec qui generales quivefpe- ciales fint ftatus,cóuenit. Ac primum Ariftoteles cle- menta decem conftituit, circa quz verfari videatur o- mnis quzítio. cww,quam Flauius effentiam vocat.ne- | que fane aliud eft eius nomen. Latinum: fed ea quari- tut, an fit. Qualitatem;cuius apertus intelle&tus eft. Q uátitatem, quz dupliciter à pofterioribus diuifa eft, quàm magnum, & quàrh multum fit. Ad aliquid,vnde du&z Tranflatio & Cóparatio.Poft hxc, Vbi, & Quan- do:deinde Facere, Pati; Habere, quod eft quafi armatü : effe,& veftitum effe. Nouitfime sys, quod eft cópo d fitum effe quodammodo,vt»federe, ftare, iacere. Sed ex | hisomnibus prima quatuor ad Status pertinere,cate- ra ad quofdam locos argumentorum videntur.Alii no uem elementa pofuerüt. Perfonam,in qua de animo, corpore, & extra pofitis quzratur:quod pertinere ad có ie&turz & qualitatis inftrumenta video-Tempus,quod. qyir vocant,ex quo quaftio, An is que dum addicta eft. mater peperit, feruus fit natus. Locü,vnde controuet- fia videtur, An fas fuerit tyránum in templo occidere: an exulauerit qui domi latuit. Tempus iterum, quod «igi appellát:hanc autem videri volunt fpeciem illius temporis;vteftatem vel hyemem.Huicfubiicitur ille in peftilentia comeffator. Act, id eft sexfu:quod eo re- ferunt;Sciens commiferit an infciens,neceffitate an cà fu;& talia. Numerum qui cadit in fpeciem quátitatis, An Thrafybulo triginta przmia debeantur,qui totty^ SM » p^ * y ! Ü ; xd In Categoriis L1B, IIL e14j rannosfuftulerit. Caufam,cui plurimz fubiacet lites, quoties fa&um non negatur: fed quia iufta ratione fit fa&tü,defenditur. reév», quum id quod alio modo fieri licet,alio dicitur factá: hinc eft;adulter loris cafus, vel fame necatus. Occafionem fa&orü,quod eft apertius, quàm vt vel interpretandum, vel exemplo fit demon- flrandum: tamen éqogudiston vocát. Hi quoq; nullam quzítionem extra hzc putant.Q) uidam detrahüt duas partes;Numerum & Occafionem:& pro illo quem di- xi A&u fübiiciüt res, id eft meo yaanro. Quz ne przteriffe viderer, fatis habui attingere. Czterum his nec Status fatisoftendi,nec omnes contineri locos credo:quod ap parebit diligétiuslegentibus,qua de vtraque re dicam. Erunt enim plura multo,quàm quz his elementis có- prehendütur.Apud plures authores legi, placuiffe qui buídam , vnum omnino ftatum effe coniecturalem. Sed quibusplacuerit,neque illi tradiderunt,neque ego víquam reperire potui. Rationé tamen hanc fecuti di- cuntur,quod res omnis fignis colligeretur:quo modo licet qualitatis quoquefolum Statum faciát:quia vbi- que qualis fit cuiufg; rei natura;quzri poteft:fed«vtro- "virocinque que modo fequetur fumma confufio. Neque intereft, vnum quis Statum faciat, an nullum, fi omnes cauífz fint conditionis eiufdem. Conie&ura di&a eft à conic- Conicdura. &u, ideft dire&ione quadam rationis ad veritaté : vnde ctiam fomniorum atque omnium interpretes, conie- &ores vocamus. Appellatum tamen eft hoc genus va- rie ficut in fequentibus apparebit. | Q uot & qui Status, CA P. VIII [p VERYNT quiduos Status faceret: Archidemus Có ERR .. * leGuralem & Finitiuum, exclufa Qualitate: quia "^ -. Ilic de ea quai exiftimabat , quid effet iniquü, quid in- $a f e 2 x . Jüftum quid dido audientem non cffe: quod vocat,de 1445; M. FAB. QV INTIL INSTIT, ORAT. eodem, & alio. Huic diuerfa fententia eorum fuit,qui Ics — duosquidem ftatus effe voluerunt, vnum Inficialem, lardicais alterum Turidicialé.Inficialis, quem nos dicimus Con- ie&uralem,cui ab inficiando nomen alii in totum de- derunt:alii in parté,quia accufatorem cóie&ura,reum inficiatione vti putauerüt,Iuridicialis eft qui Grace di citur duxcoNoyiis. Sed quéadmodü ab Archidemo Qua- litas exclufa cft, fic ab his repudiata Finitio. Náfubii- cit eam Iuridiciali: quzrédámq; arbitratur, Iuftám- ne fit facrilegium appellari quod obiiciatur,vel furtü, vel amentia. Qua in opinione Páphilus fuit: fed Qua- litatem in plura partitus eft.Plurimi deinceps, muta- tisgantü nominibus, in rem de qua non conftet, & in rem dequa conftet.Nam eft verum:nec aliter feri po- tefl,quàm vt aut certum fit fa&um effe quid, aut non fit.fi non eft certum;coniectura fit:fi certum eft,reli- uiftatus. Nam idé dicit Apollodorus,quumquzftio- nem aut in rebus extra pofitis, quibus cóiectura expli- ' catur:aut in noftris opinionibus exiftimat pofitá: quo rum illud ve«yutidy, hoc a6 ciet vocat.Idémq; &- eor x) arsi dicunt, quo dubium & przfumptü fi- enificatur, de quo liquet. Ité Theodorus,qui de eo an fit, & de accidétibus ei quod effe cóftat,id elt «ay! 2e we cuiésEiiroy exiftimat quxri. Nam in his omnibus priusgenus Conie&uram habet, fequens reliqua. Sed hzc reliqua Apollodorus duo vult effe, Qualitatem,& de nomine,id eft Finitiuam: Theodorus, Quid, Qua- le,Quátum, Ad aliquid.Sunt & qui de eodé, & de alio; modo Quualitatem effe, modo Finitioné velint.In duo & Pofidonius diuidit, Vocem,& Res.In Voce quari pU. . "tat anfignificet quidquam multa,quomodo:InRebus Conie&turam:quod sez cow vocat, & Qualitatem, 8€ T e uh Je Finitionem,cui nomen dat xaz' "ros, & Ad aliquide. e *. ^ ^4 LIB, IIL 1 "Vnde & illa diuifio eft, alia effe Scripta, alia Infcripta. Celfus Cornelius duos& ipfe fecit Status generales, An fit, Quale fit. Priori fubiecit Finitioné,quia zque quz- ratur, an fit facrilegus qui nihil fe fuftuliffe de templo dicit, & qui priuatam pecuniam confitetur fuftuliffe, Qualitatem,in Rem & Scriptum diuidit:Scriptoqua- tuor parteslegales,exclufa Tranflatione, Quatitatem & mentisquzftionem ConieGur fubiecit. Eft etiam aliain duos diuidédi Status ratio,qux docet aut de Sub ftantia cótrouerfiam effejaut de Qu alitate:ipfam por- 10 Qualitatem;aut in fümmo genere cófiftrere, aut in fuccedentibus.De Subflantia eft Coniectura.Q uzftio enim tractatur rei,an facla fityan fiat;an futura fit.In- terdum etiam mentis, Ídqi melius,quàm quod iis pla- ' cuit,qui Statum edem fa&i nominauerüt, tanquam de praterito tantüm, & tantum de facto quzreretur. Pars Qualitatisquz eft de fummo genere, raro in iudi cium venit:quale eft, idne fit honeft,quod vulgo lau datur.Succedentium autem aliz de communi appella tione,vt,fitne facrilegus,qui pecunia priuatam ex tem Plo furatus eft : aut de re denominata, vbi & fa& effe certum eft, nec dubitatur quid fit quod f&ü eff. Cui ubiacent omnes de honefiis, iuftis, vtilibus, quzftio- nes. His etiam cateri Status cótineri dicuntur,quia & . Quantitas modo ad Cóie&uram referatur, vt, Maiór- ne Sol quàm terra:modo ad Qualitatem, Quanta poe na quempiá;quantóve przmio fit affici iut: & Tranf atio verfetur circa Qualitaté,& Definitio pars fit Tráf ationis.Quin & cótrariz leges, & rátiocinatiuus Sta- tus,id eft fyllogifmus, & plerunque Scripti & Volun- Utls, zquo nitantur : ail quod hic tertius aliquando . xOhie&uram accipit, quid fenferit legis conftitutor. 1mbieuitatem veró Íemper Coniectura explicari ne- b lz.i. 145 M, FAB. QVINTIL INSTIT. ORA T. ceffe fit: quia quum fit manifeftum verborum dupli- cem effe intelle&á,defola quzritur volütate. A pluri- mis tres funt facti generalesStatus,quibus & Cicero in «deOnt.— oratore vtitur,& omnia qux aut in cótrouerfiam, aut Quies — incontentionem veniant,cótineri putat, Síme,Quid fit, Quale fit : quorü nomina apertiora funt,quàm vt "docenda — adicéda fint. Idem Patrocles fentit. Tres fecit & M.An- tonius,his quidemverbis,Paucz res funt,quibus ex re- busomnes orationes nafcuntur: fa&tum,nó factü:ius, iniuria:bonum, malum.Sed quoniam quod iutedici- mur feciffe,jnon huncfolum intelle&um habet, vt le- ge, fed illum quoque,vt iufté feciffe videamur : fecuti Antonium apertius voluerunt eofdem Status diftin- guere.Itaque dixerunt Coniecturalem,Legalem;Iuri- dicialem:qui & Virginio placent-Horum deinde fece- runt fpecies, ita vt Legalifubiicerent Finition; & alios qui ex fcripto dicütur, Legum contratiarü, quz ajti- ula dicitur: & Scripti, & Sententiz vel Volátatis,id eft X] Quy T d]a-yolop: QC us Tour, quá nos vatie tráflatiuam; tranffumptiuam, tranfpofitiuam vocamus: evwojiuor, qué accipimus ratiocinatiuum, vel colle&iuü:Ambi- guitatis, quz dug; ox nominatur:quos pofui; quia & - ipfià plerifque Status appellantur:quibuídam Legales Qxiqutuor« potius quzítiones eas dici placuit. Quatuor fecit Athe nzus, aseafinla) eaaw, Vel mgoavcatil, id eft exhortatiuü, qui Suaforiz eft proprius: evrauxt),qua cóiecturam ft- gnificari, magis ex his quefequuntur;quàm ex ipfo no mineapparet: émowoxlxt2, ea Finitio eft (mutatione €* nim nominis cóflat) Iuridicialem, eadem appellatione Grzca,qua cateri, vfus. Nà eft(vt dixi)multa in nomi- nibus differétia. Sunt qui émwotau) T ranflationé effe exiftiment , fecuti hanc mutationis fignificationeme ^ p FE * v . - f. sus pi T Fecerüt alii totidem Status, fcd alios, An fit, Quid fib. LIB.: IILUt::7* Y 147. Quale fit, Quantum fit,vt Cacilius & Theon.Ariftote : les in Rhetoricis etiam fic omne opus diuidit,in verita ud tem,& petéda ac fugienda, quod eft Suaforiz: &deco- ' dém atq; alio partiendo, tamen ad hac peruenit,vt, An fit Quid fit, Quale, Quantum, & Quàm multum fit, quarendü putet.Quodam tamen loco Finitionis quo- que vim intelligit;quo dicit quad fic defendi, Suftuli, Íed non furtü feci: Percuffi,fed non iniuriá feci. Pofuc- rat & Cicero in libris Rhetoricis, fa&i, nominis, gene- Inani. risactionisvt in fado Conie&tura;in nomine Finitio, in genere Qualitas, in adtione Ius intelligeretur: Iuri fubiecerat Tranflationem.Verim hic Legalesquoque quzftionesalio loco tractat vt fpecies actionis. Fuerüt Qui quinguc- qui facerent quinq;, Coie&turam, Finitionem, Quali- tatem,Q uantitatem, Ad aliquid. Theodorus quog;(vt dixi)iifdem generalibus capitibus vtitur, An fit, Quid fit; Quale fit; Q uantum fit, Ad aliquid. Hoc vltimum maxime in comparatiuo genere verfati putat: quo- niam melius ac peius, maius ac minus, nifialio relata, non intelliguntur.Sed in illas quoque Tranflatiuas;vt fuprà fignaui,quaftioncs incidunt, an huic ius agendi it, vel facere aliquid coueniat, an contra hunc,an hoc tempore,an fic.Omnia enim ifla referri ad aliquid ne- Ceffe eft. Alii Ífex S tatus putant, Conie&uram,quá 3e- Quifex,: "ovvocant:& Qualitatem,& Proprietatem, id eít inca 7*,quo verbo Finitio oftenditur:& Q'uátitatem,quam Sfi dicunt:& Comparationem, & Tranflationem;cu- Ius ob hoc nouum nomen inuentum eft uvTolsuaie, nO- uum,inquá,in Statu,;alioqui ab Hermagora inter fpe- cies Iuridiciales vfitatum.. Aliis feptem effe placuit : à Quiftptem, . Quibus nec Tranflatio,nec Quantitas,nec Comparatio . TtCOptaeft : fed in horum trium locum fübditz qua- , Miorlegj]e,. adiect&que tribus illis Rationalibus, M: Ml lz.ii. 148 M FAB QVINTILINSTIT ORAT. quod. Aliiperuenerunt víq ad octo; Tranflatione ad feptem — fuperiorcs adiecta. À quibufdá deinde diuifa ratio eft; vt Status Rationales appellarentur quaftiones,quéad- modü fuprà dixi; Legales. In illis de re; in his defcripto quareretur.Q uidam in diuerfum hos Status effe, illas quafítiones maluerunt.Scd alii Rationales tres putaue unt, An fit,Quid fit,Quale fit. Hermagorasfolus qua tuor, Coniecturam,Proprietatem; T ranf latione, ua- litatem,quam per accidentia;id eft az1 evu£&«6idc vocat; hac interpretatione , an illi accidat viro bono effe vcl malo.Hanc ita diuidit, De appetendis & fugiendis,quz eft pars Deliberatiua.De perfona,ea oftenditur laudati ua:Negotialem,quam mensili) vocat,in qua de rebus ipfis quzritur,temoto perfonarü cóplexu: vt,Sítne i- ber qui eft in affertione,an diuitiz fuperbiam pariant, an iuftü fit quid,an bonü fit. Iuridicialem,in qua fere - eadem, fed certis deftinatifq; perfonis quarátur, an ille iuftc hoc fecerit, vel bene.Nec me fallit;in primo Cice ronis rhetorico aliam effe loci Negotialis interpretatio nem,quum ita fcriptum fit, Negotialis eft;in qua quid | iuris ex ciuili more & xquitate fit;confyderatur:cui di ligentiz przeffe apud nos iurifconfulti exiftimantur. Sed quod ipfius de his libris iudicium fuerit, fuprá di- xi. Sunt enim velut tes regeftz in hos commentarios; quas adolefcens deduxerat íchola:& fiqua eft in his cul pa,tradentis efl: fiue ci mouit,quód Hermagoras pri- ma in hocloco pofuit exépla ex quaftionibus iuris,fi- ue quód Graci seeualixss vocant turis interpretes. Se Cicero quidem his pulchérrimos illosde Oratore fub? ftituit;ideoque culpari tanquá falfa pracipiat,non po* | teft. Nosad Hermagoram. Tranflationem hic pri-- musomnium tradidit,quanquá femina eius quadam Mies — Citranomen ipfum apud Ariftotelem reperiuntUP. Mu b. LIB. IIL- M9 Legales autem quafliones has fecit, Scripti & Volunta tis,quá ipfe vocat 471 óc, xj cardo, id eft fecundum di&um & exceptionem: quorí prius ei cum omnibus commune eft,exceptionis nome minus vfitatum:Ra- tiocinatiuum, Ambiguitatis, Legum cótrariarü. Albu tius eadem diuifione vfus detrahit tranflationg, fubii- Ciens eam Turidiciali. In legalibus quoq; quzftionibus nullá putat effe qui dicatur Ratiocinatiuus. Scio plu- rainuéturos adhuc qui legere antiquos ftudiofius vo- lent.Sed ne hac quoq; excefferint modum, vercor.Ipfe me paulü in alia, quàm prius habuerim;opinione nüc effe confiteor. Et fortafle tutiffimum erat famz modo . ftudenti;nihilex eo mutare,quod multis annis nó fen. fiffem modb,verümetiam approbaffem: Sed non fufti neo effe confcius mihi diffimulanti;in eo praíertim o- pere,quod ad bonorum iuuenü aliquamvtilitaté com ponimus, in vlla parte iudicii mei. Ná & Hippocrates tmfituart. clarusarte medicinz , videtur honeftiffim? fecifte, qui quofdam errores fuos,ne pofteri errarét, confeffus eft. —— .Et M. Tullius nó dubitauit aliquos fuos iam editos li- a " 2a bros aliis poftea fcriptis ipfe dánare, ficut Catulá atque Retradores, Lucullum,& hos ipfos, de quibus modb fum locutus, artis rhetorices.Ftenim fuperiacuus foret in ftudiis lo gior labor, fi nihil liceret melius inuenire prateritis. ,* Neq; tamen ex his quicquam,quz tum pracepi,fuper- uacuum fuit: ad eafdé enim particulas hac quoq; qux hunc pracipiam,reuertentur.lta nemine didiciífe poe- niteat.Colligere tantüm eadem,ac difponere paulo fi- gnificátiusconor. Omnibus au tem«patefactum volo, *íifatum 3on me hac ferius demonftrare aliis, quàm mihi ipfe - Perfuaferim.Secundü plurimosauthoresferuabátreis | —. Tatlongles flatus, Coie&uram, Finitioné, Qualitatem: ebpusd ViumIesjlem. Hi mihi flatusgenerales erant.Lega- | lz.iii. go M. FAR QVINTIL INSTIT. ORAT. lem in quinque fpecies partiebar, Scripti & Volütatis, Legum contrariarít, Colle&iuum,Ambiguitatis, Tráf lationis: nunc quartum ex generalibus intelligo poffe remoucri. Sufficit enim prima diuifio, qua diximus . alios Legales, alios Rationales effe: ita non erit Status, fed quzítionum genus,alioqui & Rationalis Status ef- fet.Ex his etiá quos Speciales vocabam, remoui T ranf lationem: frequenter quidem (ficut omnes qui me fe- cuti funt,meminiffe poffunt) teftatus,& in ipfis etiam illis fermonibus me nolente vulgatis: hoc tamen com plexus, vixin vlla controuerfia Iranflationis Statum poffe reperiri, vt nó & alius in eadem recte dici videre- tur,ideoque à quibufdam eum exclufum. Neq ignoro multa tráfferri, quá in omnibus fere caufis,in quibus cecidiffe quis formula dicitur , ha fint quzftiones , an huic,an cü hoc,an hac lege, an apud hunc, an hoctem . pore liceat agere; & fiqua funt talia.Sed Perfonz, Tem pora, A&iones,cxteráq; propter aliquam caufam tt fcruntur. Ita non eft in Tráflatione quatio,fed in eo propter quod tranfferuntur.NÓ debes apud prztorem petere fideicommiffum,fed apud cofules: maior enim pratoria cognitione fumma eft. Quaritur an maior fumma fit: fati controuerfia eft. Non licet tibi agere mecum:cognitor enim fieri nó potuifti:Tudicatio eft an potuerit. N6 debuifti interdicere, fed petere: an re* &tinterdi&um fit,ambigitur.Qux omniafuccedunt legitimis quzftionibus.An nó prafcriptiones,etiam if quibus maxime videtur manifefta tranflatio, caídem | omncesfpecies habent, quas hz leges, quibus agitur,vt aut de nomine,aut fcripto;& fententia, vel ratiocina- tione quaratur , deinde Status ex quaítione oriatur: - Tranflatio non habeatquaftioné de qua contédit ora-- tor,fed propter quam contenditiHoc apertius Occidf 2 à a1» LM d Pa dv. * ^ [^ M Lu n mw» LIB. IIl rj fti hominem, non occidi:quzflio,an occiderit: Status, Coniectura.Non eft tale, Habeo ius actionis,nó habes: vt fit quxftio, an habeat,& inde Status. Accipiat enim actionem, necne,ad euétum pertinet, non ad caufam: & ad id quod pronuntiat iudex, non id propter quod pronuntiat.Hoc illi fimile eft, Puniendus es,non fum: videbit iudexan puni&dus fit. Sed nó hic erit quaftio, nec hic Status.Vbi ergorpuniendus es, hominem occi- difti:non occidi: an occiderit.Honorandus fum, nó es, num Statü habetinó,vt puto. Honorandusfum,quia tyrannum occidi: non occidifti:quzftio,& Status. Si- militer,non re&té agis, ree ago,nó habet Statum. Vbi eft ergoinó recte agis ignominiofus. quxritur an igno miniofus fit, aut an agere ignominiofo liceat; & quz- flio eft, & Status.Ergo Tranflatiuum genus caufz non eft,vt comparatiuum,& mutuz accufationis.Atenim fimile eft illijius habeo,ius nó habes:occidifti recte oc cidi,no nego. Sed nec hac res Statum facit. Non enim fünthx propofitiones,alioqui caufa non explicabitur, fed cum fuis rationibus Scelus commifit Horatius,fo rorem enim occidit:non comifit:debuit enim occide- re e$quz hoftis morte moerebat.quatio,an hzc iufta caufa.ita Q ualitas.ac fimiliter in Tranflatione,nó ha- bes ius abdicandi,quia ignominiofo nó eft a&io:habeo lus,quia abdicatio actio nó eft:quzritur quid fit a&io: finiemus,non licet abdicare:fyllogifmus.Ité catera per omnes & Rationales & Legales flatus. Nec ignoro fuif- fe quofdam,qui Tráflationem in rationali quoque ge- nere ponerent, hoc modo, Hominem occidi iuffus ab Inperatore, dona templi cogenti tyranno dedi , defe- Tui tempeftatibus,fluminibus, valetudine impeditus: - Ie efnon per me fletit,fed per illa.A quibus etiamli- Detiusdigenrio. Non enim actio tranffertur, fed cau- s. 1z iii, "libens *docctur. s) M EAR QVINTILINSTIT. ORAT. — fa facti: qiiod accidit pene in omni defenfione. Déin- de is qui tali vtitur patrocinio, nó recedit à forma Qua litatis. dicit enim fe culpa vacare, vt magis Q ualitatis . duplex ratio facienda fit: altera,qua & fa&um defendi tur:altera,qua tantum reus. Credendum eft igitur iis, quorü authoritatem fecutus eft Cicero, Tria effe, que in omni difputatione quarátur,An fit, Quid fit,Qua-— le fit. Quod ipfa nobis etiam natura przícribit.Nà pri- müm oportet fübeffe aliquid,de quo ambigatur:quod uid fit,&quale fit,certe nó poteft exiftimari,nifiprius effe conftiterit.Ideóq; ea prima quaftio:fed non ftatim quod effe manifeftá eft; etii qui fit apparet. Hoc quo- que cóftituto;nouiffima Qualitas fupereft:nec his ex- ploratis aliud eft vltrá. His infinita quzítiones,his fini tz continentur.Horum aliqua in Demonftratiua, De- liberatiua, Iudiciali materia vtiqi tra&antur.Hazc rur- — fus Iudiciales caufas & Rationali parte & Legali conti- net. Nec enimvlla iuris difceptatio;nifiFinitione,Qua litate, Conie&tura poteft explicari. Sed inftituentibus - tudes,non crit inutilis latius primo fufa ratio,etfi non ftatim rectiffima liteutenta tih tamen & apertiot via.Difcant igitur ante omnia quadripertità in omni- | bus caufis efle rationem,quam primam intueri debeat. qui a&utus eft. Návt à defenfore potiffimü incipiam, longe fortiffima tuendi fe ratio eft , fi quod obiicitur, negari poteft. Proxima,fi non id quod obiicitur, fa&tü effe«dicitur. Tertia honeftiffima,qua recte fa&ü defen- ditur.Quibus fi deficiamur, vltima quidem, fed iá fola fupereftfalus,aliquo iuris adiutorio elabendi ex crimi ne,quod nec negari, nec defendi poteft, vt nó videatur iure actio intédi.Hinc illz quxftoncs fiue AGionis, fi ue Tranflationis.Sunt enim quzdá non laudabilia na. tura,fed iure conceffa,vt in x 11 Tabulis,debitoris cor? «-. E ? | (4E BRBROCUEEI S gp M T pus inter creditores diuidi licuit:quam lege mos publi cus repudiauit. Eft aliquid zquü,fed prohibità iure:vt E libertas teftamétorü. Accufatori nihilo plura intucda unt,quàm vt probet factum effe, hoc effe fatum: non recte fa&ü, iure fe intendere.Ita circa fpecies eafdem lis omnis verfabitur,tranflatis «tantüm aliquando parti- sc. bus : vt in caufis quibus de prxmio agitur , recte fa&tü petitor probat. Hac quatuor velut propofita formzq; actionis,quz tum generales Status vocabam,induo(vt oftendi)generadifcedunt, Rationale & Legale. Ratio- *ictendaa; nale fimplicius eft;quia ipfius tantüm naturz contem platione conftat. Itag in eo fatis eft oftendiffe Coie&tu- ram, Finitionem,Q ualitaté. Legalium plures fint fpe- cies neceffe eft; propterea quod multz funt leges,& va- riashabét formas. Alia eft cuius verbis«ni timur,alia cu 'vimur, ius volütate:alias nobis,quum ipfi nulla habemus, ad- iungimus : alias inter fe coóparamus, alias in diuerfum interpretamur.Sic nafcuntur hac veluti fimulacra ex illis tribus;interim fimplicia;interim & mifla;propria tamen faciem oftendétia: vt Scripti & Voluntatis,qua fine dubio aut Qualitate;aut Conie&ura continétur: & Syllogifmus,qui eft maxime qualitatis,& legis con- trariz,quz iifdem quibus Scriptum & Voluntas, con- lat : & ànorgoNe, qua femper Conie&ura explicatur. Finitio quoq; vtrig; generi,quódque Rerum;quódque Scripti contéplatione cóflat,cómunis eft. Hac omnia ctiam fi in illos tres Status veniunt,tamé quia(vt dixi) abent aliquid velut proprium , vidétur demonftráda licentibus: & permittendü ea dicere vel Status Lega- 95, vel quaftiones, vel capita quzdá minora: dá fciant, — Rihilneinhis quidé prater tria quz przdiximus, qux- - T AtQuantü,& Quàm multum, & Ad aliquid, & (vt nonnulli putauerunt)Comparatiuus,non eandemra- ES * et ^ apro Brati oratio pro Milone. s4 M. FAR. QVINTIL. INSTIT. ORAT. prieaié tionem habent.Sunt enim hzc,non ad«varietatem iu ris, fed ad folam rationem referenda: ideóg; femper in. parte aut Conic&urz,aut Q ualitatis ponenda funt, vt qua méte,& quo tempore, & quo loco. Sed de fingulis dicemus quzitionibus, quü tractare pracepta diuifio- nis csperimus.Hoc inter omnes cóuenit,in caufisfim plicibus fmgulos Status effe caufarum:quaftionü au- tem,quz velut fübiacentes,ad illud quo iudici conti netur, referütur,fzpe in vná cadere plures poffc.Etiam credo aliquádo dubitari, quo Statu fit vtédum,quum aduerfus vnam intentione plura opponuntur:& ficut in colore dicitur narrationis, eum effe optimü, quem actor optime tueatur:ita hic quoq; poffe dici,eü Statü efle faciédum, in quo tuédo plurimü adhibere virium poffit orator. Ideóq; pro Milone,aliud agenti Ciceroni placuit,aliud Bruto,quum exercitationis gratia cOpo- neretorationem:quum ille iute táquam infidiatorem occifum,;& tamen non Milonis cófilio dixerit:hic etià gloriatus fit occifo malo ciue.In coniundtis vero poffe duos& tres inueniri,vel diueifos:vt fiquis aliud fe non feciffe,aliud re&té feciffe defendat:vel generis eiufdé, vt fiquis duo crímina vel omnia neget.Q uod accidit etiá | fi de vna re quzratur aliqua,;fed eam plures petant, vel codé iure, vt proximitatis:vel diuerfo,vtquü hic tefta. mento,ille proximitate nitatur. C uoties autern aliud alii petitori opponitur, diffimiles effe ftatus neceffe eft: vt in illa controuerfia, T eftamenta legibus facta; rata fint.Inteflatorü parentum liberi hzredes fint.Abdica- tus, nequid de bonis patris capiat. Nothusante legiti mum natus,legitimusfilius fit: poft legitimum natus tantum ciuis.In adoptioné dare liceat.In adoptionem. | dato redire in familiam liceat,fi pater naturalis fineli- ) beris decefferit. Qui ex duobus legitimis alterü in ad*. » c3 XN / Li Ote L1B, IIl dg 143 optionem dederat, alterum abdicauetat , fuftulit no- thum,inftituto hzrede abdicato deceffit.Omnes tres de bonis contendüt. wésr,qui non fit legitimus, Graci vo cant:Eatinum reinomen,vt Cato quoque in oratione quadam teflatus eft;)non habemus, ideóq;vtimur pere- grino.Sed ad propofitü.Haredi fcripto opponitur lex, Abdicatus nequid de bonis patriis capiat:fit Status Scri pti & Voluntatis;an vllo modo capere poffit;an.ex vo- lütate patris,an haresfcriptus, Notlio duplex fit quz- ftiojquod poft legitimos natusfit& qiiod non fit ante lcgitimos natus.Ptior fyllogifinum haber,au pro non uatis fint habendi, qui à familia funt alienati. Altera Scripti & Voluntatis. Non enim efle hüc natum ante legitimum conuenit : fed voluntate legis fe tuebitur, quam dicet talem fuiffe,vt legitimus effet nothus, na- tus tum,quum alius legitimus in domo no effet.Scri- ptum quoque legis excludet, dicens, non vtiq;,fi poftea legitimus natus non fit,notho nocere: vtetárg; hoc ai gumento,finge folum natum nothumy;cuius códitio- nis erititantüm ciuissatqui non erit poft legitimü na- tus filius.atqui non eritante legitimos natus.Quare fi verbis legis ftari non poteft,voluntate ftádum eft. Nec quenquam turbet , quod ex vna lege dio Status fiant: duplex eft,ita vim duarü habet.Redire in familiam vo léti dicitur ab altero. Primüm,vt tibi redire liceat; ha- res fum: idem Status,qui in petitione abdicati.quari- tur enim an poffit effe hzres abdicatus;Adiicitur com- Inuniter à duobus , redire tibi in familiam non licet: non enim pater fine liberis deceffit. Sed in hoc propria quifq; eorum quzftione nitetur. Alter enim dicet, ab- Nothus. Icatum quoque inter liberos effex& argumentum du | p. Cet &xipía qua repellitur lege. Superuacuü enim fuif- 75 Prohiberi patriis bonis abdicatum , fi effet numero ^ ^-^ 164 M FAB. QVINTILINSTIT. ORAT. qua deliberatur,aut certü eft poffe feri; aut incertum. Si incertumjhac erit quzftio fola;aut potétiffima, Sz- Liuiusr.& ?. Decad. Lioius Decad. 1lib.s. pe enim accidet, vt prius dicamus,ne fi poffit quidé fie- ri,effe &iciendum:deinde fieri nó poffe. Quum autem de hoc quaritur;cóie&ura eft,an Ifthmos intercidi, an ficcari palus Pótina;an portus fieri Hoftiz poffit,an A- lexander terras vltra Oceanum fit inuenturus. Sed in iis quoque qux conftabit poffe fieri, cóiectura erit ali- quádo: vt fi quxratur,an vtig futurum fit,vt Cartha- ginem fuperent Romani.Vt redeat HannibalfiScipio - exercitü in Africam tráftulerit.Vt feruent fidé Samni- tes, fi Romani arma depofuerint. Quzdá & fieri poffe, & futura effe credibile eft : fed aut alio tépore, aut alio loco;àut alio modo. Vbi coniecturz n6 erit locus, alia funt intuendà. Et primum,aut propter ipfam rem de qua fententiz rogantur,cófultabitur:aut propter alias interueniétes extrinfecus caufas. Propter ipfam delibe tant patres Confcripti,an ftipendium militi coftituát. Hacmateria fimplex erit. Accedunt caufz aut faciédi, vt deliberant P.C.an Fabios dedant Gallis bellum mi- nitantibus : aut non faciendi, vt deliberat C. Caffar, an -perfeueret in Germaniam ire,quum milites paffim te Partes fua- dendi. ftamenta facerent. Hz Suaforix duplices funt. Nam & illi caufa deliberandi eft , quod bellum Galli miniten- tur: effe tamen quaflio poteft, dedédíne fuerint etiam citra hanc denütiationem,qui contra fas,quum legati miffi effent,przlium inierint, regemq; ad quem man- data acceperant,trucidarint.Et hic nihil Car fine du bio deliberet , nifi propter hanc militum perturbatio- nem: eft tamen locus quzrendi,an citra hunc quoque — cafum penetraridum 1n Germaniam fuerit. Semper r autem de eo prius loquemur, de quo deliberari eriam detractis fequentibus poflet. Partes fuadendiuidamt | LIB, IIL E dt. As 16j putauerüt honeflum, vtile, neceffarium. Ego non in- uenio huic terti locü.Quantalibet enim vis ingruat, aliquid fortaffe pati neceffe fit; nihil facere. de faciendo autem deliberatur.Quod fi hanc vocant neceffitatem, in quam hominesgrauiorum metu coguntur, vtilita- tiserit quzítio.Vt enim fi obfeffi, & impares, & aqua ci bóq; defecti,de facienda ad hoftem deditione deliberét, & dicatur, necefle eft: nempe fequitur vt hoc fubiicia- tur,alioqui pereundü efl:ita propter id ipfum non cft neceffe,quia perire potiuslicet.Deniq; non fecerütSa- gütini,nec in rate Opitergina circüuenti. Igitur in his quoq; caufis, aut de fola ambigetur vtilitate, aut quz- Ítio inter vtile at; honeftum confiflet. Atenim fiquis liberos procreare volet;neceffe habeat vxorem ducere, quis dubitat: fed ei qui pater vult fieri , liqueat neceffe eít,vxorem effe ducendam.Itaq; mihi ne cófilium qui- dem videtur,vbi neceffitas eft;nó magis quàm vbi con flat quid fieri omnino nó poffe.Omnis enim delibera- tio de dubiis eft. Melius igitur,qui tertiam partem di- xerunt wa, quod noflri poffibile nominant; quz vt Pofübie, dura videatur appellatio,tamé fola eft. Q uas partes nó omnes in omné cadere fuaforiá, manifeftius cft quàm - vt docédum fit. Tamen apud plerofg; earum numerus augetur, à quibus ponitur vt partes, quz fpecies funt Partium.Nàm fas,iuftum;pium,zquum, manfuctum. | quoque(fic enim funt interpretati 2 uper) & fiqua.ad- huc adiicere quis eiufdem generis velit,fübiici poffunt honeflati.An fit autem facile, magnum, iucundá, fine periculojad quaftioné pertinet vtilitatis:qui locioriü- tur ex contradictione.E ft quide vtile,fed difficile,*par- *pranum, "um, iniucundá,periculofum.Tamen quibufdam vi- Aritordesis *tut effe nonnüquam de iucunditate fola cófultatio: 52d Al- - 'Ytfide adificando theatro, inftituendis ludis delibere liii. ME MSOFABOQVINTIL INSTIT. ORAT. cur; Séd neminem adeb folutum lux puto , vt nihil ii caufa fuadendi fequatur prater voluptatem. Prace- dat'enim femper aliquid neceffe eft, vc in ludishonor deorüm,in theatro non inutilislaborum temiffio,de- formis & incommiodá tütba;fi id non fit;confli&atio: & nihilominus eadem illa réligio,quum theatrum ve- luti quoddam illiusfacri téplum vocabimus. Szpé ve- ro & vtilitatem defpiciendara effe dicimus , vt honefta ficiamus: vt quü illis Opiterginis damus cofilium, ne fc hoftibus dedant;quanquá perituri fmt nifi fecerint. Et vtilia honeftis przferimus,vt qut fuademus vt bel- lo Punicoferui armentur.Sed tamen neque hic plane concedendum eft effe id inhoneftum. Liberos enim na tura omnes,& eifdem coniftare elemétis,& fortaffe an- tiquis etiam nobilibus ortos,dici poteft. Et illic vbi ma nifeftum periculum eft; opponenda alia : vt crudelius étiam perituros affirmemus, fi fc dediderint, fiue hoftis £f on feruauetit fidem, fiue Cafar vicerit, quod eft vero fimilius.H&c autem,qua tantum inter fe pugnát, ple- rünque tiominibus defle&i folent.Nam & vcilitas ipfa 'expugnatur ab iis quidictit non folum potiora effeho neftaquàm vtiliafed nevtilia quidé efe,qua nonfunt 'honefta:& cótrà;quod nos honeftum, illi vanum,am-. .bitiofurn;ftolidum, verbis quàm re probabilius vocát. Vrilia inter fe ' Nec tàántüm inutilibüs éompáranturvtilia;fed inter fe qüóqüe ipfa: ve fi eduobuselisamus;in altero quid fit "THagis,in altero qui id fit rairtus. Crefcir hoc adhuc: Ná 4nterim triplicés étiá Suaforix incidunt:vt quü Pom- peius deliberaait, Parthos, an Apliricá;an AEgyptum 1 peteret. Ita non tantüm vtrum fit meltus, fed quid fit - "hoe genere-materia dubitatio rei, qua vndi sfecüdum : nos ht. Návbi contradiétiorri locusnon eft,qua pote | x optimum,quzritur.Irem cótrá. Nec vnquá incidet in . " EXIMIAM ib P effe caufa dubitádi: Ita fere omnis Suaforia nihil eft a- liud quàrn comparatio. Videndü mq;,quidconfecutu- 1i fimüs:& per quid, vt aftimari poffit; plus in eo quod petimus, fit cómodi: an veró in eo per quod petimus, incommodi.Eft vtilitatis& in tempore quzfítio, Expe dit;fed non &üc.Et inloco,N6 hic; Etin perfona;Nori nobis;non conítta hos.Et in gerere agendi;Non fic. Et in modo;Non in tantum. Sed perfonam fzpius deco- Ferfonsdeco riscaufa intuemur,quz & in nobis,& in iisqui delibe- «cda. rant,fpecarida eft.Itaque quanuis exempla plurimiim inconfiliispoffunt, quia facilliméad confentiendü ho mines ducütur experimentis, refert tamen quorü au- thoritas,& quibus adhibeatur.Diuerfi funt enim deli: berantitim animi, duplex conditio. Náconfultant aut plures;aut finguli;fed invtrifque differentia:quia &in : pluribus multum intereft, Senatus fit,an populus: Ro mani,an Fidenates:Graci,an Barbari:& in fingulis,Ca toni petendos honores fuadeamus, an C; Mario: de ra- ! tione belli Scipio prior , an-Fabius deliberét. Proinde - intuenda fexus, dignitas, atas. Sed mores praci puc dif- crimen dabunt. Et honefta quidem honeftis fuadere fa AN Pooa cillimü eft: fiverb apud turpes recta obtinere conábi- nctafaxden- mur,ne videamur exprobrare diuerfa vitz fe&tam,ca 45 fot uendü eft. Et animus deliberátis,nó ipfa honefti natu- ra,quam ille nó refpicit, permoucdus: fed laude, vulgi opinione: &;fiparü proficiet hzc vanitas, fecutura ex his vtilítate: aliquanto vero magis óbiiciendo aliquos; fi diuerfa fecerit, metus.Nam prater id quod hislewif- limi cuiufq; animüs facillimeterretur;nefcio an etiam naturaliter apud plurimos plusvaleat malorü timor, | quàm fpes bonorá: ficut facilior eifdem tu rpiti;quàm co neftorum intelle&us eft. Aliquando bonis quoque * Tuadentur parum decora, dátur parum bonis confilia: : | | l.iiii. 168 M FAB QVINTILINSTIT'T. ORAT. in quibusipforü qui confulunt,fpe&atur vtilitas. Nec me fallit; quz ftatim cogitatio fubire poffit legentem. Hoc ergo pracipisi& hoc fas putaszPoterat me liberare M.Cicero, qui ita fcribit ad Brutü, propofitis plurimis qui honeftéfuaderi Cafari poffent,S imne bonus vir,fi "wf —hzcíuadeame Minime xSuaforix enim eft fmis,vtilitas ciuscui quifg fuadet-At recta funt:quis negatrfed non eft femper rectis in fuadendo locus. Sed quia cft altior quaftio;nec tátum ad Suaforias pertinet, deftinatus eft mihi hic locus duodecimo;qui fummus futurus eft, li bro.Nec ego quicquam fieri turpiter velim:verum in- terim hzc vel ad fcholarü exercitationes pertinere cre dantur:nam & iniquorum ratio nofcéda eft,vt melius zqua tueamur. Interim fiquis bono inhonefta fuade- bit;meminerit non fuadere táquam inhonefta,vt qui- dam declamatores Sextum Pópeium ad piraticá, pro- | ter hoc ipfum,quod turpis ac crudelis fit;impellunt. Color df- Sed dandus illis deformibus color, ídque eti apud ma | " los.Nec'enim eft quifquarn tam malus, vt malus vide- ri velit.Sic Catilina apud Salluftium loquitur,vt rem fceletatiffimam nó malitia, fed indignatione videatu audere.Sic Atreus apud Varum, REOR) | Iam fero(inquit)infandiffima,iam facere cogor. Quanto magis eis quibus cura famz fuit,cóferuan- - dusefthic vel ambitus: Quare & qu& Ciceroni dabi- mus confilium vt Antoniü roget, vel etiam vt Philip- picas,ita vitam pollicente eo,exurat, nion cupiditatem lucis allegabimus(hzc enim fi valet in animo eius, ta- ' centibus quoq; nobis valet)fed vt fe Reipublicz feruet, hortabimur: Hac illi opus eft occafione, ne eü talium precum pudeat.Et C. Cafari fuadétes regnum, affitma? bimus flare iam Rempublicá nifivno regente non po* . fce. N& qui de re nefaria deliberat;id folum qu xritquo- | LIR lll 165 modo quàm minimü peccare videatur. Multü refert ctiam quz fit perfona fuadentis,quia antea&tavita, fi i]- luftrisfuit,aut clariusgenus,aut ztas, aut fortuna, af- fert expectationem. Prouidendü cí;ne quz dicuntu r, ab co qui dicit,diffentiat.At his contraria fummiffiore quendam modá poftulant.Nà quz in aliis libertas eít, inaliis licétia vocatur. Et quibufda fufficit authoritas, quofdam ratio ipfa xgre tuetur.Ideóq; longe mihi diffi cillimz videntur Profopopcriz,in quibus ad reliquum Prsfopoperiz Suaforiz laborem, accedit etiam perfonz difficultas. Nanq; idem illud aliter Cafar,aliter Cicero, aliter Ca- to fuadere debebit. Vtiliffima vero hac exercitatio, vel quod duplicis eft opera, vel quod poetis quog;aut hi- Íloriarum futuris Ícriptoribus plurimum confert:ve- rum & oratoribus neceffaria. Nam funt multz à Grz- Cis Latinifq; cópofitz orationes, quibus alii vterentur, ad quorü conditionem vitámq aptànda quz dicebátur fuerunt. An codem modo cogitauit, aut candé perfo- nam induit Cicero,quü fcriberet Cn. Pópeio, & quum- G;. *Appio; caterífve: ac no vniufcuiufq; eorü fortuná, "Domitio, dignitatem, res geftas intuitus,omniü quibus vocé da- bat,etiam imaginé expreffit: vt melius quidem,fed ta- men ipfi dicere viderétur. Neq;enim minus vitiofa eft eratio,fi ab homine, quàm fià re; cui accómodari de- buit,diffidet. Ideóque Ly fias optime videtur in iis quz Ícribebat itidocisemaft veritatis fide. Enimuero prx . €&ipue declamatoribus confyderádum cft, quid cuique Perfonz conueniat : qui pauciffimas controuerfias ita Icunt vt aduocati:plerunque filii;patres,diuites,fenes 3 peri,lenesjauari,deniq; fuperftitiofi, timidi;derifores Unt: vt vix comoediarum actoribus plures habitus in Pronuntiando conci piendi fint ; quàm his in dicendo. SU omnia videri poffüt Profopopociz, quas eco 5113- Iliad. 24. *tamen *ratione mo- ^ rum *perniciofu, fotiisfubieci , quia nullo alio:ab his quàm perfona di- . flant.Quanquá hoc aliquando etiam in controuerfias ducitur,quz ex hiftoriis compofitz, certius agentium nominibus continentur.Neque enim ignoro plerunq; exercitationis gratiaponi & poeticas & hiftoricas , vt Priami verbaapud Achillem;aut Sylla di&aturam de- ponentis in concione. Sed hac in partes cedunt trium generum,in quz caufas diuifimus.Nam & rogare;indi care, ratione reddere, & alia de quibus fuprà dictü eft; varié;atque vt res vult, in materia Iudiciali,Deliberati- ua,Demonftratiua,fubiicere folemus.Frequentiffime »vero in his vtimur ficta perfonarü,quas ipfifubftitui- mus;oratione: vt apud Ciceroné pro Calio, Clodiam & Cacus Appius,& Clodius frater, ille in caftigationé, - hic inshortationem amorum compofitus, alloquitur. Solent in fcholis fingi materi ad deliberandum fimi- liores controuerfiis, ex vtroque genere commiftz : vt quum apud C.Cafarem cófultatio de poena Theodoti ponitur. Conftat enim accufatione & defenfione cau- Íaz,quod cft iudicialium m uiniugaia autem eft. & vtilitatis ratio,an pro Czlare fuerit occidi Pópeium, an timendum à rege bellum, fi Theodotus fit occifus: an id minime opportunum hoc tempore, &«periculo- fum,& certe longum fit futurum.Q uzritur & de ho-. neílo, deceátne Czfarem vltio Pópeii:an fit verendum ne peioré faciat fuarum parti caufam, fi Pompeium indignum morte fateatur.Quod genus accidere etiam. | veritati poteft. Non fimplex autem circa Suaforias er^ ror in plerifque declamatoribus fuit, qui dicédi genus in his diuerfum , atque in totum illi iudiciali contra- rium efle exiftimauerunt. Nam & principia abrupta. & concitatam femper orationem , & in verbis effufio- rem(vt ipfi vocant)cultum affe&auerunt,& earü bres. L1B, "rIT i4 (2 E fgpI uiores vtique commentarios quàmeiudicialis materiz "legalis facere elaborauerüt. Ego potro vt Prooemio videonó — — vtique opus effe Suaforiis, propter quas dixi fuprà cau- p fas:ità cur initio furiofo fit exclamandum, non intelli go: quum propofita cófultatione rogatus fentétiam,fi modo eft fanus,non quitiret,fed quàm maxime poteft ciuili & humano ingreffu mereri affenfum deliberan- tis velit. Cur autem torrens, & vtique xqualiter conci- - tata fit in ea dicentis otatio,quum vel pracipue mode- rationem,rationemque cófilia defyderente Neque ego negauerim fzpius fubfidere in controuerfiis impetum dicendi prooemio, narratione, argumentis:quem fi de- trahas,id fere fupererit,quo Sualorix conftant. Verum id quoque zqualius erit;jnon tumultuofius atquetur- bidius. Verborum auté magnificentia non validius eft affe&tanda Suaforias declamantibus,fed contingit«ma- um gis.:N4 & perfonz feré magnz fingentibus placent, Re- gum,Principum,Populi,Senatus;& res ampliores: ita E verba rebus aptétur, ipfo materiz nitore clare- Ícunt.Alia veris confiliis ratio eft. Ideóque Theophra- ftüs quátmmaxime remotum ab omni xaffedatione in *s&cione deliberatiuo genere voluit effe fermoné:fecutusin hoc authoritatem praceptoris fui,quanquam diffentire ab €o non timide folet.Nanque Ariftoteles idoneam ma- Xime ad fcribendum demonftratiuam; proximármque ab'ea iudicialern putauit: videlicet quoniam prior illa tota'effet oftétationis,hac fecüda egeret artis:vel quod d fillendum, fi ita popofciffet vtilitas,confilia fide pru entiáqueconflarent. Quibus in demonftratiua cón- *ntio.Nam & omncs alii fcriptores idém tradiderunt. i In iudiciis autem. confiliifque fecundum códitionem . "Pülusquz tractabitur rei, accórnodándam dicendi crc | €o rationem, Nani & Philippicas Démofthenis eifdem" gm MOFAB QY INTIL INSTLT. ORAT. quibus habitas in iudiciis orationes,video eminere vit - tutibus. Et Ciceronis fententiz & conciones ,non mi- nusclarü quàm eft in accufationibus ac defenfionibus eloquentiz lumen oftendunt. Dicit tamé de Suaforia Inani. — idem hoc modo, Tota auté oratio fimplex & grauis, & Exempla có- (ententiis debet ornatior effe quàm verbis.Vfum exem mideliberan plorá nulli materiz magis cÓuenire merito feré om- ue nesconfentiunt,quum plerung videantur refpondere futura prateritis, habeatürque experimentum, velut quoddam rationis teftimoniü. Breuitas quog; aut co- pia nongenere materiz, fed modo conftat. Nam vt in cófiliis plerung fimplicior quaftio eft,ita fzpe in cau- fis minor. Quz omnia vera effe fciet;fiquis nó oratio- .nes modo,fed hiftorias etiá (nág in his cóciones atque fentétiz plerunq; fuadendi ac diffuadendi funguntur officio)legere maluerit,quam in cómentariis rhetorü. cófenefcere.Inueniet enim nec in cófiliis abrupta ini- tia,& concitatiusfzpe in iudiciis di&tü;& verba aptata rebus in vtroq genere, & breuiores aliquando caufarü orationes quàm fentétiarum. Ne illa quidé in his vitia deprehendet, quibus quidam declamatores laborant, quód & contràfentientibus inhumane conuitiantut, & ita plerunque dicunt, tanquam ab iis qui deliberát, vtique diffentiat:itaque obiurgantibus fimiliores funt quàm fuadentibus.Hac adolcícentes fibi fcripta fciant; ne aliter quàm di&turi fint,exerceri velint, & in defue- Ícendis morentur. Czterum quum aduocati coeperint in confilia amicorü, dicere fententiam in Senatu, fuaz dere fiquid confulet princeps : quod praceptis fortaffe non ctedunt,víu docebuntur. jt ..... Depantibus caufarum iudiciali. CARS XhO N v cde iudiciali genere,quod eft prxcipué mul-- tiplex, fed officiis conftat duobus, Intentionis ac ULOOB SUEPE 173 Depulfionis.Cuius partes,vt plurimis authoribus pla. cuit;quinq; funt, Prooemium, Narratio, Probatio, Re- futatio,Peroratio. His adiecerunt quidá Partitionem, Propofitionem, Exceffum: quarü priores duz proba- tioni fuccedunt. Nam proponere quidé quz fis proba- turus,neceffe eftfed & cócludere. Cur igitur fi illa pars caufz eft, non & hzc fit? Partitio vero difpofitionis eft fpecies, ipfa difpofitio pars rhetorices,& per omnes ma terias, totümqy earü corpus zqualiter fufa,ficut Inué- tio & Elocutio.Ideóq; eam non orationistotius parté anum vnam effe credédum eft,fed quxftionum etiá fingula- rum. Quz nanque eft quaftio,in qua non promittere poffit orator, quid primo,quid fecundo, quid tertio fit loco di&urusiquod eft propriü partitionis. Qum er- 8o ridiculum eft, quzftioné quidé fpeciem effe proba- tionis: partitione auté,quz fit fpecies quarftionis, parte totius orationis vocari? Egreffio vero, vel (quod vfita- tius effe cocpit)exceffus,fiue eft extra caufam,nó poteft Exctis. effe pars caufz:fiue eft in caufa;adiutoriü vel orname- tum partium earum eft, ex quibus egreditur. Nam fi quicquid in caufa eft, pars cauf vocabitur, cur nó ar- Sumentum,fimilitudo,locus cómunis,affectus,exem pla, partes vocentur? Tamen nec iis aflentior,qui detra unt refutationem,tanquá probationi fubiectá,vt Ari Refutatio. ftoteles.Hac enim eft qua cóftituat, illa quz deftruat. Hoc quoq; idé aliquatenus nóuat, qucd Prooemio nó narratione fubiungit,fed propofitione. Verum id facit, Propofiio. quia propofitio genus, narratio fpecies videtur : & hac non femper, illa veró femper & vbiq; credit opus effe. . crum ex his quas conftitui partibus, non vt quidque P'mum dicendé,ita primum cogitandi eft. Sed ante omnia intueri oportet C qod fit genus caufz,Q uid in , € quaratur, Quid profit, Quid noceat: deinde, Quid 174 M. FAB, QVINTIL INSTIT. ORAT, - confitmandá fit,ac refellendum:tum,Q uomodo nar- rádum. Expofitio enim probationum eft przparatio: nec effe vtilis poteft, nifi prius conftiterit quid. debeat de probatione promitterc.Poftremo intuendü quem- admodá iudex fit conciliandus. Neque enim nifi totis caufz partibus diligéter infpeGis, fcire poffumus qua- lem nobis cognofcentis animum facere ex Bul: rum an mité,concitatum an remiffum, aduerfum gra tix an obnoxium. Nec ideo tamé eos probauerim;qui Ícribendum quoq; Prooemium nouiffime putát.Nam vt conferri materiam omné oportet, & quid quoq; lo- co fit opus,conftare debet,antequam dicere aut Ícribe- re ordiamur,ita incipiédum ab iis quz prima funt.Nà nec pingere quifquam aut fingere coepit à pedibus:nec denique ars vlla confummatur ibi , vnde ordiendum. eft. Quid fiet alioqui, fifpatium componendi oratio- nem flylo non fueritinónne & nos hac inuerfa cófue- tudo decepetit? Infpiciéda igitur materia eft,quo prz- cipimus ordine:fcribenda,quo dicimus. Dc generibusiudicialium controuerfiarum. ^ CAP. 'xIT» (s AETERYM caufa omnis,in qua pars altera agentis NL eft;altera recufantis, aut vnius rei cótroueríia có* flat,aut plurium. Illa fimplex dicitur, hac coniuncta. Vna cótrouerfia eft per fc furti, per fe adulterii. Plures aut eiufdem generis,vt in pecuniis repetundis: aut di- uerfivt fiquis facrilegii fimul & homicidii accufetut. Quod nunc in publicis iudiciis non accidit, quoniam. prator certa lege fortitur: Principi autem & Senatus cognitionibus frequés eft,& populi fuit.Priuata quod iudicia fepe vnum iudicem habere multis & diuerfis formulisfolent: nec alizfpecies erunt,etiam fi vnus | duobus duntaxat eandem rem,atq; ex eadem caufa pe^ tet;aut duo ab vno;aut pluresà pluribus.quod accide* - re inhareditariis litibusinterim fcimus:quia quáuis in multis perfonis, caufa tame vna eft, nifi fi códitio per- fonarü quzftiones variauerit. Diuerfum his tertium genus, quod dicitur cóparatiuum, cutus rei tractatus in parte caufz frequés eft.vt quum apud centumviros poft alia quzritur & hoc, vter dignior hareditate fit. Rarum eft auté vt iri foro iudicia propter id folü con- Cóparatiuum gcnus. flituantur: ficut diuinationes,quz fiunt de accufatore Diuinatio. conftituendo:& nonnunquá inter delatores,vter pra- mium meruerit. Adiecerunt quidá numero mutuam - accufationé qux eiluemyidls vocatur:aliis videlicet fuc- cedere hanc quoque compatatiuo generi exiftimanti- bus:cui fimiliserit petition inuicem diuerfarü:quod accidit vel frequétiffime. Id fi & ipfum vocari debet «- liurmiela (nam proprio caret nomine)duo erunt gene- ta eius: alterum;quo litigatores idem crimen inuicem intentant:alterum;quo aliud atquealiud.Cui & peti- tionum conditio par eft.C) uum apparuerit genus cau Íz, tum intuebimur,negetürne fatum quod intendi- tur,an defendatur,an alio nomine appelletur,an à ge- nere actionis repellatur:vnde funt ftatus. | Q uid fit Quaftio;Ratio;Iudicatio,Cótinés,& quatenus neceffaria. cAE, xrrt. &YTILTHy Qs duo genera. ] 15 inuentis intuendü deinceps Hermagorz vide-- A iturquid fit Quatftio, Ratio, Iudicatio, Contines, id eft cur vel,vt alii vocát, Fitmamentum. Quazftio latius intelligitur omnis de qua in vtrang; partem, vel In plures dici credibiliter poteft.In Iudiciali auté mate Hiadupliciter accipienda eft:alteto modo,quo dicimus multas quzftiones habere cótrouerfiam, quo etiá mi- nores omnes comple&dimur: altero,quo fignificamus ^ummam illam in qua caufa vertitur:de hac nunc lo- qUOr,ex qua nafcitur Status,an fa&tü fit,quid fa&ü fit . a1 fCOe fjQum fit.Has Hermagoras & Apollodorus, & Ratio. Iudicatio. pé M. FAB. QY INTIL INSTIT. ORAT. alii plurimi fcriptores proprié quzftiones vocát: Theo dorus (vt dixi)capita generalia: ficut illas minores, au ex illis pendétes, fpecialia. Nà & quzfítione ex quzítio- ne nafci, & fpeciem in fpecics diuidi conuenit. Hác igi- tur quzftionem veluti principalem vocant tempua. Ra- tio autem eft,qua id quod fa&turn effe conftat, defendi tur.Etcur nó vtamur eodem, quo funt vfi fere omnes exemplo:Oreftes matré occidit. hoc conftat:dicitfe iu- fit feciffe. Status erit qualitatis.Q uaítio,an iufte fece- rit.Ratio, quod Clytemneftra maritum fuum patrem Oreftis occidit.hoc elio dicitur. keudztvor auté iudica- tio,an oportuerit vel nocentem matrem à filio occidi. Quidam diuiferüt cMlor «g) virino,vt eflet altera, proptet quam iudiciá cóftitutum eff, vt occifa Clytemneftra: altera,qua fadum defenditur,vt occifus Agamemnon. Sed tanta eft circa verba diffenfio, vt alii «iri caufam iudiciijdilto autem fadti vocent:alii eadé in contrarium ^ vertant. Latinorum quidam hzc initium & rationem vocauerunt:quidam vtrunque eodem nomine appcel- lant.Caufà quoq ex caufa, id eft v/lor 4d iint nafci vide tur:quale eft, Occidit Agamemnonem Clytemneftra, quia ille filiam cómunem immolauerat , & captiuan pellicem adducebat.Iidem putát,& fub vna quaftione plures effe rationes,vt fj Oreftes & alteram afferat ma- tris necat caufam, quód refponfis fit impulfus. Quot àutem caufas faciendi, totidem iudicationes.Nà & hac erit idicatio, an refponfis parére debuerit. Sed & vna caufa plures habere quaftiones & iudicationes (vt ego atbitror)poteft:vt in eo qui quum adulterá deprehen- fam occidiffet:adulterum;qui tum effugerat, poftea in foro occidit. Caufa enim eft vna,adulter fuitquzítio" - nes & iudicationes,an illo tempore,an illo loco licue€-- rit occidere. Sed ficut, quum fint plures quaftione* T3UB. 4 FIMILIS : 137 omncíq fuos Status habeát, caufz tamen Status vnus fit,ad qué referátur omnia: itaT udicatio, rnaxime. pro- pri a,de qua pronáütiatur. zübtyr aute, q udd,vt dixi, Có- Continens. tinés alii &rmamentü alii putaht, Ciceró firmiffimam mec. argumentatione defenforis, & appofitiffimá ad iudica- tionem: quibuídà id videtur effe, poft quod nihil quari tur : quibufdá id quod ad iudicationé firmiffimü affer- tur. Caufa fati no in omnes conttouerfias cadit. Nam quz fucrit caufa faciendi,vbi fa&ü negatur? At vbi cau fa tractatur,negát eod loco effe iudicationé,quo quz- ftioné. Idqi & in Rhetoricis Cicero,& in Partitionibus dicit.Nam & in cóie&tura cft quaflio ex illo,fa&ü,non fa&tü,an fa&um fit.Ibi ergoiudicatio, vbi quzítio:quia In cadé re prima quzítio, & extrema difceptatio. At in qualitate, Matre Oreftes occidit:recté,non recte,an re- &e occiderit,quzftio,nec ftatim iudicatio. Quádo er- go:lIlla patrem meü occiderat, fed non ideo tumattem debuifti occidere:an debuerit, hic iudicatio. Fitmame tum autem verbis ipfius ponam,fi velit Oreftes dicere eiufmodi anim matrisfüz in patré fuum, in feipfum - acforores,in rcgnü, in famá generis ac familiz, vt me- rito ab ea poenas liberi fui potiffimü petere debuerint. Vtütur alii & talibus exemplis, Qui bona paterna con umpferit,ne concionetur,in opera publica confüpfit. Q'uzftio;an quifquis confumpferit;prohibedus fit:Tu- lcatio,an qui fic. Velut in caufa militis Arüci, qui C. Lucium Tribunü vim fibi inferétem interfecit. Quz- Ílio;an iure fecerit: Ratio,quod is vim afferebat: Iudica tio,àn indemnatü,an Tribunum à milite occidi opor- tuerit. Alterius etiá Status quzftioné,alterius iudica- ronem putát.Quaftio qualitatis,an re&é Cloditüi Mi- o Occiderit:Iudicatio cóiecturalis, an Clodius infidias: €cerit. Ponunt & illud,fzpe caufam in aliquá rem di- m.i. Authoris fententia. €ontinens, "dic endi 58. M. F1AB. QVINTIL INSTIT. ORAT. mitti,quz non fit propria quaftionis,& de ea iudicari. A quibus multü diffentio. n & illaquaftio,an omnes qui paterna bona confumpferint, concione fintprohi- bendi, habeat oportet fuam iudicationé.Ergo non alia quafítio,alia judicatio erit,fed plures quzftiones & plu. res iudicationes. Quid:nó in caufa Milonisipfa conie- Qura refertur adqualitat&Ná fi eft infidiatus Clodius; fequitur vt recte ht occifus.Quum vero in aliquá rem rniffa caufa, eft receffum à quaftione quz erat conftitu ta; hic quaftio, vbi iudicatio eft. Paulum in hisfecum ctiam Cicero diffentit. Nam in Rhetoricis(quéadmo- | dumfuprà dixi) Hermagora eft fecutus: in Topicis, ex Statu effectá contentionem, ? xeu exiftimat. Idqi "Trebatio;qui iuris erat cófultus,alludés, qua de re agi- tur appellat, quibusid cótineatur, Cótinentia;quafi fir maméta defenfionis:quibus fublatis defenfio nulla fit. At in Partitionibus oratoriis, Firmamentü,;quod oppo. nitur defenfioni:quia continens quod primum fit, ab accufatore dicatur:ratio;à reo,ex rationis & firmameti | quzftione,difceptatio fit iudicationü. Verius igitur & cffe voluerunt: Continés autem id effejquo fublato lis effe non poffit. Hi mihi videntur vtrang caufam cóple xi, & quod Orefles matré, & quod Clytemneftra Aga- memnonem occiderit.Tidem iudicationé & Stat con fentire femper exiftimát. Nec enim aliud eorü rationi conueniens fniiffet. Verum hac affectata fubtilitas circa nomina rerü ambitiofe laboret: à nobis in hoc affüpta folüm,ne paríi diligenter inquififfe de opere, quod ag erefli fumus,videremur.Simplicius autem inftituenti nó eft neceffe per tà minutas rerü particulas rationent «docendi cócidere.Quo vitio multi quidem laboraue*- breuius,qui Statü & Continens &Iudicationem,idem uermogons. runt, pracipue tamé Hermagoras, vir alioqui fubtilis, LI5 IDE ii & in plurimis admirádus,tátum diligéntiz nimiü foli- citz, vt ipfa eius reprehenfio laude aliqua non indigna fit. Hzc autem breuior,& vel ideo lucidior multo via, nec difcenté per ambages fatigabit, nec corpus oratio- i nis in parua momenta diducendo cófumet.Nà qui vi- SRL derit quid fit quod in cótrouerfiá veniat,quid ip eo, & per quz velit efficere pars diuerfajquid oltra dr din primis eft intuendü)nihil eorü ignorare,de quibus fu- prà diximus,poterit.Néc eft fere quifquam, modo non ftultusatqi ab omni prorfus vfu dicédi remotus, quin : Íciat & quid litem faciat: quod ab illiscaufa vel cótines C'fivel dicitur:& quz fit inter litigantes quaftio;& de quo iu- dicari oporteat: quz omnia idé funt. Nà & de eo quz- ftio eft,quod in controucrfiá venit: & de eo iudicatur, de quo quazfítio eft. Sed nó perpetuo intédimus in hzc animá,& cupiditate laudis vtcung; acquirédz,vel dice di voluptate euagamur , quando vberior femper extra . caufam materia efl;quia in cótrouerfia pauca funt, ex- - traomnia: & hic dicitur de iis quz accepimus, illic de - quibusvolumus. Nec tà hoc pracipiédum eft, vt quz- - ftion&cótinens,iudicationé inueniamus, (ná id quidé facile eft)quàm vt intueamur fcper;aut certe, fidigrefi fuerimus faltem refpiciamus,ne plaufum affe&átibus . armaexcidát. Theodori fchola(vt dixi)omnia refert ad. capita.Hisplura intelligütur. Vno modo fumma quaz- | 'lio,ité vt Statuszaltero cxterz,quz ad fummá referun tur: Tertio, propofitio cü affirmatione:vt dicimus, Ca- Capvt put tei eft apud Menandri, «oar 6&7. In vniuerfum auté quicquid probádü eft, erit caput;fed id maius,aut minus.Etquoniáquaz de his erát fcriptoribusartium tradita, verbofius etiá quàm neceffe erat expofuimus: Przterea quz partes effent iudiciali caufarüfupràdi- — &ü elt:proximusliber«prooernia,id eftexordiacócipiet. ise mi. E M.Fabii Quintiliani: DE INSTITYTIONE ORATORIA LIB. IIII. PROOEMIVM. -. :xr Ec ro, Marcelle Vi&ori,operis tibi de- dicati tertio libro, & iam quarta fere laboris parte tráfacta,nouz infuper mihi diligentiz caufa,& altior folicitudo, quale iudiciá ho- minü emeterer, acceffit. Adhuc enim velut ftudia inter nos cóferebamus: & fi parü noftra inflitu- tio probaretur à czteris,contéti fore domeftico vfuvi- debamur,vt tui meíg;filii difcipliná formare, fatis pü- taremus.Quüveró mihi DomitianusAuguftusfororis fux nepotü delegauerit curá,non fatishonoré iudicio- rum czlefliü intelligá;nifi ex hoc quoq; oneris magni- tudiné metiar.Q uis enim mihi aut mores excolédi fit modus,vt eos nó immerito probauerit fan&iffimus cé for: aut ftudia, ne fcfelliffe in his videar Principe, vt in - omnibus,ita in eloquétia quoq; eminentiffimüzQuod fi nemo miratur poetas maximos fxpe feciffe,vt nó fo- lum initiis operü fuorü Mufas inuocarét,fed prouc&i quoq; lógius, quü ad aliqué grauiore veniffent locum, - repeteret vota,& velut noua precatione vterétur: mihi quoq; profe&to poterit ignofci,fi,quod initio, quü pri- mum hác materiam inchoaui,no fecerim,nüc omnes in auxiliá deosipfümq in primis,quo neq; prafentius aliud,neg ftudiismagispropitiü numen eft,inuocem: vt quantum nobis expectationis adiecit, tátum ingenil ad piret,dextérque ac voles adfit,& me qualem effe cre- didit, faciat. Cuius mihi religionis non hac fola ratio; quz maxima eft,fed alia, quà fic procedit ipfü opus, vt maiora prateritis, ac magis ardua fint qux ingredior. BladiturDo- anitlano, L1B. IIil. UA 181 Sequitur enim vt iudicialium caufarum,que funt ma ProPonitque xime variz ác multiplices,ordo explicetur:Q uod Pro- Baa fal cemii fit officium:Quz ratio narrandi:Q uz probatio-456-c^ num fitfidesfeu propofitaconfirmamus,feucontrad; ^ ——— &a diffoluimus:Quanta vis in perorando,feu reficien- da breui repetitione rerum, memoria eft iudicis: fiue affectus (quod cft longe potentiffimum) commouen- di-De quibus partibus fingulisquidam feparatiim Ícri- bere maluerunt,velut onus totiüs cotporis veriti, & fic ^ quoque complureis de vnaquaque earum libros edide- runt: quas ego omnes aufus cótexere,propé infinitum mihi laboré profpicio,& ipfa cogitatione fufcepti mu-- nerisfatigor.Sed durandum eft;quia cepimus:& fi vi- ribus deficiemur,animo tamen perfeuerandum. .... Ich De exordio. — h CAF. f, von principium Latiné vel exordiá dicitur; ma iore quadá ratione Graci videtur aéssuer nomi- Proemium. naffe: quia à noftris initium modo fignificatur, illi fa- tis clare partem hanc effe ante ingreffum rei de qua di- cendum fit, oftendüt. Ná fiue propterea quod us can- tus eft, & citharoedi pauca illa quz antequá legitimum *certamen inchoent , emerendi fauoris gratia canunt, "nme prooemium vocauerunt : oratores quoq; ea quz priuf- quam caufam exordiátur, ad cóciliandos fibi iudicum animos przloquuntur, eadem appellatione fignarunt: fiue quod por iidem Graci viam appellát,id quod ante ingrelfum rei ponitur,fic vocare eft inftitutum: certe prooemíum eft, quod apud iudicem dici priufquá cau fam cognouerit,«profit.Vitiofeque in fcholis facimus, 'potit. quód exordio femper fic vtimur , quafi caufam iudex 13m nouerit. Cuius rci licétia ex hoc eft,quod ante de- C'amation£ illa velut imago litis exponitur.Sed in fo- 7o quog contingere iftud principiorum genus fecüdis m.lii. Bo M FAR QVINTIL INSTIT. ORAT. *immo fun- quam, ;1À Eum Proomil víns & officia. actionibus poteft:primis quidem »raro nunquam;nifi forteapüd eum cui resaliuinide iam nota fit;dicimus. Caufa principii nulla aliaeft, quàm vt addi torem,quo fit nobis iin cateris partibusaccommodatior,prapare- mus/lIdfieri tribusmaxime rebus, inter authores pluri mos conftat, fi beneüoltüiattentunm, docilé fecerimus: non qüiaifta per totam actione non fint cuftodienda, fed quia iri initiismaxime neceffaria, perquzinanimtü Beneuolentia vndcducatur iudicis;vt procedere vItrà poffimus, admittimur. Be- neuolentiam autàperfonisdücimus, atit à caufis acci pimnus:Sed perfonarü non eftt plerique crediderunt, triplex ratio,ex litigatore, aduerfario, & iudice. Na ex- ordium duci nonnunquá etiam ab a&ore caufz folet; - Quanquá enim pauciora defeipfo dicit, & parcius:plu rimum tamen ad omnia mométi eft in hoc pofitum, fi vir bonus creditur. Sic enim cótinget,vt non ftudiü aduocati videatur afferte,fed pené teftis fide. Quarein primis exiftimeturveniffe ad agendá ductus officio vel cognationis,vel amicitiz:maximéq; fi fieti poterit, Rei publicz,;aut alicuius certe nó mediocris expli. Quod tine dubio multo magis ipfis litigatoribus faciendum efb,vt ad agendü magna atq; honefla ratione,aut etiam neceffitate acceffifle videantur. Sed vt przcipua in hoc dicentis authoritas,fi omnis in fubeüdo negotio fufpi- ciofordiü,aut odiorü,aut ambitionis abfuerit:ita quz dam in his quoq; commendatio tacita, fi nos infirmos & impares ingeniiscontrà agentium dixerimus,qualia funt pleraque Meffalz prooemia. Eft enim naturalis fa uorpro laborantibus:& iudex religiofus libétiffime pa tronum audit, quem iuftitiz fux minimé timet. Inde illa veterum circa occultandam eloquentiam fimula-. tio multum ab hac noftrorum temporü ia&atione di uerfa; Vitandü etiam,ne contumceliofi, maligni, fuper- LIB. IIII. | ut 189 rio Pofthumo Cicero , dum aditü fibi ad aures faciar, & authoritatem induat vera fentientis,quo magis cre- datur, vel defendenti eadem vel negáti.Ideóg; primiim hoc intueamur,litigatoris an aduocati perfona fit vtc- dum,quoties vtrüq; fieri poteft. Nà illud in fchola libe- rum eít;in foro rarü, vt fitidoneusfuz rei quifa; defen for. Declamaturusauté maxime pofitas in affe&tibus caufas propriisperfonis debet induere.Hi füt enim qui mandari non poffunt:nec eadem vi perferuntur alieni animi,qua fui, motus. His etiam de caufis infinuatio- ne videtur opus effe , fi aduerfarii actio iudicü animos occupauerit,vel fi dicendü apud fatigatos eft:quorum alterum promittendo noftras probationes, & aduerfas cluédo vitabimus: alterü & fpe breuitatis, & iis quibus attentum fieri iudicem docuimus.Et vrbanitas oppor tuna reficit animos, & vndecunque petita iudici, volu ptas leuat tzdiü. Non inutilis etiam eft ratio occupan di quz videntur obftare: vt Cicero dicit fcire fe mirari Aaiox- .. quofdam,qued isqui per tot annosdefenderit multos, lzíerit neminem, ad accufandum Verrem defcenderit: deinde oftendit hác ipfam fociorum defenfioné.Q uod. Íchera aee dicitur.Id quum fit vtile aliquádo;riüc Prolepts. à Declamatoribus quibufdam pené femper affumitur, qui fas non putant nifi à cótrario incipere. Negát Apol - lodorü fecuti;tres effe(de quibusdiximus) praparádi iu dicis partes: fed fpecies multas enumerant,vt ex mori- usiudicis, ex opinionibus ad caufam extrà pertinéti- "5,ex opinione de ipfa caufa, quz funt prope infinita: tum iis,ex quibus omnes controuerfiz conítát, perfo- nis, factis, dictis, caufis, téporibus;locis,occafionibus cx teris.C uas veras effe fateor, fed in hac tria genera reci- cre-Nam fi iudicem beneuolá,attentum,docilem ha *9:quid amplius debeam optare,non reperio: quum 340 M. FARE, QVINTIL 1NSTIT. ORAT. metus ipfe,qui maximé videtur effe extra hac, & atten- tum iudicem faciat;& ab aduerfo fauore deterreat. Ve rüm quoniam non eft fatis demonftrare difcentibus, quz fint in ratione procemii,fed dicédum ctiam quo- modo perfici facillime poffint: hoc adiicio;vt dicturus intueatur,Quid, Apud quem,Pro quo, Contra quem; Quo tempore,Quo loco,Quo rerum ftatuQua vul- gi fama dicédum fit, Quid iudicem fentire credibile fit antequá incipiamus: tum,Quid aut defyderemus,aut deprecemur:ipfa illü natura eó ducet, vt fciat quid pri müm dicendá fit.At nunc omne quod coeperint,pro- cemiü putát:& vt quicque fuccurrerit,vtique fi aliqua fententia bládiatur,exordiü. Multa autem fine dubio ex liis partibusfunt,aut aliis partibus caufz commu- nia: nihil tamé in quoquá melius dicitur, quam quod aque bene dici alibi nó poffit. Multum gratie exordio eft, quod ab actione adueríz partis materià trahit, hoc ipfo, qubd nó cópofitum domi, fed ibi; atque re natü, & facilitate famá ingenii auget, & facie fimplicis fum- ptíg é proximo fermonis fidé quoque acquirit:adeo vt letiáfireliquafcripta atq; elaborata fint, tamen plerüq; videatur tota extemporalis oratio, cuius initium nihil praparatum habuifle manifeftum eft: Frequentiffime vero prooemium décebit & fentétiarum, & cópofitio- niis,& vocis, & vultusmodeftia:adeo vt in genere cau- fx ctiam: indubitabili;; fiducia fe ipfa nimtum exercere non debeat. Odit enim iudex fere litigantis fecurita- tem:cümg, ius fuum intelligat,tacitus reuerentiá po* [tulat.. Nec minusdiligenter, nefufpe&ti fimus in vlla parte, vitandi: propter quod minimeoftétari debet in principiis cura,quia videtur ars omnis dicentis contra iüdicém adhiberi. Sed ipfum iftud euitare,fummiz ar^ tis ef. Nám id fine dubio ab omnibus;& quidem opti- LU3B, TTTDPESC | | 191 me praceptum eft, verüm aliquatenus temporü con- ditione mutatur:quia iam quibufdam in iudiciis, ma- ximéquecapitalibus, vt apud Cetumuiros,i pfi iudices exigunt folicitás & accuratas actiones: cótemnique fe, nifi in dicendo etiam diligentia appareat, credunt:nec doceri tantum,fed etiam deleri volunt.Et eftdiffici — lis huius rei moderatio: qux tamen ita t&perari poteft, | vt videamur accurate, non callid? dicere. Illud ex pr z- 29 npro- ceptisveteribus manet, nequod infolens verbü, ne au- daviri. dacius tranflatü,ne aut ab obfoleta vetuftate, aut poc- tica licentia fumptü in principio deprehendatur. Nó- . dum enim recepti fumus, & cuftodit nos recés audie- tium intétio. Magis conciliatisanimis, & iam calenti- bus;hac libertas feretur, maximéq; quum in loco fue- rimus ingreffi,quorü naturalis»vbertas licétiam verbi «14 notari circunfufo nitorenon patitur.Nec argumentis aute, nec locis, nec narrationi fimilis effe in prooemio debet oratio: neq; tamen deducta femper, atq; circüla- ta fed fzpe fimplici ac illaboratz fimilis, nec verbis vul tág; nimia promittés.Diffimulata enim,&,vt Graci di Ct, aleniQemoe actio melius fzpe furrepit.Sed hzc prout formari animos iudicum expediet.Turbari memoria, vel cótinuádiverbasfacultatedeftitui,nufquá turpius: 'cliae quü vitiofum prooemit poffit videri vt cicatricofa fa- cies:& peffimus certe gubernator,qui naué dü portum cgreditur,impegit. Modusautem principii pro caufa. 5 Nam breuius fimpliceslongius perplexz,fufpe&tq; & joda. Infames defyderant. Ridendi vero, qui velut leges pro- cmiis omnibus dederunt;vt intraquatuor fenfus ter- minarétur. Nec minus euitáda eft immodica eius lon SItudo,rie in caput excreuiffe videatur, & quo przpara 1C debet, fatipet. Sermone à perfona iudicis auerfum, Procmjeri gurz. qui Vrtceodi dicitur, quidà intotum àproocmio Ífum- Apoftrophe- s M. FAB. QY INTIL INSTIT. ORAT. mouent,nónulla quidé in hanc perfuafionem ratione du&ti.Nam prorfus effe hoc magisfecundü naturá có- fitendum efl,vt eos alloquamur potiffimum,quos có- ciliare nobis ftudemus. Interim tamen eft & hoc pro- cemio néceffariü, fenfus aliquis:& is acrior fit atq; vehe mentior ad perfona directus altetius. Quod fi accidat, quo iure, aut qua tanta fuperftitione prohibemur da- re per hác figuram fententia vitessNec enim iftud fcri ptores artium,quia non liceat; fed quia non putet vti- le,vetant.Ita fi vincet vtilitas,propter eandé caufam fa cere debebimus, propter quá vetamur. Et Demofthe- nes ad AEfchinem orationem in prooemio cóuertit,& Marcus Tullius quá pro aliis quibufdá , ad quos ei vi- fum eft; tum pro Ligario;ad Tuberoné.Nam erat mul to futura láguidior,fi effet aliterfigurata. quod facilius cognofcet, fiquis illam totá partem vehemétiffimam; cuius hac forma eft Habes igitur Tubero,quod eft ac- cufatori maxime optandü,& catera,conuertat ad iudi cem:tum enim veré auerfa videatur oratio, & langue- Ícat visomnis,dicentibus nobis, Habet igitur Tubero; quod eft accufatori maxime optandü.Illo enim modo preffit atq; inftitit, hoc tantum indicaffet.Q uod idé in Demofthene/fi flexá illum mutaueris, accidet.Q)uid? - non Salluftius dire&o ad Ciceron& inqué ipfum dice- Profopopocia bat, vfus eft principio, & quidem protinus: Grauiter & iniquo animo maledicta tua paterer Marce Tulli. Si- cut & Cicero fecerat in Catilini, Quoufque tandé ab- utére patitia noftra»Ac nequis Apoftrophen miretur, | idem Cicero pro Scauro ambitus reo, quz caufa eft in commentatiis(nam bis eidem defendit) Profopoporia loquentis pro reo vtitur:pro Rabirio vero Pofthumo, | eodémq; Scauro reo repetundarü,etiam exemplis:pro | Cluentio(vt modo oftendi)partitione.Non tamé hzc 08.2 TT TA) E quia poffunt bene aliquádo fieri, paffim facienda funr, fed quoties praceptü vicerit ratiosquo modo & fimili- tudine,dü breui,& tranflatione, atque aliis tropis(quz omnia cauti illi ac diligentes prohibent) vtemur inte- rimnifificui diuina illa pro Ligario ironia,de qua pau lo anté dixeram, difplicet. Alia exordiorü vitia verius mios, tradiderünt. Q uod in plures caufas accommodari po- "t teft, Vulgare dicitur. Id minus fauorabile;aliquádo ta- vus, men non inutiliter affumimus,à magnis fzpe oratori- bus nó euitatum. Quo & aduerfarius vti poteft, Com- commu. mune appellatur. Quod aduerfarius in füá vtilitatem defle&ere poteft, Comutabile.Q uod caufz non cohz- Cómuwabie. ret, Separatum. Quod aliunde trahitur, Tranflatum; sepatun. Prxterea quod Longé,quod contra pracepta eft.Q uo- E rum pleraque nó principii modo funt vitia, fed totius orationis.Hzc de Procemio;quoties erit eius vfus. Non Proemio n4 femper autem eft. Nam & fuperuacuum aliquádo cft; eroper bens, vt fi fit praparatus fatis etíam fine hoc iudex:aut fi res . Ppraparatione non egeat. Ariftoteles quidé in totum id Ries. neceffariti apud bonos iudices negat: aliquando tamen vti nec fi velimus,co licet;quüiudex occupatus,quum anguíta funttépora; quá maior poteftas ab ipfa re co- Bit incipere. Contráque eft interim prooemii vis etiam Proemiivis non in exordio. Nam iudices & in narratione nónun- [psp quam,& in argumentis,vt attendant,& vt faucant, ro- gamus: quo Prodicus velut dormitátes eos excitari pA i tabat: quale eft Ciceronis, Tum C.Varenus,is qui àfa- milia Anchariana occifus eft: Hoc,quafo,Iudices,dili- Senter artédite. Vtique fi multiplex caufa eft, fua qui- ufque partibus danda przfatio eft:vt, Audite nunc re- "Iqua:&, Tranfeo nunc illuc. Sed in ipfis etiam proba- "onibus mulra funguntur procemii vice,vt facit Cice To Pro Cluentio, diéturus cótra Céfores: Pro Murena, n.Í. "4364 M. FAB. QVINTIL. INSTIT. ORAT, quumSeruio fe excufat.Verü id frequentius eft, quàm P - vt exemplis cófirmandáü fit. Quoties autem Prooemio qunipeie fuerimus vfi, tum fiuc ad expofitionem tráfibimus,fi- orationi c5" we protinus ad probationé, id debebit in principio po- ftremum effe;cui commodiffime iungi initiá fequen- tium poterit. Illa vero frigida & puerilis eft infcholis affectatio, vt ipfe tranfitus efficiat aliquam vtiquefen- Messorgri Pent 4, & huius velut praftigiz plaufum petat: vt Oui- Sow diuslafciuire in Metamorphofifolet,quem tamen ex- cufare neceffitas poteft; resdiuerfiffimas in fpeciévnius corporis colligentem. Oratori vero quid eft neceffe fur ripere hanc tranfgreffionem, & iudicem fallere, qui vt ordini rerum animum intendat, etiam commonédus eft? Peribit enim prima pars expofitionis,fi iudex nar- rati nondum fcier.Quapropter vt non abrupte cadere in narrationem,ita nó obfcure tranícendere, eft opti- " mum. Si vero longior fequetur,ac perplexa magis ex- pofitio,ad eam ipfam przparandus iudex erit: vt Cice- ProCluent.. ro fzpius,fed hoc pracipue loco fecit, Paulo logius ex- ordium rei demonftrandz petam, quod quao iudices ne moleílé patiamini. ptincipiis enim cognitis, mul- to facilius extrema intelligetis. Hzc mihi fere funt de exordio comperta. De narratione. CAP, IL M AxiM x naturale eft;& fieri frequétiffime folet, T. ac debet , vt praparato per hac quz fupra dicta funt, iudice,res de qua pronütiaturus eft,indicetur. Ea eft narratio.In qua fciens tráfcurram fubtiles nimium diuifiones quorundam plura eius genera facientiurm- Nó enim folam volunt effe illam negotii de quo apud » Attilias iudicesquaritur,expofitionem, fed perfona:vr, Marcus . ProCluent. xAcilius Palicanus, humili loco, Picens,loquax magls InVerrcm, ABine;. quàm facundus. Loci, vt, Oppidum eft in Hellefponto LIB IIIEL 19 Lampfacum,ludices. Temporis,vt, Vere nouo gelidus canis quum montibus humor |. ceorgicx. Liquitur-. .. Caufarum,quibus hiftorici frequentif- fime vtuntpr,quum exponunt vnde bellà,feditio, pe- ftilentia. Prater hac,alias perfe&tas;alias imperfectas vo cant:quod quis ignoratAdiiciüt expofitioné & prate- ritorá effe tempor(üi, quz eft frequentiffima: & prafen- ' tium;qualis eft Ciceronisde difcurfu amicor&ü, Chryfo pos gonus poftquá eft nominatus. & futurorum,quxfolis ^ dari vaticinatibus poteft. Nà e rí/zeas non efthabenda narratio.Sed nos potioribus vacemus.Plerique femper narrandü putauérunt:quod falfum effe pluribus coar- guitur.Sunt enim ante omnia quzdá tam breues cau2 Íz,vt propofitioné potiushabeant,quàm natrationeiin. Id accidit aliquando vtrique parti, quum vel nulla ex- pofitio cft,vcl de re cóftat;de iure queritur:vtapud c&- tüuiros, Filius an frater debeat effe inteftato hares:Pu- bertas,annis,an habitu corporis zítimetur.Aut quum eft quidé«narrationi locus, fed aut ante iudici nota füt 'inze omnia;aut priore loco recte expofita. Accidit aliquan- doalteri,& fzpius actori caufz,vel quia fatis eft propo- nere, vel quia fic magis expedit,fatis eft dixiffe Certam creditam pecuniam peto ex ftipulatione, Legatum pe to ex teflarento : Diueríz partis expofitio eft, cur ea non debeantur. Et fatis eft actori, & magis expedit fic indicare, Dico ab Horatio fororem fuam interfectam. Náque & cü propofitione iudex crimen omne cogno- Ícit;& ordo, & caufa facti pro aduerfario magiseft.Reus Contrà tüc narrationem fubtrahit, quum id quod ob- licitur,nec negari, nec excufari poteft,fed inis iuris . QUzftione cófiftit: vt in eo qui quü pecuniá priuatam €x de facra furripuit, facrilegii reus eft:confeffio vere- Ccundior cít,quàm expofitio. Non negamus pecuniam n.ii. 196 M FAB. QVINTILINSTIT ORAT. de templo effe fublatam, calumniatur tamé accufator actione facrilegii, qué priuata fuerit;non facra:vos au- tem de hoc cognofcitis,an facrilegià fit admiffum.Sed vt has aliquando non narrandi caufas puto , fic ab illis diffentio,qui non effe narrationem exiftiment, quum reus,quod obiicitur,tátum negat. In qua eft opinione Cornelius Celfus; qui códitionis huius effe arbitratur plerafg; cadis caufas, & omnes ambitus ac repetunda- rum.Non enim putat effe narrationem,nifiquz fum- mam criminis de quo iudicium eft,continet:at deinde fatetur ipfe pro Rabirio Pofthumo narraffe Cicerone: atqui ille & negauit perueniffe ad Rabiriü: pecuniam, qua de re erat quaftio conflituta: & in hac narratione nihil.de crimine expofuit.Ego autem, magnos alioqui ^ fecutusauthores; duas effe in iudiciis natrationumfpe Sophoclis. cies exiftimo: alter ipfius caufz,alteram.rerü ad cau- fam pertinentiü expofitioné.N6 occidi hominé,nulla narratio eft:conuenit.Sed erit aliqua, & interim etiam longa,circa argumenta eius criminis, de anteadta vita, de caufis propter quas innocés in periculü deducatur; aliifque quibus incredibile id quod obiicitur, fiat. Nec - enim accufator hoc tantum dicit, Occidifti:fed quibus id probet, narrat: vt in tragoediis,quá Teucer Vlyffem reum facit Aiacis occift;dicens inuentü e in folitudi- ne iuxta exanime corpus inimici cum gladio cruéto: non.id modó Vlyffes refpondet , non effe à fe id facinus admiffum,fed fibi nullas cum Aiace inimicitias fuiffe: de laude inter ipfos certatü.deinde fubiungit, quomo- do in eam folitudinem venerit,iacétem exanimem fit confpicatus,gladium e vulnere extraxerit. his fubtexi- tur argumentatio. Sed ne illud quidem fine narratio" ne cft, dicente accufatore, Fuifli in eo loco,inquo tuus inimicus occifus eft:nó fui.dicendum enim vbi fuerit«- IB, EDEN. Ts Quare ambitus quoque caufx & repetüdarum hocetii — plures eiufmodi narrationes habere poterüt, *quo plu *quiz ra ctimina.In quibus ipfa quidem negáda funt; fed ar- gumétis expofitione cótraria refiftédum, & interdum fingulis, interdá vniuerfis. An reus ambitus male nar- rabit quos parentes habuerit, quemadmodü ipfe vixe- rit,quibus meritis fretus ad petitione defcenderit: Aut qui repetundarum infimulabitur, num & anteactam vitam,& quibus de caufis vel prouinciá vniuerfam, vel accufatoréaut teftem offenderit,non«vtiliter exponet? "inutiliter Quz fi narratio non eft, ne illa quidem Ciceronis pro Cluentio prima,cuius eft initium, A. CluentiusHabi- tus.Nihil enim hic de veneficio,fed de caufis quibus ei mater inimica fit, dicit. Ille quoq funt pertinentes ad caufam,fed non ipfius caufz narrationes, vel exépli gra tia,vt in Verrem de L.Domitio,qui paftorem, quod js A&ione 7. aprum qué ipfi muneri obtulerat, exceptü effe à fe vc- nabulo confeffus effet;in cruce fuftulit.Vel excutiendi alicuius extrinfecus criminis , vt pro Rabirio Pofthu- mo, Návt ventü Alexandriá eft ad Auleté, Iudices, hzc vna ratio à rege propofita Pofthumo eft feruádz pecu . niz,ficurationé,& quafi difp&fationé regiam fufcepif- fcc. Vel augedi,vt defcribitur iter Verris. Ficta interim A&ione 7. narratio introduci folet, vel ad concitandos iudices, vt Pro Rofcio contra Chryfogonum,cuius paul anté ha bui mentionem: Vel ad foluédos aliqua vrbanitate,vt pro Cluentio contra fratres Cepafios: Interdum per di &reffioné decoris gratia, qualis rurfus in Verre de Pro- Aaione e. ferpina,In his quondam locis mater filiam quarfiffe di- citur. Quz omnía có pertinent, vt appareat nó vtique n9 narrare eü qui negat , fed illud ipfum narrare quod Act. Ne hoc quidem fimpliciter accipiendum,quod * à me pofitum,fuperuacuá effe narrationé rei quam | n.lii. 198 M. FAR. QVINTIL. INSTIT. ORAT. - judex nouerit.Quod fic intelligi volo,fi non modo fa- &um quid fit fciet:fed ita fatum etiam,vt nobis expe- dit,opinabitur. Neg enim narratio in hoc reperta eft, — vt tantum cognofcat iudex fed aliquáto magis vt con- - fentiat.Quare etiam fi nó erit docédus fed aliquo mo- do afficiédus, narrabimus cum praparatione quadam. Scirequidem eum in fumma quid a&um fit;tamen ra tionem quoq; facti cuiufque cognofcere ne grauetur. Interim propter aliquem in confilium adhibitum nos repetere illa fimulemus: interím vt rei quz ex aduerfo proponatur, iniquitaté omnes etiam circunftantes in- telligant. In quo genere plurimisfiguris erit varianda expofitio ad effugiédum tzdium audientis: ficut, Me- aminifti.&, Fortaffe fuperuacuum fuerit hic commora ti. Sed quid ego diutius,quum tu optime noris: Illud quale fit,tu fciase & his fimilia. Alioqui fi apud iudicé cui nota caufa eft , narratio fcper videtur fuperuacua, poteft videri nó femper effe etiam ipfa actio neceffaria. Alterum eft de quo frequétius quaritur, an fit vtique narratio procenio fubiiciéda. Quod qui opinátur, nó poffunt videri nulla ratione ducti. Nam quum procc- mium idcirco comparatü fit,vt iudex ad rem accipien dam fiat concilíatior,docilior,& intétior: & probatio, - nifi caufa prius cognita,nó poffit adhiberi,protinusno . titia rerum inftruédus videtur.Sed hoc quoque inter- dum mutat conditio caufarum:nififorte Marcus Tul lius in oratione pulcherrima,quá pro Milonefcriptam reliquit, male diftuliffe narrationé videtur tribus prz- pofitis quzítionibus: aut profuiffet exponere quomo- do infidias Miloni feciffet Clodius,fi reum qui à fe ho- minem occifum fateretur, defendi omnino fasnó fuif-- "pmindido fet:aut fiiam praiudicatione Senatus damnatus effet Milo:aut fi Cn. Pompeius,qui propter aliquá gratiam LIB. I11I. 139 iudicium militibus armatis clauferat; tanquam aduer- fus exiftimaretur. Ergo hz quoq; q uxftiones vim Pro- cemii obtinebunt, quum omnes iudicem przparauc- rint.Sedaliterspro L.Murena poftea quoque narrauit, quum obiecta diluit. Quodfet vtiliter,quoties crimen non repellendum rantum,fed etiam tranfferendü crit, vt prius his defenfis velut initiü fit aliud culpandi nar- tatio : vtinarmorum ratione antiquior cauédi quàm icum inferendi cura eft. Erunt quxdam caufz (nec id raro)crimen quidem de quo cognitio eft,faciles ad di- luendum,fed & multis antea&z vita flagitiis, & graui bus criminibus onerata: quz prius amouenda funt,vt propitius iudex defenfionem ipfius negotii,cuius pro- pria quaftio eít, audiat: vt f defendédus eft M. Czlius, nonne optime patronus occurrat prius conuitiisluxu riz,petulantiz, impudicitiz,quàm vencficii,in quibus folis omnis Ciceronis verfatur oratio:deinde tum nar- ret de bonis paulatim, totámq; dein explicet caufam, quz eft ipfius a&tione defenfasSed nosducit fcholarum confuetudo,in quibus certa quxdà ponütur,qux The mata dicimus,prater quz nihil eft diluédum.Ideóque narratio Prooemio femper fubiungitur. Inde libertas declamatoribus,vt etiá fecundo pattisfux loco narrare videátur. Ná quum pro petitore dicüt,& Expofitione, tanquam prius agant,vti folent: & Cótradi&tione,tan- quà refpondeát:idq; fit«nó rect. Ná quum fit declama- tio, forenfium actionum meditatio, cur no vtrunque Protinuslocum exerceat? Cuius rationis ignari,ex mo . t€cui affueuerüt, nihil in foro putát effe mutandum. Sed in fcholafticis quoq; nonnunquam euenit, vt pro nàrratione fit Propofitio.Nam quid exponet;quz zelo typum mala tractationis accufatiaut qui Cynicü apud Cenfores reum de raoribus facit, quum totum crimen ] n.liii. *pro Vate« orco Themata, *non ab re: al.fit re&é. Dcdamatio. *non Rhet. *quo no — M FAB. QYVINTI LINS TI T. ORAT. vno verbo in qualibet actionis parte pofito;fatis indice turzSed hzc hactenus... Nücqua fit ratio narrádi;fub- itigam. Narratio eft rei facta, velvt fa&z vtilis ad per- - füadendum expofitio. Vel(vt Apollodorus finit)oratio docens auditorem,quid in cótrouerfia fit. Eam pleriq; Ícriptores,maxime qui funt ab Ifocrate, volunt effe lu- cidam,breuem,verifimilé. Nec enim refert;an pro lu- - cida perfpicuam,pro verifimili probabilé,credibilém- ve dicamus.Eadem nobis placet diuifio: quanquam & Ariftoteles ab Ifocrate parte invnadiffenferit,przceptü brcuitatis irridens, táquam neceffe fit longam aut bre- uem effe expofitionem,nec liceat ire per mediü. Theo- doréi quoq; fcholz folam relinquüt vltimam partem; quia nec breuiter vtique, nec dilucidé femper fit vtile exponere. Quo diligentius diftinguenda funt fingula; vt quid quoq; loco profit;oftédam.Narratio eft aut to ta pro nobis,aut tota pro aduerfariis,aut mifta ex vtrif que.Si erit tota pro nobis,cótenti fimus iis tribus par- tibus, per quas efficitur, quo iudex facilius intelligat, . memincerit,credat. Nec quifquá reprehéfione dignum putet, quod propofuerim eam quz fit tota pro nobis; debere effe verifimilem,quum vera fit.Sunt enim plu rima vera quidem,fed parü credibilia; ficut falfa quoq; frequenter verifimilia. Quare non minus laborádum eft,vt iudex, quavera dicimus,quàm quz fingimus,cre dat.Stint quidé hz,quas fuprà retuli,virtutes;aliarum quoq; partium. Nam & per totam actionem vitáda eft. obfcuritas,& modus vbique cuftodiendus,& credibilia . effe oportet omnia quz dicuntur. Maximcq; hac in ea parte cuftodienda funt,qux prima iudicé docet:in qua fi acciderit, vt aut non intelligat, aut non meminerit; aut nó credat,fruftra in reliquis laborabimus.Erit au tem aperta narratio atq; dilucida,fi fuerit primum ex- LIB III | S pofita verbis propriis & fignificantibus, & non fordidis quidem,non tamen exquifitis, &ab vfu remotis: tum . diftindta rebus, perfonis, temporibus, locis,caufis,i pfa etiam pronuntiatione in hoc accommodata, vt iudex, quz dicütur, quàm facillime accipiat. Quz quidé vir- tus ncgligitur à plurimis, qui ad clamorem difpofitz, vel etiam fortecircunfufz multitudinis copofiti,non ferunt illud intentionis filentiü:nec fibi diferti viden- tur, nifi omnia tumultu ac vociferatione cocufferint: rem indicare, fermonis quotidiani, & in quencüq; etia indoctiorü cad&tis effe exiftimát: quum interim, quod tanquam facile cotemnunt, neícias przftare minusve- lint,an poffint.Neque enim aliud in eloquentiaxcücta 'cos8t experti difficilius reperient , quàm id quod fe di&uros fuiffe omnes putant; poftquá audierunt.quia nó bona iudicát effe illa,«fed necvera. Tum autem optime dicit *&d vcra. orator,quum videtur vera dicere. Ac nüc velut cáipum nacti expofitionis,hic potiffimum & vocem fle&üt,& ceruicem reponunt, & brachium in latus iactát; totóq; & rerum & verborü & compofitionis genere lafciuiüt: deinde (id quod fit monítro fimile) placet actio, caufa nó intelligitur. Verum hzc omittamus,ne minus gra- tiz przcipiendo recta,quàm offenfx reprehendédo pra ua mereamur. Breuis erit narratio ante omnia,fi inde cacperimus rem exponere , vnde ad. iudicem pertinet: deinde,fi nihil extra caufam dixerimus:tum effàfi re- ciderimus omnia,quibus fublatis nec cognitióni quic quam, nec vtilitati detrahatur. Solet enim quadá effe partium breuitas, quz lógam tamen efficit fummam. In portü veni, nauim profpexi, quanti veheret inter- Togaui,de pretio conueni,confcendi, fublatz funt an- CBora.foluimus oram, prouecti fumus.Nihil horá dici celerius potell, fed fufficit dicere, e portu nauigaui. Et Circuncifa expofitio, Brceuitas. Sallu(iius. 62 - quoties exitus rei fatis oftédit priora, debemus hoc effe M. FAB, QVINTIL INSTIT. ORAT. contenti,quo reliqua intelliguntur. Quare quum di- cere liceat, Eft mihi filius iuuenis:omnia illa fuperua- cua, Cupidus ego liberorum vxorem duxi, natá fuftu li,fliá educaui,in adolefcentiam perduxi.Ideóq; Grz- corum aliqui aliud circuncifam expofitionem , id cft submqur,aliud breuem putauerüt:quod illa fuperuacuis careret,hac poffet aliquid ex neceffaríis defyderare.Nos autem breuitatem in hoc ponimus,non vt minus;fed ne plus dicatur quàm oporteat. Ná iterationes quide, & moo yleo & "fiori us", quas in narratione vitádas quidam fcriptores artium tradiderunt, tranfeo. Sunt enim hzc vitia non tantüm breuitatis gratia fugicda. Non minus autem cauenda erit, quz nimiü corripien tesomnia fequitur, obícuritas: fatiüíq; eft aliquid nar- rationi fupereffe quàm deeffe.Nàfuperuacua cum ta- dio dicuntur, neceffaria cum periculo fubtrahuntur. Quare vitáda etiá illa Salluftiana(quanquá in ipfo vir- tutislocum obtinet) breuitas, & abruptum fermonis genus,quod otiofum fortaffe le&orem minus fallit,au dientem tráfuolat,nec dum repetatur expectatxquum przíertim le&or non fere fit nifi eruditus, iudicé rura .plerung; in decurias mittant,de eo pronuntiaturum, quod intellexerit:vt fortaffe vbi; in narratione tamen pracipue, media hzc tenenda fit via dicendi, quantum opus eft,quantum fatis eft.Q uantü opus eft auté,non ita folü'&ccipi volo,quantü ad indicádum fufficit, quia nó inornata debet effe breuitas, alioqui fit indodta: ná & fallit voluptas, & minus longa qux delectant, viden- tur:vt amoenum ac molle iter etiá fi eft fpatii amplio- ris, minus fatigat quàm durü arduümq; compédium. Nec enim mihi vnquá táta fuerit cura breuitatis,vt nó eaqua credibilem faciunt expofitionem, inferi velim. ^Y: B, DTIIT 203 Simplex enim, & vndiq pracifa;non tam narratio po- teft vocari,quàm confufio. Sunt porro multz condi- tione ipfa reilógx narrationes,quibus cxtrema(vt prz- cepi)prooemii parte ad intentione przparandus eft iu- dex:deinde curandü,vt omni arte vel ex fpatio eius de- trahamus aliquid; vel ex tzdio.Vt minus longa fit,effi- ciemus,quz poterimus differendo,nó tamen fine men tione corti quz differemus.Q uas caufas occidendi ha- buerit,quos affumpferit confcios, quemadmodum dif pofuerit infidias, probationis loco dic. Quxdam vero ex ordine prxtermittenda, quale eft apud Ciceronem, Pro .ce- Moritur Fulcinius. Multa enimquzxfunt inre, quia ^ ^ remota funtà caufa,prztermittá. At Partitio txdium pauio. leuat. Dicam quz acta fint ante ipfum rei cótra&tum, dicam quz inre fadta,dicam quz poftea.1ta tres potius modicz videbuntur narrationes, quàm vna longa. In- terim expediet expofitiones breui Interfatione diftin- 1uerfaio. euere. Audiftis quz ante acta funt, accipite nunc quz infequuntur.Reficietur enim iudex priorum fine, & fe velut ad nouum rurfus initium praparabit. Si tamen. adhibitis quoque hisartibusin logum exierit ordo re- rum;erit non iriutilis in extrema parte Commonitio: cánoniio. quod Cicero ctiá in breui narratione facit, Adhuc Cz- far,Qu. Ligarius omni culpa caret: domo eft egreffus, non modo nullum ad bellum, fednead minimáqui- —— . dem belli fufpicionem,& catera. Credibilis autem erit ere ^ ^^ narratio ante omnia,fi prius confuluerimus noftrum animum,nequid naturz dicamus aduerfum: deinde fi caufas ac rationes factis przpofuerimus , nó omnibus, Íed de quibus quaritur.Si perfonas cÓuenientes iis quz facta credi volemus,conftituerimus:vt furti reum,cu- pidü:adulterii,libidinofum: homicidii, temerariü.Vel contrà fi defendemus, praterea loca, tépora,& fimilia, :4. M. FAR. QVINTIL. INSTIT. ORAT. Eft autem quidam etiam ductus rei credibilisqualis in Comotdiis & in Mimis.Aliqua enim naturaliter fequü tur & cohzrent,vt fi bene priora narraueris, iudex ipfe quod poftea fis narraturus, expectet. Ne illud quidem fuerit inutile, femina quzdà probationü fpargere: ve- rum,vtnarrationem effe meminerimus, nó probatio- nem.Nonnüquam etiam argumento aliquo cófirma- bimus quod propofuerimus,fed fimplici & breui:vt in veneficiis, fanus bibit,ftatim cóncidit, liuor ac tumor confeftim eft infecutus. Hoc faciunt & illa przparatio nes,quü reus dicitur robuftus,armatus,folicitus, con- tra infirmos,inermes,fecuros.Omnia denig; quzproba tione tractaturi fumus,perfonam,caufam, locum, tem pus,inftrumétum,occafioné, narratione delibabimus. Aliquando fi deftituti fuerimus his, etiá fatebimur vix - effe credibilefed verum,& hoc maius habédum fcelus: nefcire nos quomodo fa&um fit,aut quare, mirari:fed "probationes probaturos.Optima veroxpraparationes erunt, qula - tuerint, vt à Cicerone funt quidem vtiliffimé przdicta omnia,per quz Miloni Clodius,non Clodio Milo infi diatus effe videatur:plurimum tamen facit illa callidif fima fimplicitatis imitatio. Milo aut€ quum in Sena- tu fuiffet co die quoad Senatus eft dimiffus , domü ve- nit:calceos & veftiméta mutauit:paulifper dá fe vxor, vt ht,comparat ,cómoratus eft. Quàm nihil przpara- tonihil feftinato feciffevidetur MilorQ uod nó folum rebus ipfis vir eloquentiffimus quibus moras & lent profectionis ordinem ducit, fed verbis etiá vulgaribus - & quotidianis, & arte occulta cófecutus eft: qua fi ali- ter dicta effent, ftrepitu ipfum iudicem, deinde patro- num excitaffent. Frigida videntur ifta plerifq;: fed hoc ipfum manifeftü eft quomodo iudicé fefellerit, quod vixà ledore deprehenditur. Hac funt quz credibilem LIE:TIN Oo x44 * Ticiunt expofitionem. Nam ne contraria aut fibi repu gnantia in narratione dicamus,ficui pracipiédum eft, isreliqua fruftra docetur: etiamfi quidá fcriptores ar- *eque. tium hoc quoque tanquam occultum,& àfe pruden- ter erutum,tradüt. His tribus narrádi virtutibus adii- ciunt quidam magnificentiam, quam ueavoretrens VO- cant,quz neg in omnes caufas cadit(nam quid in ple- rifque iudiciis priuatis de re certa credita,locato & con ducto,interdictis, habere loci poteft fupra mod fe tol- lensoratio:)nec femper eft vtilis,vt vel proximo Milo- niano exéplo patet; Et meminerimus multas eíle cau- fas,in quibus confitendü, excufandum, fummittédum fit quod exponimus:quibus omnibusaliena eft illa ma gnificentiz virtus. Quare non magis proprium narra- tionis eft magnifice dicere, quàm miferabiliter, inui- diofé;grauiter, dulciter, vrbane: quz quum fuo quzq;. loco fint laudabilia;no funt huic parti proprie affigna- ta,& velut dedita.Illa quoque vt narrationi apta;ita cü cxteris partibus cómunis eft virtus, quam Theode&tes huic vni proprie dedit. nó enim magnifica modo vult effe, verumetiam iucundam expofitionem. Sunt qui adiiciant his cuidentii,quz eiaqyex Grace vocatur.Ne- que ego quéquam deceperim, vt diflimulem Ciceroni In Topics. quoque plures partesplacere.Nam praterquá planam, & breuem, &credibilem vult effe euidétem,«moratam *moderatam cum dignitate. Sed in oratione morata debét effe om- 1n Pariirio.- nia cum dignitate quz poterunt.Euidétia in narratio- ne, quantum ego intelligo,eft quidem magna virtus, quum quid veri nó dicédum,fed quodammodo etiam oftendeédum eft. fed fubiici perfpicuitati poteft, quam Quidam etiam contrariam interim putauerüt;quia in quibufdam caufis obfcuranda veritas eft:quod eft ridi- culum.Nam qui obfcurare vult, narrat falfa pro veris: 1CÓ, M. F À B. QVINTIL. INSTIT. ORA T. & is qui narrat; debet laborare vt videantur quàm eui- dentiffima.Sed quatinus etiam forte quadam perueni musad difficilius narrationü genus, iam de his loqua- mur, in quibus res contra nos erit: quo loco nonnulli pratereundam narrationem putauerunt.Et fane nihil efl facilius hoc, prorfus totácaufam omnino non age- 1e.Sed fi aliqua tufla rationefufceperis litem,cuius ar tis eft, malam effe caufam filentio confiteri? Nifi forte tam hebes futurus eft iudex, vt fecundum id pronun- tiet, quod Íciet nartare te voluiffe.Neque inficias eo,in narratione, vt aliqua neganda,aliqua adiicienda, aliqua mutanda,fic aliqua etiam tacenda:fed tacenda, quz ta- cere oportebit, & liberum erit.Quodfit nonnunquam brcuitatis quoq gratia; quale illud eft, Refpondit quod ei vifum eft.Diflinguamus igitur genera caufarü.Ná- que in quibus nó de culpa quzritur,fed de a&tione:etiá Íierunt contra nos themata,confiteri nobis licebit. Pe cuniam de templo fuftulit, fed priuatam: non ideo fa- crilegus eft. Virgine rapuit,non tamé optio patri dabi- rur. Ingenuá ftuprauit;& ftupratusfe fice ta men ideo ftuprator capite , vt mortis caufa punietur: fed decé milia,quz poena ftupratori cóftituta cft,dabir. Verum in his quog conícffionibus eft aliquid,quod ex inuidia quam expofitio aduerfarii fecit, detrahi poffit, quum etiáferui noflri de peccatis fuis molliusloquan tur.Quzdá enim quafi non narrátes mitigabimus.NO quidé(vt aduerfarius dicit)cofiliá furti in téplum attu lit nec diu captauit eius rei t&pus: fed occafione & ab- fentia cuftodü corruptus, & pecunía quz nimiü quàm in animis hominü potefl,victuseft.Sed quid refertzpec cauit,& fur eft. Nihil attinet id defendere, cuius poená non recufamus.Interdü quafi damnemus ipfi. Vis te di cam vino impulfum,errore lapfum, node deceptum? — L18. IfIT i vera funt ifta fortaffe,tu tamen ingenuü ftuprafti fol- ue decé millia. Nonnüquam propofitione przmuniri poteft caufa,& deinde exponi. Cótraria funt omnia tri bus filiis,qui in mortem patris coniurarant:fortiti no- &c finguli per ordinem cum ferro cubiculü intrarunt patre dormientesquum occidere eum nemopotuiffet, excitato omnia indicauerunt.Si tamen pater, qui di uifit patrimonium, & rcos parricidii defendit, fic agat, Quod contra legem fufficit, Parricidi& obiicitur iuue nibusquorü pater viuit;atque etiam liberisfuis adeft: ordiné rei narrare quidé nihil neceffe eft, quum ad le- gem nihil pertineat:fed,fi cófeffionem culpz mez exi- gitis:ego fui pater durus,& patrimonii,quod iam me- lius ab his adminiflrari poterat, tenax cuftos. Deinde fubiicitur,ftimulatos ab iis quorü indulgétiores paren tcs erant:femper tamen eum habuiffe animum;qui fit euentu deprehenfus , vt occidere patrem non poffent. Nec enim iureiurando opus«tuiffe fi alioqui hoc men *eif tis habuiffent:necforte,nifi quod fe quifque eximi vo- luerit.Omnia hzc qualiacunque placidioribus animis accipientur, illa breui primz propofitionis defenfione mollita.At quum quaritur an fact fit, vel quale fa&ü fit, licet omnia cótra nos fint, quomodo tamen euita- re expofitionem falua cauíz ratione poffumus? Narra- uit accufator,nec ita,vt quz effent acta, tátüm indica- ret:fed adiecit inuidiam, rem verbis exafperauit;accef- ferüt probationes, peroratio incendit, & plenos irz re- liquit. Expectat naturaliter iudex quid narretur à no- bis.Sinihil exponimus,illa effe quz aduerfarius dixit: & talia qualia dixit, credat neceffe eft. Quid ergo? eade CxponemusiSi de qualitate agetur,cuius tum demum quzfítio eft,quum de re conftat,eadem,fed non eodem modo: alias caufas, aliam atque aliam rationem dabo. u4 M. FAR. QVINTIL INSTIT. ORAT. verberum,fed animi quoq; commenditione? Sümum enim virum oftédit,qui quum virgis cxderetur,nó in- gemuerit,non rogauerit,fed tantüm ciuem fe Roma- num effe cum inuidia czdétis, & fiducia iuris clamaue A8one;. rit, Quid:Philodami cafum nonne quum per totá ex- pofitionem incendit inuidia,tum in fupplicio ipfo la- chrymis impleuit,quum flétes nó tam narraret quàm oftenderet; patrem de morte filii,filium de patrisQuid vlli epilogi poffit habere miferabile magis: Serum eft enim aduocare his rebus affe&um in peroratione,quas fecurus narrauerit. Affueuit illis iudex,iámque eas fie motu métis accipit,quibus cómotus nouis non eft: & difficile eft mutare habitum animi femel cóftitutum. Ego vero(neg; enim diffimulabo iudicium me, qui- quam id quod fum di&turus, exéplis magis quàm prz- ceptis vllis cotinetur)narrationem, vt fi vllam partem orationis,omni qua poteft gratia & venere exornandá puto: fed plurimü refert, quz fit natura eius rei quam exponimus.In paruis ergo,qualesfunt fere priuatz, fit ille preffus,& velut applicitus rei cultus:in verbisfum ma diligentia,quz in locis impetu feruntur,& circun- ., lectzorationis copia latent: hic expreffa, &,vt vult Zce- No rietin no,fenfu tincta effe debebunt: compofitio diffimulata . . quidem;fed tamen quamiucundiflima: figurz non illa poetice, & contra ratione loquédi authoritate veterü receptz. Nam debet efle quampuriffimus fermo, & qui varietate tzxdium effugiat, & mutationibus animü le- «ompofiie- uet:zne in eundem cafum, fimilem«pofitioné, pares elo cutionü tractus incidamus. Caret enim cateris lenoci- niis expofitio,& nifi cómendetur hac venuftate, iaceat neceffe eft. Nec in vlla parte intétior eft iudex:eóq; ni- hil re&tedictü perit. Przterea;nefcio quomodo, etiam credit facilius,quz audienti iucindalant yo NE LIB. IIIL ig ad fidem ducitur. Vbi vero maior rcs erit, &«atrocia in- "strecorin- I uidiofe,& triftia miferabiliter dicere licebit:nó vt con- fumátur affe&us, fed vt velut primis lineis defignétur: vt plane qualis futura fit imago ret , flatim appareat. Ne fentétia quidé velut fatigat intentione ftomachü iudicis reficere diffuaferim; maxime quidem breui in- ofa; teriecta,qualis eft illa, Fecerüt ferui Milonis,quod fuos Pro Milone - quifqueferuos in re tali facere voluiffet.Interim paulo liberiore;qualis eft illa, Nubit genero focrus,nullis au- ProClent. fpiciis,nullis authoribus, funeftis ominibusomnium. Quod quü fit fa&um iis quoq; téporibus , quibus om- nis ad vtilitaté potiusquàm ad offentationé coponeba- türoratio,& erát adhuc feueriora iudicia: quanto nüc faciendü magis, quum in ipfa capitis aut fortunarum pericula irrupit voluptas:Cui homináü defyderio qua- tum dari debeat;alio loco dicá.Interim aliquid indul- gendum effe confiteor. Multü confert adiecta veris cre dibilis rerum imago;quz velut in rem prafenté perdu cere audientes videtur:qualis eft illa M.Czlii in Anto- nium defcriptio;Nang ipfum offendát temulento fo- pore profligatum,totis pracordiis ftertenté,ru&tuofos , fpiritusgeminare:praclaráfg; contubernales ab omni- bus fpondis tranfuerfas incubare;& reliquas circüiace- rc paffim:quz tum exanimatz terrore, hoftium aduen tu percepto excitare Antoniü conabantur:nomen in- clamabant: fruftra ceruicibus tollebant : blandius alia adaurem inuocabat, vehementius etiam nonnulla fe- riebat.Q uarü quum omnium vocem ta&umq; nofci- taret;proximz cuiufque collum amplexu petebat:nec dormire excitatus, necvigilare ebriuspoterat:fed Íemi- Íomno fopore inter manusCéturionü cócubinarüm- que iaGabatur.Nihil his neg; credibilius fingi; neq; ve- ementius exprobrari,neq; manifeftius oftendi poteft, ( o.liii. 116 M FAFP.QVIN TIL INSTI T. ORAT. Ne illud quidem prateribo,quantam afferat fidem ex- Authoritss di pofitioninarrantis authoritas: quam mereri debemus "uda A anteomnia quidem vita, fed & ipfo genere orationis. Quod quo fuerit grauius,fanctius,hoc plus habeat ne- Arsnon of effe eft in affirmando quoq; ponderis.Effugiéda igitur UH. ^ inhacprzcipue parte omnis calliditatisfufpicio (neg; ^'^ enim fevíquá cuftodit magis iudex) nihil videatur f- &um,nihilfollicitum: omnia potius à caufa,quàm ab. oratore profecta credátur. Sed hoc pati nó poffumus, & perire artem putamus, nifiappareat: quum definat. ars effe;fi apparet.Pendemus ex laude;atq; hanc laboris noftri ducimus fummá. Ita quz circunflantibus ofté-. Repirim* tare volumus, iudicibus prodimus. Eft & quxdam re- | petita narratio, quz àv; dicitur;fane res declama- toria magis quàm forenfis: ideo reperta;vt quia narra- tio breuis effe debet, fufrus & ornatius res poffet expo- ni: quod fit vel inuidiz gratia, vel miferationis. Id raro faciendum iudico;neque fic vnquam, vt totus ordo tc- petatur.licet enim per partes idem confequi. Cxterüm qui vti àigwyiee volet,narrationis rem loco ftringat, & . . contétus indicare quid fa&ü fit, quo fit modo factum, Naraiens pleniusfe loco fuo expofiturü effe promittat. Initium narrationis quidam vtiq; faciendum à perfona putant: eamg; fi noflra fit,ornandam: fi aliena, infamandá fta- tim. Hoc fané frequentiffimum eft, quia perfonz funt inter quas litigatur.Sed hz quoq; interim cü fuis acci- ProClen.. dentibus ponédz,quum id profuturü eft:vt, A. Cluen- tius Habitus fuit pater huiufce, Iudices, homo,non fo- lum municipii Larinatis,ex quo erat, fed etiam regio- nis illus, & vicinitatis, virtute, exiftimatione, nobili- Prolig. tate facile princeps. Interim fine his: vt,Q . Ligarius quü effet. Frequenter vero & à reficut pro Tullio Ci- céro, Fundum habet in agro Tigurino M. Tullius pa- LIE. .LLIE us ternum.Demofthenes pro Ctefiphonte, $52? qouxixz evsdrroe mius. De fine narrationis cu m hiíscontétio eft, Narrationis qui perduci expofitionem volüt có, vnde quaflio ori- tur.His rebus ita geftis, P.Dolabella Prator interdixit, Pro A.cc- vt eft cófuetudo,de vi hominibus armatis, fine vlla ex- ^^ ceptione:tantum,vt vnde deieciffet, reftitueret . refti- tüiffe fe dixit. fponfio fada eft . hac defponfione vobis iudicandum eft. ' Id à petitore femper fieri poteft;à de- fenfore non femper. isi is sc De egreffiones 5 (CARO CIIDO C» b1NE ipfo narrationem fequitur confirmatio. 7 Probanda funt enim. quz propter hoc expofui- mus.Sed priufquam ingrediar hanc parté, pauca mihi de quoründá opinione dicenda funt.Plerifq; moris eft, prolato rerum ordine protinus vtig; in aliqué letum - atq; plaufibilem locum quammaxime poffint fauora- biliter excurrere. Quod quidem natum ab oftentatio- ne declamatoria, iam nin venit, poftquam agere caufas nó ad vtilitatem litigatorü , fed ad patronorum iactationem repertum eft:ne fi preffz illi(qualis fzpius defyderatur) narrationis gracilitati conitidta argumen torum pugnacitas fuerit , dilatis diutius dicendi volu- ptatibus oratio refrigefcat.In quo vitiü illud eft,quod Íine difcrimine caufarum atq; vtilitatis, hoc, tanquam femper expediat;aut etiam neceffe fit, faciunt: eoq; de- fümptas ex his partibus, quarum alius erat locus, fen- tentias in hanc congerüt, vt plurimá aut iterum dicen da fint,aut quia alieno loco dicta funt;dici fuo no pof- fint. Ego auté confiteor hoc expatiandi genus nó mo- do narrationi quidem,fed etiam quzftionibus vel vni- uerfis, ve] interim fingulis opportune poffe fubiungi quum res poftulat;aut certe permittit: atq; €o vel ma- xime illufirari ornaríq; orationem ,fed ficoharet & fe- *conatut, *ctíi *exordii, n8 — M.FAB QVINTIL INSTIT. ORAT. quitur,non fi per vimscuneatur;& quz natura iuncta erant, diftrahit. Nihil enim tam eftconfequens; quàm marrationi probatio: * nifi excurfus ille, vel quafi finis narrationis,vel quafi initium probationis eft. Erit ergo illi nonnunquam locus, vt fi expofitio circa finé atrox fuérit,perfequamur eam velut erüumpéte protinus in- dignatione. Quod tamen ita fieri oportebit, fi res dubi tatione nó habebit:alioqui prius eft, quod obiicias,ve- rum efficere, quàm magnü, quia criminis inuidia pto reo eft priufquam probatur. Difficillima eft enim gra uiffimi cuiuíq;fceleris fides.Idé fieri non inutiliter po- teft,vt fi merita in aduerfariá aliqua expofueris, in in- gratum inueharis:aut fi varietatem criminum narra- tione demonftraueris, quantum ab ea periculü inten- tetur,oftédas.Verum hzc breuiter omnia.Iudex enim ordine audito feftinat ad probationé,& quamprimum certus effefententiz cupit. Preterea cauendum eft, ne ipfa cxpofitio vanícat , auerfis in aliud animis, & ina- ni mora fatigatis. Sed vt non femper eft neceffaria poft narrationem illa procurfio: ita frequenter vtilis ante quaftionem praparatio, vtique fi prima fpecie minus erit fauorabilis;filegem afperam tuebimur,aut poenas rias actiones inferemus. Eft hic locus velut fequentis «exordium, ad conciliandü probationibus noftris iudi cem.Q uod liberius hic, & vehemétius fieri poteft;quia iudici iam nota caufa eft. His igitur velut fomentis; fi- quid erit afperum,przmolliemus,quo facilius auresiu dicum,quz poft dicturi erimus, admittant, ne ius no- ftrum oderint. Nihil enim facile perfuadetur inuitis. Quo loco tamen iudicis quoq; nofcéda natura eft;iuri magis an zquo fit appofitus. Proinde enim magis aut minus erit hoc neceffarium. Caterüm res eade, & poft quzftionem perorationis vice fungitur. Hanc partem 11B, IIIL. iU EET woxtx&umy Graci vocát, Latini egreffum, vel egreffione. "Sed hz funt plures; vt dixi, qux per totá caufam varios habent excurfus:vt laus hominü locorámg;,vt defcri- ptio regionum;expofitio quarundá rerum non folum geftarum,fed etiam fabulofarum.Q uo ex genere eft in orationibus contra Verrem cópofitis;Siciliz laus, Pto- Aaione 4, ferpinz raptus, proL. Cornelio popularis illa virtutum &*- Cn.Pompeii cómemoratio.in quá ille diuinus orator, velut nomine ipfo ducis curfus dicendi teneretur, ab- rupto quem inchoauerat fermone diuertit actutum. wosxeans cít(vt mea quidem fert opinio)alienz rei,fed ad vtilitaté caufz pertinétis, extra ordinem procurrens tráctatio.Quapropter nó video ctir hic ei potiffimum locum affignent,qui rerum ordinem fequitur:nó ma- gis quàm illud,cur hoc ita demum proprium putent, fialiquid in digreffu fit exponédum , quum tot modis à re&o itinere declinet oratio. Nam quicquid dicitur prater illas quinque (quas fecimus) partes egreífio eft, indignatio, miferatio,inuidia;conuitit,excufatio,con ciliatio, nialedi&orum refutatio: fimilia his, quz non funtin quzftione,omnis amplificatio, minutio,omne affectus genus: atqueea maxime iucüdam & ornatam faciunt orationem, de luxuria, de auatitia, de religio- ne,de officiis,quz quum fint argumentis fubiecta fimi lium rerum, quia cohzrent, egredi non videntur. Sed plurima funt,quz rebus nihil fecum cohzrentibusin- feruntur,quibus iudex reficitur,admonetur,placatur, | rogatur, laudatur. Innumerabilia funt hzc, quorum aliaficut praparata afferimus,quxdam ex occafione vel nece(fitate dicimus, fiquid nobis agentibus noui acci- It; interpellatio,interuentus alicuius,tumultus. Vn- € Ciceroni quoq; in prooemio,quum diceret pro Mi- ' lone, digredi fuit neceffe, vt ipfa oratiuncula qua vfus xo M. FAB. QV INTIL INSTIT. ORAT. cft; patet. Poterit autempaulo longius exire, qui pra- parat aliquid ante quxftionem,& qui finite probationi velut commédationem adicit. At qui ex media erum- pit;cito ad id redire debet, vnde diucrtit......— ji Dc propofitione. VOU TeAPS C THER, SA S YN'rqui narrationi propofition&fübiungant,tan- 9 quam partem iudicialis materiz : cui opinioni re- fpondimus.Mihi autem propofitio videtur omnis,có- firmationis initium: quod non modo in: oftendenda quzftione principali,fed nonnüquam etiam in fingu- lis argumentis poni folet, maximéq; in his quz &954agi- ... ueri Vocantur.Sed nunc de priore loquimur. Ea non D rac femper vti neceffe cft. Aliquádo enim fine propofitio- lc — nequoquefatis manifeftü eft quid in quzftione verfe- tur: vtiq ft natratioibi finern habet, vbi initium qua- ftio:adco vt aliquando fubiügatur expofitioni,qua fo- let in argumétis effe fumma colle&tio.Hac ficut expo- fui;ita gefta funt; Tudices:infidiator fuperatus, vi victa vis,vel potius oppteffa virtute audacia eft. Sed nónun- quam valde vtilis eft;przcipué vbi res defendi non po- queam teft, & dexfinequaritur: vt pro co qui pecuniam príua | tam detemplo fuftulit, facrilegii agitur. De facrilegio cognofcitis, vt iudex intelligat id vnum effe officii fui, quarerean id quod obiicitur, facrilegium fit. Item in caufis obícuris acmultiplicibus. Necfemper propter hoc folum;vt fit caufa lucidior,fed aliquando etiam vt. magis moueat. Mouet aüté,fi protinus fubtexátur ali- qua quz ptofint. Lex aperte Ícripta eft, vt peregrinus qui murum aícéderit, morte mulé&tétur. Peregrinü te cfle certum eft: quin afcenderis murum;nó quaritur: quid fuperefl;nifi vt te pünirioporteat? Hzc enim pro pofitio confeffioniem aduerfarii premit, & quodammo do iudicádi morari tollit: nec indicat quzítionem, fec LIE: ITIN L | 221 adituat.Sunt autem propofitiones & fimplices,& du- plices,vel multiplices. Quod accidit nó vno modo. nà & plura crimina iunguntur: vt quum Socrates accu-.- fatus eft quod corrumperet iuuentuté,& nouasfuper- (Litiones induceret. Et fingula ex pluribus colligütur:. vtquü legatio male gefta obiicitur AEfchini,quod mé titus fit,quod nihil ex mandatis fecerit, quod moratus fit,quod muncra acceperit. xRecufatio quoque plures "Refutatio interim propofitiones habet : vt contra petitorem pe- cuniz, Male petis : procuratori enim tibi effe non li- cuit:fed nec illi cuius nominelitigas, habere procura- torem: fed neq; es hares eius à quo accepifle mutuum dicor:nec ipfi debui. Multiplicari hz in quantunlibet poffunt,fed rem oftendiffe fatis eft. Hz f1 ponantur fin gulz fubic&tis probationibus,plures erunt propofitio- *ines:fi coniungantur, in partitionem cadüt. Eft & nu- da propofitio,qualis fere in coiecturalibus, Czdisago, | furtum obiicio. Eft ratione fubiecta : vt, Maieftatem . minuit Caius Cornelius: nam codicem Tribunufple- bisipfe pro concione legit. Prater hac vtimur propofi tione áut noftra, vt, Adulterium obiicio. aut aduerfa- rii,vt,Adulterii mecum agitur.aut communi,vt, Inter me & aduerfarium quaftio eft , vter fit inteftato pro- pior.Nonnunquam diuerfas quoq; coniungimus, Ego hoc dico,aduerfarius hoc.Habet interim vim propofi- tionis,etiam fi perfe non eft propofitio:vt quum expo fitorerum ordine;fuübiicimus,De his cognofcitis.vt fit hzc commonitio iudicis, quofe ad quzftionem acrius intendat, & quodam velut ta&u excitatus finé effe nar tationis,& initium probationis intelligat, & nobis con Imationem ingredientibus, ipfe quoque quodammo nouum audiendi fumat exordium. om M. FAB, QVINTIL. INSTIT. ORAT. -. De Partitione. 2 CAP, Ye. sona. D Ax T1 T10 cftnoftrarü aut aduerfarii propofitio- dum,qundo À numy,aut vtrarunque ordine collata enumeratio- E Hac quidam vtendü femper putát,quod & ea fiat cau-- fa lucidior,& iudex intentior ac docilior, fi fcierit & de quo dicimus , & dequo dicturi pofteafumus. Rurfus quidam periculofum id oratori arbitrantur, duabus ex caufis,quod nonnüquam excidere foleant quz promi- fimus,& fiqua in partiendo przterierimus, occurrere. Quod quidem nemini accidit;nifi qui plané vel nullo fuerit ingenio , vel ad agendum nihil cogitati przme- ditatíq; detulerit. Alioqui quz tam manifefta & lucida eft ratio,quàm re&tz partitionis'Sequitur enim natu- ram ducem; adco vt memoriz id maxim fit auxilii, Hec vest via dicendi non decedere. Quapropter ne illos quidem thorad Herc. : R ier 1 : num. probaucrim;qui partitionem vetant vltrà treis propo- fitiones extendere.Qua fine dubio fi nimiumfit mul- tiplex, fugiet memoriam iudicis, & turbabit intentio- nem.Hoc tamen numero velut lege non eft alliganda, quum poffit caufa plures defyderare. Alia funt magis propter quz partitione non femper fit vtendá.Primü, quia pleraque gratiora funt, fi inuenta fubitó, nec do- mo allata, fed inter dicedum ex re ipfa nata videantur. "Vnde illa non iniucunda fchemata,Pené excidit mihi: &,Fugerat me:&, Recte admonces.Propofitis enim pro . bationibus, omnis in reliquü gratia nouitatis pracer- pitur. Interim vero etiam fallendus eft iudex, & variis artibusfubeundus: vt aliud agi, quàm quod petimus, . putet.Nam eft nonnunquá dura propofitioquam iu- dex fi prouidet,no aliter reformidat,quàm qui ferrum medici,antequá curetur,afpexit. At fire non anté pro- pofita,fecurü, ac nulla denütiatione in fe conuerfum, intrarit oratio, efficiet quod promittenti non crederes | LIB IIIL. T" tur.Interim refugienda non modo diftin&io quzftio- num eft,fed omnino tractatio: affectibus perturbádus, & ab intentione auferendus auditor.Non enim folum oratoris eft docere;fed plus eloquen tia circa mouendü valet; Cui tei contraria eft maxime tenuis illa;& fcru- pulofein partesíe&a: diuifionis diligétia , eo tempore; -quo*cognofcenti iudicium conamur auferre. Q uid, "eognofcendi quod interim quz perfe leuia funt & infirma,turba va leniIdeóque congeréda funt potius, & velut eruptio- ne pugnandum: quod tamen rarü effe debet, & ex ne- ceffitate demum,quü ipfum hoc,quod diffimile ratio- ni cft,cocgerit ratio. Prater hac in omni partitione eft vtique aliquid potentiflimum, quod quum audiuit iu dex,catera tanquam fuperuacuagrauari folet. Itaque fa pluravelobiicienda funt,vel diluéda,& vtilis & 1ucun da partitio eft, vt quid quag; de re dicturi fumus, ordi- neappareat. At fi vnum crimen varie defenderimus,;fu peruacua: vt fi ita partiamur,Dicam non tale effe hüc quem tueor, vt in o credibile videri poflit homicidiü: dicam occidendi caufam hüic non fuiffe:dicam hüc co tempore quo occifus eft homo,trans mare fuifle, Om- nía quz antequam id quod vltimá eft, «exequeris; ina *exequri» nia videri neceffe eft. Feftinat enim iudex ad idqu odpo tentiffimum eft;&velut obligatum promiflo patronti, fi cft patientior,tacitus appellat:fi vel occupatus; vel in aliqua poteftate, vel etiá fic moribus compofitus,cum conuitio efflagitat. Itaq; non defuerunt qui Ciceronis illam pro Cluentio partitione improbarent,qua fedi- - &urum effe promifit primüm , neminem maioribus criminibus, grauioribus teftibus iniudiciü vocatum; quàm Oppianicu m: dei nde,prziudicia effe facta ab his ipfis iudicibus,à quibus condemnatus fit:poftremo,iu | dicium pecunia tentatum noh à Cluentio, fed contra sp M. FAB-QVINTIL INSTIT. ORAT. Cluentium:quia fi probari poffet quod eft terti&nihil neceffe fuerit dicere priora. Rurfus nemo tam erit aut iniuftusaut ftultus,quin eü fateatur optime pro Mu- rena effe partitum;Intelligo Iudices treis totius accufa tionis partes fuiffe,& carum vnam in reprehéfione vi- tz,alteram in contentione dignitatis,tertiam in crimi nibus ambitus effe verfatam, Nam fic & oftendit luci- diffimé caufam, & nihil fcit altero fuperuacutm. De illo quoq; genere defenfionis plerique dubitant: Si oc- - cidi;re&é feci:fed nó occidi. quo enim prius pertinere, fifequensfirmum fitshzc inuicem obflare, & vtroque vtentibus,in neutro haberi fidem. Q uod fane in parte vetü eft;& illo fequenti(fi modo indubitabile fit) folo vtendum.At fiquid in eo quod cft fortius, timebimus, vtraque probatione nitemur. Alius enim alio moueri folét:& qui fatum putauit, iuftum credere poteft:qui tanquam iufto non moucbitur,fa&um fortaffe nó cre det.Vt certa manus vno telo poffit effe contéta,incertz plura fpargenda funt,vt fit &fortunz locus.Egregie ve ro Cicero pro Milone infidiatoré primo Clodiü often dit:tum addit ex abundanti, etiá fi id non fuiffet; talem tamen ciuem cum fumma virtute interfe&toris & glo ria necari potuille. Nec illum tamen ordinem, de quo prius dixi,damnauerim:quia quzdam etiam fi fint du ra,in id tamen valent, vt ea molliant quz fequuntur. Neque omnino finc ratione cft id quod vulgo dicitur, Iniquum petendü,vt zxquum feras.Q uod tamé nemo fic accipiat, vt omnia credat audenda. Rede enim Gtz- Non tentáda cj przcipiunt, Non tentanda quz effici omnino nó p PM funt.Sed quoties hac,de qua loquor, duplici defenfio- ne vtemur,id laborandá efl,vt in illam partem Íequé- tem fides ex priore ducatur.Poteít enim videri,qui tü- : to etiam confeffurus fuitmentiendi caufam in negan. | CLCUETIB ODEDT ; ^ aM do non habete : & illud vtig; faciendum eft, vt quoties fufpicabimur à iudice aliam probationem defyderari, quàm de qua loquimur,promittamus nos plené,&fta tim de cofatis efle fa&turos:pracipueq; fi de pudore agi tur.Frequenter autem accidit, vt caufa parüi verecun- da, iure tuta fit:de quo ne inuiti iudices audiant,& ad- uerfi frequentius funt admonédi,fecuturam defenfio- nem probitatis ac dignitatis: expecdtent paulum, & agi ordine finant.Q uzdam interim nos &inuitis litigato- ribus fimulandü eft dicere: quod Cicero pro Cluentio facit circa iudiciariá lege. Nonnüquam quafi interpel- lemur ab his fubfiftere. Sape aduertenda ad ipfos ora- tio.Hortandi,vt finant nos vti noftro cófilio.Ita furre- petur animo iudicis , & dum fperat probationé pudo- ris,afperioribus illis minus repugnabit. Quz qu& rece perit,etià verecundiz defenfioni facilior erit.Sic vtraq; res inuicem iuuabit,erítque iüdex circa ius noftrü fpe modcftizattentior, circa modeftiam iuris probatione procliuior.Sed vt non femper neceffaria,ac etia fuper-. uacua partitio cft : ita opportune adhibita plurimum Pantionis orationi lucis & gtatiz confert. Neque enim folum id ?Porne efficit,vt clariora fant quz dicütur, rebus velut ex tur- dius. ba extractis,& in confpectu iudicum pofitis: fed reficit quoque audientem certo fingulari partium fine, non aliter quàm facientibus iter, multü detrahunt fatiga- tionis,notata in fcriptis lapidibusfpatia.Nà & exhaufti laboris noffe méfurà voluptati eft, & hortatur ad reli- qua fortius exequeda,ícire quantü fuperfit.Nihil enim lógüm videri neceffe eft, in quo quid vltimá fit, certü cft. Nec immerito multü ex diligentia partiendi tulit laudis Q. Hortéftus: cuius tamen diuifionem in digi- Pro Quintio, tos didu&tam,nonnüquam Cicero leuiter eludit.Nam iQ Cede €ftcertus eius modus, & euitáda vt quz maxime,con- pa. e6 o7 MFABR QYINTLIL INSTIT.ORAT ^ cifanimiü & velut articulofa partitio. Nam & autho- ritati plurimum detrahunt minuta illa,nec iam mem brafelfrufta: & huiusgloriz cupidi, quo fubtilius & copiofius diuififfe videantur, & fuperuacuaaffumunt, & quz natura fingularia funt, fecát: nec tam plura fa- ciunt, quam minora: deinde quum fecerüt mille par- ticulas,in eandem incidunt obícuritaté, contra quam "Dif. ^ partitio inuenta eft. «Diuifa & fimplex p ropofitio quoties vtiliter adhiberi poteft , primum debet efle a-. perta, atqui lucida, (nam quid fit turpius, quàm id effe obfcurum ipfum, quod in eum folum adhibetur vfü; nefintcatera obfcura?) tum breuis, nec vllo fuperua- "de quo |. cuoonerata verbo. Non enim x qu id dicamus, fed de quo dicturi fimus, oftendimus. Obtinendáü etiam, ne- quid in ea defit, nequid fuperht. Supereft autem fic fe- ré,cum aut in fpecies partimur;quod in genera partiri fit fatis:aut genere pofito,fubiicitur fpecies: vt,Dicam clcxwde virtute,iuftitia,continctia:quum iu/ticia atque có- Partidofuer tinentia virtutis fint fpecies. Partitio proponit quid fit *".. . dequoconueniat, quid. de quo ambigatur. In co quod conuenit,quid aduerfarius fateatur, quid nos. In eo de quo ambigitur, quz dicturi fimus, que noftrz propo- fitiones, qux partis aduerfz. Turpiflimum vero cft,nó co ordine exequi, quo quicque propofueris. M. Fabii Quintiliani DE INSTITYTIONE ORATORIA LIBER V. PROEMIY M. vravwT & clari quidé authores, quibus —. folüvideretur oratorisofficiü, docere. Nà- r — que & affc&us duplici ratione excludédos putabát:primüm,quia vitium eflet omnis animi perturbatio: deinde, quiaiudicemà. — 4 ^x LIB. V- t veritate depelli mifericordia,vel ira, fimilibüfque,non. oporteret: & voluptate audientiü petere, cum vincédi tátum gratia diceretur,non modo genti fuperuacu(i, fed vix etiam viro dignü arbitrabátur. Plures vero qui nec ab illisfine dubio partibus rationé orandi fümoue rent, hoctamé propriü atque pracipuü crederét opus, fua cófirmare,& quz cx aduerío proponerétur, refuta- re, Vtrücunq; eft(nec enim hoc loco meam interpono fententiá)hic erit liber illorü opinione maxime necef- - farius, quo toto hacfola tra&antur, quibus fanc & ca | funt,exequamur. quz de iudicialibus caufis iam dicta funt,feruiunt. Nà neq; prooemii neque narrationis eft alius víus,quàm vt iudicé praparét: & flatus nofle: atq; ea de quibus fuprà fcripfimus, intueri fuperuacuü foret,nifi ad h&c perue niremus.Deniq exquinque quas iudicialis materia fe- cimus partibus, quacüque alia poteft aliquádo neceffa- ria caufz nó cffe: lis nulla eft,cui probatione opus non fit. Eius pracepta fic optime diuifuri videmur; vt prius in cómune qux ad omnes quxítioncs pertinent;often- damus: deinde quz in quoque caufz genere propria De probationum diuifione C. A P, T. ! ZA prima quide illa partitio ab Ariftotele tradita, : cofenfü feréomniü meruit, alias effe probationes quas extra dicédi rationem acciperet orator , alias quas ex caufa traheret ipfe, & quodámodo gigneret. Ideoq; il las ése, id eft inartificiales, has trowss, id eft artificiales vocauerüt.Ex illo priore genere funt prziudicia,rumo 1es,torméta; tabula, iufiurand(i, teftes: in quibus pars maxima cótentionü forenfiü;cófiftit. Sed vt ipla per Íc Car&t arte: itafümis eloquentiz viribus & alleuáda für — plerüque,& refelléda. Quare mihi videtur magnopere - damnandi,qui totü hoc genusà praceptis remouerüt, pi. [Document text truncated for crawler view.]