Cypriani monachi cisterciensis... Commentarius in Psalmum XXXVIII ..

FSEc' %-l *<* ‘Vi JB «k •• ^i >’>i - • *v AV’ nns aw A monachi cister- CIENSISilNSTITVTI. D. BERNARDI» DIVINAE 1EGIS INTERPRB' win Complutenfi acadcmia ,Commentarius, in Pfalmum• xxxviii. tedefi*indicio omniafubtnijjafuntoi c o Hp i vti> Ex officina Ioannis Bncarij, ij $*VlRO CLARISSI-^ MO atrve ornatissimo dominoD.MartinoGodoiLoai fa Decano Siguntino Petrus Fotidonius -; S. P. D.- § s ILLA ME VM ANIMVM diu fufpefum tenuit cogitatio, vir clariff. eamque libenter, ad te {oleo faepe deferre :qui fiat vc magno 8c excellenti ingemo, fingulariq; doctrina viri,(uas vigilias atque ingeniorumonimenta,in lucem edere tantopere reformident: i] verd contra,quibus non tam maturu iudicium eft,quicquid domi, vel per ludum excogitarunt, praecipiti temeritate ,&inani quoda mftudio gloria:, illud ftatim hominu iudicijs committant: nihilque illorum acres reprehefiones vereatur. Huius rei caufam di ligeter inuefligati.illa fuccurritJjs nimirum fuos partus (quod de Poetis Plato dicere eft folitus) vehemeter placere: moleftaqillam Ainouem .r >v' x ZVISTOL.A 'nouc annorumora perpeti no pofle, quin 3 lico Tuorum laborum gloriola viri perfruaa tur*Illis vero fummopere Tuos di fplicereconatus,quibus nihil nifi perfe&u placere por teft.femperq; aliquid fcriptis Tuis,vel adcfle, qupd refecari potuerit,vel deeile *quod erat neceflarium fufpicatur. Multa poiTem &an tiqtiorum,&noftrorum hominum exempla proferre:qui licet propter incredibile fapien tiam hominibus edent admirationi,diuinas Tuas cogitationes ,pofteritatis iudicia reformidantes,literis mandare noluerunt .MuU tosq^ libros ervojvujuouf paflim reperias, eruditione plenos atque do&rina :in quibus cu do&iflimi homines multa Tapientcr accurateq; dixider,fu£s nominibus(i!Iud quod mo dd dicebamus veriti) pepercerunt. Et nc in re aperta ,atqj tcftata txeplis vtamurloge re petitis,id in tuo Cypriano vir clarid.eognof cere pottiifti .Cuius cum diuinum ingenid, rfmgularis doftrina ,adidua in diuinis literis exercitatio,magna nobis adiumenta, ad ingrediendam diuinammfcripturarutn viam, ‘polii cerentur,illum hactenus,qui c^eterosfa pientiffimos viros timor,retardauit.Saepe ego illius in vtrunque teftamentum Comme taria,fumma cum voluptate perlcgi.& Tapic tiffimos KVKCVVjtTO%l<A. j tifiimos diuini hominis labores Tum admiraius: doluique vehementer diuinarum legum ftudiofos,pr«fidijs tam ncccflarijs tadiu caruiffc »Et cum nihil Et ,quodamoie, ftudio,& beneuolcntia>obtineri non poffir> flevere tamen illius animum ,aut eo dedu-* cere non potui,ne rem tantam ftudiofis hominibusinuideret .Sed tandem honeflaS* officicfa ,vt mihi videbatur,vt fibi vero ,8c molsfta& importuna mea flagitatione vi- 6lus cfl: fcd tamen ego moleftum atque parum officiofum videri, communis boni cupiditate neglexi •Solumque lucubrationes has in praefentem Pfalmutn fuccifiuis lioris «ditas extorfi :quibus diuinte legis cultores intelliget,traditam fibi cfTc rationem,ad inucftiganda diuins fapiemits confilia ,&ad ceteros plalmos pro dignitate tra&ados.Ne qucdiuillamccuraretnorataeft ,ad quem potiffimum has dodiflimi hominis vigilias miterem cum tu nobis primus occurreres, vir ciarifT.qui nunquam animo noftro excidis. Etenim «quum cft,tui memoriam animo poftro,fefu,mete,cogitatione,perpetuo ede defixa,in quo vno diuina bonitas,noftra oia {ludia, noftrascg ratioes voluit effe collo catas .Sentio plane ,quo animo atque vultu A$iis ,VXQLO GFS . 4o :multi graiuif. homines, fapicntijflf; viri, copiofa nobilitas,quin &quod mirari fajpe foleo,confefti iam arate fcnes,baculis innixi,fuis fedibus ad cum audiendum excitatur partimvt germanum diuinarum feripturarum fenfum deprehedanr,quemille fumma ftudioinucftigare contendit ,parti mvt eius fapientia cu fumma eloquentia coiun&a per fruatur. Quid plura? emortuis credas Athe nicnfem illum Periclem excitatum, aut Her cule Gallicum, qui inicdis fuauiifimis cathe nis hominum auribus,illos trahet (ponte fequetes: &eu eius gymnafium tanta do&ifft moruhominu multitudine conftipatum vi deris, illud maiori quodam iure Acw>artor. tTyzrov appellari pofle iudicabis ,quam illa praclara Ifocratis domu, in qua veluti in co munequoddaomniu difciplinaru emporiu, Vniuerla Gr^cia colluebat.Tu verd caudide Ie£tor,cum Injc do&iffima cpmentarfa perlegeris ,&fapientiff. hominis diligentia in eruendis feripturae diuinae fenfis,in exprime da vi,proprictate% fermonis,qu$ vna res ve hemerer eft illius interpretationi neceflaria, propterea qudd lingulis verbis nonnunqua magnainuoluantur diuina: fapientise conlilia,euinta cxiguqopereta variam omnigenamque a c?110 1.6 ars. 7 tiab;le£tion£ ,& veluti ex oirmibtls artibus coileaa eruditionis diuite luppelleailc >ctf placidfietia atq; lenirer fluente decurfum orationis fueris contfplatus :ihtclliges plane haec omnia fine omniu bonaru artiu cognitione,totiusq; antiquitatis atq;aliarum mu! taru reru praefidio prqftari minime potuifle* Etcum difficilia atq; falebrofa loca tanta facilitate ftipfrara,& propheticu fpiritum ver boruinuolucris delitdcenrem,omniu oculis expolitu videris,diuinu vate Dauide,noftru Cyprianu non interpretem modo fcd quafi cofilioru focium atq; comite habuiffc iurabis. Etquauis ex hoc exiguo opufculo di uinu hominis ingeniti,atq; ex ijs veluti vmbris clarillimi viri exprdla imagine poffes deprehendere,non tam volumus te hoc ope re c6rentu,<| ere&u fpe maiorum reru, quas ille iam in luce aedere parat >quse magnum fi tu Iume facris voluminibus allaturae. Expc flabis cm Cometaria in Nahu propheta ,in Math^u,in CaticuSalorn6is,expe£labiseria de opificio mudi libros tres, de fymbolis Mofaicis opus plane diuin u>ad aperiedos re coditiores diumaru fcripturanl fotes. Qiite qde opa faflaru literaru fludiofi velim face quada aut lapadamanitv' circuferat qveteri *.inftru» :Ef ISTO LA\K inftrumcnti denfiffitnas tenebras,obfcuriffi mos maeandros, atq; flexuofos labyrinthos; fine vlla offenfione peragrare poflint.Adiecimus etiam in tuam gratiam ,commentaria in Pralmu.130.0lim Louanij excufla ,fed multis erroribus deprauata .fed vt iam tandem ad noftrumpenfum mentem atqjfermone conuertamus, hoc eft, ad explicanda huius Pfalmi titulum ,nam argumentu ipfo ftatim comentarij veftibulo explicatur, vt nihil fit quod le&ore curiofum remoretur. Cum diuerfis animorum vulneribus ,diuer fos etiam Pfalmos Regius Pfalmogrophus, vel diuinus potius fpiritus,quafi antidotuali quodadhibuifTetthunc vero pnefentem, co firmandis hominumanimis,pnefertim in re bus aduerfis,& in indignatione,qua; eft inimica confilij,& coercenda; lingua; temeritati deftinauit.Cuius Pfalmi lefitio, ad fubfti nendum omne fortuna; impetum, atque ad firmandum animum contra omnia malord tela,&linguam cohibedam fummopere eft viro Chriltiano neceflaria.Pfalmi vero titulus eft prtetermiftaSeptuaginta interpretum tralatione.Vi&orilditbum caticum Dauid. Etenim ex quatuor ledifllmis cantoribus, Afaph,Hema,Echam,Idythum,& innocer* ( nrncw % tiavit*praeftantibus,& diuino afflatis fpiritu, quos Regius vates elegerat,ad canendos Plalmos afe domi compofitos di£tate Deo; praefente PfalmutnVl&ori Idythum,hoc eft luprcmae voci ex ijs cantoribus quibus prae— eratldythtim canendum tradidit. Idythum vero,tranfiliens eos interpretatur .Quoetia nomine admonemur noftrae defidiae,ne nihil fit quod nos non admoneat ,latent enim lingulis non folum verbis fed apicibus praecepta bene viuendi. quemadmodum enim Plalmi quidam appellantur g^h avaHcxS^Zv quod veluti gradibus quibufdam in fempiternas illas coelorum fedes afcendendum fit: ita tranfiliens eos,nos docet oportere eu qui ad cceleftes properat domos,eos praetergrediatur,qui bladis &fiiauifiimis illecebris in terra detinentur, &eos qui delitiarutn culto res,voluptatuarchite£H, elifis omnibus virtutis neruis,fibariticam &fyracufanam vita immitantur:& tanquam libidinum ferui,ec voluptatum turpiflima mancipia, mifera vi tiorum leruiture premuntur ,&c tnollilTimis cogitationibus effoeminatur. Et eos potiffimumqui maledidis 8c conuitijs alioru virtutem innocentiamq; laceflunc. Et eos deni que qui luperbia,qui auaritia,qui ceteris fla- 'tis ~gitiorum j fl^OLOGVS. gitiorum generib9 ,velutifurijs agitantur’; qua/icaliginc quadam ,&tenebris peccatorum inuoluti vix poflent coelum intueri .Qui ergo non tanta prudentia valemus, Vtnos veluti Vlyftem illum Homericu Mi lierua perpetuo comittetur ,hisdiuiniscar minibus afluefcamus :ne procellofum hoc vitae pelagus ingrefii, Syrenum cantibus leuis fragiliscjj noftra cymba detineatur ifed illos^caeteraque huius pelagi monftra, fumma fecuritate pneterue£H,com- 4 plicatis velis,aeterna: foelicitatis portum teneamus* Vale. \ icuftodiam vias meas, vt no delinquam in lingua mea. PVmingrauem morbum, riculofam aegritudinem, propheta Dauidaliquando i feti illiuspacerbitate ,ejr impiorum hominum(cjuosflorere Videbat)feli citate3(ji vlla infcelerepoteflejfefce licita$)vehemeter offenderetur:mag nofludiopanque diligentiafe cohibebat. ne Verbu ahcjuocl temereeffuti deret. oguod aut excelletis Viri animo ejfet indignum,aut diurnis legibus aduerfum. ^Accedebatad huius rei indignitate &molefham (idquod grauwrempoterat concitare animi &pe- £xp<>»i- Regiu nci tur o> mentum iipiaimii i- COMMENT. IN offenfionem ,quod regem agroiatem imptf &nefarij quidam jrequen rnniferent3qui illum tanto odioprofequerenmr.vt eorum animos mole- Jla vatis ggritudo extolleret in Igtitia &fummamviri innocentiam,prop termorbi periculum &mat nem,fcelens& flagitij infimularet. Inter tam uaria itaque peccati incitamenta, incredibilem animi mode - nK"> rationem &temperantiamprgfenti carmine declarauit .Nam&quere laspias apud ludicem Deum exponit:&impiorum hominum impude tia &petulantia cotempta,fuppiex petit liberationem amorbo:quemfu isfcelenbus infliltum arbitrabatur: &artificio fafatis oratione diuina L FSJL. 38 i imploratmifericordiam:illiusq;poteflatem &bonitatem intuetur; de bue uarijs rebus:& adpietatem & relmonempertinentibus cimfiianu . homineerudit &inflruit .Priores ergo quatitor verfks 3acerbitate am miprophetici >&ajjefhts qospraei t«V«sh appellat: exponunt.Reliquis Amnibus,acerbitati huic molefhg praftarmjima remedia ad hibetur. icendi itaaverbo varie vtitur hebraa linguaCuiusqueVocisfignificatio latiuspatet, quamvt paucis d nobis comprahendipofiit,Illius tamen euidentiam ,ademenda arcana &myjleriaprimi huius verfculi expheammus.Iuuabitfane hic nofterlaboratum ad. expedieda diuerfa v .. •1(an- COMMENT. IN fandarumfcnpturarum loca :tum Vero maximeadinueflitandum g-er oo manum huius locifenfum .Hebreis {itaque 3diccrc3idem efl3guodcogi- tare, &deliberare, aut(latuere . Id quod/vanfs teslimoijs 3Velmediocri ter infacris literis exercitato,firmarefitpromptum.Alofies illefimlhfimus ,cum prodigium conjpiceretih monte Orebfibi oblatumfidumficeri ver faret oues,rubi viretis fcdicet , quem3citrafoliorumfrudumque cla demfiamma comprehenderat,eius rei nouitatefiupefalius ahguandiu defixusJletitjVtfdcra referthifloria, poflremo explorande reifiudio 3& cupiditate de tentus dixit.Nadam, &Videbo vifionem hanc magnam, quare PSAL. 38. 3 mare non comburatur rubus.dixit itaq; Mofesideslintrafe cogitabat , atque in huncmodumpenesfefatue bat. Vdd^&videbo. Geneseosprg terea cap.^.cumprimafemina, tue dapoCeritatisprincipium in lucem &Vitam emifijfet :Qainu propria linguafilium t Uauitjdiccns gitans3atque hacaltiori mentepertranans .Diurna Voluntati &am plitudini hoctantum beneficium tri buendum efl :quodfiliumgenui, in quemfies dilatandafobohs incumbat tfj tunturfrequenter tumJacri vates,tumfanfh euangelica eodem loquedi tropo.Efai.q. 1.legimus.No eflqui dicat,ideCcogitet ,confiliuq; i_A 3capi- uemfusceperatappe - hoceC,itafecum co- t COMMENT. IN gius propheta alio in loco dicebat Dixit iniuflusyvtdelinquatinfemt tipfo :non efl timordei ante oculos eius.In animum inquit induxit,con filiumque cepit impius3 [ed3de irriti do Deo3de violadis diuinis legibus} &Vtomnifie[celere &flagrno con taminaret .Quemadmoduenimai [uperiorem illam deliberationemfiliorum dei3omnis[equiturratio religionis &pietatis3ita &adcofulu tionem impiorum totius innocentu &jpbitatis di[olutio &interitus. , Eamque obrem3dpropheta adieflu arbitror3non efltimorDei ante ocii los eius.Isfam reieflo timore3 prafiu ' flisque Verecundia repagulis 3poti ‘ di[oluta &perdita d[lia3intrepi- 1 #‘V; de irr § I i * VFSAL. 38. ,7 de atque licenterpeccant .Sequitur fifi deindediter adpietatem gradus, is efi, Cuflodire vias,idefi cogitatus et (ludia interioris hominis .Sic quide fcriptura diuinafrequenter decreta &confilia omnia,tum iuflorum,tu Quidyt» impiorum hominum ,vias appellat. Quamuis non ignorem &negotia, ma. &opera ipfia externa, in terdu Vias appellari.Efiigitur nofiris cogitatis modusadhibendus ,efladhibendus ordo, componendiquefiunt &dirigendi ajfieflus,ea ratione, Vt nuqua dreflo &Virtute declinent.Atque , huicnegotio magnafiemperadhiben daefi diligentia ,exemplo vatis dici tis dixi* cuftodian uias meas, Ouorfium igitur fieflat tamfiolers •cura * COMMENT. IN cura atque diligentia,tamfirmapu terea deliberatio}aut quibus ex caufis eximius vates ita fecis fiatuebat , vias meas cu&odi&mJwceft colligam &retinebo mentis cogitatus} proprijsque ajfettibus modum impo nam fVt non delinquam in lingua mea.Sed nunquidgraueadeope riculum in omnem vita rationem in tentum arbitreris :nifitecumfiadulo fiatuas3mentisque viasj&oce fi cogitatus <& co filia cujlodias: vtlingm non delinquat ,&nefias aliquodedatf^Autadeofacile labiturlingua, Vt tam firmo prafidio diligentiqm cuflodia egeat ?Sed (quando libera fiunt cogitationes nofirae )finge ,lin* -'e. rua PSAL. 3$. i3S gud labaris aliquando, adeonegratus lingua lapfus cenfendus ejl. Vtjit tantopere fugiendus &pertimescendus fImmenfum quidem effet paucis colligere ,qua apudprophanosfcnptores: de cohibenda &moderanda lingua ,&filentij fruftu dicuntur .Quafunt ah illis&foluta oratione &adjlrilla ,numesikntij ris celebrata ac de cantata .JSlam f ru®M, , Menander, nihil vtiliusfilentioiudicabat ,cum dixit .OWv jthq^k? i .no conda t<ttj Lbaretespraterea cibiliut* linguam inprimis \>bique moderanda docet: &[dentium iuueni & fenifummum honorem conciliare . «Athenodorus de eadem re,flentij *.;.A >$ pmmi i COMMENT. IN pramium fericulo Vacare aiebat. Quafiuntab Amphide3&Philoni de3&Dione confirmata:qui de tutofilentio3multa acvaria literisprodidere.Quibus eti(im Homerusfiuis temporibus3magnamtribuitauto- ritatemiqui Tberfitis loquacitate n prahendensimultisverbis lmgu§ mo derationem comedauit. Sedadnofitros accedamus autores3inflitutom que Vita :Vt ab illis difcamus quibusfitprgfidijs lingua munienda & cufiodiedaine magnumomnes viu partes incedm excitet. Iacobus apofitolus cap.^.eius epiftoU3quam cano nicam appellamusJingua Vitia deficribens:& qug ab ea oriunturincen dia &clades, in huncmodumin- 'quit. f PSAh .38. j quit. hingua cosritutturin membris nofIris: quamaculat totum corpus, &inflammat rotam nahuitatis noC tra. ,ylc deinde eam afiimdat exui - tantifineflramo equo fubfihenti . Nampraterea, temone &guberna culo defxituta:&flamma ignis, cm maingyrum deuoranti. Quis igitur nifi mentis impos ,fincgrauiflormidi ne in equumpraferocem &intractabilem injiliatinullo miccio fianof ^Autnauigiofie committat:quodnu Ilis, : gubernaculis circumducatur f Quis vero vafliflimam ignisflamma fine grandi difcrimine manibus com prahendatlOportet,mquit Iacobus agnito periculo quodex lingua frequenter naficitur: tanquafieroci equo Bfiat- rCOMMENT. IN i V' „ frenum maciamus3acveluti nauigio Ventis aditato3rationis temonem ey Tldtnmx gubernaculum adhibeamus.Necmi ,nus reformidada efi humana Unma lingua» SJ,.,* quam lingua ipjaignis3boc estjiam marcui lingua nequefyecie neque co lore abftmtlts ejfe videtur.Neque ali ter circumluitur &inHefhtur qua flamma .Quia igitur ignem in ore portamus3&flammas nobifcum cir cumducimus,magnafane cautio & prouifioflt adhibeda:nepraterratio nis imperium temere aliquando lingua difcurrat .Eleganter enim av Enio diSlum accepimus de faptenti Viro .Flammam ab hominefapienn facilius ore inardente opprimi ,qui bona difla teneat .Subiecit deinde IO PSJL. 38 de Iacobus .Lingua efi ,Vniuerfitas iniquitatis. Qjpf Eaque non timeat igfam Vitiorum omniumfentinam,atque congeriemfcelerum & flagitiorumf Efl itaque Prophetae conjilium de coercenda lingua,agm denti animo &fugientigrofeBum , &illius deliberatiogietatis &vtilitatisglena,cum inquit. Dixi cuftodiam viasmeas> vt non delinquam in lingua mea. Prafertim fattendas qua agud eundem lacobum habentury da eis incendijs qua linguaJolet excitare .Lingua inquit flamma i(rnis eft,qua incendit rotam natiuV tatis nosIra .Eftautem rota natiuitatis,totus vita decurfus, ab exortu B1•vfque nCOMMENT. IN vsque adfupremum halitu ,qui quo mam rmtijs, medijs,fineque contfat, elevanterab apostolo rota natium- o 'tvs appellatur.Sola itaque linguapof fettgnt>m inferre, &facesfubtjcere, 'totmfque Vita rationem incendio ab fumere. Quocirca,neminem autfan aut integriorem cS 33 33 dpoftolus eoiqui linguam rationis im peno coercuijJet.Ouinon offendent mverbo,inquitfncperfefltw efivir. Erit itaque fumma integritatis & innocentia indiciumdmgua moderatio .Sed &illud adrem cautiores multo nos efficere debeat ,quodlinomnes ,tum nantes,tum gradientes,volucrespraterea &fer petes, immanitate &feritate vincit apofloli gua t?ij r r PSJL 38. n avofi'oh tefhmomo ,id quod rerum vfus experimentumque docet.Omnis natum befiiarum ,inquit,&Vo lucrum &ferpentum domitafiunt, &domanturanatura humana:lin ruam autem nullus hominum repotuit .Manfuefcunttygrides vt Plinius refer. hb.S.cap.17.^Aquila proterea,externque volucres:que alienispafcuntur carnibus cicuresfiunt .Manfuefcunt hellua marina-, Vt delphinus eodem Plinio autore. Lingua autem humana manfuescit -8* nunquamytpote quafit malum inquietum,plenum Veneno mortifero. Duplici erro malo laborat membru hoc,feritate incoercibili ,&Veneno loethah^de fi, declratTionc &contu B3melijs. COMMENT. IN illiusfortunam communi dolorem fequeretur.contumetys afficere cesserunteum:cuius mole fiam &acer bitatem blandioribus Verbis leuare debuiffent. Arbitrabaturenimfalli fimumvirum dignasfuisf celeribus poenas dediffe. Haccum intelhgem fandius lob ,multafane dixit, quemadmodu refert hisloriafacra3qm animi videntur efe impotentis 3(y Hei ludicia non adeo digneferenti Nammaledicere diei quo editus effit in lucem :noflemque quafuifjet conceptus: deteflari vitam tampu - ftabile dei donum :&innumera In ms generis :hominisfane videam Vt cuque commoti &cocitati.Nride &fandiorum patrum fententu ni CXtdt PSJL 38*\ extdt(Grcgonjprafertim^i.moral. cuiusfententiam ,alio properantes, neque explicamus neq, excutimusJ nonfatu bene dediumo flagello & c-afligdtione iudicauijfe: cufetotma; lis afliblum ,contumelia tandem £57° probro amicorum affici vide ret. Inferuit nempe nobis omniumpares natura vehementiorem quanda appetitionem,& nominis,&fama,et propria dignitatis tuenda. ISfec aliudefl interhumanabona quodano bu velmaiori habeatur gflimatione: Velpro quo tuendo libentius &vitam &animamprofundamus .yit que itafityVt tametfi tentationem illam grauem iudicemus,qua fortunas impetit3autfalutem corporis in - -*u/iaiti X :COMMENT.IN uaditullam tamemgrauifimam cen feamus3quafamam &aflimationem y&optimis operibus quaftam dignitatem ladit. Tantoquemaiora huius tentationis Vis accipit incrementa :quantopius animus magis efl abomnifcelere &peccati cos cientia alienus.Igiturfilij Dei qui in hocfeculo aduerfa multa patiuntur &aquo animoferunt quacunque incidunt incommoda :in omm alia fortuna conflifbatione propriam animi celfitudinem Jatis declarant .V\num tamen efl, quodillos grauiterpremat&vexet:quod impios &nefarios videntpropriam ipforum dignitatem &aflimationeniycontra omneinsfasque>dilace~ rare, PSAl. 38. rare.Maturo itaque conjilio Regi~ ut propheta cum grauiori tantum agritudine dwexeretur3&cuftodic batVias :&lingua cohibebat. Cum autem improbus &peccator\nrge-. ret ince(feretque malediftis 3non tan tum linguam cohibet3 fed &fantiifimumosfifcellacapiflrat .V"tVehementionprocella ingrunte 3pm- fentiftmum etiam atque ejficacifimumadhiberet remedium .Pdxc enimfuitVetus dei 'confuetudo aprimis iam inde ducta temporibus3Vt quos ab initio elegiffet haberetque charifimos ,fciretque omnifortuna effe maiores3eo tetationisgenere exa minaret3qdab imjibitate &pemla tia impiomhomim nafceretur.V’ix vicompe- CQMMENT. IN compertas ab orbe condito iuflum aliquem >qui non impiorum hominti &'Jceleratorum fuerit improbitati exagitatus. Nullus vt arbitror im rat quidreferat biforiafacra defan Bo AbelyNoCyLotbyAbraham3M acjacobjofeph .(quorumfuitf. Bata Virtus &diu cognita) .Quii praeterea defanBo Dauidetqm omnifere malorugenere dpietatis hofi bus &inimicisfuit affeBus. Quorumfmetesfuijfent angufix &k miles3nec diuina gratia prfidum illis adfuiffet3tantummalorumpon dusferre haud potuiffent. Sedinm tam vberem exemplorum Jegetem, illud in fitut0nofvro Videturaccom* modatifimuiquodde Ioanne Bapt. chrif / VPSJL. 38. )17 chnfii euangelium commemorat,iU le fbirituprophetia inter ipfit Vifcera maternaplenus antequam nafceretur; innocens &fanflus& amicus fionfialle quo internatos mulierum maiornemo Currexitmon habuitfor tunas, quas nefariuspr§do diriperet: liberos nongenuit, quos tyrarius aut carnifex trucidaret fuit tame illius animus(tametfi innocentia &int? gritamplenus) nefariorumfidere et improbitate tetatus. itquehogcalamitatisgenus3&gramter illudexauit:& in funefiam mortem con~ iecit:Virenim tantopere dDeo dile Ibus,Virinquam tantafiiteritate & matefiate, in carcerem mittitur tanquampublicusgrajfatoripuella tm*- C. pudica •iA i £ COMMENT; IN pudica &petulanti obtruncandus traditur*. &deniquepro rifu turpiummoritur. Conqueriturfkpe Pap lusapoftolus impetife &afficifalfp rumjratrum contumelijs 3qui illius libertatem3quam habebat in chrtfto Jefuy impia cunojitate explorarent: ytaccepta nocendi &calumniandi occajioe yillius famadignitatemm laederent. Nec deerant qm cu Roma f1 ;proptergloriam chrifti Iefu in caret re comeItus 'vinculis tenereturinne- *-* •'''t ‘Wt- ,—£ xuSygemibusfuaderem, impium eu effe &flagitiofumiqui tantis c tatum Rufithus iaBaretur..Namd J.7 fit Deus iufius piommque hominti *Ii protectoratque defenfior: dicebatilli JL- 1ij..% „quifieripofietivt ad carceres >et vin - "%'Jculi > PSAL. AS. 18 cula &flagra Paulus deficenderet ? neq; ab officio neq; dreligikinaffet ille^nunqua, in h<ecin commoda £F arunas incidiffet3Deo idprohibente squi iftiusmodi mala, ab eleflis &charipimis propulfiare Jolcty &omne rationepietatis &in nocentia tueri .Plueffeflat verba il 1la Paulina3qua adEphefios cojeripitt:vtfiniflra de(efufiitionem amo neret :Afe deficiatis in vinculis meis: qua efvgloria Veftra.Et illudprateredquod libenterillefolet inculcare: Ego Paulus vinflus in Dno &c. Eribus ante ex caufis ,quantum ego ingenio eofiequipojfiumygrautfiimum 'pteenfendum hoc tentationisgenus <• <- •- natura injerta *fit nobis Civehe - ;COMMENT. IN Vchementior quadam appetito tuen, di nominis &afferenda dignitatis? «re copioffus multo dnobis in fuperioribusfuit diffutatum .Tum praterea3<70 quacuqueaduerfum homines iuflos dDeo inferuturfm pliciant morbus ,egeflas >exiliumi cum ddiurna proufdentia profictfu tur3cuius iudiciafancli homines m- «•':, ~0 jltfsima ejjeprobetenent3(tametfiillorum arcanas rationes ignorent) co hibentfeipfos &reprimut3ne quidpiamfortajje efficiat3quodcumfum ma vita integritate &innocena no confentiat.Cumautem improbus(y cotu etit3autaiio pramori incommodoafficit3difficile quidemfit ^:v >, *«f eam 4» jf' vmi -m PSJL. 38. <> „.7•r’* | tamanimi muintegro viro &innocenti necef farid efi. Cumcertofetat,je ab imuf- to homine &impio imuflepati.Atque huius rei recordatiofd cuch fuorum oraculorum .1.capit lugubrem meerentem3&Jing icrymas ex ceretiVfquequo non patiens3&nonfaluabist Quare oftendiBi mihi iniquitate &laborem? Viderepradam, &iniufiitiam con m tra me?Etfuit qui litem &contentionem ferret .Propterhoc lacerata efl lex3&nonpernente vfjue adfrmpiusprati C3aduer- ne\,c 3et >'*' u3cum diyet ne ‘V ptermuitatem *tO impiorum mere3 ris &flagitij hdhere admixtu. A/4 quo quo 1•1~/Y' .I'" ambigat hocejje pracipuum himk melingua munus:in eamque 3Vitiopoflit carereJilemiu ratermittuntur : «rLai JLi <* , ce rerawz cum \.•••?'*. #wnonoresmaxime turyhac loquatur .ivamji tacitum tas ipfa omnifemper Vitio carentJ nunquampropheta Efaiascap. Cm tempeJHuumfilentium tanto eiulattt rr>»- ;* •’ - projc- PSAL. 38; 3*3 profequeretur,diccns\V<t mihi tacuuOmsergo aquo animoferat: bonisflerefilios DeifSiqui integrita te vita catefis prafiantpertinaciter lenta bonis 3quidvero de improbis fiperandumJitfOmne tempus meher cie mutum anobis ducent :nuttamraue de verapietate vocem emittenti &fidens tandem iacebit omnis ofificif 0*religionis ratio .Sunt quivelint prophetica verba hanchaberefientetiam (nampofiit hic locus in multos acvariosfienfius trahi) VtfiaflusDa uidabomfiluerit: nufiquamegregia opera aut reflefiafla commemoranr do .Potuijfet quidem >paulo altius exordio repetito^veterem refte fafla rummemoriam refricaret V"f' Er '* VA COMMENT. IN nandam morbi acerbitatem,tum4 depellendamimpiorum hominumc* lumniam:qui deillius innocentia, (y integritatefiniflre indicabant. filetdbonis: namftaciapratenti% foris mens prophetica non refjncit. iat: nequepueritia memoriam Vtimamrecordabatur:inde quafi refc tens totam Vita rationeyin huncmodum .Ego primum atatis tempus, primasque Vita achones &\>iuen* O- -MOtjrocimum >innocenter tranfrn, 6- autem ex pueris excepi, omnem dedi operam, ges &mandata totam Vita ratio nem exircrem ooeci f te* mvi PSAL. t•-z' propatria ,pro rehgion ey cula, laboresquefubiui libens, non jinegraui periculo ,fummoqueYm dtfbendio. Eaintenm beneficiafciens pratermitto ,qua non tantum, in amico s&cbanfiimos ,fed etiam in acerrimum hoflem contuli .I~bu~ manis *uan am vitijs do. refberfidibenterfateor, men contraflasperpeccatumfordei Lcrymis,& (incultibus, oratione et J«p ...if ieiunio, afysqucpietatis o trelem 'd~ Jeuem etiflimu joJ--^ st acerbu indice mecu agitiAut qfir jeri potefiytfcclcra efflantia altiori •4 -.£'*••• J. .J"O^ metereponatpeffeautfaaoru nulla Yidea- r i'/ COMMENT. IN Videaturhabere rationem (Atfiqu^ feci bona memoria complefhtur:cur doloribus &cruciatibus impio, rum hominum improbitati &petulantia me permittit?Itaque cu potu ijjetpropheta,longa alteque repetita oratione, quajlriflius diximusfuf- (tus commemorare,noluit tamen :nt fortafje videretur,autgloria exproprijS operibus quarere ,aut diurnam prouidentiam iniufiicia &fcelcm injimulare .Poftit quidem huiusfm tentia,qua efi multoruopinionepo Jita, Probabilis reddi ratio. Vetus enimfub infhtufts AAofaicis confuc - tudo obtinuitiVt homines, quorufui jjetJpeflataprobitas, Vitaque innocenterafla,cum aduerja,mifera,& L VPSJL. 3*- afflAfortuna agitarentur, expof tularent cum Deopro benefactis. ; Quarto regum ca.$. R.ex Ezechias cum uim ejjet morti uicinus 3grauit ac diutino morbo vexatus acpene, abfumptus ,re£lefaClorum confcien tiafaflus audatior: in i^i ^ inquit .Obfecro domine. Memento, quafo quomodo ambulauerim cora te in veritate &cordeperfefto :& quodplacitum efl cora te 3fecerim EtNeemiaspropheta3JSAemeto mei domine fecundum omnia bona qua fecipopulo huic .Sed &ideKegius VatesSummamanimi lenitatem & manfuetudinem 3qua Vna Virtute inter caterasexcelluit3laClSatqua dummodo cumdixit .Memento do- V>* y-v Vnunc Vc *•- i. .-i 4 r /t (U m COMMENT. IN mine Dtiuid, CT omnis man nis em. Potuit quide E^echias fui temporibus 3vtquibufddm Videtur, tale qmdpiam commemorare3ex cof cientiafanfie adminidbrati impenj. Nam&Populares homines reflmi eratknbm Mofaicis :&diurnum O cultum totamque ratione veteris rd gioriis mirum in modii proUexeut, Idautem quodorabat3temporarium erat beneficium3vita fcihcet lonpior. et eius provandg legitima caufa.Or bus quidem erat3quod hisloria qur tireg.prodit,& viuens annos quindecim dmorbo ,filium Manafem baredem repm reliquit 3natu annos duodecuMapna aute cura illi erat, ne rens Qtas3cui S K PSAL. 38. 16 illx fuerant promiftones in ipfo de-, fceret. ChriAianis non eadem ratio propofta cfk .Quorumpromijstones caleAesfunt &Aterni 3in quas nullum mft natura corporea continuo intermorienti .V*nde & Chriflus apud Lucam .Quis autem veflrum habensferuum arantem autpafcentem ,qui regreffo ak agro dicatfatim, tranf accuhey ac nonpotius dicat illi3para quod ca, nemiacpracinge te3acmimfra mihi donec edero &ce .Tsfumgraciam |COMMENT.IN na. eft qs temporii'm adbibendapro mfio ,nefortajje bcretici honesto u inomine>errorem nobis obijciant. ^iha quidem efl de reflef a, fhs temerariaprafumptio: quxpropria opera taflanter comemoratity krtc quidemphanUorum efl3&eo mm quosfcnptura ]i &idef} operarios iniquitatis appellat. Quos ego nontantum craffos illospeccatores exijhmem3qui aut adulteriis3am parricidijs ,cateri]qgramoribusfla gitijsfe addixere :jed& eos omnes, qui totam chnfhanam \nam mer- Cedem &qualium arbitrantur: & tanquam Vili precio condufh 3fupre mamfcehcitatem emolumento meti _ untur .Caterumfanfli virifuorum bene- P'->% f\r'!VV PSAL. W27 benefaflorum memoria repetunt in terdum:quodeorum commemoratio diurnagratia, &prcfuffa illius bonitatisJit commedatio quadam:qua fiduciam in animisfanflorumgignit accedendi ad Deu.Secunda ad Tht moteum,4.Paulum exaltantem le* gimu$:& quafitriumphos agentem» Sanfla enim operumfiducia audaci' orfaflusy inquit .Bonum certamen certauiycurfum cofumaui,fidemfer uauiyde reliquo,repo(ita eflmihi corona iujhtia,quam reddet mihi dominus in illa die iuilus iudex .Qua nts ergo fuperiorem illam fentencid depertinaci abonis filentio tanqua inanem &leuem retjciant quidam> (quodregis dignitatem &integritd D3tem Z) 'COMMENT. IN Prudenti itaque confilio fantlus tes3cxtenque omnes quifity Dei m fellantur &funt3pertinaciflenh optimis etiam in rebus,mobile fjr in quietum membrum coercent .[ beterum illius naturam exploratf fimam. Namcu in lubrico Verfetur, fit aliquando Vtabonis &optrnih fanttaque &circunfbefla orationt tn cotumehasproximi et impias cUi toris labatur btaffbemias.Tumpr$ terea &dbonisfiletfantl9Daml increpatione temperatm 1'ominum:qui illum nuit diflis &conuicijs lacefferent. Nm JfonafortafJe appellat qugcunqued tetre viuendumpraecepta ,&cobor tatwnes .Acciditautemjrequentef, ique* , t ( quemadmodum rerum vfusfatispro iare videtur,vtpietatis doHrina ni htlproficiat,cum improborum impie, tas vires collegit &robur.Obeam* cp 3remfatimVidetur interdum tace * re iquam docere: &pietatis omnia gubernacula abqcere yquam multarum excitare maleuolentiam. Atque ita fanfh Det hominesfape ab officio docendi conquiefcunt,cumJe nihilproficere Vident. Fuit iam olim afandispatribus multis voluminibus declaratum >fi‘aternam coneSii onem adhibendamJed ijs tatum qui pofiint (ST velint curari. FJamVtho; mini mortuo3aut admortem agrota < nfiultum fit artis medieaadhibere1 remediauta etia &'pjSyqutjCummulj COMMENT. IN tis &rrauifiimis animorum agritu dinibus teneantur3curari renuunt, &calefient aspernantur doUrina, &pro oblatopietatis officio,nomen &dignitatem nofIram ladunt. Sic CbriftusR. Nfratrem corripere m betifed tempethue &adhibito deleftu 3idefl 3tum maxime cum aliqua elucet fbes reuocandi proximi admeliorisvita frugem. Si te audient,inquit,lucratus esfratrem tuum, Quidverofrme non audieritfQml frprofusceptopietatis opere, inuidu tantum mihi conflauero fSilendum Vfumea bonis erit .Namfublatok \nsfrne,&illiusfcelici exitu3&'legis ipfa obligatio quodammodofrubmouetur. illis in rebus maxime,qua- Vi ai PSAL. adfngulare cumque noflmm O* pnuatum bonum pertinere dignoff cuntur. Itaquepoflulat diurna tulit dasid etiam interdu exigitimpiom, hominumpetulantia &procacitatis morbus, vt hominesfanilitate vi t<e& dofirma prastantes ,abonis fileatxefjentq;ab officio instruendi eterudiedi. 1A>t.n.multis alijs ratio- !» itii t $ mb9De9ab im^bisfuphciafumat,, illatameefi in arcanis literis taqua, fumma vindifla ratio expreffa ,Vt qui cateros ad diurniorem vitam co lendam docerepoffunt &instituere, abonisfleant, linguam coerceat,dofirmam deniquepietatisprorfus occultent .Memo qmfanflorum prophetamlefhone, velmediocriter fuerit ,? COMMENT. IN ' fuerit intiruttusgignoratfacros Va* tes interrrauifimas diurna ditionis partes,illam pracipue conumerare, dequa &fanflus Dauidprafinti carmine edijjent,nempe vtfanBiho minesfleantabonis,mfesletquepec catores &'fultum vulgusfames & ftis vrgentifima audiendi verbum Dei.EBquidem Deus Opti- Ala. adeo nofiraf alutis cupidus:Vt [anctorum animosad, pradicandum Ver bumfrequenter excitet. Et tamen eu iniunas fbi illatas vlciscitur, illom comprimitlinguas, &faucespraelii dit.Sanfhts propheta ^Amos ca.8. populi ifrachtici[celeribus expofitts, [dentio &taciturnitate illiusplectit fiultiaam &dementiam .Idquod apofiov • PSAL. 38.35 apoflolos etiamfeciffe cap. 13 . legimus. Chriftus M. V.nouam legem quafecum ccoeas detulerat}inge ti omnium admiratione,apudpopularesfuos affines ¬ospropria m patria Pmdicabat:&‘ tamen boctatum beneficium ,fluitis &dementibus erat offendiculo -SichabetAEa- tboeus cdp.15.Et offendebanturin eoi r ubtecit. Etno fet tutes multas:propterincredulitatem illoru .Subtraxit enim miracula 0* 1\erbi pradicationem ,&tandem a bonis tempejhueflluit3cumfnddopa itnarcha Dauid. SiletpoflremofaniMi homines ,quod exploratum hajbeant Vndecunfffarfosfycophanii fas <0 nefarios Corycaos qui illo - i-)Erum ;COMMENT. m rum,VtPaulits dixit.Velint explora, re libertate. Magno enim conatu 0* (ludio obfiruant, nunquidfanftisho minibus quidpiam non reae didlum excidat .V,tquidem ohm Corjcai , perMfi^portus interfierfi, quidrerum,mereatoresferrent, quoue naui garentfubaufcultabant infidus illis interfaxa ocultiorabue loca moliebantur,adoriebanturquecgreffos portu ,&bona illorum diripiebant: ficetiam ,proh dolor, anonnullis in intimis ciuitatum, templorumb;Vificeribus, interdumfieri Videmus .Hi enim amicitia necefiitudintsq;pratextu,autalio bonefliori habitu,fui aufcultarefolentfiquidpiampernegligentiam autincuriam ,bonis viris exci- PSAL ffl 34 excidat3fatimq- 3in illorum innocen Deytiamgraffantur3&adprincipes &permcio magifIratus deferunt: qua illi ne co-fumg*- gitarunt quidem .Cum Cbriftus Ie- Jus^Apojlolos,quos Vmce diligebat, adpromulgandum euangelium mitteret, &fynceritatem columba3& ferpentkprudentiam, illis magnopere commendauit. Namquemadmodum columbinafyncentam efl,euagetiumfne inuidia cateris annuciare opportune :ita &ad prudentiam ferpetis feflat tempejliue tacere 3& flere abonis.Namflet hocprudentiagenus 3impios homines defpe conatuque depellere: &illorum nefariafudia Vindicare .Itaque iforum - improbitatem, Ex 3 O* COMMENT. IN &infidus3 fanfh homines 3quando alia ratione non datur,filentiofugiunt. Ergo cum tamprofundofilentio dquerelisfanfhts Virfecotineret3m- crudefcehat dolorinternus3totusque turbabatur vehementi quadam com motione &agitatione . ^Atque hac eflfigmficatio huius verbi *vyjfcquc ti Vero carmine id magis exprefiit. Incaluit cor meum intra me, er in meditatione mea exardefcet ignk. Ita enim nobis acciderefiolet3cum do lore affetli ,dquerelis tempenmus3&f fritum continemus. Spiritus enim cotentus3Vt^Artfiotcles m torefiinproblematis3 feflione.ij. a lefacit doloris incitabula 3contraito introrfm calore ,quopoti fimum Vis >i~doloris PSAL. 38. doloris intenditur .Dumitaq;/e con tineretd quajhbus, atque indefytritum quoq; cohiberet 3interna omnia excoquebantur tanto Vehementius , quantofeVehementioribus dabat co gitatiombus. Loquutus fum in lingua mea, notum fac mihi domine finem meum., &numerum dierum meorum quis eft, vt fciam quid defit mihi. T) Rjorhuius carminispars ylonge diuerfa ratione ab Hebrais autoribus &Latinis exponitur. Hebrat enimarbitranturjingua loqui,idem E3# COMMENT.IN fenflu concitati quodammodo &comoti .Namquodoptatpaterccdejhs illi aperiat3quandofibu eVitafit exce dendum, hominis efl vehementis exoptantis emifendifla &infcelicitate demigrare.Frequenteretiam contingityVtfanfh homines,plurimis incitati &prouocati caufis &rationi~ bus3finem vitaprafloletur .Partim humana miferia 3fjp malorumponderejabentiuj; reruvanitate, Par - diu quitim3diumo confiho,&afflatuflpirib* excau tmiln ifhufmodi appetitiones illon jis oria- .JJ.II animos quodammodo conii ciete & impellente. V~identenim nihil effle in vita ifta3quodverum afferatgaudiui omnia effle turbida 3molefla 3affero, confuffa. Obeamque rem3ardentm tur. oram. PSAL 38 3* orantJiceat illisper Imperatorem aliquando emilitia difc:ederc .Poflulant illis mnctefcat,quantum auifuperjit,quantumue temporis in mifena ijla &exiliojit agendum .JSfeq; enimfanfli 3quemadmodum eateri mortalesianimofrangunturpropter Vita cupiditatem:quafimanet3ango nbus illos conficitidimiffa Vero3om- nibus molejlijs liberat .Vehementer itaqi reformidant3in vita tamacerbabam turpi commorari.Piam quid Jitper Deu immortalem in vita hac mifera &calamitofa ,quodfanflis Velit3autpofsit3adferreprafidiu3aut animifolatium Vt illamfiummopere compleflantur3&mortem tanqua miferampertimefiantfSuntomnia, fi COMMENT. IN firefle animaduertamuspijs homini busaduerfid\diuitia:3opesyimperia3Vi tat obleflamentd &Voluptates, iniquot etidm legesy&nefaria injlitum. Sedfinge. Sit in terris lene aliquod co [elationis &prafidijgenus . neycorpusfortajfe iuuabit 3crafiion &Viliorem hominisparte: animum, verb3vnde totus cenfeturhomo ,non ita Quid£p eaquorum tteciemom les detinentur,&leniorem aliquam confiolationepotuijfent adferre 3cer- ifimafiunt humanae inficelicitatis & mijenaeaargumenta . rima vefies, &cultior ornatusfiigo ris algorisq; incomoda declarat /O- pes atq; diuitta 3nonne defame atq; fithqml?) quafiduabuspefiibm3per totam -7PSAL. 38 37 iota vita infeftamur, aperte teflaturf Vtimur quidefrigidis: fedad depelledos afrus. Calidafrequenteradhibemus:fedadpropulfandufrigus. Alui ta libenspratermitto3ne tadiofortaf (e Cbrifrianu leflore afficta: de corpo risfalute,de mutuis amicitijs3de inte frmo &exitiali 0dio. Nafcuturproinde ab iflaru reru certa et exafla co gnitioe,pioYU animoru"Voces illa3 pofrremi maerorisplena. Heume, quia incolatus meusprolongatus efr. Etiterum .Eadet animam meam vita mea. &c. Sed &ddiuino confrlio &prouidentia nafcunturfrequenter bacfanflorumfuffiria. Namque pater ille indulgentiffmus ,qui magnoAudio &diligentiapiorum horni- K*••>> 5''• 0 COMMENT. IN J hominum negocpjsperomnia confu- [it.exteriusflagellat &cafligat.prej mu&vexat.vt cu. ah ijs rebus qua Videntur, nihilVnquam confiolatm j nis accipiant :adea qu<£ non Viden - turfeflanda &expetedaexcitet& inflammet .Huius rei exemplis opus non fuerit in aliquo vnofianlvoru b<j minumperquirere :cum tota dium feriptura innumerisfit exemplis differta.eorum quibus in hac vita niti aut quam minimum Deus conceflit dulce.traflabile.iucundum.cum tamen aduerfa omnia fiemper experiri tur.Edoflus igiturfianfluspropheu partim humana mifiena &calamitate .parim confilio. &interioris (firitus inflati arden• PSAL. 38. 4r ardenter orat3Pater coeleftis fibi ape riaty quantum auifuperfit» Vtipfa (jfesfinis &intentus ,Vitafi melio~ risfi)eblatioJolores omnesjibi ab im probis hominibusy fiue manupaterna, inflittos ,finon leuare yfaltem lenire pofiit. Vnum eflpoflremo quodpios homines in hocgentis appetitionis im pellat3quodventate ,dum in hoc mu do Verjantur3ocultari nunquampatiantur ,quemadmodum 4• cap.&Pfal.u6.& JS/Lath .10 .legimus. Mundusautem hic ,quemfiu gere mji morte &interitu non valet, Veritate ipfamferre nonpoteft: quin potius mbonos acfandlos itafieuit acfuritivt omnemfuppliciorum vim intentet3adeovtpiorum vitafit om- Fnium ,COMMENT. IN \ly.s ^f'^f0.v,.." '• ' nium longe mifcnima:&prafentiffimum aduerfius tantam maioraprocellam remediumJit3ex hoc mundo tripi quam citifiime .Namquidfacient pia mentes?Aut"veritatem eua gehfcertifirmum religionis &pietatisprajidium 3adnerjkm impiosplenaVoce denotabunt3autfe continebunt3&Verbi praedicationem calabuntomnino. Si veritatem aduerfius mundiflultitiam &vanitatem obit cerintfiequunturiliico cruces3&tor mentagramfiima.Sivero3compref[a lingua 3perpetuojiletio[celeratorum hominum improbitatemferenda duxermtwehementius nihilominusexcruciantur .us mentes magis dmexat3quameuangelij veritam ll (!) eri' PSdL. 38. 4 z tatem occultare. Illud etiam addam ^ fanllos homines finem Vita interdii prafiolarrMprameditatam habete s diem mortis* cu ipfa mortis imago illorum oculis obuerfetur, defuturo m dicio &felicitatefolhciti, nonfimul cum irnfijs adfiecuram impietatem prolabantur. . * Ecce menfurabiles pofuifti dies meos,& fub liantia mea hilum ante te. anin CVperiorispoflulationls confirma *r nn p{h \v»Ua*- superiori carmine tc&ns. Notuhifac mihi dominefi- Fznem V*. v*-; COMMENT. IN nem meum.Quibus verbis,vt diximus,pofiuldbdt exvitd ifld calamitofd &infelici eripi quamcitifime. Huius pofluldtionis veluti cdufam reddit &rdtionem exponit dicens, Eccc menfurabiles pofuifh dies meos &c- Qudfuntanobis in hunc fenfum dccipiendd.Si vitdm mihi eri pidS,nihilfdne mdgnumdutprdflabilefubfluleris.Tdlis enim eflvitd iftdiVtin edm tdnqudm in Vndmvordgmem coetus omniu mdlorum excejJerit.NdmJi dies dmputdberistme furdbiles quidemfunt &breuifiimi, Quicquidenim in menfurdm dliqua cddit ,breuefit (3* dngufium neceffe e f.Deniquefifubfldntidmfunditus deleueris, hocesi, muhoc quo PSAL. 38. 45 in mortem &in nihilum conieceris, nullius pene rei idflurafecero :prafertimfimeanatura exiguitatem & tenuitatem animaduertens,in amjpli tudinem &maiefratem tua natura metu oculos extulero .Breue enim Vt .. .•-• ta curriculum mihiprafcripfijh: cum tu interim omnem excedas atermta- 4wI\ tem. Ditfio itaquensvmenfurahile quidpiamfignificat .Et iudicio quorundapalmi menfura efl. Aut quod alijsprobatur,&mihi adveritatem jipfamproxime Videturaccedere,putgillus .Eflenim n9Dmenfura ,cuius infcripturisfacrisfrequenterfit men tio .Crediturautem media interpal- |(!l mum, &frithamen,&fcmifiis e fi, quia duplicatus affem,idefr,pedis me F3furam 11 .,COMMENT. IN tuaminuefktgare amplitudinem>(y magnarum copiarum abundatum, de aua3res omnes conditapafimtejlantur:in quibus relucet tuafapuntia>bonitas}maieftas, imperium, deniqne immortales opes &nunqu interitura.Si autem bmfubftdtkfit ,idefl VTrorotcrig (tue cvrla 3vt exiftimtAlidver ..Jrrci bi interrunt quidam 3Je totum JanctusprofrctAtio. pbeta cum Deo componit. ATamcon tentione tsla &comparatione:propria exiguitas magis quamipfapn fe cognojci &inteUigi poterat .Si metotum,inquit,cu cateris rebus pono3quaaliquamvidenturham comparationepluris meaJHmo,nuioremque de meopinionem concipio, quamVeltenuitas mea>velratio ipfi patk' PSJL. 5$ 47 patiatur .Si autem cumprofundiori abyffio tua. e jf entia,meafiubfiantia, fiuefiubfiflentia cotentio incidatV«- quam,tuncfane omni difcuffa ignorationefatis intelligo quam nihilfit. Prudenterprofieflo ah antiquis tum philofophis tu theologis fuitanimad - uerfum,diurnafiuhBantia magnitudinem tantam ejfie,vtomnem exuperet rationem nomenclatura. Cumta men cateris rebus, humani ingenijfio lertia,rationisq;fingulariVi apteaccommodentur nomina :Vt vniusab alterafiat dificretio .Quocirca ,\>bi omniavnumfiunt, quod nam ibi nomenproprium humana mens excogi turepofiit fMercurius ille termaximusqui arcanasUteros,diurniorem- 5|(jUC COMMENT. m quephilofophiamperommaYidetur imitatus :de inexcogitabili diukt fubflantU abyjjo dixit. Quia rerum Vniuerfitas ejl Deustpropriualimi illius ejfe nomen haudpofit .Quoniam aut omni nomineDeu3autem magius nuncupari nomineforet ne - cejfanum.Edmcfententia magum etiam Diuus Dionifus tribuit amo ritatem. Contanter enim affirmat: nullam mortalesfummo Deoappellationem accommodarepoffc, emano tam illiusfubfamtamcompleflatur. Quid de Ob eamque rem ,Veteri teflamento tftlntfa fiuefubfittentU nomenfibi ffalofovfurpauit3cum dixit »Egoftm3<p nintanti Edd re>mu^ta EUtO- qmtmeos inuenire liceatfmuka etiam ig \ I M I f !# '\PSJLl 48 fa^egiptiorum veteri Theologia. EtPUto ipfevirfummo ingenio,mor tales omnes acerbe reprehedit ,quod fraternum autfuturum tempus diuina natura accommodarenv.cu om nmtemporiiplenitudine, imo aterni tateipfam diuinafubfdtia coprehedat.Scies acprud.es omitto qua Proclm3&Iamblicm,de diurna ef'entia atq;fubfdtia daxere\ quodprimaua (it, quodpraclan fima ,quod inter caterasresfolaperfeexifat. Quoru iudiciti Philo ludam,Vir et ipfe Gra ce dotiif.&m omnigenerephilofophiadiu acmultu verfatm/magnoperejpbau.it.Quiin vita Moyji,fu legitima, penore exodi locii expones,fcinquit rv'* ! *,fiquifiam rogauerit :Qpf cjh •jjtt te M i COMMENT. in te mifit ad nos?Qui eflmifit me.Vt intelligant quatum intereum qui efi &eum qui non efi >interfit .fore i, taquefanfiusprophetafac contentione &comparationefafla, in huc modum defe ipfoflatuebat.SuhH- tia mea tanquam nihilu ante te .Siit j qui credant,fubflantiaprafenticarminepraflolationempotius &expflationemfgnificare ,quam ejjentk autfubfijlentiam rei cuiuffia.Qmrum ludiciumfnobisprobeturyWi tatispojlremadamnatvates,no tantum res omnes humanas,Vitam,ops imperiaycateraq;qua adcultum & ornatum corporispertinent: fea & omnem humanamffeyqug rebusp- .xis perituris incumbat .Nemp» PSu4L» 3*. .4^ enim>Vtarbitror}obfcurum ef ,omnes humanas expeflationes xVeladuerfa aliqua fortuna ,Vel ingruente morte extenuari atque decerpi :omnemf, noflramfducia3cogitationes, perfugia3alacritates3fubtto achreui temporis momento euanefcere >Hoc itaquefludio et cogitationeiPQpropheta3cateriffummapietate &innocentia hominesSe ipfos 'epfctuntj &propria carmspran guntaudaciam. Quamfincredibili diligentia fuerit contrita &comprejja3neceffariu,m efl 3aduerfus di - urnas leges impetu quodam temerariofeprofundat. ^/4tque hincmorta lis homo3 praclarum &egregium ad infktuendam Vitam cr moderados Gajfe - y-vV COMMENT. IN affefhts documentum mifuuhfc mufoletdd colnbecUm infolmm nofira carniSypondus habere boem nus contentionis ycum diurnis rebus, Solamqidiurna amplitudinis recordationem y&animos copnmerepf 'Ie,&omnem arrogantiam minuere, Vtprojlrati atque detedh coramm ta maiefiate ,ex animo ,cumfanlk propheta,propria tenuitatemfmmurdicentes .Ecce menfuraUles pofmfli dies meos 3&fub- Jlantia mea tanquam nihilum ante 'i. .\N> W iJ«\Yv Y- te. h: v.v >• hi V^a*4~ s*>• . ' ; Amm .-‘\vV \m .i-, > Ac .v' ; i.--4 v;"E \i50 A, _ vanitas womnishomoviucns. ^xEgunt mtas omnis homoviuens.Alij veaVa V•> 4 ro.sguam mera 'vanitas omnis ViuensfNam diflio ij*? cuius flgniflcatio latiflime patet,ta 'varia, leftio- ni occaflonemprabuit.Parum refert hoc vel illo modo legasfluefer affirmationemflueferadmiratione^modogenuinus huius locifenfus conflet* ppomofinquitfrcfheta}vniuerfa va nitasefl ,flue omnis vanitat 3idefl, fufrema qua n ri maior. Solet interdum fcrifturafacra difliones iflas 3Omnis &erm* omne, ita V fur fare 3vt codettiuttU*** \ 'gnificent non diflnhutiue.Exod.9* G%Mor- - o/Sit excogita- ,t 'COMMETfT. IM Mortua funtanimatia ow«m1au* fidicas.Afagna iumentoruparsffi te luefi interi\t..^4tque in huncmo - dum Paultnu illud. i. ad Tbvm. m. 2.interpretantur quidam:Deus^ult omnes hominesJaluosfieri ,\tnuU fitgenus hominum tamferum,tm* humanum,tantopereque Deo de. fye&um, ex quo non jihi aliquosJt legerit .Significant ha difhonesfe * quenter, remfuogenere integramfumatam, abfolutd.Ecclefiafies cap vltimo,Deum time. mandam iusqbfefuafhoJffiommhomo.Qg. loco Salomoexponit ,quaJit optwu omnibusque numeris ahfoluta vww di ratio :quibusue partibus confit. Perficnur3inquitfx>ita beata dum iD F4 i SJ h k Jvi ' Ai* fi partibuspotifimum, quarum altera esitimorDet .Quo tropofolent He brai omnem cultum ,flngulaq-, reli - nonis momentafignificare. Sapieter enim Septuagintapro timore conflater 'vertunt Ivri&my.Prior erg;o bea-j\eligbta vitapars,aqua taqua aprimoflo nemP*e. te omnispietatis ratio deriuatur,ti~ ^ morDei efl .^Altera vero ,dfligens mandatorum Dei pbfleruantia ,ErgoflDeumtimeas ,inquit Solomon, illiusq; madata diligenter cuflodtas , ow»# appellaberis:boc efl integer, incorruptusperfletlus,& ip fla denique iuflicia ratione ,omnibus modis conflumatusjn eum itaqueflen flum dR.propheta ditiumarbitror, omnis vanitas, JtuevniUerfa vanitas> *G3flue ?? COMMENT. IN non haberetparuum, imbecille, ttm poraneum, molejhjsq; multis Pernux tum .Hdtctamen omnia accuratius mulio afanfboprophetafuerunt excogitata,toto hocpfalmoprafeti eat mime maxime,cumlingula humana \>it<e momenta,fuma vanitatem ,u firemumq; nihilappellat. Quidenm homo habet quodfuprema: Vanitati obnoxium nonftfExpedeanimofm gula illiusjludia ,&vehementes ai resperituras magna cu Voluptateaf plicatas occupationes :quacuna;fitte admentem,Jiue adcorpus pertu fient {ynafemperexcipio animiPietatem) ycdfuetudtnes,opiniones, ienique vitam ipfam ,mihialiudfanl rquam Vanitatem deprehedes, yS) «St, .net t PSAL:j8. J5 'nesquafdam caras, etfollicitudines, //te imbecillitatem Vehemeter torquent.Recoleanimo eam vanitatem ture fupremam pojje appellari: quanujqudadjequaturidquodmactef. Paulusaposlolusgentm doflor adRpm.fcribens cap . 8.Jingulas res, qua toto ambitu natura co prehenderetur,"vanitati obnoxias co danteraffirmat. Omnis inquit creatura vanitati fubiefla ejl .Quaras fortaffe ab 'poftolo,quibus ex cati Jis inanitate appellet Vniuerfam crea turam,autVanitati obnoxiam.RefpondetiUe, quodincorruptionem & tmmortalitatem femper meditetur, ii ii f COMMENT. IN quamadjequetur. Cumitaqueirni fint &wanestotius naturg conatur dum ipfam meditatur immondiutem:benevanitatispojlrema abso* fiolo danatur .Cumautem mijer^ calamitosus homo beatitudine‘mn dam}&felicitatem,&certam animi quietudinemiVehementiusexpetat omnibus in rebus &negocjjs,ti publicis tupriuatis, qua tamen nmquam adfequetur}imeJinguUiim JJudia atque conjihapojlremavanitatis damnentur .Laboratvtbem JiatyVigilatynauigatyjludet:nihilh nique aut afiidmtatis autfudorisef, quodnon libenterfubeat }dumfi- Jam quandam imaginem beatitufa nisfecum cogitat .Quo circa3Sd<>‘ -Vl ' '0» i«to» !! I # ii njon iUe oMnwm hominumlongefapienti fimus, quacunque in humana, vitamagnaviderenmr3 pr<eclara ,et expetenda,proprio iudicio atq; tefli monio inania jfalfajeufimaq;appellahatdicens.Vanitas vanitatum &omnia vanitas. Statim Vero atotius operisprcpojitwe3eaomnia connumeratquibusfulti hominesvehe menter ohletlantur:quoruq;Jludio Vehementiusaffiigutur.adeo Vt nullupenefuerit voluptatis aut oblefla metigenus tota humanavita ,quod eo Volumine non commemorauerit: cuipratered vanitatis nota non inufertt .Labores itaque ,fudia, confilia congerendi opes atque dimtias , imo &lamamipfdm diuitiarum fit pe/- V>; COMMENT. IN | pelleflilem3vanitatem appellat.Qon centuspraeterea muficosuaria wjlru menta3amceniJ$imos bonossiborum exqmftorum copiam ,carnis olle, fla mentapoflremam ducit yaniu. tem. ^Artes omnes &fcientm m incredibili laboreperdifeimus (mi egovehementis demiror)lenitatis (y inanitatis comincit.Non quodojnu maanes &difciplinafnt rejjcmda,quibus humanum ingenihehe - meter excolitur,cumjint multaj>nfeniminliteris arcanis qua exattm Difylidi/ciphnarum omnium cognitionem nbioaru magnopereexpofeant. Namfidenti ii Uteris rum conteplatione agitur,omnes p nV**" n*.parabolasatque metaphorasarivum natum g?proprietatibus deP y PSAL:38 57 lud. JfenouabiturVtaquila muentus tua. Sicut aquilaprouocasadvo landumpullosfuos .Etillud etiam. Queadmodu dejiderat cerum &c. Etiterum .Vade adformicam 0pi- ger. Et in libro lob cap.^S. multa de reru natum difutatDeus. Plaraq;etiamfunt quae ad difciphnas rationalespertineant: quafciens confultopraetermitto.Itaque cumfapienti fimus homo ingenuas artes & difciplinassanas &futiles appellabat3totainanitatis ratio adhumana conflidjhumanumq; animumftreferenda.Primo quodmultafcire appetatexemploprimorumparentumt quaminime oporteat .Deinde quod Hple- e; t*S, COMMENT. IN plerunque cunofis magisfit intentus quam neceffiarijs.Quodnufiquapu tered3aut quam rarifirme optimosfi- ^bi mortalis homo infiudijs hterarum StttrUwM pyyT f(r«erJi-MhtUatjines-^IX emm VnumdUt alterum inuenies qui literis incuhtt VtDeuautorem omnium reruagnoj' catfied veladconciliandumjili trnn cipum beneuolentiam, veladcumulandas opesjhonoresque comparandos3quaeomnia leuifiima efje& m nia ambigit nemo ,Itaq;fihominem ab ipfia appetitione ementita cuiufdam &manisficelicitatis3ab ipjis laboribus &erumms3Voluptatibus,(t oblefbamentis, aliterarufiudpis3me- tiaris:Veru ejje deprahendes oracuk propheta dicetis. Vniuerfa vanius v' omn( i % | fi VH PSAL. 38 -*S mriuhamo Vities*Sedquonia de Vita ipfa humana dubitabuntfortajfe pUriq3,an vanitasJit 3Vifum ejletia magnorum Vvromautomate &do - firma :infuperabilique coumcerear gumentoivitam ipfam qua tanta efl apud nos afiimatione: "vanam quidem effefutilem &inanem3ipfum- que nihil. Namquidaliud Jit mors quam nihil? cumjitpoflremus interitus}quo tollunturomnia atque de- ,gratervnum animum. Sicelefinitur mors3qua fifit omnium extremum &natur# finis &dijjolutio .Mors autem ipfrfifidiligenteranimadvertas, nullibi quam in humana Vita coperitur, 0 J-p xVe/ *:COMMENT. ikt Vel ab iffia mortefumendo argumen tum3nihil ejfie. Namfiex eo iam tm fore mifier homo incifit mori3bocefts in morte ejfie3ex quo morsin illum m fenumobtinet3toto autem Vita decur fiu morsagit in illumfertotam er go Vitam moritur .Singulis enimmomentisMualiquafars homini de. trahitur. Cumautem detraflioneib /afuerit abfiumptafofl mortemiam Mem emnon mmone #JtdqUe ex qH0 /;o. tgyttTYlOY .^1 tif tnitw mo mcifit ejjem Vita :incifit mori. Efiautem mors if/afiufremu quoldamnihil. Quidigituraliudhumana Vitafit3quajufrema VanitaslVi efi afianflo vate decantatum.Nmquam enim mifierhomo in vita ell,tt quo in cor foremoriente Verfdtur>ni‘ Va- PSJL. 38. fdicas :i» morteJimulefTe ta.In vita quidem taper mortem Vero3quodfemper trahatur .Sedfatis erit 3 adofendendam &deci nttatem humanavit a ,illud certa ra tione expofuiffe3vitam cum morte 1- ta ejfe coniunflam: vt nullumfthumanavita momentum ,quodmorti nonftobnoxium.Neque entmfuftra dicimurpofl mortem ejfe3cum to tavita detratta efl3nifquia mors erat humanavita :cumperpetuo ali-* quidex illa detraheretur. Namfea ', ynon e fhomo in morte}fed >ofl mortem 3erat ig-itur in morte cu ,ac c-> v tota mors t COMMENT. IN indeq; adiuuentutem3&tademfi. neflutem ipfam festinat ,quo mm crefcit, &injflacia viuendtproficit, eo magis ad interitum <&finemacce dit .Quicquid enim humana Yitt additurVtproficiat: id omne abfa. cijs viuendi necefiitate quadam dtmitur.EleganterVero aprophetaAiftueft. In imaginefiue in Vmbrapt trafit homo:ita vtappellatio Vmbr*, tranfeundi Verbum3fummmct• intentufwntpcent,. tis altfs in reum humanavita ejje videtur :ita &ea vnn n maxime3quodfemperlabituretfluit quam Vmbraipfa emutat: tfuae dcorpori -m- i «i i V v PSdL- 38; r;n<?3 exiguae apparenr.nunc promouentflisflacijs,quoufq;yeJfe reaccedente}quado longiflimafunt, frhmpereunt&vertunturin tenebras.Vnde &fanflus Iob> adduflo loco, humana vita inconflantia mul tis imaginibus exprimens 3poflquam vmbram illdm appellauit }de inconflantia O*fugacitate idius intulit . Nunquam in eodemftdtu perma - net .Quienim infans efl ,fenjim ad pueritiam accedit ,pueritiam(equitur adoleflentia iuuentus3aqua adfeneflutem rerum confeftricem. Fixum ergoflatumhic habere haudpojfumus,quoniam tranfitun 'venimus .Nam£T mt.er C<mm kthalesplagas 3hanc vnam -•* »• *'• if-tN / f,4 &Atti ini ineo tgCOMMENT. in V>wpropterpeccatu humana natum accepitgrauifima: quod,antefelm pnmoriiparetu cosiftete natura ipfa f tepora Celoci curfu trdsiret,Poflpe *rodeliquit,in lubrico coflhtuta nequit 'Vei Vno teporis mometo,in eodeflatu fpmanere.Hachumanavit§fumi tate et brevitate.flebili et mafufimo carmine.Kprophetaprofequebam pfa L ioi.dices,Dies meificut Vmbrn declmauerut,&egoficmfcenuam. Ccrperii Qu eyrr0duplicifit homondtUUCMV mimi .. J^ro mentam, quamaltera corporea efl tu. altera vere ceeleflis atq; diurna, Vnile totus cefetur homo,mimprofeftoVi deaturquodqueadmodu corpore infelix etmifercosiflere nequit:itaetu\ certa quada ratione neq; animo 3m -i-,Vf PSJL 38. ^perpetuis mutatioibus tonisfit obnoxius.Ncq; enim avetujlif.philo - Jophisfine magna dcprudeti dnimdd ucrstoe iaflatu ejhbominu queq; mu tarifemperatq, defcerc3ea ratioe3Vt no idefit infas quipuer3autpuer quifdmeni J.I- s~ ^'dfS% fenex.Nunqua enim eade inje coti - efficitur, vt Pla- to dixit,et veteraJemp exuit ipillos. carne,offa3 faguine3et corpuspenitus Vntucrsu.Qmd vero de us qu§ adanimupertinetJit iudicaduilMone mo resycifuetudines,opinionesyVolupta tcs,dolores 3atq; timores iugiterpermutantur?Nunqua,me bercle3ex pjs quidpia ide &Jmileperfeuerat3fed priora aboletur3nouafuccedut3atq ; adole f eunt.Quinetia &illud magis demi- / <-*COMMENT. IN demirandumfit> quodinter ingenua anes &fcientias ah*euanefcut,fa guntalia .Ita VtfdifcipImarum artium rationem confderes3nonfcm perfecundum animum idemfmwi. Sed &illud mutabilitatis &incon flantia huius maximum ata; certifi mumindiciumfit 3quod aVirtute in peccatum frequenterprolabimurf peccato Verofi advirtutem &mdio rem vitam aflirare nitimur,aufco trafluminis iBumfruflra citu imi. numprafidium 3conatus omnes aiponere videamur.Eft aute illudmagna cum dementia &flultitia coniunclum3quodcum atas ncflrafcmpereat qua coepit3neque curfumfd autreuocet autfupPnmat 3aut nos veto PSJL 38. c\ velocitatisfit* Vnquaadmoneat,fed tacitafemperlabatur.nos innumeris, pene curis &' follicitudimbus nego - cijsq; implicati &confnclifrufira coturbamur,vtpropheta inquit,hoc efl, dijlrahimur atque difccrpimur. Dumautem occupatifumus, Vita ip fafeflinat,accedetq; mors,cui. Velimus nolimus,vacandumefl. Clamat itaque ipfa vit* contracho &breui tas incredibilis, protinus efjevmen - dum,&pernictofas illas rerumperiturarum curas prorfum reijciendas. Optima auscd* dies,clamabat no bilis poeta, miferis mortalibus qui Prima fugit. Qmdigitur cufla murfQuidcefjamus fJShjienimfugientem Vitam occupemus, fubito di- Ilabetur , COMMENT. IH labetur .Et cum maximeoccupane - ramus,fugiet tamen. Itaque cito hauriendum efl eVita,\elun extorrente rapido,ncquefemper cafuro. Etcum temporis celeritate 'vtcd.i 'velockdte) certandumJit.Fruflra itaque contur bamurin tanta temporumfuga ,(y lenti,nobts ipfispromittimus diesap menfes &longam annorumferiem, Nobis enim occupatis circa resperituras &fluxas, feneblus accedet\<jU$ pueriles animos opprimet,adquam parati inermesque venimus. Erum prceteredconturbamur, namflflmma diligentia &cura adhibita,eam confequeremurfodicitatem,quamno flraflultitiafinxit,ab ea tamenfuh- to deturbati :infempiternam mote 8 » ii / (I r '3l (}^ (g interitu coi\ciamur3quidtandem vtihtatis exafiduis curis &afflictio nibus nobis accedet?Frufirafane aua rus ille euangelicusper totam vitam varijs curis conftriftus3(^perturbationibus (<T' folhcitudmibus quafi exejfus ,congerendis opibus 3&implendis &dilatandis horreis operam dabat,Fiam cum animofuo reputati &expendenti quantam damnaris copiam et Vim domi haberet3tumad, vfus vita neceffanosy tum adperfl-ue das voluptates ,terribilis illa Vox & formadibdis infomut:qua omnia illius jludiaJoUicitudmes3(yconatus inanesfmflje declaramt .Stulte :hac nothe animam tuam repetent dte i 1: cuius,eruntf yjy I1r*. COMMENT. IN Thefaurizat.& ignorat cui ,.-congregabit ea. Et nuc qua: eft expe&atio mea? nonne dominus ;<k iubftantia meaapud te eft? /°Elebris eft illa PofidippifiueQn tetis Cynicifententia.Tantaseffe huius Vita acerbitates3cum&fi licitudines:\>tfapienti hominialtem eduobus eligendam ejfet 3fidmttir optio3aut non nafcifcilicet ,autfitim natum \>tta defungi. Quidem dulcius hominibus Videatur3chanf>\ misfilijs &gratifimafobole?Nem tamen ignorat3qum quanto hberon copia maior,tanto wfoeliciorparentum conditiofit. Quidenim almd<jt 38. Qr)67 [oboles 'tpfa3quam curarumfons domi natus3qui 'vitam agerefnemetu , CUra,&angore3nunquampatiaturfHumm* MicespUrique &beatosfe exitiimant,quodliberosgenuerint3filios procreauerint :quibusprofficerepof fintfumma cura atque diligentia,m quosJfes dilatandafobolis incubat. T efciuntmiferigenus hocfcelicitatk anxiumejfe &Jollicitum curaruque plenum.Nam quis nefciat quantam -materiam laborumgignendo quarut 1homines3quos aditus curis3et lachty mis3infuam domitpatefaciunt:quan tu infe ius curis3doloribus^miferiaq; prabeantfDucuntnoties infomnes: oUkitos dies agunt :Jftes longas •\