Historia de gentibus septentrionalibus

HISTORI A DE GENTIBVS SEPTENTRIONALIBVS, Authore Olao Magno,Gotho,Archiepifcopo VpfalenfijSuetia: & Gothiae Primate. AComtlio Scribonio Grafheo, j^rteclara 'vrbiAntuer fiaaie afieretis,fic in Efitomen redaSa^^vt non mi~ nus clare quam hreuiter quicqnid aj^ud Septentrionalesfiitu ai^tum efi^compleSatttn ANTVERPIAE. loamm ‘Bellermjub infm',i FJconh,%d.D,LXIL 'Ikscaj^Qf CLARISSIMO VIRO D. VIGLIO ZVI- chemo.FriJio ,infu^remo Serenifs.Thili^pi Hifpaniarum,&c. ‘Regis conjllio Frtejidi e^uijs. Chriftophorus Pkntinus. 'S. D. P. eft mihi nuper ¥a D.Cornelio Scribo- |'nio Grapheo,prajclar£e ‘huius vrbis afecretis, viro antiquorum monumentorum peririfsimo,Hiftorix rerum Septentrionalium ab Olao Magno Gotho, Archiepilcopo Vpfa lenfi conlcriptx, Romx circa annum Domini M. D.LV.latis incommodo volumine exculx,ma gnoque ab omnibus propter inauditam variarum rerum nouitatem applaufu excepte Epitome, A1non EPISTOLA non minus fidelis,quod nc verbo quidemafuo prototypo differat (ne fit,in quo iniuriam libi vllam Autor in oratione fadta efle queri pofsit) quamgraui iudicio facta, quod &omnia,&folaea, qua? ad.^ Septentrionalium rerum cognitione faciebant, magno compendio comple<5tatur ,fiiblatis fummamodeftia iis, quas aliunde citat hiftoriiSjfabulofis narrationibus,«Severis quide illis, fed tricis, atque adeo otiofis Phyficis ,Geometricis,Aftrologi cis, Meteorolo gicis,ac nonnunquam Theologicis rationibus, tu fuperfluis quorundam Autorum citationibus, &aliquot non admodum neceffariis ipfius Auroris praefationibus: pr^terea ritibus,moribus,c6- fuetudinibus non Septentrionalibus DEDICATORIA. libus modo ,fed &aliis gentibus plenfque communibus. Hanc Epitome vt typis excuderem ,etfi dodilsimorum viroru, rcique literarix imprimis fauen- \tium ,qui hoc ame cupide efflagitabant,autoritas confilijjCui me non obtemperare nefas eflet,loco effle debebat: ratione tamen vna, quod ftudiofis omnibus propter charadlerum elegantiam,in excudendo diligentiam (qu:E vt ame Iperabant, fic, an ex voto eorum pr^ftiterim,ipforumefl:o iudiciu) &commoditatem voluminisiic geftando aptioris ,&emendo vilioris ,gratum me facturum eflc confirmarent,facile,vt opusaggre derer,perfiiarerunt. Omnibus itaqj ad eam rem inftru(5tis, reliquum erat, vt quem- a3admo- INDEX. DeI«geconionim necandorum. De baptizandis pueris rylueftrium incolarum. De conueriione Finlandix Septentrionalis, &Orien talis,ac maxima holpicahtate. LIB. V. De Septentrionalium Gigantibus. ARGVMENT. Oe Gigantibus. De diuerfitate Gigantum Sc pugilum. De fobrietate Gigantum,ac pugilum. Starchateri carmen de frugalitate. Starchateri diicipuli. De virtutibus fortifsinii Starchateri. De patrocinio quod tulit oppreffis. De exercitiis eiufdera Starchateri. Defumma geftorum Starchateri. De maximo 8cterribili bello Saecorum ac Gothorum cui Starchaterus prrefuit contra Danos. De morte Starchateri. De Haldano,aliif% pugilibus ab eo deuiiiiis. De alio quodam Uatdaao,& gelliseius. De Olone Vegeto. De eodem pro pudicitia victoriofe pugnante. De Arngrirai,& Aruarodi pugilum geftis. De occiEone vrii,& epotatione fanguinis eius. De Regnero Piiofa barba diilo. De Almne pudicitire defenfore. De ilratagematibus Fridleui. De eiurdem Ilratagematibus per anes. De pugna Haraldi Regis conrra dracoaem domeft. De pugna Frothonis Sc Fridleui contra fetpentera. De eodem Fridleuo. De piratica iliuftrium virginum. LIB. VI. De mineris &metallis. fol.70. ARGVMENT. De minetis,& earum inuentione. De litu mineralium venarum. De mod* INDEX. Pe moiJo eaujndi metalk. De diftinftione Mineralium venarum. Pe rotis,inftrumentis,& periculis laboratorum. De arte &ingenio fabrorum. De diftinSione fulllium metallorum. De metallicis darmonibus. De fulgure montium metallicorum. De Aurificibus. Deargenteo ornatu virginum. LIB. VII. De bellicis inftrumentis, ritu, caula ,&cautelis pratliandi. fo.74. ARGVMENT. De artificibus balliftarum &telorum. De fagittis &telis bellicis. De fubita conuocatione communitatis ad arma. De cullodia viarum &exploratorum. De diredione multitudinis conuocatae. De litteralibus prxliis. De fundis lapidum, &igniti ferri. £)e veltis centurionum Sc modo adducendi veltat. De rudibus,telis,& fuueis infidiofis. De ftratagemate Regis Hachonis per frondes. Dehoftilibus incendiariis puniendis,&c. De cuftodia riparum circa lacum Melerin Suetia. LIB. viir. De ftatu Regentium &Officiorum, ac exercitio militari. fol.ti. ARGVMENT. De elediione Regis,&adopt.illuftrium per arma. De militari educatione nobilium puerorum. De tyrannica feueritate prafedlorum. De caula perpetua: difcordfiB,qua Sueei &Gothi contra Danos gerunt. De feueritate Regis ChriiUerni fecundi. LIB. IX. Debellis campeftribus. fol.90. AR- IND EX.- ARGVMENT. Degladiii Terfatilibus in rotis. Decurribus falcatis. De Septentrionalium bombardis. De crudelitate adulatorum,proditorum, &aduenata, liepins in regia ciuitate Holmenii perpetrata. Deaquarum &panum defediu fitbleuando. LIB. X. Debellis naualibus. ARGVMENT. De prariiis paliiftribus, deruptis pontibus. Deforma &vfu antiquarum nauium Septentrional. Denatatione equeftriiun 8cpedeftrium. LIB. XI. De bellis glacialibus. fbl.io». ARGVMENT,. Deconflidiu glaciali,&machinis glacialibus. Modus penetrandi rupturas glacierum, &de impedienda aquamm congelatioDe,&c. De onagris &rangiferis in glacie currentibus. LIB. XII. Defljuauris Aquilonariuro. fol.115. ARGVMENT. De domibus fabricandis,varia forma laxorum, &muj titudine &magnitudine arborum Septentrion. De Gimuni abietino,& origine Succini. LIB. XIII. Deagricultnra,& humano vidiu. fol.it^. ARGVMENT. Demelsibus,pane,lale5buryro,& cafeis. LIB. XIIII. Deva^riis condicionibus,Aqui!on.populorum. fo.isz. ARGV- ARGVMENf. Dt diaerfitate habituum. De beuedidione catholicorum Regum,&c. Denuptiis plebeiorum,&adulterorum poena. LIB. XV. Oediuerlis hominum exercitiis. ARGVMENT. ]5eritn fugandx h)remis,& receptione aiftatis. ^eMaiaiibus,luru ales &Schacorum. Vechorea gladiatoria,Sc armifera lidcatione. Dearcuali,de piratica faltatione. LIB. XVI. De Ecclefiallicis dilciplinis. fol.taj. ARGVMENT. De ritu orandi in £ccleius,& Principi, funeribus. LIB. XVII. De Animalibus domefticis. fol.ijl. ARGVMENT. De Arietibus,agnis,bobus,vaccis,equis,&c. De Rangiferis,& eorum vtilitate. LIB. XVIII. De animalibus fjrlueflribus. fol.ijf . ARGVMENT. De Onagris ,Ceruis, Damulis, Caftoribus, Gulonibus,Leporibus, Lyncibus, Lupis, &c. De MarduriSjZebellis, Hermelinis,Taxis,Vr£s,& He rinaceis. De dolofo ingenio vulpium.&c. LIB. XIX. De Aulbus. fol.iei, ARGVMENT. De accipitre. Aquila,Anate ,Anfere, Coruo, Falcone, hirundine, vpupis,niualibus auiculis,&c. LIB, INDEX. LIB. XX. Depjfdbns. fol.ifii, ARGVMENT. £)e triplici Bothni3,& abundanti eius plicatura. De viculis marinis. LIB. XXI. Depiicibus monllrofis. &1,I74. ARGVMENT. De Phyfetere,Balena,& vario genere Cetorum, j De monftrofo pifce in lictore Septentrionalis AngliA- Anno M.D.X XXII.reperto. De Noruagico lerpente. LIB. XXII. De infei^s animalibus .foLtj*, ARGVMENT. De Culicibus &cimicibus. DemargaritiSj& earum generatione. OLAI FINIS. OLAI MAGNI GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS deritH Gentium &«tuura rerum ac yfu beUandi popukmm Septeittrmidmm, EPITOME LIBRI PRIMI. Biarmie iejcriptio. Caf.u 'laraiia cft regio Sepriirionalis, cuius :zenith eft in ipfo polo Ari5iico,eiuf^; !Orizon eftidem cumcirculo equino ]^iialnqui Zodiacum in duas partes >;Equales interfecas, efficit, yt vna me- Vdietas totius anni Et vnus dies artiA cialis,& altera medietas vna nox : ita totus armus eflet ibi vnus dies naturalis .Diuiditur autem Biarmia,fecunduin Saxonem Sialandicum, ®'an»i4 in vlteriore,& citeriorem. In hac citeriore funt motes ^pUx, perpetuis,fed innocuis ninibus offuS, atftiuidueardo ris expertes ,inter quos inuijs nemoribus &lalribus abundat,pafcuorum feracifsima,inufitatisq; alibi beftijs frequens. Crebri in ea fluuij, ob infitas alueis cau tes,ftridulo,fpunianti^ue volumineperferutur.In vlteriore vero Biarmia funt quida monftrofe nouitatis populi,ad quos aditus inuius &inluperabilibus periculis obfu(useft,nec facile mortalibus patere poteft. Maior Equidem itineris pars prataltis niuibus pereniter obfideturtquas fi quis fuperare velit, ceruis iugalibusfquoru maxima copia illic eft ,vt apud Italos afinorum)cutru inftruit, cuius incredibili celeritate, eximio gelurigetia iuga tranfcedat. Meminit Saxo, Me- Mernmin- mingum quenda fyluarura Satyrum, infignibus diuigufScUj- tijs prsditum,illic manfionem tehmfle,ad quem Honu. therus Suetiie Rex domitorum ceruorum curlii perueniens,maximorum fpoliorum,opum^ue adeptione di tatus,& felix euafit. Vtraque tamen hec terra vallibus campis^ue diftinfta,ftuges,fi feminarentur, haud negaret:fed inexhauiiapifcium vbique copia, &ferarum Afirequen- S DE RITV GENT. SEPTEN. frequentirsima venatio ,efficit,ne ibi panis vfus jna» gnopere coti cupifcatur. Pugnaturi 6iantiienres,aruia artibus plerunque permutant, carminibus^ue in nimbos foluere coelum,ac latam aeris faciem triftiimbrifi afpergine confundere cofueuerunt.Sunt Biarmi idolo latra &Amaxcbij.Scytharu more,atque in fafcinandis hominibus infinidfirsimi .Quippe aut oculorum Bvt verborum, aut alienius alterius rei maleficio, homines ita ligant, vt liberi non fiot, nec mentis compo tes, fepe^ue ad extremam maciem deuenunt,dctabefeendo difpereant. |j finmmhk iefeti^uo. FInmarchia regio eft Septentrionalis, partis Xoruegia.olim ob fui amplitudine Kegio titulo deco rata. Hac rigidiore orbis parce,culturam ac manfione fortitaeft,attamen homines robuftis corporibus ,Sc animo magno habet ,qui ab hoftium incurfu fe ftrenu^defenderefolent.Aer illius regionis,ficuti &vicinarum,femper frigidus eft &ferenus,innocuus tamen humanis corporibus,rarifsimas pluuias tempore affi no admittensrtancaque eft illic aeris temperies,vt pif> ces nullo fale condici, fed folo aere ficcati, toto decennio aputrefadfione duret.Ab oiftauo Calend.Aprileis, vfquead ftxtum Idus Septembreis, eft illic continuus dies,nullis inuenietibus tenebris,videtur^; fol di 1 1 1. pirt Nonas Maij vfque ad Calend. Augufti,nullainiercir qiui mella dente no&e.Ab hac Finmarchia Septetrionaliad Au- CStlfifUOfS. ftraliora Gothorum vitra CCCLmilliarium Gothicorum eft diftantia.vbi medijs noiftibus folftitij aftiualis in diftindtis locis, Lincopia videlicet,dc Scaris, minutifsima litera iine lumine legi,ac feribi, imo pecunia numerati poliunt. Quibus etiam in locis fub eleuatione poli Arciici gradibus 60. aprincipio Maij ad initium Augufti,nulla penitus cofpiciuntur fteile, prater lunare corpus, quodin plenilunio veluti ardis rubus,penes terra fuperficiem paululum,eo temporis interuallo (omnium admiratione,&horcore)peruidetut. io.u EPITOME IIBRI La SCricfinnia regie eft inter Biarmia ,ac Finmarchia iita,angulun3 tamen logiorem verius Auftrum, Sc mare Bothnicum emittens .cauda principaliterappeliata,(3uiaincoiajeius admirabili qaadamce- ^eritace,certis planis lignis inftar arcuum in anteriori parte curuatis,ac pedibus affixis, diredtione manualis baculi vtutur,quibus fele arbitraria voiutate furfum, deorrmD^,*,vel obIique,luperniuium cacumina trasfe runt;eo tamen modo feruato,vt vnu lignum altero lic longius meftfura vnius pedis,iuxta viroru, vel mulie- Mrra, celer ruro proceritate:vtpoteli vir, vel mulier fit oc^opedu rimecurre^ longitudine,lignum vnius pedis totidem habebit pedi raiio^ in des in longitudine iufia, reliquum vero nouem.Pr^- Sertejimna terel prouident,qu6d ligna illa fubdudia fine tenerrima pelle vituli Rangiferorum :cuius forma &color ceruino colori arHmiiatur,red longe procerior,^ maior eft. Cur autem pellibus tam teneris h«c ligna fubducatur,variae reddutur cauf^jVt videlicet celeriori la bricitate fefe transferant paltas niues, vt expeditius ru piii voragines,et pcipiria trafuerfo motu eui:et,vt fur Ium dirigentes curfunijretrorfum no excidatiquia pili inftar rudiu,aut echinoru fe erigunt, mira^ue natura potentia,ne relabatur,obfiil:unc.Talibus igitur inlrru mentis cum ingenio curredi inftrudfi,montiu in accef fajYailium^ae una, hyberno prafertim tempore aBe- Aaquua- DE EITV GENT. SEPTEK. quuntur.Sed aon xque facile in xftate ,Ikec habeant ciuestquia impcefsioni lignocu citifsimi cedunc.Neqne enim vlia rupes adeo prominet,quin ad eius £<fti« gium callida curfus anibage periieniac. Primb liquide valliu profunda reIinquentes,fcopulonim radices tot tuofa gyratione perlabnntur ficque meatu crebrse declinationis obliquitate perfieAut, donec per finuolbs collium anfradtus dellinacu loci cacumen exuperent: idipfum interdum venationis ardore facientes.nonun quam de ingenio,&artis magifterio contendentes, ve luti ftadiorumcurfores conftirutu brauiu rufcepcuri/l De‘vehementi* venti Circrj. Cap POrtus eftin Irtandia (terra fcilicet mari glaciali vi cina,fub dominio regni Noruegia, vulgari fermo ne Veftrabord) Occidentalis diftus, penes que in litoralibus fpatijs &campis,obequitantes arniati,po tenti flatu huius venti Circij quali fluppaproflernun tur in terram.Similiter penes portucrypticos,id efl,ia cauernofis rupibus, &antris habitantes, eo prsecipue tepore bruma,quo fo! regreditur ad folftitialia ligna, quado in marinis fluctibus venti funt temperatiores. Sunt pr«terel montes in Hybernia mediocri fublimitate in pluribus locis eminentes :in quibus,li quis iter hoc Circio vento flante perficere tentauerit,nedu peri Culum,& ruinam expe&are cogetur,fed Cpiritus tuftb cationemin prtecipitiis voraginofis. Prteterei quam formidabiles &noxij fint venci,in Occidentalioribus Noruegis ripis,ipfi incol£,imb &alienigense eb con fluentes,n6 ignorant.Nullum enim lignnm,neq; fruticem,ob violentiam huius venti ,ibidem germinare intuentur.Quo fit, vc ob eorum defectum ,in ignibus inltrucndis cibis^ue coquendis,ofsibus magnorii pifcium vtanrur .Quantum etiam fieuiat ventus ifte in Occidentalioribus Borhni? lictoribus.ipfi habitantes magno incommodo fuo ftepihs experiuntur.Rapit enim integra tedta domorum ,eaque per immenla terrarum fpatia diflbluta difpergit. De Septentrietudinm ventorum ‘violenti*. C*p.^. TVrbines ac tempeftates Septentrionalium locorum,vim habere terribile ac periculofam, nemo EPITOME LIBRI T. 5 recreta natur» didicit aut fcruMtur, ignorattpr*- lenim ciim multiplex ac indeficiens eius originis cau ft materia^ue rcperiatur. Ex mari itaque fa-oeauferut aquas fub nauibus,nauerque fubuehunt in fublinieietiam ex terra lapides ac alia animalia,&paululum ere pta dimittunt. Nec foliim ea, fed plumbea tedta templorum acadiu diuerfarum,imb &fortifsima tigna, qu»ac aera rapiunt,atque alio accedente ipiritu vehe mentiore,tranfuehunt in fpatia longiora .S^piflimi vetiam integra molendina ventorum, cum ingentibus *^xis turbine inuoluta, faluis hominibus in loca remo ta euehunturhmb adeo ingens turbo defcendit,vt vrbes,cafteUa,& villas inuoluens.tefta longius (vt dicta eft)ad campos difpergat.Aeftate ab Occidente,Septetiione^ue,perflant tanta vi,impetu^ue venti, vt lapi* des,quancos manus pofsit c6tinere,d terra rapiant, aC veluti aren» ,lapillorum aceruos haud paruos cumulent: &, vt aliquando ab hominibus arma, &veftes, quandoquearcenforem vi ab equo auferat. Qiiinimb in Vichia Noruegi» aliquado accidit, vt aere, fole^ue maximi pifces tortendi,e perticis inftar tabularum,vi turbinum ,in magna congerie idiuitum pifcatorum locis in»des pauperum eiecii, tanquam donum diuinicus datum recipiantur. Dmerji effeBiu ttmtrmm.fulminum, &corufcstionum inUicif Se^untricndihut. Caf.6. Formidabilem yim,& effectu habent conitrua,ful mina,atq; corufcationes in Septentrionalibus ter ris,pr»fertim verflis loca oppofita Meridiei. Apparet Ccpifsime in partibus .Aquilunis,rub fereno celo, totis nodtibus, in Septembri, clara atque contin aa fulmina, qu» magis minantur,qua lacerat infpediores.fulmen vero natura nubiu exortum,tonitruque elapfum.grauifsima dana mortalibus ,alijfque rebus ibide infert. Plures eteiiinr homines fubiimiora loca inhabitares. Cum iumentis interimit.-excelfas etiam turres, &»des dura pice linitas (quod iniru no eft)inextinguibili flatna confumit,altas arbores, vel ex fummo vertice dire itndittvel obliqua corrofione contundit. AiBt DE RTTV GENT. SEPTEN. olidis axiftri ipiraculis tota h«c domuru machina cii ca vernale equinodliu diilbluta,inc6cineate teiTa,nol« ]a pefione localis hofpitij per£oluta,deportetur. De fri goribus aute illius Germanici,feu Getici maris,plura meminit Albertus Cratzius diligetiflfomnm regionn fcriptor. Ait enim Anno M.CCC.XXIII,gelidiffimo frigore conftringebatut mare ,vt pedeftri itmere per glaciem de littore Lubicenfi in Daniam, &in prufsia mare trafireturjdifpoiitis per loca opportuna in glacie hofpitijs.Anno Domini M.CCC. XCIX. per bruma gelu terras, ac maria conftHnxit, vt liceo veftigio eLij beca per mare in vrbem Sundenfem, &inde in Dariia perueniretur. Anno Domi.M. CD. XXIfl.gelu fuit per brumam incomparabile &inauditum, <ju 6dequi tes eGedano Prulsiie in Lubeca,per viam nauigatium *ctanfireDrincolutnes,& deinded Magnopoli per mare in Daniam,holpitia habentes in glacie. Anno M, ee xeIrll. congelatum eft mare Cimbricu.vt aluthiain Aflogia equitaretur. Praterea, etli multis feculis pofted fecuta funt alperrima frigora ,&marinoru fluminum congelationes, tamen quia frequentius acciderant,vis annotata tepetiuntur. Detrinjititgliicitdi inter wr{tgmes. Cap.14.. CVM fuperiote capitulo de glacialibus holprtijs minus exprefllim fit, quibus lignis viatores niuo £9 aut pnunofo tepore dirigatur,vt holpitiapertmgt EPITOME LIBRI I. -f deftinatarex quo ta amplus &planus vndiqne immi* nec traoiitus,vc nihil prxter cielu, &glacies,ac niues, plerunqueinipKiatur,vtputa dum eodem itinere Tub bruma rigore iumentocu agilitate cotendut incedere, vfai aftiuo tempore maxima clalles ventorum im» pulfu celerrime nauigarunt. Idcirco aduertedumeft, qubd glacie paululum perforata,arbores luniperorn, feu Abietum,fingulo lladiorum fpatio,vt ereila ftan }tes conge]entur,mari fecus viam impom foient,maxi imevbi fortior fit glacies iviarum icrutatoribus ex« ;jiploraca.£t vbihac ligna non eflenc, non rainorfor» iuido,auc vita periculu inter glaciales voragines im» mineret,quam in aperto mari inermibus nautis inter crudeles piratas,aut in horrida foletudine inter beluas truculentas. I.ege ergo feuerifsima cautu eft ,ne quis eiufmodi figna,nm tepore hoftili, propter proditores, ac exploratores,alteret aut exportet. Quim praterei periculofus fit hominum tranfims inter voragines glaciales fuperihs annotatas,fequentibus caulis often detur.Ante omnia tamen prainittendum efi, qubd ge neraliter omnes lacus, &ftagnales aqua in mefeOdio bri incipiunt cogelari ,glaciesq, auSo frigore in ple» rilque locis tantu c6denfari,vt vbi vena lacus, &fta« gna viuentis aque no intrant.pifces fofiacati tempora refolutionis glaciei infpiciantur. Verum ne hac fuffo catio tam difpendiofa fiat, diligentia pifcatorum con tinue glacies ipfapecfringitur,nec6geletur,prout in» ferihs libro depifcaturishyemalibus oftendetur. Gla cies itaq; prime,ac media byemis adeo fortis,& tenax eft,vt fpifsitudine feu denfitate duoru digitoru,fufferat homine ambulantem.trium vero digitoru, equeftre amatuivnius palma, 6c dimidia,turmas, vel exer 'citus militares itrium vel quatuor palmaru, integram legionem,vel myriade populorum ,quemadmodu in» feritis de hycmahbus bellis memorandu erit. Hac gla ciei forticudo,etii ta valida cernitur,naturalibus tame venis,& exhalationibus Tubrlis in pierifq; locis aftua tibus,ita diuerfis rimis ,feu aperturis finditur, vt Ion» gifsimo tradfu hiatum relinquat quali campeftris vie, vel plate«:qua tamen hfluram prudens viator gyrado pene» Gladesicd~ mirSdtefw tundam. DE EITV GENT. SEPTEV. penetrat,ne inftitutum iztr^Sc tempus amittat .CftiU auce tirturehuiufmodi pr^cipue de no^te contigerint, non ahter^qulm f^ua tonitrua; vel fonoroli terrse mo tus alonge percipiuntur .Sed ob hoc folicitus viator nihil intentatum reiin<^uir,quin inter voragines confi ciat it ^r^Licaefcente rame glacie ad principium Aprilis, nullus' eius fpifsitudini ,minus fortitudini, nifi in suror* amSulandOjConhditrqaia folis diurno afpediu tam fragilis redditur,vtqu^eequeftres armatos pault^ anie portaueratjvix hominem nunc fufferre pofbii inermem. Via: autem hyemales, ob inducta frigoris du-, riciem,qua fa<fi:«runt Ip-fsioreSjac folidioresjdiutins tanquam pontes in lacubus maner. DeTcenTuri tamen viatores aglacie in terram,vel econtrd,necefli!m erit, v: habeant tabulatum pontem. Soi enim calefacio lic tore,decoquit omnem glaciei conexionem. Nec pr«- tereundum hic puto,lacum elTe6o. miliarium in lonf^tsrlucta gitudme,^ 20.in latiaidine Italicorum, Verer appel latum,in regno Oftrogothorum: qui talis eft natura, qu6d cum tepeftucfo vento cogelatus fuerit, &tepus rcfolutionis immineat,vehemetifiimo ftrepitu incipit in fundo ebullire, dc c6moueri,magna^; violetia prorumpere in paruas rimas,vel £cilluras,quic funtingU cie:&has in modico teporis fpatio facies valde latas, licet pro tunc glacies in IpiUitudine habuerit plufqua vnum,vel duo brachia-Tuncquecooperantefuperiore impecu,diuiditur tota glacies in plures particulas: in quibus viatores confticuti,vix aliter,qudm Dei prefer natione ad littora dimictiitur,eo quod ibi vis naturas fecrstius, &: mirabilius qu^m alibi in lacubus operetur. Eft ecia lacus prope Metropolim regni Noruegia; lSioronam,qui nunquam congelatur. Degiodalibui inftrumentis, QVemadmodu calida:,aut teperats regionis getes dgelu,frigore,i)iue,pruina,glacie,<Schyemaliftri dori videntur libcr«:ita vix deprehedere’poflunt quam diuerHs ambus,remedns,& inftrumentis aduet liis hmufmodi aufteri:ates,fub ipfo frigidifsimo Septmione habitares fe muniant, &dirigat, vtpote chm impofsibUe ftt lubricam percurrere gUciem^auc per ea onera epitome LIBRI I. * onera grauifbinia,{ub maxima dillantia,ad loca dedtj* cere dertinata,niii id arte fieret,pro viribus fubleuadis apparent fuperius calcei lignei,ferreis fubdufti cufpidibiis,quoniam viatorum,pifeatorum ,acbeJlantiutn congruilt vfibus opportunis. Prxterc^tricufpideSjfeu trianguli ferreos ft>los habentes, tribus angulis ,pro firmiori grefiu fabricati: demum circuli flexibiles vndi^ue acuieos habentes,detato more acuatos: tjuibus omnibus,vt pedibus adharreantjfortifsim» lig* funt annexar,vc ea firmitate quiuis curfus vel trafitus fit fecurior,5c onus quodlibec, vnius vel duorum hominu vi ducibiIius:quod alioquin in arena veiniuibus, fortitudine equorum non traheretur. Sunt dolabrae, fiuefecureSjOmni glaciei perfindend^ prima,atque ap tiora infirumentarquia talibus inftrumentis aperiuntur gelata flumina plurium fiadiorum,dum clafsica fieri debeat expeditio in piratas: vel quod Reipublicat ita videntur vrgere negotia,vt nuntij vitra maria emit tantur. Quo etiam cafu, nauigia iumentorum opera, in vehiculis ab vrbibus ,&caftc!li8 fuper glaciem ad apertum mare repente educutur,vt agilitate vcn.oru, ac velorUjfubito curfu iceraquaru abfoluat, quod plu rimis diebus haud perficeret in iumetis.Viderur pcerei ferrei ligones pfenti rabule infculptirqa his {pifla.atq; indurata glacies cereris infirumetis ferreis no cedes,fa ciiius infringitur,du ali:£ fecures chalybe proixt» ,in vchcmaiitigoreadfolu gUaeijvel vireris atborisid^u inftar DE RITV GENT. SEPTEN. inftir vitri rumputur.vbi ligones prsdifli, ilue ferre* heftte.fortifsimi raanet.Cxterura videtur harpagines adiico mucrone formarte, quibus giacialia frulbaprsdidlis inftrumentis confraifta.quo opus fuerit,facilius trahantur, vel extrudantur,etiamin aperto mari tepore hyemalis folftitij.quando nd tantbm contra mole glacialem arcendam,ne naues rumpat ,prouidendum eritifed contra latentia fara,fed denique contra crude les inimicos fit congrediendo. Cernuntur deinde focuj laria,vel focculi,quibus aptius ad arbitrarium motumj in glaciali pugna ad fortiter refiftendum,vel cauce fu/ giendum,lubrica glacies fecurius calcari pofsic. ' VEterum Gothorum, ac Sueonum antiquiIsimus mos erat,vt vbi acriores in campis feu montibus infi:iruiflent,& perfecifset pugnas,iliic eredios lapides quali Aegypiiacas pyramides collocare folitifintrquibus huiufmodt prteclara gcfta breuifsimo aliquo tita lo infcuIpetes,memoria nominis ,&geftoru fuonira perpetuari putabat, prout eorunde teporu vfitata; can tiones rhytmaticis copendijs copofita, continuatis^; ieculis in prtefentem vfque diem deriuatat, hanc re ad poiferorum memonam propagarunt. Exeant enim in Septentrionalibus locis durifsimi montes cinericij c« lonSjUtarmoream duriciem longe exupeiances: hi ple luaque i EPITOME LIBER I. 9 mnqne terra motu, fulgure ,vel alio natura impullu ira concuti {blent,vt excila,deorfuni^ue cadentia faxa partim formam pyramidis,partim quadratarum colunarum,partim quadragulorum, &obelifcorum,quali infigni natura opificio forent fabricata fufcipiunt,vt inutile vanuraque aliquid his fuperaddere videatur. Sed ha pyramides feu columna, apud Heflingos plures qudmalibi reperiutur in Aquilone. Obelifci vero, lleu fublimia laxa, virib js gygantu ac pugilum eredla, v,nullibifrequentins,quam apud Oftrogothos ,&Ve- i^rogothos,ac fupenore, Sueones, in biuiisfeutriuijs conipiciuturiatque etiam in vaftis lblitudinibus,qua dudum pefte,fame,&bellis,habicatoribus euacuata, necdum ob inertiam feu negligentiam incolarum ,ad priftinum cultum (terra vitro exultante haftenus ,nili rariffimein formam noualiumifunt redudla. Habent itaque hac laxa in plerifque locis eredla ,logitudinem X. vel xv.xx.autxxx.& amplius,ac latitudine quatuor, vel fex pedum,mirabili fitu ,fed mirabiliori ordine,ac mirabilifsimo charaftere,ob plurimas rationes colloca tatliterato, redlo^ue, &longo ordine videlicet pugilu cercamina,quadrato turmas bellantiuni,& fpharicofa miliarium delignantia lepulturas: ac cuneato equelbium,ac pedeftiium acies ibidem ,vel prope fortunatius triumphafle.Scripturavetbd dextro latereinpedefa- QtfanSo- xommin choata,vlque in verticem, &tadem tefleSen mmafui do in finiftro pede finita,vel iterum eodem ordine in- Gothos. terius eleuata,deprellaque terminantur. Habent^ue fingula litera fpifsitudinem,atq3 Idgitudine digiti ma ioris humani. Licet verb imbriu,atq; luti inuria,multa earu in imo laxoru,ob immemorabile antiquitate,fint txefa,attamcn limiles earum eftechis clarifsime eo mo do leguntur ;Ego Vftopro patria certans,52. pugiles occidi,& tandem dRoluone pugile occilus hic requie- (co.Praterea: Domitor violentoru, acdefenforoppref foru,cicatricibus,& fenedfute plenus, gladio^; cindus, hic fitus fum Ingoluus. Chmalij bellicis rebus gloria quarerent,ego Haiftenus paci operam nauans,laudem merui irumortaiem. BDe .lOAft. chiep.Vpfa.hiftoro-- DE RITV GENT. SEPTEN. De&hflifciifepulchralihu^s, Cap. \y, SEd neque veteribus Gothis, alijsque gentibus in Septetrione defuit memoria maiorum ,quin &eis exhiberent,quos humi recondere placuit, honorabile» ftatuas lapidum excelforum,prout hodie cernun tur mira compagine immenfa laxa, in modum altifsim£, latifsim^^ue ianu£ furfum ,cranCuerUim^ue yilibus gigantura erecta, pteBlertim duobus milliaribus magnis aciuitate Scarenli ad ruralem Eccleliam Kelby proficifcendo. Ibienim in quodam triuiotriaingentifsima laxa (-vt promittitur) characteribus Gothicis pulcherrime lculpta videntur. Si quis etiam curiofus indagator deiimilibus (axis, tam folitudines, quam apertos campos fcrutandi gratia peragrare voluerit,indnita fpectacula comperier, quo profencibus haudopus elt codioiihs inlinuare. Vnacamen caufa promptior eirepofsir, quod non longa diftanciaab ea vetuttilsima vrbe Scarenli erat ,arx regia Aaranes di- Cia(de qua fpecialiter alibi dicetur)circa quam fuccefliuis leculiSjdc generationibus,committebantur acerrima bella: de quibus chariCsiraus frater &antecefibr meus loanes Archiep. Vpfalenlis mirifica fcripfit. Sut dc apud Oitrogothosicide,&: fuperiores Sueones, ma gnatum ac nobiliil arces late per regiones in locis natura munitis extruCto :penes quarii muros, 6c agros, veterum ingentia faxa cuneato, rotundo,oblongo, 8c ereCto fitu terris infixa cernuntur:quorum fublimiora Gothi- EPITOME LIBRI 1.lo Gothicis fcriptis iniignita,quafi viultis alicuius ducis imperio edocet,quid lequijvelfugeredebeateorufuccedbres,virtute fciiicetan3ple(fti, de vitia deteftari,&c. Nec dubitaadu eft,quin eo seuo edictu limile feruatu iit in Aquilonalibus regnis, contra malignoru principum &tyrannoru condienda corpora,nehonefta potiretur fepulrura.Bonorum Principu obelifcijde Taxa, multis feculis ante platatam fidem Catholica in Sep- ^etrionalibus regnis figno crucis infignita adhuc aper te videntur, fimilem habentia infcriptionem: Poftqua ^monufallacia redu(^us erraueram,ad Chriilianoru Deum couerfus morior, &hic fepultus iudicium eius fixpe(5to Germundus.Pr*terea alibi in faxo b«c verba experiutia:ReIidta idoloru cultura raortu®, 6c in Chri ili fide yiuuSjfub hoc lapide requiefco Hoimfianus, Defaxis figuratis, Cap. iL REperiuntur etiam alibi lapidea tabule admodum lat*, &excelfar, gigantum robore terris imprefimagines habentes draconum,ferpcntum, ac vrfoniminfculptas :contra quos non minores fumpfere triumphos ,quam hoftes armatos, prout inferius lib. de gigantibus,& pugilibus oftendetur.Pr^tereainfignespetrse funtin littorib. aquarum immifi^ ,qu« veten charadtere monftrant ,ibidem illuftres perfonas vatio euentu fluminum, tempeftatura, fulgurum,turbinum,Yclinfidiatoruimpulfufuifle necatos, B3Jnde^* DefunHi etiamnuni loirtutepo* fiertsprtedicatttyOded fumtru "wuisfitH pr<c tiofr. Pia Epitdphia* DE RITV GENT. SEPTEN. Inde^; nomen inditum jcuo perpetuo pcrfeuerat.Sum &lapides alti ,quorum afpeSu &iigno, prouincia. fenmit»- rum, prjefedturarum ,arcium, communiratum, nobirSyfufiS- iiura, acplebeiorum antiquifsima poflefsiones, fint medatur, legibus, fine litibus, fineiudicijs ynicuique pacifica permirruntur; documento careris nationibus oftenfo, quod inter has fimplices gentes plus iuris,& Kqui- | tatis ex limitaneis laxis habetur,qudmalibi inmultii legum voluminibus, vbi homines fe reputant doftioi? res, dcciuiliores. Sunt &lapides litterales latis lu^’ limes, line feripturis maiorum induftria verfus in^ dos portus reflexi, notabili ligno nautas informantes, vt naufragia euitent.Eft etiam lapis ingens, &rotundus ,circumcirca duodecim minores adiacentes habens ,cuneatis petris paululum eterraeleuatus, non procul imetropoli Vpfalenli Moraften didius :liipet quemnouus Rex eligendus infinita populi mnltitudinepr^fente fufeipitur, acpoftmodum factioribus ; cetemonijs dCatholicis Epifeopis, iuramento defen- i dendte fidei prsmiflb,conlirmatur. Dehonlogtjsymbnfis. Caf. 19. Sciendum eft, incolas extremi Septentrionis vitra j gradum eleua. poli Ardlici 8fi, habitantes, nullum habere folatis hotologij vfum,quale Anaximenes Wilelius Laced^monienfis primum (tefte Plinio) inuenille dicitur ;neque alterius cuiufuis horologij ponderum, rotarum, aquarum, menfurarum perlineas, & interflitia fabricati: fed tantummodo eosvti prataltis,ac deprefsis rupium cautibus, partim natura, partim ingenio dilpofitis, qui radios folares infallibili coniediura obumbrant, partes^ue dierum diftinguut, veluti hyeme,noi£tibus &diebus (luna non Ijilendente) volatilium, &campeftrium animalium vocibus, ! &geftis (quorum copia illic eft infinita) clarifsime per experientiam temporum rationem metiuntur. Talibus^ue, velut obelifeis ,aut fylueftribus fignis, funt contenti. ^ De EPTOME LIBER I. DehtculiitempammiejiffMtoribiif. Cap. 20. QVetnadmodmn Latini, &Graci autiiores afferuntjGothos in armis, &militaribus difciplinis confiimmatamfiabere experietiam, &cautelam: ita &GSthici Icriptores aiunt, eos domi foris^; multarum, &vtiliura rerum tenere notitiam, &experimentum,&prsfertim aftrorum (cientiam, qua plurimum pofsint diuinare futura, prout his annexa figurain parte demonftrat.Cerniturhic homo fenei, atq; nutr^tiiyadolefcens, baculum Gothicis charailferibus infigni- ^^ tumhabentes ,talirationeinfculptum, vt videatur, A. quibus inftrumentis vetuftifsimo tempore, dum lif,^ btorum vfus non eflet,lunm,folisve,& exterorum fyderum virtutes,& influentias infallibili euetu coghol uerint, prout hoc tempore fere incolxomnes agno- A fcunt. Baculus itaque humana longitudine formatus ^* eftjVtroq; latere numero hebdomadaru anni, pro qualibet hebdomada Gothicas literasfeptem habes, quibus aurei numeri ,&literx Oominicales (poft acceptum Chriftianifmum) patria voce, ac figuris diftinr guuntur.Nec alijs libris multiplici temporum circulo in aftrorum interpretationibus vtefaantur. Cxterum parentes filios liios laicos ,imd mater filias, vel domi feriatis diebus,vel in acceflu Ecclefiarum,itainftruut, vt non minus eruditione ,quam experientia artis indies efficiantur perfeftiores .Vetufta enim genti» toofuetudine, baculis his rurales Ecclefias vifitando Bjin pro- DE MIRA NAT.RERVM SEP. tem, vt omnes in dira tempeftate ad eum confugientes, tutifsimefuiceptosconfoletur. Quinimb va; omnibus his, qui vi ventorum agitati non attingunt fimbriam,vel finum eius ;quoniam ibidem ade6 &uiunt venti Circij, &Septentrionales ,vt eius afperitatem euafuri nauts,cogantur intentifsima arte, &viribus, labore, &fumma experientia omni momento attendere, Sc vigilare, qualitereffugiant ad Monachum illum,tanquam porcum fecuriorem.Preterea in ftptentrfonalibus aquis plurimi exceifi montes, quali figna fecuriponus,inqualicunq; tempeftate, vel tranquillitate petendi videntur .Sed ante eorum introitum, plura latent c«ca faxa qu», vt remifsiore vento plura nauigia obruunt, ita tempeftate prodita ,ob eleuatas vndarumfpumas, mirabilius faluanc. Suncprxtered montes falconum,aquiIatum, &coruorura, naucis receflurisfecuritatem,vel fugientibus cautelam, ne appropinquent, oftedentes. Infuper montes litium,imb arces fortirsimjE,prefertim in orientali finiandia, occafioneprsliorum Mofcouiticorum fuper fauces rupium ere(fta;,talique munitione artis &natura firmatte.vt facilius montes,quam ipfas arces, vndecunque emergat infultus, intercipiant occidentes. T^rWD» TT DerupeCeronata^&midtititdmefifdum. Cap.6. Nevlium fileatur rerum natura: opus,inonftratur hic in occidentali Bothnia yerfus extremas Septentrionis partes in parochia Lula Vpfalefis dioecefis, rupem elTe maritimam ,Biuralclubben vulgariter appellatam,qus excelfo fuo vertice £logenauigantibus tridentata,feu coronata videntur.Cuius arpedlu, vmbra.aut portu, fi no fruerentur indigena: maris expertifsimi pifcatores, neque tutam haberent viam,nequc commodum vidtum inuenirent. Sua etenim miracelfitudine, orta denfifsima nubium caligine, profpedba inmedijsvndis (prout anno Domini M.D. XI X.ex- , pertus fui) ftluanturerrantes.Tanta etenim codenfati aeris,ac caliginis folet effe obfcuritas, vt vix in exigua naui proram tenens epuppi refpiciatur.Applican S*®?l"** do tamen ad littus,tanta in bafe eius pifcium muliitu do hinc inde infpicitur, vt magnu ftuporem vifui generet, &omnimodam ftomachoadferat fatietatem. Pars etenim huiufmodi pifcium ,marini laticis lalfugine in planitiemontani pedis afperfa, vento^; torrefacienda, fpatio duorum vel trium iugerum dilatari folet fnpertellurem planam :pars haftis erigi, pergulisque extendi,priccipue pifces maioris fpeciei, vt iole &aere deficcentur. Omnes tamen vel domeftico vfui, vel negociatorum lucrofo queftui,etiam vitra marinis necefsitatibus,ac voluptatibus refcruatur, maxime,vt horum commutatione copiam annons (quae tenuiter ibidem DE MIRA *NAT. RERVM.SEP. ibidem ob circunftans frigus maturefcic) acq uirant^ac his,qui (blitudines inhabitant,loco deliciarum, vt rur^ fum fylueftres opuletias in pellibus preciofis recipiat, valeant exhibere.Inpedeigicufhuius Coronati montis tantus odor fufpenforum pifcium exoritur, vt longo maris interuallo eunde adnauigantes Tentiant procurrentem. Eo^ odore percepto, fub tcmpeftuofa caligine laborantes ab imminente naufragio feipfos, Sc bona proferuare nouerunt. Defluxu &*rejiuxuOceani Cap. 8. . SVncin charta mea Gothica, (eu defcriptione Septentrionalium regionum, certi finus Oceani iitto- Loffbeth ribus Noruagicis hic infculpti, fcilicetRoeft, Sc ehatybdes. Loffoeth: inter quos tantus eft maris hiatus vel Charybdis,vt incaut^appropinquantes nautas fua repentina circuuolutione,.vi &induftna gubernatoris adepta,abforbeatin momento, maxime natura loci igno rantes, vel alias vi tempeftatumappuifos, aut periculum imminens per contemptum paruipendentes. Quocirca volentes ex Germanicis oris c6 nauigare , peritifsimos quofque conducunt Naucleros, feu Gubernatores,qui longa experientia, <}uomodo obliquado, dirigendoque tutius pericula euaderepofsint, didicerunt. Hique longo maris fpatio Gnomonis direcfione, ne in Chaiybdim incidant,iter variando inftituere folec:& maxime circa populofirsimas villas Andanes,dc Trondanes,& tres alias infulas vbi pars maris Mo- EPLTOME LIBRI IT. i6 risMoftaftroom appellatur :quo loco tcftus eft altior csteris adiacencibus aquis. Mare etenim ibidem intra cauernas accedente, fluxu inflatur, &effluxu reflatur, quanto maximo impetu deferuntur torrentes, vel rapidi fluftus.Nauigatur hocmare (vtdiftum eft) periculofifsimo euentu ,quia iniquo tempore nauigantes fubito rapiunrurin voragines circulares. Kaufeagiorii teliqui^ perraro redduntur: &fi redduntur, ita colli- ^fione fcopulorum attrita robora videntur, vt quafi lanugine obdudta appareanc,& comminuta. De Chtttyhii,& mrrx naturaglacierutn. Caf. 8. PRoxime procedenti capite diiftum eft, quamperi- Nmmgici culofafit nauigatio Noruagici Oceani ,maxime Oceaninavbi infcrutabili ratione vafta Charybde, nifi valde «igatiofepratuideriht, nauto periclitantur. Hic igitur longifsiritulofa. monodfes, frigora intenfifsiraa, rupes alicubi quafi turres latentes, beluo truculento, &formidabiles, vt infra de monftris oftendetur.ProtereJcruftate glacies, quafi parietes ingentium domorum tempeftatibns dirutarum, tanquam ineuitabilia naufragia eproximo producluro.Sed hoc omnia tolerabiliora funt in quatiyhemom uis periclitatione fubeunda, quam experiri commifecrudelis cS* rationem Hybernico gentis, quo (vt plurimis protnijerotio, baripoteft exemplis hic omifsis) perlachrymas inuitarefolet afRidos, vt bonis nudatos, femiuiuos dimittant DE MIRA NAT. RERVM SEP. mittant ad laceras naues. Quantum ver6 admirari gla cierum naturam attinet ,hoc pro cerro femator,qudd littori Iflandico(tefte Saxone;magnis molibusglacies appellituncuius Ccrufta in vafe afleruetur ,quanuit magna diligentia,tamen difparet ftatim atque reliqua eius generis glacies recedit apromontorio in altum. In vaftis autem folitudinibus, maxime fub fpinis luniperorum,itidem &fub paleis ingentium horreoru, &fcandulis picearum arborum, adhuc Sole in Leone ^ ftationem habente,c6feruatur.ea^ue inde extrafta vo- ^ luptuofipotatoresj.tftu Solis durante,in vino velcer uifia irameria vtunturrNulli tamen niuem epotandis calicibus cuiufcunque liquoris ,ob vilcofitatem eius NtxhabettS haud depnratam,immifcent: tineas enim habet fecre- Uneas. &cannatas,veluti lanei panni. DefeMtis,leucoriariif ttituihitsptatanm Gruutlandid:. Caf.^, Hinc oftendedumerit iter ^portu Veftrabord eiuf dem lllandis ad marinam ,excelfam^ue rupem Hutifark diftam, qute mediam nauigationem cdtinet adGtuntlandiam :inqua genus piratarum reperitur fcorteis nauibus vtens,arbitrariaque nauigatione non tam fuperne quaminferne, forinfecus ftntinas negotiatorum terebrando inlidians. Vidi ego binas huiufmodi nauiculas coriarias AnnoM.D. V. fuper Occidentalem porta intus in Ecclefia Cathedrali Afloenfi, Diuo Haluardo dedicata ,quafi pro fpeiftaculis muro appefasrquas eiufde regni rex Haquinus bellica clafTe littora Gruntlandi^ pertranliens,dicebatur acquifiuif fi,forte nauigia fua fuftbcare meditantes.IncolE enim illius regionis ,non exilem fpoliorum quatfium fibi comparare folent ,per has &fimiles artes infidiofas, quas furtiuo ingenio tacite tabulas nauium inferius (vt dictum eft) terebcando,aqute ingrefliim procurant,& illicb pr«- fintifsimam fufibcationem. De EPITOME LIBRI II. vj DciifataoUlifri^undisatelmonm Nonte^. Ci^.io. TAnta eft in plcrifque tnontofis littoribus Noruegiximmenfurabilis profunditas,vt funibus quan tis repleri poffit nauis in getifEma,bolide plumbea inferni derailla,fundus aliquis nequeat inueniri: ea^ue naturx v.5 eft,vt quantb fublimius motes in excelfum ,promineant ,tanto in eorum radicibus infcrutabiliot jprofunditas appareat: licet eorum fublimitas refpedlu coeli minima fuper terram reputatur. Pedes etiam horum montium ita cauernofi, profundi^ue, &obliqui funt,vt funibus immiflis.quotfum tendat eotu hiatus, difficilliine cognofei pofeit. Prxtered in infula Bornholm Regi Danorum fubiefta, lacus non admodum ‘Bxmhdnt ampli reperiutur,quorum profunditas non inueratur. injidd. Demumapud montanos Dalacarlos.id eft, viros vallium,lacus Runden,id rotundus didhis eft,quimenfurabilem fundum non eoncedit.Deinde non longe are- ^ giaHolmenfi Suerix, locus in fcopulis marinis eft Kundifualia vul^rifer appellatus, ideft,rotunda vo- Rundifa*- rago,vt neque ibirimari poflit,quam altus fit eius fun Ua, dus. Putei prxterea plures repcriuntur,& exigui lacus, quorum profunditas fxpiffime explorata inueftigari non poffit. Apparent etiam longiffimx, fed valde anguftx nmiungac montium fpecus ,quali ferro cauatx, vel excilx,in opacos currentes recenus.in quibus conftrepentibus aquis tranquillitate ,vel tempeftate accedentibus,fonus terribilis excitatur :iquo nili celeriter aures retraxerint appropinquantes, tam vehemeti tinnitu obruuntur,yt pluribus horis fine auditu,ob excellentiffimum obie&um,remaneant,tabelcentes. DrfmubuiaiautSmimferreorum. Cef.u, Dlifto fuperiore capite,qua infcrutabilis in littoribus Noruegix inter excelfiores motes fit profun dita5:nunc oftendedum erit, quomodo inter finuolas, fcopulofas 4; voragines ad nauigates fecurius abfq; an choris inuenire,firmare4; poterint fuas ftationes.QuO circa cernutur hic annuli ferrei, clypeo militari ampli' Core* ores.fuib plumbo lateribus multorum montium,Aiccefuuo maris trailu, quondam bonorum Regum magnificemia,&{umptu,pracipu4verfus opulentam ciuitatem Bergenfcm in firi,vt sftu vel tempeftate vegente,fubitb funibus iramifsisjquafi inter abditas cauemas folidentur nauigia magna. Sed oportebit vt ignari viarum non fint,qui tarap.ericuiofo iabyrintbo fefe committere velint, ^ttus enim fcopulis &rupibus ita obuium eft,vt inde egredi,veTprogredi nequaquam valeant inexperti-.imbpropter eius, &limilium locorum(vt infril de initnicis clafsibus ,fpecialius dicetur) difficultatem, &afperitatem naufragabuntur. Et fi bellice naues eb vel pirataruttl Jtoftili impetu,vel terapeftatum itnpulfu appulerint, confilits auxiliilque deftiiutje ,fepifshne tum fatne,^um frigore, tum aggreffu incolarum,miferabili fpeiftaculo veiuti contra elementa pugnatnrs confumunturl Huiuf^ue calamitofi euentus infimili cafu, fi quis legerit >i oruegianorum Danorutn% annales,prifeVtim Regis Chri Chri/tierftierni fecundi,horribilem in omnibus reperiet infelitiui ([.04 citatem.Ideo^ue fiepifsime terrentur boftes ab ingrtf MomRex, fu borum fcopulorum,ne feuerius,& fecretius ab apertis vel latentibus faxis inter montes, quam patentibus inimicis in gurgite conteran- EPIfOME lIBRI II. 1* Defrrkidofotrmftu mmiitm Sears inter Suetkm &• Horuegiam. Clf.12, PRouincia eft in Septitrionalibus tegnis lempthia letKpthidi diSa ,Archiepifeopo Vpfalenft cum manerie feu frefierhlt- ^curia Vefterhuiia appellata,ex immemorabili tem pore fubiefta.De qua lempthia per exceliifsimos mon te: pr*diiSos in titulo ,non minus terribile quJm pericilofumiterzftiuo tempore conficiunt incolz terrarum &peregrini viatores: qui alias hj eme per congelatas paludes, ftagnade amnes breuioribus compen dijs &femitis,quocnnque placuerit proficifeuntur. Motes enim illi vaftifsimi, quales in Europa vix fu nt. Orientali parte fub pedis ingrelTu portas ftu aperturas habent darifsimo filice ,partim naturali fcilTura, femnasta partim antiquorum principum fumpta,pro publica vtilitate excilas aut perforatas .Poft quas inter montium latera tantum etiam in media zftate lentitur frigus, vt nifi viatores morehyemis multiplicato veftita lefe munierint,fer^ irremediabile pericui fi fubita aeris mutatione incurrant,donec ea motana vilcera vallefq; frigidas exire contingat.Deinde kmontibus plurium dierum itinere dercenruris,maius qiundoduepericulu imminet,vbi penduli pontes ligneis montiu fulcimen tis lateribus affixi,propter cafum niuium ac tempeftatemarborum euullarum aut cadentia laxa confradfi vel femirupti videntur.Nec alia perplexis fpes fuftragatur,quim qubd pontium reparationem comuni ope taincoiaru expedfent.cnm nullus per altifsimos montes ac profundifsimas valles viarii circuitus inueniatur. Harc &fimilia cu viatores imminere prouiderint, txpenlas fecum aifinnint fuiScientes, ac fi caftrefemali quam obfidionem illicb fubituri ,ac feraaturi eflent: iumentorum alioquin paucam curam, ob herbarum copiam de aquarum commoditatem habentes. Scaturiunt enim toto viarum tranfitu ex brachiis montium abundantifsimi fontes,{atis grato lapore ab omnibus commendati.Qubd vero tantam difficultatem illic pa tinneer iunerantes,iniram no efttquia propter excelfa CI tdtUtti Dogiim. DE RITV GENT. SEPTEK. tupiuin praccipitia,qac difficiilimi euUari, vel repariit poilunCiOmniefagacinuiio ingenio penetranda viden tur,& maximi ciim in vno iitus fit inuiu5,& in altero ruinis,autfaxisoppletus.Preterei limites adeisangufti,vt viatoribus,-ac iuttientisypr^lertim infuetis ,ver* tiginem capitis, &oculorum caliginem afierar,&plerunque ttreparabilem lapfum. DeJlatitts')rianmiii montibus mm/is. Cnp.i^. MOntes etiam funt alio vocabulo vulgari Doffrafiel,fiue malueris, Dotfrini appellati, Suetiami >joruegia diuidentes,tantie molis, &fublimitatis ,vt multorumdierum itinere verfus Occidentem, feu Orientem proficircentibus,ob indigeftas niues ,perpetui appareant albicantes,quafi cadidx nubes in ^tilsimo aere condenfata.Quo eucnirefolet,vt eb itinerantes, ob repentinum cafum niuium,per vias intueanturcocludiie quibus tande laboriofis viribus non minus Ceft explicare contendunt ,qudmfi inter glaciales vndas conftriiti conarentur exire. Quocirca veterumRegum (qui quondam piifsimi in Noruegia erant )prouida magnificentia fadlum eft.vrexcelfis ftatua eviuis lapidibus excifejper cacumina montium videantur ereifiie.ac fonifsime,ne vi ventoru decidant, plumbo vel ferro firmate. Compertu etia eft in Sueticis terris,auiculas volatu, excitafle globulos niuium ,quorum aagmento,cafu^ue,flante Auftrali vento, arces, &villa funt profiratte.Habetur tamen in his Doifrinis montibus hotpitium,qno recreentur huius periculofi itineris viatorestnon tamen vino prouifi. Detmitjituienelnjb, Cnp.t^. QVandoqae etiam vtihtate.vel neceflltate vxgente, fatis ingeniofum modum habent populi Septen trionales, in nemoribus noifiurno tempore pertran(eundis,imd &diurno ,quando in remotioribus. Aquilonis partibus ante,& poft Solftitiu hyeraalc cotinua nodles habentur. Quique his rcmcdijs indiget, ,ucortices EPITOME LIBRI II. t, eoitics quercinos inquirunt putres ,eof^ue collocent Cortket ceno interftitio itineris iiiftituti,vt eorum fplendore, tjuerciri qu6 voluerint,perficiant iter. Necfolnrahoc prarftat ptansfri tortex,led &truncus putrefaftus,ac fungus ipfeAgahtmM. ricus appellatus, in fummitate arooris glandifera; crefcens:cuius virtus,& natura ell,vcnofle-reluceat,ficuti ^&vermes alati, volantes ad lequino&um autumnale: ^^uricM hi tamen,quia fiigore correpti mox deficiunt ,ad nui- Itgtt, ,Ium vfum deputantur.Ideo^ue frequentius quercu pu tridam,agMCum^ue (feipfos propria luce prodentes) tolligunt,ad pnediihim fylueftrem ,im& domefticum vfiim,fcilicet vt eius luce tanquam ardenti lumine,lecu rius accedant loca combuftibili materia plena, vt funt horrea fcyemalia,niacufa meile, fceno^uerepleta.lnue niuntur etiam homines eo acumine oculorum prediti, q^Icvtfine quouis lumine materialifere omnia videre, trailareque le polle glorientur. ' ,De tutmmktu.&tediipiceis. Cap.i^, POpulus Septentrionalis logifsimis no(ftibns fubie dius 'vario vtitur genere lumino, quo necellaria exerceat officia pro'domeftica coihoditate.Igitur fatendum e{l:,Suppolare5 homines tempore hyemali vfu pinguedinis marinarnn{beliuaru,iD oranifuacommo ditate perficienda viuere.Quam quidem pinguedinem vulgari eorum Traan,aat Ly(e vocant,d lucendo,quia lapadibus immi/!a,clarirsime ac amplifsime lucet, ma zimiih «dibus magnarum familiarum.&ecclefiarum, C1vbi traiiH et>t lyfepi0 de ritv gent. septen. VerendiapofttergumrdiSij&ckbant. Omnes tame, vti Beatus loannes Baptifta ,ob adultene mulieris indignationem,gladio interempti faemnttquorum cor- Ititsgiul ponin Catbedrali Ecclefia Vezionenfi magno bonomij. ab omnibus venerantur. Sed de hac re latibs in Hiftcriis charifsim! fratris, &anteceilbris mei lo.Magni Gothi,fuis locis eft oftenfum. De mirahiU horte mantis Kinistherz frtfptpradiHam arcem» Ca^. 10. f XittiaSer^ txass altitudine & stmxKtate celebrisferdhtu tantumnatuu MOns efteminentifsimus apud Veftrogothos, no longi dpriedida arce Regia ,&lacu Vener, vulgari gentis fermone Kindakulle diihis, tanta: ai titudinis ,vt dlonge nauigantibus vitra 40.miliaria Italica in eodem lacu, quali atra nubes inter cceli hiatus appareat.Ideoque multi tempeftatibus, vique ven torum agitati, fummis viribus conantur eins pedes attingere,vbi tranquillifsimum portum adefie nouerut. Inhuins montis fummitateea amcenitas frondium, herbarum jfruiftuura diuerlarum arborum (excepta vite) fuapte fponte nafcentium non raritate magis, qudm ruauitatc,velur fatarum,aut plantatarum,reperitur,vt vix deleiftabilior in tota Septentrionali plaga inueftigari pofsic,aut inaeniri. Illic fuauitas inenarrabilis, etiam concentu variarum auium,preter Papagal los.multiplicata.Sed valde paucis, ijs^uefolnm fcnibus notus eft amcenifsimus ille locus .Neque lafciuiori artati perfacile monftrandus, ne forte feueriori difciplina foluta, in omnem voluptatem, vel verius Ipur citiem fefe profterneret, difficillime vel nuquamad ho neftate &bonos mores reuerfura.Voluptas enim ipla vfum &confuetudinem: cofuetudo necefsitatemtneceftitas delperationem inducit, &coarclat.Extrahuc montanum locum,iro 6&alibi latius per Aquilonem latis boni fuauef^; frmftus pyrorum,pomorum, ceraforum,prunorum,fednulli ante mediurii Iulij,vix^ue tunc in debita maturitate reperiuntur. Imb quaedam horum epitome libri II. *J bomniiuAuam genera tam domeftica ,fylueftriaibio frigore accedente maturefeunt, durant^ue pendecia maiori paite byemii eria in racnis,foliu omnibus denudatis.Sedhi frudus quouisaceto(pro gratiori iapore)runt eligibiliores, licet exigux magnitudinis,ob frigu> continui circur.ftans .Lxoticos verd fntSmt»- frudtus per mare iGermamcis oris ,vt funt penu cegUcimioi- letrime portaUjOb fuauitatein inharentis mufti.tam ^inox^. autd^ manducant incolie, vt nunquam ,vel rarb£ne ciilcrimine variorum morborum (prafenim Gallicoram)vel mortis euadant. Ci^Ut 21. ELandia,lIue Oelandia ,vna eft ex infulis Gothici maris,breuifiimo maris interieiftu dGothia meri dionali dmifa, omnium infularum pulchetrimatmultis enim bonis adeb referta eft.qudd fpatij breuitatem (duorum dierum itinere abfoluendam) foli fertilitas recompeler.Prata,& campi odore herbiiico,!ndicibili fuauitate mirabundi, ibi plurimi greges equorum par uorum,fed validifsimorum,vtputa qui fcrtitudine,& agilitate multis eximij corporis equis praiualeattquoufq; domeftici &exotici negotiatores pro voluptate emunt,atque in terras Temous,veIuti nature miracula venalct DE RITV GENT.SEPTEN. Tenzles exportant.Ingeniofifsirni enim funt, vt falti-» bus &choreis ad buccinx ve! tympani Tonum per eos adaptari pofsint, quorum exercitium eft huiufmodi ipei^culis acquirere qumftum.lnfuper inftruuntur,vt «irculos ferreos aut ligneos nonadmoduampIos,more canum tranfiliant,(altuatira^ue viuacifsima pernicitate TeTe gyrando reuoluant.Proprio etiam nomine moniti,magis vel minus id faciunt,iuxta arbitriti im- Xfd ptf perantis. Paicunturhuiufmodi equi, vbi opus eft,pifci tunmrpifci bus fole toftis &lignis abietinis: ceruifia^ue &vino im &U- vf^ue ad ebrietatem potantur ,prout infra de Alcibus gnifjcendoftendetur.H«c igitur infula frugibus,pafcuis, pecu- "vel dibus,armentis,&pircibus tantum abundat, vt promas inepriis commoditatibus fufficiat &alienis: eam^ue gra hiantur, tiam &asftimationem boues &pecora,ac butyrum vl Butymtn tra mare exportata habent,qnal! medicinalia forent. tteSifiim». Habuit olim hxc infula arces plures, tam naturx,qua artis pr^dio locis opportuniisimis fabricatas, &mu nitas, quarum aliquE in templa Chriftiani ritus commutata funt,hodie non minus patria defenlioni, qua religioni deferuientes; aliqua bellorum turbine penitus defolata. Vna tamen vfque in prafentem atatem StrdtbM. omnium altior &fortior Borcholm diiila,’perman)lit: cuius celfitudine Gothicum mare eminus nauigantes, velutiipeculapro ventoruffl,ac portuu directione adhuc vtuntur, prafertim Angli,Scoti, Zelandi,HolIan di,quibus admodum neceilaria eit illuftrium locorum cognitio in eo mari.Hec infula fere tota ambitur mar moreis laxis fnrfum,deorfum'|ue,penes littora eo.vel jo. pedum altitudine ,quali artificum manu ex induftria collocatis.Imb &in oris eius Orientalibus aper- to mari obieftis ,plures amcenifsimi portus funt :ad quos non minus curiolitatis qudm necefsitatis caula extranei nauigantes,veluti natura fpectaculum vifuti accedere folent.In hac inlula tempore pacis reges Go thorum,&'Sneonum, ob infignem eius amcenitatem Bnthtntm^ ¥andiexercitiu,afiates tranfigere confueuerunt. 6'' Sticonu Etiam quia viciniori maris tradlu vltramarini princiye pes commodius cum eis in arduis caulis expediendi» ibidem congredi poniuit. Prstered prope Aquilonare littu» EPITOME LIBRI II. »4 linas eius exurgit mons excelfuSj quem nauticum vul gus,vitandi infelicis omnis &marina terapeftatis gra . tia. Virginem vocat. Nam in eius portu manentes cer tis munufculis puellis dari folitis,vtpotechirochecis, ftriceis zonis,&fimilibus,eas,tanquam amico munere placanc.Nec ingratu montis numen fentire videntur,prout aliquando facium meminit antiquicas,voce lapfa luffum fuifle donantem matare portum,ne periclitaretur;& ira faciendo laluus faflus eft,vbialij funt '^per;clitati.ln eo monte certis anni temporibus dicitur SagnnaB efle conuentus Aquilonarium maleficarum,vt ezamiconuttims» nent praftigia fua. Tardius minifterio damonum accedens,dira afficitur correptione .Sed hac opinioni, non afiertioni cedant. Defamojipma infuit Gothonmfiothfiniit diSt. Caf.il. ORientalis Gothie pars efi,fic difla,quafi Gothoru terra vel bona patria.Goth quippe bonu fiue Deum Lingua Gothica fignificat,& L^dia cerra.£ft enim multis rationibus bona-bonus in ea populus, bo ni &fecuri in' circuitu eius portustbonus &elecftus in eaager,bona armencis,equis,bobus,pircatione, vena- Uone,aquis,fyiuis, pafcuis, pulcherrimo marmore,& omnibus rebus humano vfui neceflariis.Eft in eis Bo- Rali parte praclaru eppidu Visby,in quo eft atx mupanans; lutirsima DE RITV GENT. SEPTEN. 'nirirsima.Fuit hac vrbs quondam Gothorum, &mul tarum regionum emporium,tantis opibus, &negotia torum mercimoniis ffequens,vt vix ilii parin Europa fimile haberetur. Cofluxere illuc Gothi,Suedi,KufE, leu Rutheni, Dani, Prufsi,Angti,Scori, Flandri,Galli, Finni,VandaIi,Saxones, Hifpani, finguli llngula^ue gentes fuos proprios vicos,& plateas incolentes.nulli praclufum raunicipium.Ingredientefque terra &mat ri omnia pacata inuenerunt,donec difcordia, que om-^ niu regnorum ,&hominu perniciofilsima defolatrix* eft,fubuerteretur:ficuti infinita alia nationes,qua ab initio floruerunt. Extant hodie marmorea ruina,qua reflantur veterem eius claritatem,amplitudinem,& ve tuftatem. Sut adhuc teftudinata domus,potta ferrea, aut cuprea aut area feneftra ,olim argentata atque deaurata, argumentum inaflimabilium diuitiaru exhifaentes.Vndepoftmodum ortis odiis &dolis, extumido earum rerum vfli dilgregati incola abierunt in Vandalicas ciuitates: qua non parum ex opibus huim" modi holpitu funt ditata, vti olim Roma Carthagine deiblata.ln hanc infulam prima Gothorum armata ca flra,pofl exitum afua terra ,in Europa &Afia nouas terraSjOb importabilem gentis fua,multitudine,qua- _,fitura defcenderunc.Demu multis feculis euoluti5,E6- Ltgob^dt gggafjji Scandiana infula ob fimilem ,vel grauio- e* Sudiaje,i, caulam exeuntes,per hanc infulam in Rugiaagmi navijula tjaftifsimo in exteras regiones abierant: &tandem coKediutt regno conflituto in Italia iedes firmau5re;qnod Sc mitaliam. Diaconus eorum Hiftoricus Libr.I. attefla- Ftul.iiaco PrtetereJ Magnus Rex Suetise anno Domini M. nta Hifio' CC.LXXXVII I.fedauit periculofum beUu,quod erat inter ciues Visbycenfes, &plebem illius infulte: permifit^ue ciuibus inflaurare collaplbs muros ciui- Jlhtrtut tatis,moenibufque, &propugnaculis communire. AlnxSuetue. bertus Rex Suetite rogatus aprincipibus inferioris Germanie,vti mari eoru eiiceret potentifsimos piratas Vitalianos,impignorauit hanc iniulam Gotlandie Magiflro PrufsitE,pro viginti millibus Duplonum, id tfl,Nobilionum:quoru fummam Regina Margareta eidem ruccedens,ex Suetia collegit ,atq; eam infulam regni EPITOME LIBRI II. 25 regni Suetia: iuribus ,&proprietatibus reftituit ,iure perpetuo pofsidendam. Hanc^ infulam Saxo Gram- SaxoDci- maticus.Danorum infignis hiftoricus, in pluribus fuis nor. Hijlw (criptis, ad Suetiam fine quauis befitatione (pectafe atteftatur. Et hoc ex multis argumentis:quia eadem lin* gua,legibus,cori!etudinibus &morum cofonnitate & vicinitate perperub vcuntur:etiam quia Gothoru Epifcopo Lincopenfi, tanquam primo fidei platatori funt fubiecti: aquo &Epifcopalia iura petunt ,&confequuntur. Ab hac etiam infula in omni nauigantium controuerfia, pnefertini aconfulatu Vis bycenfi ,petitur, &datur ius ,&fententia diffiniciua, quid vnicuique permittendum,vel auferendum erit. Certe ius hoc mercatorum, ac nautarum,valde prudenter digeftum, citius lires adimit pro fluidis aquis ,quam aliorum decifio piro terra firma. De Clypeiiprind^m mentibus liafge mfeulptis. Cap, 25. QVanta olim Reges,ac Principes Gothoru,de perpetuanda nobili fama,3obellica claritate cura habuere,arma, fignaq;, &clypei eorii illuftribus locis in(culpta,acpofteris reliifta,euideteroftendut,pr*- fertim in Oftrogothia,ac Veftrogothia,& Auftrali Fin ladia,in magnifico portu Hagce appellatorqui ta l^t**, ac fecurus eft,vt in toto Septentrionali mari, &forfita amplo Oceano parem no habeat, qui eidem valeat c6- parari. Oes enim vndecunqj nauigates libere recipit in Dfuunt DE MIRA KAT. RERVM SEPT. fiium finum,recure^3 introrfum tam ktempcftatibus , quim hoftili claile^rua naturali munitione (modo ipii fibi deefle non velint) protegit, &c conferuat .portus etenim iile in modum ampliisims arcis in medijs montibus, ac vallibus amoene fituseft: habecque in cautibus vetuftirsima heroum Gothorum ,ac Suconu inligniajliteratoordinejfed antiqua fimplicitateinrcui pta,maxim^ ad oftendendum pofteriSjibi olim cialTemt pro regnorum defenfione contra quofcunque hoftilesi infultus continua expeditione ftationemtenuifle, at-’ que inde ad aperta arma, quoties opus fuerat,prodijfle. Hodieque frequetihs in eodem portu, ob fimilcm caufam, armatas claiTes tam Princeps, qu^m nobiles habent, prafertim quia vicina loca omnia fuppeditare pofTuntjqu» fubito requiri videntur ad confoederatorum armatam claflem; omnia^; in hoftes cotraria vert^fi perniciem ftru<^uri in hunc accellerint portum, 0,'Encui Olim diuus Ericus Gothorum,Sueonum^; Rex,obla- Gothorant p^ce &conrempta,Taueftos,Carelos,ac Bothnien^ Sueommq^ fes bellica ciafie ,&equeftri expeditione deuicios, ad "Rex^tauej^dem &Chrifti religionem accelerare coegit. IndocifioSfCare’ je enim genus barbarorum,nili per arma ad iugu Chri ioSf ac Both j(^j cogi,vel pertrahi, vel inuicari non potuit :nimirum menjes ar^ (vt AlbertusCrantziuslib.^.cap.^y.Vandaiierefert) mispiper^ magnus eftamorpaternarutraditionum.Inhocportu tosChrifii stiecici Reges graui iniurialacefsiti,vltramarinis prin- ZKguacct’- cipibus cialieinftru^a,vel inilruendahoftilitatem inpereCG^tt. dicere folenr,pra:rertira Ruthenis,feu Mofcouitis:rurfumquein eodem portu,fub «quis conditionibus, eorundem principumnuntijs pacis foedera pr^fcribere, &accipere confueuerunt. <^bd aute eo loco frequentihs,qu^m alio id fieri contingit, vrget antiquata maiorum obferuaotia, qui illic in montibus impreiTeranc infigniafua,vc eorum perenni firmitate perfpe(5ia,que Reipublice vtiiia fore crediderint,polleris eodem vnanimi confenfujdc iuramenta perarma,ac libertate maiorum ftabiiiant obferuanda. Quibus autem armis, ^bcpwi -clypeis^ue veteres Gothi, Suecique fint intus, &extra patriam vfi,fign!s pr«fentibus aduerti poterit, imo Sc rationibus oRendukonem fcUicetcotonacum^ fuper tres EPITOME LIBRI II. i6 tres aquas candidas in campo cceleftini coloris impetuoseralientem,acretrofpicientem,olim habuere Gothi,atq; nunc habent folum originis inhabitantes :vt vincendo parcant, &retrorpiciendo caueant,qu^m ci- to falientes ab impetu ceflant. Methodio tamen placet Methodim. aflerere,Gothorum Principes in exteris terris militan- Plutar. tes,ac dominates,vrfam in vexillis habujfie. Atexeif- Cimhri,B«r lem Gothis veluti parentibus originem trahentes,va‘ gundi^ue- „fietate lignorum fecundum diuerfitatem gentium diai,atq; a'ij ftinguebanturrvt Cimbri cauro,Slaui dracone,Gepide faddcav.i nauicula,Alani,Burgudi,ac Sucui catto in militaribus tn armis ge lignis, vt Plutarcho videtur. Suecis autem, iiueSueojlr^efcrinibus antiquitus erat arma, videlicet dus virgines cobitnt«r. ronata;, aureo veftitu fefe mutuo in virenti fyluaam- Sueconan plexantes ,taquam dearum nympharum excellentiam mjigitia. in regione oftendentes. Nunc vera Suecorum Principes tribus aureis coronis in campo coeleftini coloris, ob infcrutabilem dominiorum amplitudinem,magnifica bellorum gefta, &inexhauftam minerarum vbertatem,vtuntur.Sunt &priuatorum nobilium infignia mira varietate diftindlatlimiliter &vrbiura,ac prouinciarum, quatenus in bellicis expeditionibus pro patria &legibus fufceptis,tot hominu turba: diftinftins ad vnura tande fine dirigatur, prout infrd de directione annatx multitudinis,diffufius erit oftendendum. Deruebasgaleatis. Cap.i^. KTAuigando iGermanico mari verfus Septentrione |\! tribus dietis,antequam introitus appareat ad Regiam ciuitatem Holmenfem regni Suetiie,occurrit ad- HoltucBfit mirabilis portus lingua vulgati gentis Hielmfnabbe, ciidt. Suevel Elgxnabben appellatus, eb quod onagri, qui Elga tue Rego» dicuntur, propter attraftum fuauis venti eb concurrere confueuerunt :vel etiam quia montes, in quorum lateribus portus funt,itad natura formati videntur,vt Galilea: militares putentur in fculptK; quali ars non fufficeret in armis fabricandis ,nili &natura monftraret ,quid bellicolis populis Aquilonem inhabitantibus conueniat in armorum trabfatione. OSed DE MIRA NAT. RERVM SEPT, I HieltH- Sed reuer4,vti portus is ob omnes ventos,&tempeftafisahbe }a‘ tes arcendas infignis eft,vt vix fimilem in tota Europa tui crnnrM habeat: ita &hoftili fangainerefperfus, vt ibide quafi iUff.fedhoomnium Aquilonalium bellorum initium,medium, & ftih.iruicfinis inueniatur.Sape etenim clafsis hoftilis, qux vioceffuf, lentia terapeftatum,in vafto mari vario Marte congredi non poterat,huc depuira,vel inducias ab aduerfario petere,vel ipfa fua fp6te,vel fimulatione cogitur offerre,vel ineuitabile mortis, aut captiuitatis diferimeinire:qub enim Ytfaluus euadat armatus non inuenit. Si enim littu$,aut portum exierit, CKca raxa,rures^ue minaces apparenttquffi eum leui motu in gurgitem,vt pacem prKftet,immittunt. Si vero in apertum mare exire voluerit,obftat horrenda tempeftas,ne vifu quidem ad ichim oculi toleranda:quia Aquilonaris, Orientalis^; ventus ea in loca totaliter eft procellofus.Prstered tepore hoftili terrarum incol* iubtrahunt littoralia ligna,nc hoftis accipiat tantillulum quidem fpatium.vt effugiat poenam :aiioqui incelTabili ferocia impetu facto,ratronum clafsis, manus^ue impiorum, hunc portum occuparettvbi nihilominus clafsica bellorum preludia frequentihs inchoari folent. Deaaguflijs fortumlt^dofirum. Ctp. SVnt prtetered no exigua formidinis angufti exitus, &introitus gquoris Aquilonaris,prefertim ab aper to mari EPTOME LIBRI II. to mari nauigando verius Holmenfemciuitatem:qu2e regia eft,& infigniter dDatura,ac arte munita,vt meri- to trepidare cogantur aggrefluri, qux fides, vel fraus fit nautarum ,in imminentibus periculis profperius exuperandis. Prscipuus tamen, &periculofioreft locus Steendor, ideft, porta lapidum appellatus, eo steeudvr', qubd ardlis faucibus, &lunatis cornibus,quoquouerfum obliquatur, hoc eft, quandoque permodum Scythici arcus ,quandoque mucronis afpedlu euitatur i nautis :in quibus longe periculofins, ob exortas denfifsimas nebulas, &caligines, errare contingit, quam inamplifsirao Oceano ,fuborta validifsima tempenu^csfxb liate. Nec procul ab eo finu laxofa; rupes imminent ,nquit quifub aquis latitantes :in quas quicunque inciderint ,imfaquafi viuifepulchro teguntur. Nec filent annales Goffas naxa thici, quondam in eifdem rupibus multa millia Ger-jiegerxiU manorum,ac Danorum repentino defcenfufuilTeperqct- empta. Magis nanque prarfumptuofa ,quim experta ^4»/ nauigatione, laxeas has anguftias funt ingrefsi; veluoani. ti etiam in alios finus Septentrionales ,qui non lecus in mari nauigantibus apparent, qudmingentifsimte trabes eminentes in aquis, qua: folo alpeclu territant infpeclores :nomen ab euentu, caula, geftis &natura (prout fuperius de irruptione aquatu eodem libro eft oftenfum) allumentes. Terribiliores^ue hoftibus piraticis videntur, quimacies aliqute militaribus armis inftrufta;, DJDe DE MTRA NAT.RERVM SEP. It^etteam Lituani purgati leguncur. Tunc enim fortiiiimus S. fratrib. rum princeps lagelio cu ofto fratribus fuis (tefte Memdfidem chouita) ad fidem Chrifii peruenit; in qua adhuc hotottuajui. dierno tempore religionis incremetis perfeuerat. Meminit prztered hiftoricus antediftus, in cofinibus li- Zlatahaba tuanorum ac Mofcouitaru, ftatua effe publico itineri iJibtm, impolita, qua patria lingua Zlotababa dicitur, id eft, aurea vetula :quam finguli viatores certis munufcnlis piacant,etia fi pili valorem non excedant:alioquin fu- (cepti itineris nullam habituri lecuritatem. De SuppoUrium hominumfuperfiitiofaadtura. Cap.z, Solem L«- ^extrema Septentrionis portio (quam pleri^j tu&nointenfifsima frigora inhabitabilem putant) hrii pSimm immunis eft alacrilegis ritibus culturaque damonioadorant >ftatuto eorum tempore impendendis. Habent Suppolares, *tenim gentes illa fylueftres (vtireliqua orbis nationes,qua’ videntur his ciuiliores) no exiles caufas, quibus publicam errorem, &metitam in rebus etiam friuolis diuinitatem quarant, &tueantur. Solem igitur toto sftatis curfu eiis lucentem adorant, gratias ei offetentes,quod lumen contra tenebras perpellas, &calorem contra immenfa frigora adducit,que quantumcunque intolerabilia videntur, nunquam tamen in>- properijs, more quorundam Indorum execrantur, fed tantum dicunttHec fatua,ac ftulta funt frigora,atque tenebre menfuram excedentes, &c.Simili etiam ratione Lunam adorant,quiahyemeremoto Sole continui eius vtunturlumine; quo propter interlunium deficiente,fub lucidifsimis ftellis, niuium candore clarius micantibus, quacunq; negotia fua etiam diurno tempore difponiit. Pr^terea gentes illa: fuppolares ftupidiore quodam errore damonum ill uduntur. Rubrum etenim pannum pertica vel hafta furfum appenfura , attentis precationibus &cultiore ritu venerantur,diuinam quandam virtutem, propter colorem rubeum animalium languini firailem ,eidem inefie putantes. Similiter quia eius inlpediione arbitrantur fe fortunatio- epitome libri iit. ji natiores fore beluarum interemporeSjearum fanguine ebibentes, prout inferius dicetur de moribus Lappomancorum.Eft etiam nonnullis gentibus Septentrionis mos, quicquid primo diei diluculo in c«lo, terra, vel aquis viuum apparuerit, hocjpfum vfq; crepufculuin eiufdem diei pro numine fideliter adorare, vtpote aues, animalia, pifces, acipfos ferpentes &vermes, &pracipue ceruum volantem :quem ob cornua,qui- 'bus capita iuuenum exorBantur,inter nobiliora reptiliahonorant. Neetiam prajdicli Septentrionales homines in confpedln fuorum numinum appareant vacui, certas oblationes ex ofsibus fylueftrium animalium, &grandium cetoru ac pifcium, venatione qua:- £tas faciunt.- qu« tamen ofla aiftiuo tempore non incendunt (ne folis lumini, vel ardori videantur illudere) fed horrenda fargente hyeme fub publica congref. Ccnmsy»- lione pro honore dierum comburunt ,eo facrificio delamtit- bitara reuerentiam numinibus afferre credentes.Tanrutw. ta gentium in rebus friuolis religio eft. Detribws DijstncambmGotharmn. ERant apud veteres Gothos paganos ,quemadmodum clari clarifsimus frater &antecellor meus loannes Magnus Archiepifcopus Vpfalenfis in lomMtg, principio fuarum hiftoriarum afferit, tres dij prima Thor,Odveneratione obieruati: quorum primus erar potenhe&ftigtifsimus Thor :qui in medio triclinio ftrato puluinagtqmsre- ri colebatur: cuius hinc inde latera duo alia numina, Ugiofece- Odhen videlicet, &Frigga cingebant. Thor, inqui- /«erat Gflunt, prffifidetin aere tonans, &fulgarans, ventos &thi,ytR9~ nubes ferenitatcraque gubernans ,fruges adminimimi Ione, ftranscum fructibus vniuerfis, peftes^ue tollens .AI Murtei" ter Odhen, hoc eft, fortior,bellis pra:fldet, hominibus Vtnerem. in hoftes auxilia fubminiftras, ipfi Thor ddextris collocatus: tanto opinionis fulgore clarus, vt ipfum non lecus,qu^m datu mundo lumen omnes gentes ampledteretur,nec vllus orbis locus extarer (Saxone teftate) qui numinis eius potentie non pareret.Tertius Frigg» pacem,voluptatemqj moderabatur:cuius etiam limulachrum DE MIRA NAT. RERVM SEP. lachnim turpitudinem fexus prs Te ferebat :&ob i4 tantum apud Gothos, quantum Venus apud Romanos venerabaturrdiemque Veneris vrq3ad noftra tempora fibi retinet confecratum. Pingebatur gladio, dc arcu cum armis,qubd in illis terris vterque fexus femper ad arma promptifsimus eflet.Thor autem cum corona, 6c fceprro ac xij.ftellis defignabatur ;cuius magnitudini nihil digna «qualitate conferri poiTe exifti- 1 matum eft, Obtinuitdue diem hebdoraadatim,imb 8c menfem pnmura totius anni ,quem lanuarium dicimus. Odhen vero armatus fculpitur, vti Mars ,iimili gentilium fuperftitione apud Romanos: diem4ue obtinuit «terna memoria fuo nomini confectarum .Ec quia viuus tota Europa diuinitaris titulum,quod nulli in arte militari cederet ,alTecutus fuiflet. hinceue- Dio Gr<ec, nilTe creditur, vt Gothi (iicut Dio Gr«cus, Ablabius, ^bUbitfS. &Iordanes teRancur) Martem,quem Deum belli pu- C^lordan» cauit antiquitas, apud fe dicerentprogenitum, prout Vergit,^, etiam ailcri: Poeta, ^eneid, Gradiuamque patrem Geticis qui prslidet armis. Quem Gothi fcraperafperrimaplacauere cultura,raor te Icilicet captiaoru,opinantes bellorum prelidem ap- .tius humano cruore placari, aquo vicifsim omne belligerandi induilriam adeo perfe^^ didicerunt,vt deui- (ftis Europ«,dc Afi^potentifsimisimperijs, fummum fortitudinis gradum reportarint, Detrihus Dijsmmcrthiis. Cap»^. PR«ter hos tres Deos fupradidfcos colebatur &alij compIures:qui (vt ait Saxo) miranda pr«ftigiaru machinatione callentes, obtentis limplicium animis,diuioiratis fibi faftigium arrogarunt.Quippe non folhm Gothos,verhm etiam omnes Aquilonares prouincias vanifsim« crudelitatis laqueis circumuentas, ad cultus libi pendendi itudium concitantes,prscipuo fu« ludificationis cotagio refperferant. Adeb nanque faliacix eorum efte(5ius percrebuit, vtinipfis c«teri quandam numinum potentiam venerantes, eos^ue deos^vel deorum complices autumantes^veneficiorum EPITOME EIBEI III. 32 antoribos foiennia vota dep^rsderentj Sc iacrilcgo errori reipedhimlacris debitum exhiberent. Inter quos quidam Methotinarte Magica infignis, excelletem fi- Methetiit «fitc dignitatis opinionem fifai arripiens, fimpiiciu homapK, & minum animos preftigiofo artis fama feducios,ad pre deomfont. ffigiofa libamenta fibi pendenda addaxit. Hic,cum eC- fet fummus deorum pontifex, facrificiac^remonias^; ita diftinxit, &ordinauit, vt difcretus fuperum cuique tu.ltas,& libatio obferuaretur; aflerens deorum olFenlas communibus lacrificijs, aut permixtis csremonijs expiari non polTe.Tandem fceleribus eius detectis, cocurfu populi occiditur, occifus^uepeftiferacadauetis fui contagione plurimos perimens,tumulo extrahitur, acpalo infigitur, vti vanitatis fua prarftigia meruere. Froe quoque deorum fatrapa fedem haud procul ab froe Vpfala habuit:vbi veterem litationis morem tot genknjisDeiti tibusac feculis vfurpatum,trifti,infando^ue piaculo mutauit. Siquidem humani generis hoftias madtare rim. aggrefliis, fa;da fuperis libamenta perfoluit.Cui tande ia numerum deorum relato,&qui3 Deus fanguinis ha betur,furua:hofti® immolabantur, leciiftetnia^ue, Sc ludi nocturni annuo feriarum circuitu (vti aliquando Roma: Diti, &Proferpinte) confecrabantur. Vagno- Vagmflh. fthus &Hadingus non impari a:ltimatione venera- Hadmgiu bantur, quia prscipuam opem in arduis bellis prom- Roflicfhiu prius adhibere credebantur .Rofthicphum Finnoni- Fimonic. cum, quod exquifitis prtefeientite itudijsviuus excel- Rdsiaiw Iuifiet,poft fata in deorum focietatem tranflatum credij, diderunr.Roftarus additur his :cuius ftupenda immanitas humani fanguinis facrificio ha placari voluit, vt fibi illotum ,quos cultores fui opprefluri elTent ,animas dedicarent. Demum complures alij potentifsimi Thoronis, aut Othinifilij exiftimati,honoribus dpopulo donabantur, ac publico digni libamine cenfeban tur. Quomodo autem, aut quibus artibus hi , fimilesque tantam diainitatis opinionem cultumq; obtinuerint,videatur inferius li_b v.de gygantibus,& pugilibus ca.i. verfus finem. DemA- DE MIRA NAT. RERVM SEP. X DemagmfiCOtenjplo Decmtn Se^tentrjGKaliHm» Cap. 5. Salafiiimt Vmfere totus orbis, olim innumeris Tuoerflitio- Ten^lum nibus,dcxmonum inflinciu vbiqilluderetur,non frat ypla-^ incongruum putaui adhuc euidenieroftendere, quilia SueonP. bus locis Gothica, feu Suerica, ac Septentrionalis na- (empore tio,paganaruper{titionefeducra,parueric idolis infen» Ntniaurafatis: vtagnofcaturrouItalocaOicutidsraonioru genera)fui0e,quibus indebitus cuitus cfterebatur.Tem» maitjiaie pium igitur (de quo charifsimus frater, dcanteceflbr yenerandp meus D. ioannes Archiepi{copus Vpfalenfis Jib.i.Hiftor. meminit) nobilifsimum ktempore Nini prope fiuuium Saiaerar :vbihodie Vpfala Sueonuin ac.Go^ thorum Primatialis, Archiepifcopalis fedcs eft. Quod adeo magnifico apparatu conftrucium venerabatur, vt nihil in eius parietibus ,laquearijs, aut columnis, nifi auro fpiendidum videretur. Te^um pr«- terea totum auro fulgebat :kquo aurea catena dependens, totum templum ad moenia, domus^ue faftigia cinxifie memoratur. Quofadium erat, vt templum in ampla planicie iitum ,admirando fui fulgore, venerandam religionis majeifatem accefiuris ingeneraret. Aftabac eius foribus arbor ingens ignoti generis , patulis diftufa ramis,aftatee &hyemeiuxta virensrno tamen de earum arborum genere, qux fuapte natura » VclauruSjOHua, palma &myrtus virere videnturrquin inAquilone nulla vnqua oli^vcllaurus^nin in paruo EPITOME LIBRI ITI. 55 frutice pro rpe<^aculo Vaftenis exurgere vifa eft. Erat- <jue fons huic teplo propinquus qui fcaruriit in locum . facriiiciorum: de quo mox infra dicetur.Ec h»c fufficiant exteris nationibus de tali ritu Gothorum nonihil vanitatis intellexifie. Nuncruruas Aquilonaribus indicare congruit,quod foliilli irretiti vel illufinon fuerint hac vanitate. Nunc autem Deo propitio fatendu eft eo in loco,fciIicet Vpralia:,perpetui5 teporibus,die ^pr^fertim 19.Maij ,diuins religionis ad popul uquaft innumerabilem, pr^fente Rege ac principibus &nobilibus vtriufque fexus, fieri catholicas prjedicationes: vbiolim tot ac tam impiae fa<ft*e funt fpurcitiar &acnominationcs,ac hominumimb charorum paretum Sc amicorum mactationes. Defacrlsz^facri/icijs Gothorum. Cao. 6» ERatolimin facrihcijs Gothoru vt in hiftoria Sue j^urrerim onum Gothorum^* lib.ucap. 12. comprehenditur, numeri nouenarij obferuatio admodum accepta: forte ohfertiotio.. Iquia Pythagorica philofophia(quam aSalmoxe Sc Di ceneo didicerant)moDuerir,numerum imparem in om pythago^ nibus prjrponi oportere. Et quamuis diis fuis fummu jiciti, cultum hebdomadatim "idie exhiberentrtamen onjmnonomenfe folenniorem venerationem iplis im pendentes, nouem dies facrificiis rite ac religiose abfoluendis tribuerunt :ilnguHfque diebus nouem animantium genera imraolabant,quibus etiam humanas hoftias adiungebant. At poft nouedium per fummam Gothorum totius regni celebritatem templum V'’pniiia'antedici:u fiuUaetitn frequencifsimo incolarum accefluvifitabatur, ibique pia mtnpri noucndialibus feriis dc pr^efcripto facridciorum nuwiiTheo^ mero diis libamenta ad aram maitabanrur. Homo au p^hia. tem quem fors immolandum obtulerat, in fontem,qui ad locum facrinciorum fcaturiebat, viuus immergebarurrqui fi facile efflaret animam,fauftumrenunciabant facerdotes votum:moxque inde ereptum in vici- Inum nemus,quod facrum credebant, fufpendentes in- Iter Deos tranfiarum affirmabant. Qjio facium erat vt beatum fe crederet, qui ea immolatione evinis excederet. Accidit nonunquam Reges ipfos lunili forte dele- Eclos Sdmoxes^ ienta^ .Vicensus. ^GTofo^hi X?ion. ^lahius, lerdaKe$, ^^ahMp, jierodot. BUyxe de~ fu n^OTifm Oi MaUet reuUiss, quo YAm yfn6 .ceijii^ih An »3^130. DE SVPERST. CVt. DAEM. ^os vi(Siniari.Quod quia fauftifsimu regno Jibameo aftimabaturjtotius populi multitudo cum fumma cogratulatione tam inlignem vi(5^im3m profequebatur. Enimuerb fic de£un£tos non omnino mori,red tam il los qu^m feipfos immortales elle perfuafum habebat: fiiaximeex Salmoxe, Zenta, Diccneo, vt Dion Ablabius,Iordane?, Strabo, Sc alij referuntrqui &aiTerunt Gothos multis rationibus excellentius fapienriie ftu-/ <iuifle,ideo4; opinionem de immortalitate animie in-| dui{ie,qubd(vt ait Herodotus lib.4.)fe mori non putantes diceret,eos qui vita fqncii eiTent, in alium que- ^iam locum amoeniorem demigrare.In quo Deu quen dam Bleyxen prxlldere affirmabant ,ad quem afsidu^ prererfuperius exprefTum^modum cumnaue quinque remigum nuncium quempiam ex feipfis forte deletu mittebant,pr^cipienteSjVr ea,quibus indigerent, aliberalitate numinis impetrarent. Modus mittendi nun cij is erat.Quidameoru aliquod lanceas acutas in altum tenebant,fuper quas alij ipfum, qui deftinandus erar, manibus pedibuf^ue correptum inijciebant ,qui liftatiin cadens extinguebarur, propitium fibi Deum arbitrabantur,quod nucium facile exceperir.Si autem fecUvS accidifiet,ipfum nuncium infimulabant malum efie virum, quiindignus efiecad Deos dellinari.Itaq; eo abie<rcoaiium mittebat,dantes adhuc viuenti mandata,qu« apud ipfum nume profequatur. Deinde prarmiffa iacbatione extindum marine voragini opera eorundem quinque remigum tradiderunt. Defu^Pitionihm Gothorum circa tonitrua» •Cap» 7. PRa^terea tam obftinato animo deoni fuorum cultum(vr etiam in eadem hifi.Gorhorum Sc Sueon. lib,i.cap.i2.haberur)obferuabanr, vc concitato in nubibus fragore,fagittas ex arcubus in aera excutientes ofirenderent fe opem afferre velle Dijs fuis,quos tuc ab aliis oppugnari putabant. Nec ea temeraria fuperftitipne contenti,inuificati ponderis malleos (quos Io uiales vocabant) ingenti sre complexos .magnaquerc iigions cultos,ad eum vfum habebant, vt per eos tanquam EPITOME LIBRI III. 54 quam per Claudiana tonitrua &per vifitatam rerum tomtru* fimilitudinem.cceli fragores(quos malleis cieri crede- ClaudiuM bant)expriment, tanti^; ibnitus vim fabrilium fpecie fiebant fiS imitantes, deorum fuorum bellis fic adefle admodum theatris,areligiofumexiftimarent.Durabat is louialium malle- Htsliubs, orum vfus vfq; ad annum 4Chrifto nato milleiimum faasma- ' centefimum ttigefimu, cnm Magnus Gothorum Rex g»a yi in HjChrilbiana; difciplioK Audio paganam fupetAitione orontheum ^erofus,& fanum cultu,&louem infignibus fpoliare, proieSis. lamAitatis loco habuit :qui proptereaad multarem- MagKtts pora aGothis perinde ac coeleAium Ipoliofnm facri- Gothorum legus raptor reputatus eA. Solebat etiam Gothi pro- Rex. cefluriinprxlium, equos ad aras immolare,quoru ab- Quiinam fcilTa capita contifque excepta,fubieftis Aipitibus di- Gothi com- Aentos faucium ricius ante acies prajferebant.Nec tan mijfiirifrte titm vidtimas ante beilii ,vcrhra etiam poA fuperatos liH,itiie& hoAes hoAias immolabant,magnificor^; ludos inhoafreliore norem Deorum faciebant: in quibus eAoeminati coruerfifade- potum motus fceniciiqus minorum plaufus, ac mollia ianf, nolarum,fiue teriuro crepitacula oAendebantur. H.vc Sc alia eximia facri ficiorum genera potifsimhm faciebant, vt diis iuuatifaus nulla bellorum vi fuperari poC- fent.Adeb eis arma in defiderio &continuo vfu erant, Cothifx- Vt reliqua omnia humana Audia,nequicquara compacuaces. randa rei militan putarent. Prteerant his facris di fpa- ° riura graduum facerdotes. Pontifices, Archifiamines, Flamines,Salij,Augures:quorum primis,vtpote Pontificibus,permifla erat parcum Regibus poteAas,tan- Gothorum ta^; authoritas, vt quicquid illi vel fuadcrent vel iube Potficu yt rent,quafi de coelo fonuiiret,mox ipfe Rex &populus Regumfar alacres exequerentur, InAruxerunt gentem plurima fa petejias. pientia,felegerunt £acerdotes,religionem fundauerut. Oion Cre. TeAatur Dion Grecus,huic genti nulla state defuifie Pontifices,qui eos in fapientia erudirent.Erat quoque pileati fin inter eos genus Potificura illuArius,quos Pileatos, &pj por.tif. Pios vocauerut.-ex quibus Reges &facerdotes fibi cooptabant,prout Iordanes latihs profequituriqui dicit ya eos vacari Pios, &exire folitos vrbium portas cum ci- '^' tharis &veAibus candidis obuiamfuis Gothis trium phantibuSjVt Deos placarent. EzDei»- Pracmo claua. TepU Oktue &Cereri conjectata. Holhertu Smk& DacueRex, DE SVPERST. CVL. DAEM. De impugnatione Deorum.Cap.i. RVrfiis in aliam deuenete ftukiciam &fuperftitio» nem.vt Deos bellicis fuis expeditionibus non fauentes aut non iuuances, diueriis atmorum generibus contra coelum exteniis,putarint opprimere fepoffe.vel minis &terrorib.vt imperata facerent coercere. Et hoc inaniter facientes, exillimabant fenon minoris poten li£ in terra tirfiendos venerandofue fore, quam hos a^ pud fuperos vel inferos collocatos.Sed non aduertunS. vetus prouerbium Gothorum,Neproijciendus fit cocus in cce!um,vnde denfior remittitur claua. DefataIibiufor(!rihas& Nymphis. Cap.^. ERant pr^terei in Aquilonaribus terris nonnulla templa Diana; &Cereri confecratajtedefque fata lium fororum abfque humana ope pra-ftigiofo quoda artificio extrucle, quas antiqui fuper futuris liberorum euentibus Parcarum oracula confukuri, nuncupatis fo lenniter votis precabundi accedere confueuerunt, vbi introfpedio facello quandoque ternas, quandoque plu res fedes totidem Nymphis occupari cognouere;quarum alke liberalem pueris formam,vberemijue huma- ni fauoris copiam erogabat,aiia;.verb liberalitatis aut aliarum virtutum excellentiam condonabantidemum alia: proteruioris ingenij reliquarum donis officere cu pientes,futuris pueroru moribus parlimonia: aut aliud crimen affixerunt.Necfolum pueris,verumetiama-ta- teprouecfis,& quandoque Regibus huiufincdi praifti giofarum artium commetis ludificatum fuifle comperitur. Hotherus fiquidem Rex Suetia* &Dacite, inter venandum errore nebute aretiarijs longius auulfus,in quoddam fylueftrium virginum coclaue incidit,a quibus proprio nomine falutatus.qusenam eflent perquirit. lllte fuis dudlibus aufpiciif^ue, maxime bellorum fortunam gubernari teftatur.Sa:pe enim fe nemini c6- fpicuas prailiis interelTe, clandeltinifqj fubiidiis optatos amicis prabere fuccefltistquippe conciliare profpera,adaerfa infligere polle pro libito memorabant, hor rat« eum ne Balderum arcano fuperu femine procreatum epitome libri III. jy tum,armis lacefferet.Quo accepto Hotherus latentis SaMerut hofpitij tegmine defeiftus ,fub dio fe reliftu ,totiuf^; fuptrUftexpertem vmbraculi, medijs repete campis expofitum misecrM- confpicatur. Prscipue tamen puellarum prapetem futta, gam,loci^ue verfatilem ficu,ac fallacem «dis imagine mirabatur.Ignorabat enim quE circa fe gcfta fuerant, ludibrium tantnm inane^ue prEftigiofarum artium j^extitille commentum. Deinde aliquot euolutis annis, idem Hotherus acerrimis contritus bellis,extremaloeorum deuia peruagatuSjinfuetum^ue mortalibus nemus emenfus ,ignotis virginibus habitatum forte repetit fpecum.Ealdem efle conflabat quE eum infecabili velle quondam donauerant.A quibus cur eo locorum venerit interrogatus,infauftos belli declarat euen tus.Itaq; fide carum damnata, geflarum infeliciter rerum fortunam triflefque cafiis deflere coepit, fecus fibi cefsifle queflus ,qulm ab ipfis promiflum accepit.At NymphE eum quanqua raro vieftor extiterit. Equam tamen hollibus cladem ingefsifle dicebanttnec minoris llragrs authorem fuille quam complicem: CEterum affuturam vidloriam,fi edulium augendis inimici viribus excogitatum pra-riperc potuil!et,quo eueniretvt omnia votis fuis profpiceretfucceflura. Sicq; dimiflus vires reparat,militiam^; conferibit in hoflem .Cuius caftra dum peruigil obferuabat, vidit excefsifle tres Xymphas arcauE dapis gerulas, quas curfim infeques (nam earum fugam rofida prodidere veftigia)tandem tecla quibus aflueuerant fubit.citharEque (cuius peritifsimus erat)dulcifsiino miniflerio accurati nitons cin gulu potentemq; vidloriE zonam ab eis obtinuit atq; itinere quo venerat repetito, hoflem obuium ilicb lethifero vulnere fudit,vt poflridie ProferpinE, quE fibi per quietem aflare afpecla eil,tranfmitteretur. De Elxammjd ejl,lpechomm noSamit choreit. Cap.-io, Solent quoq; noclurni viatores,gregum^;& armetoru excubijs inteti,poneris diuerfi generis circunfundiivelut HotherusRex(tefle Saxone)tres X’ym phas ad earu antra fecutHS,vicioriE zona &cingulum E3impe- DE SVPERST. CVL. DAEM. De maleficis QJ. ^\z etiam vis fit magorum &maleficorum in ^cogendis elementis,tam fua ,quam aliena manu ^incantatis,vt mitius vel rigidius naturalemor dinem temperent,qu^m poterimus breuiisime oftedemuSjboc pr«miflb,quod hxc extremi Aquilonis regio Zoroafies ^^^^2^°^^^cLapponia, ita erat dod^a maleficiis olim^ Perfa pagamfmo,ac fi Zoroaften Periam^in hac damnata difciplina dolorem habuiffet: licet &alij Oceani incola? ea vefania fafeinati dicerentur :adeo enim attO'- nke hanc maleficam artem totus orbis in hoc &fimi*- linniyen- Ii rnalo plurimum concors celebrat. Solebant aliquan dunt^etos Finni,intercasteros gentilitatis errores,negociato- Nodi tres ri^us in eorum littoribus contraria ventorum tempefolua~ ftateimpeditisjventum venalem exhibere,mercede^ue tKr placan ob!ata,tres nodos magicos non cafsioticos loro contw yentia eifdem reddere,eo feruato moderamine,vt vbi fi i.irritan p"j^ui^^’dlbluerint,ventos haberentpIacidos:vbiaI- turpi in ^^^^i^jVehementiores :ac vbi tertium laxauerint, ita ^uroretn a,- rempeftates fe pafltiros, vt nec oculo extra pro- ^Sunuir euitandis rcopuUs,nec pede in naui ad vela de- **primenda,auc in puppi pro clauo dirigendo ,integris viribus potirentur. Hique infelicius rem experti fijnr, nisajujcequi vim eiufcemodi nodis per cojatemprum inelle neptoChfijh- garunr. Sed hiec gens Aquilonaris arte .hac poft fufeeanifmo Go ptum Chriftiani(mmn ,legis coerciione nunquam in ihps inter' aperto vifa efi v:i .Preeterea Siualdo Suetico Haldani diBa. regis iemulo,{eptem fuere filij tanto veneficiorum via y.filij md' callentes, vt iaipe fubiti furoris viribus infiincii ,Tole- ni Siualdi rene ore toruo infremere,fcuta morfibus attreciare,tor Kegio» ridas fauce prunas abfumerejextrucfcaqueuis incendia penetrare: nec potuifiet conceptus dementi.^ motus alio remedij genere, quam aut vincu lorum iniurijs, aut humame c«dis piaculo temperari. Dema- 0e magicis injimmsntU Sothnia, Cap>\6, INter Bothnicos homines Septentrionis, pafsim rcperiebantur malefici ac magijtaquam in proprio iocorqui per futnniam ludificandorum oculorum peri ciamjfuos alienof^ue vultus varijs rerum imaginibus adumbrare callebant, fallacibuf^; formis veros obfcu rareconlpecftus. Neciblnm pugiles, verum etiam fcetenerapu min^ &tenera virgines ,pro voto fuolaruas huido ma^ fqualore terribiles, faciefque adulterino pallore diftin calkm» dtas, ab aeris teneritudine mutuari confu.euerunt ,& rurfus ablegato nubilie inumbrationis vapore,prarten tas ori tenebras fudis perrpicuitatedifcutere. Tatamque vim carminibus eorum adfuifleconftat, verem re motilsime politam, &quanralibet nodorum coirfertione perplexam,conrpicuam,&: prajfencifsimam effi-. • cerent. TaHburquepra’ftigiis idipfiim hoc modo demonftrantrScire cupientes ftatum amicorum, aut inimicorum longinquo terrarum fpacio ,quingentorum vel mille miliiarum inde diftancmm, Lapponem feu Finnonem huius rei peritum,dato munere linea fcilicet veftis aut arcus, rogant experientiam fieri, vbinam fuerint 6c quid agant amici vel inimici. Quocirca conclaue ingreditur vno comice vxoreque concentus ,ra- Ominandi nam ^neamauc ferperem malleo fuper incudem pr«- raiio. feripeis idiibus contundit, carminuraqj murmure hinc inde DE SVPERST. CVL. DAEM. inde reuoluit^concinuo^; cadis in extrafim rapitur.-ia- cec^ue breni (patio velut mortuus. Intered diligentiC- Emeapredillo comite, ne quoduis viuens.culex aut mufira vel aliud anima! eum c6tingat,cu(toditur. Car minum nanque potentia ,rpiritus eius malo daemone du(ftore,i longinquis iigna (annulum vel cultellum) in teftimonium expcditte legationis feu comiflionis, reportat.Illico^ue refurgens eadem iigna cum catteris||9 circunftantiis ,condudlori Tuo declarat. Nec minoris efficacis perhibentur in hominibus diueria sgritudine profternendis.Faciunt nanq; de plumbo iacula ma grca,breuia ad modum digiti: ea emittunt per qusuis difsita loca.in eos de quibus vindidlam expetunt. Hi oborto carcinomate dcrure vel brachio intra triduum vehementia doloris exanimantur. Extanr etiam prsfiigia feu maleficia Helfingorum; quoru princeps Viyholfai toifus quos voluit ita videdi officio fpolianit,vt protletlingui pinquas sdes nec profpedlu capere, nec certis polffent bomiitiim veftigiis indagare,ade6 luminum vfum nubilo quoda exucatorerrore obtundere callebat. Preterei Vifinus eximis o- VijinaigU pinionis gladiator omnem telorum aciem ad hebetudiater. dinem folo coclpeflu redigere folebat.Gladio tamen Starchata- Suetici gygantis Starchatari( de quo inferius dicetur) ruf, interemptus eft. Tenuilsima enim pelle(quod vnicum contra hebetandi vim remediuro perhibetur) gladium fuum femper feruauit obtedtum.Verum proiedlibilia faxa nulla «rte, vel carmine ,ne fortiter emiffi noceant,hebetari pofifunt. Demagii 4« EPITOME LIBRI lll. De Marinis. Caf.sy, Colebatur etiam inter alia Aquilonis numina, ma deus hM- gus quidam Hollerus nomine, no minori fraude tustandem qudm lingulari fupetftitione, diuinitatis opinionem inteifeHm &culturo fibi in gente curiofavendicans.Is fiquidem eji. parem cum Otbino amplitudinem in medio deorum ^aflecutus ,adeo armorum &prsftigiorum vfu clarut ^«uaferat,vt ad traii cienda maria ofle quod diris carminibus obfignaui(Tet,nauigij loco vreretur: nec fcgnius co,quam celerrimo velorum ventorum^ue vfu, pr«iediaaquaruobftaculafuperaret. Tadem^; Vt diuinitas eius oftederetur efle niortalis,ab amulis fuis truculen tiffima morte eftintereptus. Przterei Oddo Danicus Oddoprrtpirata maximus,tantum magice dodius extitit,vt abf- ** magus que carina altum pererrans,hoftilia fepe nauigia conyiSsu citatis carmine procellis euerteret .Itaque ne curo pi« arte perijt, ratis in maritimarum virium certamen defcenderet , exafperatos maleficio fludlus &ventos ad naufragia eifdem infligenda perducere folebat .Hic vt negociatoribus atrox.ita turi colis extitit clemens,aliter rufti cas munditia5,alitcr fordidos hominum quaftus ieftiinans. Is etiam in hebetando carmine ferro, miroinge nio pollebat :&tandem peritiore hcfte circunuentus,gurgite fubmergitur ,qui marinos vortices pr^ftigiofis carminibus olim calcare confueuit. Deeifdem magis &Jimilibus. Cap. i8. DEinde Othinus maioratque fenior inter magos, Othinsts Hadingum quendam Danis regem magicis premaior, ftigiis turpiter illufum,atque longius afuis familiarigarum luebus auulfum, equo per vafta maris fpatia ad propria lat pater. reduxit.Cura tamen Hadmgusduceretur,amiculi eius Hadinpis rimas,fub quo trepidus delitebac per fummamrerum SjexDanstt admirationem,vifus perfpicuitate traiiciens, animaduertit equinis freta patere veftigiis: prohibiruf^ue rei inconcefllE captare cofpeci:um,plenos ftuporis oculos, 'kterribili itinerum fuorum contemplatione deflexit. Demum Jiaqt^us H&cMiigM» hello» Regnem Rex. Arteriacus. Gilhet. nsa gtis quaji alter Promethea* DE SVPERST. CVL. DAEM, Demum Haquinus Noruegiar princeps contra Dano* pugnaturusjcoortiimbrismaleliciojitalioftiu venices inuiicatis grandinis iciibus conuerberauit,vc eoru ocu li veluti quibufdam nymborum rpiculis lacefiitij profpiciedique penitus facultate defecti,grauiorem ab ele mentis pugnam <]uam ab hofte fcntiret.Pricterea Biar menTes polo Ardtico viciniores, in Septentrione cotra porerifsitnum RegemRegnenira pugnaturi, carminibus aggrefsicQelUjtoIicicatas nubes ad fummam vfqut^ nimborum violentia impulerunt. Deinde Danos fubitb remilTa cempeftare, tepeRuoiifsimi feruoris fiagran tia corruit. Ita anceps gemina intemperantia: malum, vicifsim affecta corpora falute &vicforiafpoJiauit. De Mago ligato, Cap.i^. APud Oftrogothos lacus eft maximus recentium .X^aqtiarum Veter diciusfde quo Tuperius fatis didlu cft)amcenam, fed oblonga infula in vmbilico fuo habens,duas tenerem Ecclelias parochiales; fub quarum altera fpecuscauernofolongoq; introitu &: exitu iramenfr profunditatis reperitur: quam rpecum,no nifi vane ofterarionis,& curiofitatis homines laternis accelis rilifqj glomeratis ,repetendi regrellus caulaprouiri defeendunt :eapotii^imum ratione ,vt quendam magum Gilbertum nomine videant ,arte magica, vnde EPITOME LIBRI III. 41 (ynde calamitas eius orta eft) £i vetuftifsimo tempore per proprium prxceptorem Catillum ,cui infultare prKfumpferatjiuperatum atque ligatum.Id eo fadum eft fcilicet modo ,vt exiguo fufte certis charaifteribus Gothicis feu Ruthenicis fculpto ,atque aprsccptore proiefto &manibus apprehenfo ,ipfe Gilbertus immobilis maneret &obftridtus, vt nec dentibus ad fol- ,.-mendum adhibitis (quaC tenaciori bitumine aftri<ftis) ^Tiecpedibus dolofo prsceptoris confilio admotis diifolui pollet. Cuius fpeftaculi caufa vifendi,etfi plures temerarij fpiritus inipeclores vAementi admiratione accurrere foleant, tamen non propius,ob foetorem cauernsE &noxios vapores aggredi prafumunt, neipiritu obftrufto claufo^ue ftomacho fuftbcentur. Arcentur etiam appofitis aggeribus &c repagulis incolarum, ne proprij periculi contemptores, velut infanientes (nunquam egreffuri) ingrediantur. .Prcetered lege grauifsima ,tanquam de his qui iibi mortem confciuerunt,prouifum eft, ne hac pericula agnofcentes, alios inexpertos ad huiufmodi fpeiftacuium perfcrutandum alliciant aut alleftos inducant. H«c igitur fupradicla infula VifingxcE ,valde infignis reputatur ob amoena &fecuram ftationem Regum,qui de in ea mortui fune ac tumulati. DecaJUgationemaleJicaritm, Cap.to, Nevideantur Septentrionales maleficte folhm hic yiueen.m ad ttiftia fpedlacula adduci,occurrit Vince.in fpe, jpc.hijlo, hift.lib.25. cap.26.afferens, Anglicanamfosminam arte Magica illufam, ddaimonibus poft dira tormenta ,ad aera cum clamoribus horrendis fuiffe rapta.Cuius verba hsec funt; Mulier quatdam apud Berheliam Angliae villam auguratrix &malefica,cnm quadam die conuiuarecur,cornicuIa qua habebat in delicijs, vocalius folito nefeio quid cornicata eft. Quo audito,cultellus do mintede manu excidit, fimul &vultus expalluit. Et ingemifeens diutifsimeait: Hodie ad vltimumfulcum peruenit aratrum meum :hodie audiam &accipiam grande incommodum. Adhuc ea loqueee,venit ad eam \.Fnuncius DE SVPERST. CVLT. DAEM. nuflcius dicens: Hodie mortuus eft filius tuus, &tou familia fubita morte intcrijt. Q^o audito, continua dolore faucia decubuit :vocariquepr^cepitfuperftites liberos, monachum &monacham, quibus lingultien- Venefica do ait :Ego miferabili quodam fato meo ,d«monicis cuitffdartt anibus fetnper inferuiuhego vitiorum omnium fentidefp^Atct na &illecebrarum magiftrafui, &{uperabam tantum egi/ifio, in religione veftra &^meipfa delperaui. Nunc ergo ^ quia fcio medxmones habituram exa«5tores in poena, quos habui fuafores in cuIpa:rogo vos per materna vi» fcerajVt mea tcntetis alleuiare tormenta ;nam de anima fententiam damnationis nonreuocabitis. Corpus ergo meum infuite in corio ceruino Sc includite in lapideo (arcophago Sc operculum ferro Sc plumbo confringite, Sc lapidem ipfum tribus magnis catenis circundate. Si tribus noctibus ita fecur^ iacuero ,quarta die infodietis me inhumo :quanquam verear ne terra nolit rae recipere pro maleficijsmeis.Pialmicinesquin quaginta fint nofibus, Sc mii^x cantentur pro me toc diebus.Factum igitur eft vt prarceperat Sc nihil valuit* Primis enim duabus nofibus ,cum chori clericorum pfalmos canerent circa corpus,finguli dsmones,hoftiu eccle{i;sinimani obice claufum leui negotio confrin» gentes, duas extremas catenas diruperant ;media ver5 qua: operojius elaborata erat, illibata durauic. Tertia no(fte circa galli cantum, ftrepituaduenientium hoftium, omne monafteriu vifum eft ^fundamentis moueri. Vnus nempe vultu cajteris terribilior &ftatura celEor, ianuas maiori vi concuftas infragmetadeiecit, &arroganti geftuaccefsic ad farcophagum, inclama- to^uenoraine,vt Turgeret,imperauit. Qua refoondente, Nequeo prs vinculis: Solueris, inquit ,*''?3£^aIo tuo, Statim^ue catena, qu^carterorum ferociam eluferat, nullo conamine vt ftupatn dirupit, operculum^; tumba; pede depulit, ^apprehenTa manu palam omnibus >ab Eccleiia extraxit ad fores ,vbi paratus erat equus niger fuperbe hinniens, vncis ferreis per totum protuberatibusjfyper quem miferailla mulier impolita, ab oculis intucntium cumroro fodalitiodifparuir* Audiebantur tamen clamores,per quatuor fere milliaxi», '•aj ' EPITOME LIBRI III, 42 ria,oiifoabiIes fuppetias deprecatis. Quale etiam diaboli ludifarinm ob d^monum cultum, acciderit infelicibus Rugianis in vrbe Karentina, refert Saxo lib. 14. ybi d^monumiliufione, primum Ifupra hominu pro- Kxfsnthut uocata erant, &tandem ilicb fub ipfo Ipurcifsimo Ruge. aiftu deteftabiliter punita. Siquidem mares in ea vrbe Obfcsmra curo foeminis in cocubitum accitis, canu exemplo comiracxlx, Ji hsrere folebant ,nec ab ipiis morando diuelli poterant. Interdum vtrique perticis ediuerib appenii, inulitato nexu ridiculum populo fpeiSaculum pra;buere. Ea miraculi fceditate folennis cultus ignobilibus ftatuis accefsit.Creditum4ue eft earum viribus effedinm, qubddarmonura eratprsftigijs adumbratum. Talia ergo teftante S. Auguftino Iibr.8. de ciuit. Dei,alto iafto^ue Dei iudicio linuntur pro meritis eorum ,quos ab eis vel affligi tantum,vel etiam lubijci ac decipi iuftumeft. Qui autem nec felicem in futuro vitam, nec modohabere vult piam, talibus lacris mSrtem quterat apud inferos .Qjji autem cura malignis dtemonibus non vult habere focietatem ,non fuperftitionem qua coluntur, noxiam pertimefcat, fed veramreligionem , qua produntur &vincuntur, agnofcat. Dedtmnis ki<momhiif dolis. Co}. 21. INSeptentrionalibus liue Aquilonaribus locis (vbi literali fenili fedes eft Satans) indicibili ludificatione varijs^ue formis,habitatoribus eorum locorum applaudunt,imb &c damnainferunt,tedium videlicet euerlionem pecudum interitura,agrotum de, ftruclionem, caftellorum aquarum- 4ue omnimodam defolationem. LIBRI TERTII FINIS. F2 ( OLAI OLAI MAGNI GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSiS De heSit &meribiu fyluejiriKmjignmtxm ac '\iicinorum. EPITOME LIBRI QJARTI. «» Deinfelici^ugna Regis Datiorum Regneri, Efert cUnfsimus Danicx hiftoria; author Saxo Gramaticus,Regnem Rege Danoru,integro iuftro in oris Ruthenicis piratica expleta,animu induxifle,vicinos Biarmefes,homines fcilicet Septentrionales motes &loca capeftria inhabicaies,hoftilibus armis &incoparabilipotetia fuahumiliados aggredi. Q£ictlmaduentu eius copertum haberetjcarminibus aggrefsiccelu, folicitacas nu- .bes ad fumma vfque nymboru violentia impleuerunt. Camni Qu®res Regneru aliquadiu nauigatione prohibitum alimentorum facultate defecit, eundero^ue fubitb remifla tempeftate, sftuofifsimiferuoris flagrantia torruit.Nec ea quidem peftis concitati frigoris magnitudine intolerabilior extitit.Itaque anceps gemine inte- / perantie malum,vicifsim aifefta corpora fuoru militu inunodcuu Ycriufqj ftatus accefsioae couupit. Veru YtRex L EPTOME LIBRT IIII. 4J vc Rex fe adulterina magis^quam vera aeris viiraped:- tum animaduerteretjBiarraorum infolentiam vlcurus, iterum eofde inopinato repetiuit aflultu. Quortl Rex, peritifsima (agittarioru vicini ducis Finmarchie opera fretus,Regneri in Biarmia hybernantis impunUaceranitexercitum.Quippe Finni (vtin principio prirai libri taftu eft)Iubricoru ftipitu celeri allapfu curfum intendere foliti, arbitraria velocitatis poteria rapiuntur, promptifsiraamq5 propinquitatis vel abfentie facultafinnonm tem obtinent. Mox enim vr hofte larferint, eade celeri- HgKipedi, tate qua fubeunt auolat,nec procurfu laguidibs reditu in preli» tentant.Itaq;& vehiculoru &corporu agi!itate,inftaagilitas. di fugiendi^ue expertifsima habentpoteftate.Credendum (vt ide Saxo refert) potentifsimum Rege fortun^ fu<E imbecillitate admiranter tulilfe, cum fe olim Romani culminis triumphatorem,ab inermi incondito^; agmine, ad vltimumvfq; difcrimen abripi peruideret. Iraq; qui Iplendidifsimum Romane militiedecus,maximiq; ac ferenifsimi ducis infignes copias excellenter obtriuerat,agreftis &ignobilis vulgi fordidifsimo atq; tenuifsimo apparatui cefsitrisque cuius bellicam anted claritate fortifsime gentis vis hebetare nequeuerat,defpicabilis populi paruula manum fuftinere non valuit. Quo euenit, vt ea manu qua clarifsimam orbis pompa ac grauifsimum militaris roboris inftrumentuf^rtifsime contudit,qua tot peditum,tot caftrorura,tati equitatas fragorem apertifsime fubruit, vilem obfcuramq; ^F3plcbeca- DE BELLIS ET MORI. PAGAV. in alienis terris vitra mare ,pacifico conuiiftu perfuafit inquirere &inquifitas diligenter colere, quim truculentilsimaquorundam improuidorumhominu cenfura evita deleri. Nectamen is exitus gentium eft ipe- Ptulm ninfula Scanziana,cuius Paulus Diaconus meminit de PUc, Longobardis.Similis quidem caula elTe potuit:fed Icgifsimo temporum interuallo,huius Dyfa regin* imperio, ordine, modo,& numero infinita; multitudinis( Tiit». M<g. &potentia variata .Cnm vero charifsimus frater & ieccvmuantecefformeusloannes Magnus Archiepifcop.Vpfa- Utioneco- lenfis in fua Hiftoria huius rei meminit,folicitum Le- UmitnM. clrorem ad eius dicla remittens ,ad nundinas glaciales reuertens dico,quhd inuariabili figno &tempore, cudi; Septentrionales populi ac eorum vicina: nationes , nundinas huiufraodi ftridlirsime ieruare folent :hoc fcilicet modo ,quod prima incenfionis (quafit poft KusStue diem &mediam noftem Trium Regum in lanuario,) ypfal.ind- Plenilunium, infallibile fignum &tempus prefcribat, fixt ad p/e quo omnes ad pradidlas nundinas loco cunilis notifrtiluniian fimo valeant peruenireieo tamen obferuato pundlo,vc Jaaaar. &ante,& in ea,ac poft, eius lucem obferuent commercia Lunaacinftituta, vt luna decrefcensfuo lumine vnicuiqueretrefcenie ditum prabeat ,ad locum vnde fit profedlus. Res igitiir,qiue pro negociatorum voto vfu^; ibidem contrediantur, omnigena funtipelles fcilicer pretiofa diuerforum animalium,deinde argentea vafa pro vfu menlarum, atq; inlatiabili ornamento mulierum; demum res frumentaria:raerallorum,ferri,cupri,pannorum ac efuahum rerum :qua frequentius iufta aftimatione quam ponderum grauitate, pro mutuo hilarique confenfu diftrahuntur :exceptis rebus quasfagax prafidum prouidentia pro prafentibus vel futuris necefsitatibus intuetur indigenas polle rogare :quales funt fruges &equi pr.aliares,& liquida efca butyri, cafeorum,&laridi:quarura fpecies,fi bellum immineat, peregrinis negociatoribus vel eorum agentibus publico edicto poenis vallato,prohibentur educi. Praterea alio Sttta.nsinin lacu congelato, Melerdidlo,circafineFebruarij,ad diaxfuhji-- moenia vrbis Sttengenenfis fiunt nundina glaciales. nemfep. Deinde in medio Martij,territorij lemptiain monta- EPITOME tIBRI IIII. 47 llK Suetis Sc Noruegis,loco Ouiken difto, etiam fu- Oulkat per glaciem nundins celebrantur: imo in plerifquelonundine cis, in medio vel infineMaij fuper congelatas aquas ,ad medium eas^ue iatifsiraas, equeftres turms, fiue ad pacem fiue Mtotg. ad bellum incedunt ,dum Roms delicatis frudibus vefci folent. fDe ttuptijs Lapftmimper ignem &flicem. Cap.p, PRsfentibus amicis &fanguine iundis, paretes per ignem fmderant coniugia natorum;& hoc ferro & filice per excufsionem. In igne namque &filice, quali coniugali confortio ,aufpiciora &aptiora nedunturconnubi3,quam quouis altrinfeco figno :Sed nec fine igne ciuiliores Chiiftiani populi nuptiales ritus alibi in Aquilone exornant. Vnulquifque enim fponfus &fponfa,iuxta eminentiam fus dignitatis ac generis, altas faculas mira arte varioque colore ^molli csra varioque colore fericeis pannis appendentibus confedas, pro facerdotali benedidione Ecclefiam accefluri, ance fe portari iubent: quas &ibi folennibus peradis, vna cum eximijs oblationibus perfiftere linunt: vbiinterim cereorum portitores quali predam opulentam pannos fericeos, veluti furore pleni partiuntur. Pr.vterea mulieres enixa prole, poft partum Mainxm carreis accenlis Deo gratias adura: accedunt :imb &purgatio eundi Chrilli fideles luminibus accenlis in tumulum pojipanS. reportantur, vei olim baptifmo &lampade accenfa Lapponxnt mundum funt ingrefsi .Quantum vero ad pr.^didos yeparraris. Lappones &eorum ritum attinet, fuperaddendu erit ,Jdrmeliaa quod nuptijs his more prxmiflb per ignem celebratis, ac^ateUifponlamarmelinis pellibus aczabellinis ornatam, rapelles. gifero quali domeftico ceruo (amicorum infigni cater- Lyncea ite ua,mxta germinis excelleciam,comitatam) agnati imce‘Mardu~ ponunt :atque ita in thalamum vel tentoria, medianrina Ipotfa tibus tripudijs, fecunditatem &fanitatem precantes rum ernainducunt. Maritus verb lynceis ornatus pellibus, aut menta. mardurinisjtanq patricius vir Venetus aliquis incedit; pretio pellium sque sftimadus vt alij gemmis onufti, vel DE BELLIS ET MORI. PAGAN. vel torquibus deauratis. Sed pro tauto iponfiis miris laudibus profcquendus eft cum Iponia lua ,imb tota gens illa, qubd non vaga libidine led honorabilimatrimonio ,tantis celebritatibus fefe permittunt coniiuigendos. DechmtkhHuops. Cap.S. % NEque gens hec fub rigidilsimo Septentrionis climate alternata luce &tenebris habitas, fine gaudio moerore commixto, quafi heremi cultrix remanete videtur. Inftruit enimalacria conuiuia citharoedis accitis, vt coniuantes hilariores (licet vfu durifsimarum dapium) effedti, excitentur ad£altum:quem vehementius citharoedo fonante ducentes,veterum^ue heroum 'ac gigantum prsclara gefta patrio rhytmo &carmine, quid fcilicet glorire laudis^ue virtute fua meruere, ca- Chotei nunt. Hinc in gemitus &alta fufpiria reuoluti, dimiP- e*« inlufo ordine in terram ruunt. Similiter &multi aftantes Sum, &efficiunt, vt geftibus eorum videantur efle conformes. ^loiiohre. Tandem^ue citharoedis excitantibus, adamceniora conuiuia furgunt, nil amplius refonantes quod prouocet ludium, qui ea potifsimum ratione motus eft , qubddara maiorum gefta in nullis vel paucis effedtibus imitari nequeunt, vel eorum nominibus afsimilari, fcilicet in virginum pudicitia defendenda, &violentia opprefforum auertenda, vbidolofa prsefidum difsimulatione hsec impia flagitia fiunt, vel fieri permittuntur impune.ldeo^ueprsdidiK gentes,longe fecurihs moriendum efte arbitrantur, quam viuendum :puerperia luiftu,funera- ^uefeftiuo cantu,vt in plurimumconcelebrantes. Morsyita fotioT. Sic etiam elimui. Deexer- EPITOWE IIBRI IIII. 4S DeexerdtijsfiihbtHarihu. FRequens eit qusftio, quid faciant populi Septentrionales, quando profunda continusq; funt no- &es ante &poli folllitium hyemale,dumbeneficio £blaris luminis homines prefercim fuppolares aliquid de beant operari; rurfum^; tempore continua lucis in a- 'llate,quado nulla omnino nox fere melibus lex appajret.Quocirca hic animaduertendum erit, qubdPtoIo- Ptoluitt >• maus in 11. Almagefti ca.6. atteftatur,qu6d in xxxix. parallelo maxima dies fex menfium ell:& huic parallelo fubijciuntur gentes feu regiones extreme polares , Lapponienfes fcilicet,& Bothnienfes,&IfdaIelesinlu lares. In xxxviij. parallelo maximus ell dies quinque menlium:cui fubijciuntur Suecia,Helfingia,Angermania &NoruegiaBore3liora.In xxxyj.parallelo maximus habetur dies trium menfium: cui fubijciutur Gothia, Mofcouia, Rufsia,& Liuonia. Qui igitur habitat in ea immefa eftatis luce,aut oppolitis tenebris ei*',op- Deluutilh time aouerunr, vtiliterq; Iblent fuas continuas operayidejk^. tiones in tenebris variare, Icilicet vt loco diurna lucis, pinguedine marinaru beluaru incenla,luo lychno fuppolito,in domibus vel campis,aut fyluis vtaturrneruos Nenof wanimalium,precipue rangiferorum (de quibus infra de gifetmm animalibus dicetur) pro filis telisq;,ac vellibus (prefer texitur, timIanolarumpelliu)confuendis,lubtiliaces &adaptantesreb qubd linu in extremis regionibus illis ob ex- «Mumfrte cellentifsimum frigus no feminatar,neq; crefcit. Prafrigere cre‘ tered qui in locis capellribus laborant,vel eadem ptinfiit, guedine beluaru, vel aruina pilciu (cui veti nocere nequeunt)vel clarif.lumine Luna,vel ftellaru reflexa luce in niuibus vturur.imo maiores fnfa lumine luna labores in fyluis,campis,glacie ac niuibus, itidem 8c logiora itinera comodius,qua eftate fub luce Iblari perficere poflunt.Valles nanq; cortuole,&obliqui colles,ru pesqjprecipites, &excelfi motes aftiuo tepore iraperterrufye- meabiles funt,pro plauftris euehedis,vel itineribus cdme pendi, ficiendis :vbi hyemali tempore omnia quafi plana ,&te/iatemapta funt, pro quibufcunq; itineribus commode perfimi, ciendis. Imb tam oportuna vtilitas &agilitas eft ,vt plus oneris ,duo jumenta (prout fijperihs diSumeft, &infia DE BELLIS ET MORI. PAG AN. &infra de glacialibus bellis oftendetur) in lubrica gla ci^, vel trita mue,quam decem equi in campeftribus plauftris pertrahere folenc .Quo autem ad lucem excellentem ,ne tempori dormitionis eorum noceat, latis opportuna remedia fiue insdibus, fiuetentorijs leruant :imo nec lux clarifsime rutilans aut cauma.» ta, eius tantum obfunt indigenis, quantum ttiftif-' fimi culices ,qui forntan Aegyptiacis funt criftiores,|^ vt infra deeifdem erit oftendendum &remedijs eorundem. De nauibui, neniit,& raiicihtu ceUigatis. Cap. lo. QVia in extremis Aquilonaribus terris nulle minerte ferre® ,cupre® ,aut argente® adhuc repena; funt, muitus^ue &neceliarius vfus nauigiorum, ob aquarum multitudinem ferro firmadorum, hominibus illis eft inquiredus.-ideo nauigia fabricaturi,maximead pifcatorium vfum, fifsiles pinos, &abietes in eorum nemoribus ad fubtiles tabulas redacias (nullo truUapud exiftente ferreo clauo) tenerrimis arborum radibusre- ^quilo«. ceterextradiis, quali conopsis funibus iniigni ingenio cUuifurrei componunt.Alij reftibus &vimineis arboru populearum,aut alterius generis,prsterquam quercinis no cre f fcetibus ad cc.miliiaria Gothica fiue Germanica,prope ' nauigia iigant.Sed abietes d; pini adeo procerj altitu- ..^ dinis, *>ig i. \ EPITOME LIBRI ITIT. 49 ^iais,ac teAicudmk TuntjVc aptirsimcfint ad quelibet neceiniriu vfum,e:iam lucri cupidis ad opulentu qua;* Rum,quado vitramarinis mercatoribus vedi pofiunt* Ali] fabricando naues, conuerlis ac cantricis animaliu neruis,pra?cipue rangiferorumjfolc vento^j ficcacis,ta balata coniungunt.Sed hi nerui,inftar ftuparum, fiinc |a fubcilioribus neruis pro vfu hlorumpurgatisjextra- ^dri vtexcrefcentesjprout alibi de vtilitaterangiferoru, ^lib.de animalibus oftendecur. Orania igitur nauigia ^-vndecunque fabricata,combinata^; fuerint, pinea pi' ce(cuius inexhaufta abundantia ibidem adeft)djligen tifsimniniunturjClauirq; ligneis incus forifde, vbio-' pus fuerit, fortifsime compaginantur. Nauigia autem Naulia admodu curta,non profunda funCjfed valde lata, procitrta, latd portione debita,pro vfu velorum in tempeftaribusre- (^non pro feruaca,fabricancur:eb qubd breues vnd« funt Sc fpufunda mofejpropccrlatecia fub aquis faxa excitat*. Ceduc- -^ocani Sc* que vcin plurimu flu(£iibus,vciut conarius faccus,vn- {ha* darum^; reflexioni,quia ncn duro, necindqraabilifer rOjfed mollibus ,ac tenacifsimis viminibus &neruis fune compaginata.Longo^; tempore ad elementorum iniuria,ob innatam picem,durant. Anchoris exincur- ^tJchcraaf uacis fortium lignorumradicibus, faxorura podere fidecibus,& reftibus populeis feu betuleis, pro fuflicien ti longitudine funium,dc laneo panno pro velo, vel ar f^eUlane*» borum codicibus vtutur,maxime in ilagnalibus aquis, vti rarifsime in mari ialfo. H*cq; nauigia Scotha ap- Haapar. al peUaturriicuci &aliud oblongum genus in Bothnico terumtaui tnah &; recentibus aquis, Haapar dicitur, iinequocun-' que ferro diligentifsime cobinatum.Sed vti mir* Ion- >?? . gitudiniseft, ita deportentof* celeritatis, vc volare vi admiritU deatur ad leuem impuIfum.Rapidis fluminibus efub ce^tr ratK limioribus locis defeendentibus {blumniodo, 5cainue quaie-or^ pifcacur* referuatur.Qjjo genere nauigij pcriculoliisi phame inter montana flumina 1518. delcendendo eue- Aus fuiradeb fragiiiligno coaAus rum,ob publica ne ^ gotia peragenda,credereanimam 6c/alucem meam; «oqj formidabilior erat rranluus,qu6 magis in Uttofc iigna apparuere,magni nominis perfonas ibide vi fluminum fuiflTe fu&bcatas. GDt DE BELLIS ET MOR. PAG, DeinftmSmefagittanii. Cap.ii. ARtem fagittandi quafi connatam profefsione vni uerfa gentes Septentrionales pro{equuntur,precipueexatcub.omni tetati,tempori, loco, Sc occailoni conce{sis,&hoc SprimauaKtate, qua foliciti parentes proles fuas vtriufque fexus,fed pracipue mafculo? ' inftruunr,quomodo manuales arcus (nam alio fagitta rum genere non vcuntur)teneant, eleuent,deprimant,* vel obliquent in telis excutiendisratque fi telum vel £a :gitta,non tacta meta,inter arbores ,herbas vel niues eaanuerit,aut efublimi fidat in fruticibus &arbulcu lis abfcon(a,quo paito recuperari polfit: hoc eft, vt a- Iiam,vel plures lagittas,feruata eadem arcus eleuatione,in longum vel altum dimiflas ,per cadentes ihquirant.Nec enim longe ab ea reperibilis eft, quam prius emifit.Hunc^; modum tela recuperandi, feruant bali- Sic ftarij totius plags Septentrionalis .Pueris itaque vt tomntmedt metam diligentius tangant,candidum aliquod cingujmt &eli lum(quo mire dele(ftancur)atque ncui arcus apponun cieniipTiS- turilitniliter &puellis linea veftis. Tam^ue periti eua tniis. dunt,vt magno interftitio mediante, obolum vel acu Sagittan), (quatenus videre potetut) infallibiliter attingat,profernifiimi ut perfonaliter anno pr^difto 1518.10 terris eorum coqaiyeKuti ftitutus vidi. Gens hzcvtplurimupufillseftatur» eft, thontcffe) animo^uepufillo,e6 quod abfque vrbifaus aut caftelaatm attifi lis, vel in pagis,vel tentoriis ,vel carris, aut folitudine g^tinalio. vafta moratur.-imb pars eorum in arboribus quadrato GentU diordine crefcentibus domos collocant, ne defo niuium /criplio. cafu in campeftribus fuffocentur, aut dbeftiis famelicis infuperabili agmine cGHgredientibus deuorentur: quo cafu magna cuftodia fit prsegnantium mulierum litdierant &paruulorum ,quos auidius tanquam delicatiorem p^^iiaKSix efcam infeqiiuntur, prout inferiiis de luporum natura fericula, dicetur. Mulieres ac puelUv earum regionu valde foefeminte eunda: &pulchra funt,ea potifsimum caufa.qubd cafulchra& dore &rubedine (opificio natura pracipuo) formofectuid<e. fiores habeturrnec fucum fciunt, aut fcitevoIunt,eti- ' am fi vcnuftateraeifdem naturanegaflet.Sunt etiamf numadolefcentes &pueri ,quos parentes tegunt fic- , catis. EPITOME LIBRI IIII. ^9 catis animalium pellibus,precipue iuuenum vrfbrum. Nec vitio datur genti,liniplicicate morum &innocen tia taliter inflitutte. DeyemioneLitppomim. Vmalibi, videlicet primo lib. cap.t.difinm fit d« 1\^Scricfinnis,Biarmenfibus,& Finmarchis, &moribus ac vita eorunderarhic adiungedum erit, qualiter in pandis feu latis ,&lubricis tabulis pedibus alligatis,fuper valles, niuofof^ue montes ac cacumina montium,celerrimo tranfitu lapfu^ue,precipites in beftias «£feruntur,arcubus &fagittis querendas.Foemin* ib lutis crinibus intedunt fagittas. Nec mirum,quia fub * polo habitantibus in vafto nemorum circuitu ,tanta ferarum repetitur fecunditas &multitudo,vt foli viri nifi &femina accurrant,non fu£Bciant ad earu venationem inftituendam.Igitur eadem agilitate, &for FetHtiUt fitan maiori quam viri,feminte venantur. Attame vir ytnMicti. prtrdam diuidit,veru^; defignat aflandamtquidve domefticis ieu vicinis certa libetalitate donandum fit, di(ponit. Nec tantum h^c venandi fagacitas in terreftres feras tam infidiose quam aperte querendas, extenditur,quam etiam in aues diuerfi generis,ampli(simas folitudines inhabitantes: quarum plumis mollioribus pro ledlis ,pennif^ue durioribus pro texturis neruorum vtuntur. Carnibus verb horum animalium frequentius affis quam elixis vefcuntur. Pellium vero cxuuiaSjCorporibus paruulorum filioru vel adokfcen tura adaptant, vtiauium, pro capitum tegumentis. Ideo^ue temere apud plerofque creditur,qubd fint cor pore hirfuto inftar brutorum aut beluarum: quod for lanprouenit, ob ignorantiam aut voluptatem quam iuntut nt inde pleriqne capiunt,vc fupra fidem rerum dicant hirjkomnia comperta fibi apud remotiores terras, vt Paulo Xouio vifum efi, G*De DE BEtLIS ET MOR. PAG. Detrm/hiteqitmimJi^ermontesKUQjis. Ctif. 13. TRanfeut homines &equi.quafi fupet clypeos mi litares. Sunt enim inter Septetrionaha regna Sue Otj^rhi ««& Noruegia: montes alti limitanei,Dof&inidifti, mtVteS, ac alij fimiles hyberno tempore adeo denfis &profun dis repleti niuibus ,vt per eos fohdum itet commun more viatoribus pernegetur. Verumvt domeftici ne.^', gotiatores eiufmodi difficultatem ingenio fuperent„ arte^ue pondera leuent,crates feu arcus leui ac lato ’ bere.feu cortice tiliano contextos.pedibus propriis ac equorum alligant,iuga^ue niuium line formidine de* prersionis(graui licet pondere onafti)conculcat,iter^; Pkb tuitidiurnum,duo fcilicet montana tDiliaria(qu£Ei2.Italica tisriit Septen funt) propter dierum breuitate conficiunt.Noite vei6 trionalU fubfplendidifsimaluna,duplatumiterc6fumunt, aut \lJtaU:a triplatum. Neque id incommode fit ,chm niuium refmHM, uerberatione lunaris fpledor fublimes &decliues cain pos illuftret ,vt etiam montium prtecipitia ac noxias feras alonge profpicianteuitandas; interquas Montani lupi fubintenfo frigore ,menfe prsfertim lanuatio, agmine magno conglobati, funt nocetiores,prout tnfride periculo luporum dicetur. K.es autem que tam ingeniofo labore portantur,funt fal, cruftatum rerrii, lineus ac laneus pannus, &alicubi mineralia laxa argenti,cuori, ac pelles prtetiofa:. Vt autem equi, ad iter niueum prouidetius inftituantur, eos in niuofis vallibuSjdiuuentute exilibus fportis quali corbibus a»J^edes alligatis,cum leui onere dietim ducunt ,vt alTuefcant podera portare grauiora.Nec minus dudlores cof bibus fub plancis alligatis fefe baculo inferius lato hi bilitant &fuftentant, vt his praiambulis pro tempore imminentem valeant eifugere necefsitatem &mortem. Euenic enim itinerantibus ,vt Auftro liante tantam nix mollefcat,vr iroprefsis pedibus equi velhomi ois,nifi modo prouideaturantedidlo,quali aperta vorago cedat :nec eft qui releuet folum cum iumento ,nifi fidis hof minibus fuerit co- ' nutatus. EPITOME T.TERT TITI. 51 Ptpcrimlofo tranjjtu imra montes, €ap»\^. MAius adhuc penculu in cauernoiis montihus itet facientibus imminet :quia flatus feu ventorum fpiracuU,ade6 vehementia ibidem, concurfu minutarum niuium eicitari videntur, vtnifi comportatis fof foriis flue ligonibus quibus viam aperiat, vi>f adiit fpes Iqua exeant aicifsiinos montes &profundirsiroas valles. Montes igitur hi pr«cipui funt,Doffri,Schars,Suia,Horu!lIa,ciira multis fimilibus :de quorum radicibus vel vmbiikis exeunt vaftiflima flumina,parrim in Orientem, &partim inOccidente.Ferperui enim mon tes,quafl linea dorfotenus tracla,ab Auftro in Septen trionem continuo gibbo ducutur;nomrna^uc fortiun tur dprouinciis, amnibus vel forma locorum, vel beftiis verfantibus in eifdem, ab vrfls, lupis &c ceruis, aut cafloribus &aliis animalibus omnimode pilufls, qua? pro loci qualitate contra vim frigorum peroptime funt veftita.ldeo^; leones, cameli, limi«, aflnfvel muli, vix eo portati ruperuiuerepoflunr. Motes tame hos incois hyemis tempore ,domefticatis rangiferis quafl iugalibus ceruis,oneribus non exiguis penetrat, milliaribus Italicis prope ducentis* Vni autem viro quadraginta rangiferi pertinent domefticacirquorura quilibet pondus fuifen librarum ducentarum dc amphu». Delegectmorwnnecanimm, LEge conflitutum eft in Madia,id eft,rerra glaciali, regno Noruegiar antiquitus Sc nunc fubiedta, vt quicunq* noxiam beftiam occiderit ,dfifeo vel Kegio prxfe^Ojiuxca crudelitate occifl cadaueris &prefencati,confti:ucum fufeipiat emolumetum.Cum itaque corui etiam albi, ibidem plus qu^m in aliis regionibus, agnellos &porcellos impetuofo volatu ac vnguUrum raptu occidedo,flnt fsuiores, iuuenes terrarum incol« eo labore fe habilitanc Sc indurant, vt hac depopulationem vlcifcanturjplurimos coruorumocci dendo iagitcuifola^ roArafunibus aligata,prcfldibus .GJpro Vmthms Sep, Hond na. lHfcytuert nequeant animalia quanofant kirfuta. Corui alit 0:cidu9it gnoi cos. DE SEPTEN. GIGANTIS. Tdjecira quondam proceres eramus. Regis Hachonisftudiumrecuci. Hic prior Helgo Begachus refedit Crdioecoenx: Hic famis prims ftimulum licebat Andis pemxnanbus leuare: Ventris ardorem rigidi domabar Copia crufti. Oflulam nemo vapidam petebat, Quifque communes celebrabat efcat, Simplici tantnm ftetit apparatu Ctena potentum. Vulgus externum fugiebat efum, Kec fuit fummis epuli libido; Iple Rex paruo meminit modeftam Ducere vitam: Mellei temnens fpeciem laporis Combibit toftum Cereris liquorem: Nec parum codiis dubitabat vti AtTa perofus, Menfa perflabat modico paratu, Exhibens fumptura tenui falino, Nequid externo variaret vfu Dv/cla vetuilas. Amphoras nemo paterafne quondam Intulit menfis.dolio profudit Poculum promus:nec erat catillis. Copia piclis. Nemotranfadii venerator OTi Cantharis iunxit teretes diotas, Nec cibis lancem cumulauic olim Comptus agafb. Nonbreui concha cyathoueleui Prandium vanus decorabat hofpes, Nunc recens morum facies prudenter Omnia prsefsit ''T^Alibus itaque argumentis,plurimos ad temperan , Starchitr- Xtiam &fobtietatem,c<Eterafque virtutes induxit, Ili nd^r^Wi. vtplerique inuenirentur qui nunquam ebriofa potio- ‘'i Deinduliilledicantur,neprscipuum fortitudinis vin-/ culum' EPITOME tIBKI Y. 55 €fittimcontinentia,luxun^ viribus eIu(ieretur«Tam^i remotus ab ora ni lafciuia eorum animus erac,vc peni* tus dedignaremur fpediatores eiTe miraoium auc {cur* rarum:nec delicatam dapem parare,aut lautiori indu* ftria aliena culina paratam appetere ,aut oblatam d&> ^uflarernec cuiquam perniciof^ voluptati, animu aut vires effoeminados orferre:ne vera virtutis neruqs, aut bellicam claritatem aliqua vitiorum contagione com macularent. De ytmtihmfortiJStmi Starcbateri» Cap.4. HAbendo fbbrietatcmrvt proxime pr^didium eft) quam apte ad exteras virtutes vinculum ampliare potuit,cranes qui gentilium operationes intuentur, agnofcunttciariorquefa^hjsfuifletin meritis,!! Chriftido^rinXjficutinatiuitatiems, vicinitatem habuiP fet.Peregir tamen trium hominum fecula fortis &intridfeadt uid^us pugil.monl^ruofa dc incredibili quadam virtute yi%ft^ prxdituSjfupra communemhominum ftaruram longe euediuSjgyganteam quandam molem pre fe ferens,ita Vt corporis magnitudini, virium robur &animi fortitudo rerponderec,& nulli mortalium virtute cedere pu taretuncuius tam late patens claritas fuit ,vt adhuc quoque celeberrima geftorum cius ac nominis opinio perfeueret.ln omnibus enim Aquiionaribus regnis & eis vicinis, {peciofifsima fibi peperit monimenta. Primum in Vkhari Noruegix regis iugulo, deorum faao ri facinorum fuorum principia decicauit: deinde piraticam agens,profiigatis iateprouinciiSjRuCsiam inuafit, regem^ue eius tloccum ruperauic,& ingenti thefauro fpoliauit. Obharc ramprxclara miliiix princi- Ploc, pia,ab athletis Biarmieniibus ,qui tunc prxftantifsifxretk mihabebantur,accitus:cum plurimaapud eosmemo- Starehat. ratu digna edidiflet facinora, Sueonum rines ingrediju^eratM, tur:vnde {epterani militia peracta,ad Daniam fe contulitjdemde in Hybcrniam ,ne vltimaf rerum huma-* narum manhoneSjab eo intailx coniifterentrvbi cum duobus prxdantifsirais athletis congrefllis ,vidrt>rc- < lu£c.Mozia OrietaluKufsix,comta eximis opinionis ^Pnnus ^^idiator^ ^TartTut a ^toTchiit, fi^crati. Vafche Polon. ai hU- UmBws tft aStar, Hama Sa-^ ti(l. aStar that.dijje- Uus, SaxoTzes^ Starchat. Panisfub- Stare, trthu tarijfaHi, DE SEPTEX, GIGAXTIB, nis gladiatorem Vifinnum properauit. Is enim Vifinnus vicinas longinquaf^; prouincias omniiniuris ge nere vcxauic, illuftrium^ue virorum coniuges,maritis . lpe{5iantibus,rapcas adftuprum pertraxit. Cuius fcele ris Starchaterus(YtaIterHercules)rumore excitus,toilendi auroris gratia Kufsiam petiait, raptorem^uead , fingulare certamen prouocatum opprefsit. Deinde la- ' tius ad Orientem progreifiis,Byzantium peruenit,vbi inuiift^ opinionis gigantem,Tannam nomine,corporis viribus fretum, colluctando deuicitjignotafque ter rarum partes prbicripti titulo petere coegit. Igitur cu nulla forcunjE f^uitia vires eius vidtoria fraudare potuifTetjPoloci* partes aggrefTus ,eximium athletam Vafche,vel Vafzamjduclii certamine fuperauit.Ncc 15 ge poftjCtim Hama pugili,apud Saxones gymnicis pal mis clarifsimo congreditur :cuius Ham« pugno primhm ita obrutus memoratur, vt genibus nixus humu mento contingeret :quam corporis nutationem egregia vltionepenfauic.Xam vbi refulcitato poplite, ma num expedire,ferrumque diftringere licuit, mediu Ha raiE corpus diiTecuit:ca^j viftoria, Saxones Danorum fubiecitimperio .Quo adeo feuere abufi funr,vt pro quolibet cubitali ,indicem feruitutis ftipem quotannis pendere cogerentur.Sed non diu violentum durauit imperium. Depatrocinio auoittdit opprefis, Ca^.%. AbHelgone Noruegiorum Rcge(qui cum nouem eximi» fortitudini spugilibus, ipfo nuptiaru die fub duelli prouocationefponfam rapere volentibus,congredi debuerat)ruppliciter rogatus tanto dif* crimini auxilium aiterre, tam prompto animo precibus alTenficjVt Helgone ad locum pugn» procedente, interiedtis aliquot diebus profectionem orfus^tantum locorum diali itinere pedefter emenfus probatur,quatum procedetes diebus duodecim equeftres peragraile dicuntur, Interrogatus ^pugilibus,an ei dimicadi virtus fuppeteret. Non vnum tantum, verum quotiibet admiUbs excipiendi ceniiHmas £bi vires excare relpo- EPITOME LIBRI V. 5« dit. Sequenti die cum contemptu aduerfariorum campum ingreffuSjfub montis cuiufda cliuo feisione quefira,aduerlls ventis ac niuibus corpus prabuit .Tunc ac fi verno tempore apricandum ellet ,depofita vefte, demedis operam pulicibus dabar. Purpureum quoque amiculum quo nuper ab Helga(id erat nomen Regia: ^fponne)donatus fuerat,{entibus iniecit, ne contra Ue- 1'uientia grandinis tela, indumentorum vmbraculamu tuatus videretur. Tuncathletsemonrem ex oppofi- to fnbeuntes,auerfum ventis fededi locum petunt: accenfo^ue igne frigas depellunt- Deniq; non vifb Starchatcro,quendamad montis faftigium immittut, qui tanquamefpeculaeius contemplaretur aduentum. Is in deuexa montis parte fenemprofpicitjfcapulis tenus niuali defuper refperflone contectum: quem perconta tur an is fit,qui promiflas pugna partes agere debeat. Cumque fe effe hunc Statehaterus aftrueret ,fuperuenientes cateri,paritcrne omnes,an lingillatim excipere ftatuillet,interrogant.At ille; Qu^oties,inquit,mihi trifte canum agnien oblatrat, limul, non vicifsim eos abigere foleo.lta fe cum vniuetfis,quJm lingulis con- Sttnhatt- f.igere malle fignificans,prius aduerfarios diclis quSm n» yam armis contemnendos pucabar.lnito confiiftu ,fex eocmtriM- rum ablque mutuo vulnerum receptu proftrauit :tres «a». vcr6 reliduos, quanquam multis vulneribus ab eis affectus,fratrum exemplo confuraput; qua quidem vul ncra foli ruricola filio,ob officij venerationem ,credidit reltauranda.Is enim euulfas ftomaehi partes priftino loco reftituit,elapfamque extorum congeriem, nexili viminum complexione perfttinxit. >Je autem indonatam iuuenis humanitatem relinqueret ,chlamydem vepribus iniefiam,oblata dignationis pramium eftecit. Deexeratiis eiujiem Starchaleri. Cttp. 6. t' X A DVmauc Starchaterus apud Rege 1'uetie militaret, intellexiflet^; Danie Rege Ingellu ,prfus petula IitgeBtn tifs.luxus illecebris mancipatu,vitia^ pro virtute co- DanUreX» plexum,intcniufiis Regia maieiUtis ofiiciis ,fordidu luxu- DE SEPTEN. GIGANTIB. luxuria mancipium euaiif}e;<iolencer tulic tants indo Ls luuenem^tam inclyti patris ftlium exuiile .Eximium igitur carbonum fafcem ,tanquam opimam larcinam,humeris fuis Daniam petiturus impendit; Kogam4cutk as tusabobuiis,quidtam infolitum onus deferret, Ingel /alsediSum HRegis hebetudinem ad acuminis habitum carbonibus feperduif^urumaftruxir. Nec minus quam dixit/ cffecit.Tamuraenim valuit fortirsimiaceloquentifY fimi viri monitio vt lngenusexenerui& molliillece- . brarum mancipio, magnanimus virtutum cultor eua-^nj deretjpatrif^ue fui interfe(5lores ,quos ad primum familiaritatis gradum extulerat, trucidaret. Q^o peradiro, Starchaterus fuis monitis (atisfadtura gaudens, grarufque agens,muita prsclarain laudem veteris mi Iitiee,modo qui fequitur, inter alia complura cecinifie refertur; Imberbis quando dudtum aufpiciumque fequebar Militis rex Hacho tu^jlafciua perofus Ingenia &luxum,ntl pr^^ter beila colebam. Exercens animum cum corpore,mente profanum Omne relegaui,ftomachoque placentia fugi, Fortia complexus animo,nanque arma p^ofefibs. ' Afpera veftis erat,cultuf^ue parabilis olim, Kara quies fomni^ue breues,labor otia long^ Propulit,& parco fluxerunt tempora fumptu. Non vt nunc quidam,quibus infariata cupido Ingluuie cxcn vifum rationis inumbrat. Horum aliquis veftis operofx tegmine cultus, ”Molliter alipedem fledtirjfparfamque renodat C«lariem,& laxos patitur fluitare capillos; Difcere fepe foro,turpique inhiare lucello Gaudec,& hoc ftudio viram folarur incrten^ Venali celebrans commifia negotia lingua. Vi violat leges,& ferro iura lacelsir. Obterit innocuos,alieno pafcitur *re. Stupra gulam^ue coiit, rifuconuiuia mordax Infequiturjfic fcorta petens vt farcuius herbam* Occidit ignauus,dum pratlia pace quiefcunr, In media 2i vallecubet,teftudine nulla / .| Tutus erit qui fau timet:rors vitima viuum ;,^ EPITOME LIBRI V. 57 rapiCjIatebra lethum depellere non eft. Alt ego,<jui totum concufsi cladibus orbem. Leni morte fruac,placido^j fub altra leuandus Funere,vi morbi defungar vulneris expers. Semper prstereatam remotum ilafcinia animum habuit,vt ne eius fpedlator efle fuftinuerit. >1unquam ^eium negotio prstulit, nec minime quidem luxucitenec minime /\ii[enfor e& voluit ,mollium &timidorum contem- \ptor.Hiftriones,fcurras,parafitos vbicunque inter bel- J5*^lantes comprehendit,cadendos curauit.Tatius ratus in leuium hominum agmen cuticula damno ridiculum didlare fupplicium, qu^m poena capitis funeftum imperare difcrimen, Eo^; modo, ioculatis minifterij fordida^; conditionis cateruam, probtofo verborum ludibrio multare contentus extitir.ne clarifsimas manus turpifsimorum hominum exitio commodaret .Fuit RmgoSvf' ipfe Starchaterus in eo famofifsimo bello Suetico ,^die Rex. Ringo Suetia Rex cotra Haraldum Dania regem gef- Hurdiid fit,pracipuum culmen.Eo fiquidem bello nullum ma- Dntde ius vnquam in Aquilonaribus regnis fadlura memoratnr. Vidlor Suecorum Rex Danis imperauit. Periere ex Sueeorxx^ Suecisxij. millia illuftrium &procerum, ex Danis iUdirinxf XXX. millia nobilium, at popularium vtriufque partis xz<ioo.Ot nullus erat numeras. natum DefitmmagejiananStitrchateri. Cap. 7. .Emumpoft egregiam facinorum fuoru laude in feniu verges,hoc fuccimSo carmine totius vite Sc Hnuli- DE GIGANTIBVS* militia Ais {ludium fuinmatimEcexprersiti authorc Saxone : Cdrmtna At mihi (H recolo) nafcenci fata dedere Starchateri Bella {equi bello^; mori, milcere tumultus, dsyuaftta» fnuigilare armis,vitam exercere cruentam» Callra quietis inops colui^pacem^ue perofut Sub iignis Gradiue tuis difcrimine fummo Confenuijviilor^; metu pugnare decorum, ^ Turpe vacare ratus,crebras committere c^des ^ Egregium duxi,& {Irages celebrare frequentes* ^ S«pe graues bello Reges concurrere vidi. Et clypeos galeas^; terijcrudefcere campos Sanguine,lcricas adtxa cufpide rumpi, Vndique thoraces admiilb cedere ferro. Luxuriare feras inhumato milite pallas» Hic aliquis forte egregij conaminis author, Marte manuq; potens mediu dum pugnat in hoAem, Intentam capiti loricam diffidit; alter Cafside perfofla ferrum^ue in vertice merfit* Olo» Quando ter Olonis fummo difcrimine nati Expugnator eramrnamqne agmine prorfus in illo Aut giadium fregit manus,aut obftantia fudit, Curetes» H«c grauitas ferientis erat. Quid quando Curetum Littus, Sc innumera conAratum cufpide callem primus ligniferis docui decurrere plantis? Namqueaditurus agros confertos murice ferreo Armabam laceros rubie<5lo flipite greilus. Hamei» Hinc mecum egregijs congreiium viribus Hamam Enecui.mox cum Kino duce flebace nato K'^rij, Obtriui Kyrios vel quas alit E/lhia gentes Et populos SemgaIIatuos.Pollii<ec Tylemarchos ^emgaSa» Aggredus,caput inde tuli iiuore cruentum TyUmar- Quaflum malleolis armis^ue fabrilibus i^um, (bi, Hicprimiim didici quid ferramenta valerent Incudis,atqueanimi quantum popularibus eiiet, Teutones quoque mepeenas authore dedere, j•*Cum naros Suertinge tuos Frothonis iniquu ^*Ca»de reos, domini vindex ad pocula ftraui. fi Nec minus hoc facinus,quaado pro virgine chara /; Vnorepteooinecuicertaminefratres, .<: EPITOME LIBRI V. 5« Tefte loco qui me ftomacho linquente petofus. Non parit acenti rediuiuum’ce(pice gramen. Mox^ue ducis Kerri bellum nauale parantis Kemu, Vicimus egregio confertam milite puppim. Inde dedi letho Vafzam,fabrum4; procacem Uuim. ^ultaui natibus cxlis.ferro^ue peremi "Rupibus dniueis hebetantem cela Vifinnum. Vijinmu. IQuattuor hinc Leri natos,pugiles^ue peremi Ruthenm, Biarmen(es:gentis Hyberna principe capto, Biamejis. ?T>uflinK populabar opes:femper^ue manebit Dupm. Noftra Baueliinis virtus confpedta trophceis. SiueUa, Quid moror! excedunt numerum qua fortiter egi, Heed. Quodque manu gefsi,ad folidum celebrare recenfens Deficioifunt cunela meo maiora relatu. Vincit opus famam nec fermo fuppetit aciis. Sane fuit hic vir hauddubie dignus omni bellica laude, non animi folhm vigore, fed etiam corporis vi- Sttrchtte- ribus excellens, pracipua^; pedum pernicitate, vt vno ms celerridie accelerando, dfuperiori Suetia in Daniam pedeftec muf curfor» peruenerit, quod alij diebus xij. continuo gradientes vix aflequuntur. Demaximo ac terrihili heUo Succorum ac GMhomm:cui Starchatermpriefmt contra Danos. Caf.i. CVmcaufam &exordium,ac progreffum &exitum acerrimi pralij Haquini Ring.Suecorum Gotho- Hotfuimu rumq; Regis ac Haraldi Hildetan Danorum Regis,li- Rex, bro o£lauo,hifl:oriarum excellentifsimus Danicaru re- UaraUui rum feriptor Saxo Sialadicus, omni auo fuccefluro no Rex. tifsimum tradiderit,ac poft eum euolutis iam quinqua SaxoSiaginta annis Albertus Crantzius idem pralium incideianiteue^ terattigerit,nouifsimus^; omniu charifsimus frater,& .Alhenus anteceflbr meus, lo. Mag. Archiepifeopus Vpfalenfis, Cratttyuc. hocvaftum, &incomparabile bellum in Gothicis ucloan.Mag, Sueticis hiftorijs fuis,exineuitabi!ipropofito veraciter injloru}- (vt fidelem hiftoricum decet) nuper c6fcripferit:ad me pertinere arbitror,vt ialtem eiufmodi formidabilis c6- fliclus aliquam mentionem hoc in loco inter pugiles j3c gigantes inteiferam ,pteeeipue quia in nuUo pralio f;HzSepten- DE GIGANTIBVS. BeUUtotU Septentrionalium regnorum,&vix vn<jul in tota feptennium ropajtotfortifsimivtriufq-parcis tam terreftris, quim attie^r£- naualis exercitus duces, cum tanta vehemetia ac ardofarattm» re belli reptennioprffparaticoncurrifieieguntur,queadmodum inhiftorijs fatis cocordibusrupradi(5iarum regionum ac Regum &authorum iidelicer fcriptum habetur.Enumerantur in primis clarifsimi bellatores, vnde,& quo ftemmate infigniores pro parte Danorum fuerint. Inter quos Sc fcemin«dua:, quibus virilemL animum natura^arsque Sc experientia peritiam eroga-^^ uerat militarem, Hetha ac Vifna,Sclauonicie ftirpis iliuftrifsim^ mulieres: quaru altera prima dux erat, altera vero apprime rei bellicis perita, principale vexillum gerens, eo, dextraque in conflictu vrgente in acie Succorum Gothorumque Starchatero (vt infra dicetur) priuaca fuit. Similiter ex parte oppofita duces infgniores enumerantur, maxime quod Starchaterus Suetici Regis Ringonis principalis exercitus diredtor fuit, atquein eius exercitu Vegtbiorga puella acerbif* fima bellatrix, vt inferius ollendetur .Kumerus nauium Ringonis pro Sueeis &Gothis, duo millia quingenta reperr«;fed Danorum non imparerat. Preparacis igitur vtrinque nunc cuneata,nunc corniculata acie, &reliquis ad prselium rcquificis, lituis^ue canentibus, alperrimura forcifsimarura gentium tanto tem* pore praeparatum, tanto ardore de inuadendo ac defen dendo imperio conferiturbeilum, vt crederes repente (inquit Saxo) terris ingruere cceium ,fyluas campos^; fubfidcfe,mifceri omnia,antiquum redijfle chaos,diui« na pariter Sc humana tumultuola tempeifate cofundi, cun^ad; fimul in perniciem trahi. Nam vbi ad teli iactumperuenrum, intolerabilis armorum ftridorincredibili cuncta fragore compleuic .Vapor vulnerum repentinam coelo nebulam intendebat ,dies effufa telorum grandine tegebatur. Nec parum in acie fundito* lum opera valuit. At vbi pila manu aut tormentis excufla, cominus gladijs ferratis^ue clauis decernitur, tum ver6 plurimum fanguinis periclitatum efl. Igitur fefsis manare fudor corporibus ccepic, mucronum^ue .h crepitacula eminus audisbantur.lllic Srarchaterus,qui /.J EPITOME LIBRI V. 59 bellihuius ferienr fermone patrio primus edidit, priot in acie dimicans,Hataldi regis proceres, Hun, 8c EUi, Hort, ac Burgha dfe proftratos ,abfciffam^ue \'ifnie dexteram commemorat. Puella etiam inSuetica acie I•dimicans, Vegtbiorg nomine, Soth pugilem ftrauit ;Sothjmgd I (V &ipfa quoq; altero inftante hofte interempta eft. Tan Vegthtsrg 'jtaenim vi periti arcuum Guthones neruos intendebAntrix ;Irant, vtclypeos quoque iaculis tranfuerberarent: nec virago. jalia efficaciorcsdisextitit caufa. Loricas galeas^; per- Guthones i-a»— inde ac inermia corpora fagittarum acumina penetrafagittmj. bant. Cetum quadragintaquatuorfagittisjVbbo qui- 144.' damfortifsimepugnans,transfoffus interijt. SummaftgiitU etenim fagittariorum vi inftantibus Dalacarlis, recruperfidus duit femper bellum contra Danos.Tandem Danorum interijt. Rex Haraldus curru excuiTus claua auriga: proprij ex- Horaldus cerebratus interijt, procerum^ue triginta millia ex fua claua fidip acie, atque duodecim millia fimilium procerum ex fius auriga parte Suecorum, &Gothorum :popularium vero nufenujft^ merus erat infinitus .Regno^ue Dani® iufla Regis interijt. iSueti® Ringonis proficitur Hetha numero regen- Hethare- 'tium XLVI. cui fuccefsit Olo ,per Starchatcrura ab ginaprtf. infidiatoribus introduiftura ,pretio^ue corruptum ,citurDainteremptut. nk,cm[ue» cefiilOla De msrte Starchateri. Cap. 9. tyrannus. POftremo iam prolixa fatigatus otate &labore, ne fenij vitio priftinum glori® decus amitteret ,egre- Morhomo- gium fore putauit,fi voluntariu fibi cofcifcerct exi ri militik. tumfatumq; proprio maturalTet arbitrio. Olim nara^; 'olitn probr. rei bellice deditis morbo perire probro darii eft. Aurii Mortefua itaq; librarum cxx. quod iampridem pro Olonis tyran emit Star- ni iaterfeiftione meruerat,collo appefum gerebat,emeehatems di percuflbrisgratiamihil aptius ratus,qudm fi aurum, auri pondo quod pro aliena clade tulerat ,damno propri® falutisuo. ab impenderet.Itaque Hatherum Iplendido loco natum ,Hulyero^ cuius olim patrem occiderat,obuium naftus,hortabacuim Lentm: ne dparentis fui interfeiftore poenas exigere vererenumpatre tur ;h®c facientem,auro quod gerebat potiturum efle axted iajpromittit. Et vt eius in fe animum vehemetius efferaterfecerat, H, rlrffties u ydm. Sic Deus frt yirtme pn^iitts ^Siiautt^d ola interflui ia hdne». DE GIGAKTIfevS, penates agreftium cultum mutuatus accedit ;vl}i cum inter extremos difcubituftueretur, moerentem Regis familiam conlpicatus ,eius Hlio de induftria propius «ccerfitOjCurcateri luftuofa facie eflentjinquirit :quo «Eerente ibroris Cus pudicitiam,ni cuiulpiam defenfio ocyns intercederet,proxime per acerrimos pugiles profanandanururfum percontatur quid premij recepturus; foret, qui falutem fiiam pro virgine deuoneret. Super V quoRexper iilium interrogatus, filiam propugnatori cefluram refpondit:qu;e vox prxeipuam Oloni fubeun di diferiminis cupidinem attulit .Confueuerat autem virgo (prout hodie Aquilonaribus mos eft) hoipitum vultus propritls accedendo quim curiofifsime prolato lumine contemplari, qu5 certius eorum mores cultum^ue perlpiceret.vt omnia figna,habitudme corporis notata,parentibus oftenderet iudicanda.Que more przdidlo Olonem ferutata, inufitato oculorum eius horrore perftrifta, pene exanimis concidit (adeo vigorem ftupor habetat) caulamijue trepidationis fu* ilicb parenti reuelat. Quo confiderato adolefcens pupillas , nevifentibus formidini forent, palpebris ariftius obftringendas curabat,depolito^; pileo quo facies obnupta erat, circunftantes hilarem animum abiedio omni metu alTumere iafsit. Necfegnius adbum qu^m iulTum fuerat, mox euenit; ita vnius hofpitis benignum promiifum communem omnium formidinem propuliabat. Interet Hiallus &Scarus cum decem vernaculis fuperuenientes tanquam puellam Regiam ilicb fublaturi. Rege tumultuofo clamore, ni filiam fifteret,euocantes in pugnam; quorum debacchationem protinus Olo Iponfione certaminis excipit,padii conditione, ne furtim tergum dimicatis inceflerent, fed aduerfis tantum pugna congrefsibus flarent. Deinde gladio dmaioribus relido folus duodecim proftratis, maius adoler, fcente opus edidit. C*terum pugne locu infula dabar^ , vnde n5 longe vicus abeft nomina occiforum fratrum referens vfque ad prafens. Igitur ex puella fibi in pr*- mium vicloriat data filium fullulit Odmondum.Deinde clariorindies in arduis prxlijs eu3dens,ad vltimum in balneo infidios^ occifus cfl, prout ilU dudum d(ene quodam EPITOME LIBRI V. 6j qaodam vaticinatum eft, dum Regulum Thoronem hoipitij iura violando interemit. De ^nuendift^Uon gejUi. Caf. 14. HOc quoq; loco prstereundum non eft, quomodo confilio Regis Suetis Erici Diferti (cuius mentio pofthac fiet)quida Arngrimns infignis pugil Sue- )ticuSj contra Septentrionales Reges Scriefinniz &Biar misprsliando triumphando^ue locer fai^us Iit Regis Danis Frothonis ,qubd eius imperio vltimos humanarum reru terminos adieciflet, egregijs^; operum titulis patentem eius claritatem late per orbem amplialfet.Suftulit autem, tefte Saxone XII. filios ex Ofura. Ojitraiz, Hi ab adolelcentia piratico muneri incumbentes ,vnofiluegeomnes nauigio forte in infulam Sampleaduedii ,duas ex iu maritimis naues Hialmeriatq; AruarodiNoruegia Arr^. notum piratarum reperiunttquos pugna adorti, remi- Sem& gibus in abfentia gubernatoru mox vacuefec&e, moeinfi^ ftiores fadli, qubd principales eorum redlores non in- Bialm. ^ terimifient.-vn de &partam viiSotiamvti inanem, ita .Aruaro. fecuritate vacuam contempferunt :animaduertentes fitatt, fequentibus prslijs fefe maiora difcrimina,& forte indigniore fortuna fubituros .Quippe prsdifti pirats , quorum iampridem abrupto clauo tempeftas nanigia lacerauerat, jterius excidendi gratia nemus ingrefsi, ligni rude extenuauere materiam, dolabris eoufq; eam ambientes, donec forma indueret naualis inflrumenti. Quodcu humeris impolitum focie cladis ignari deferrent, ab Arngrimi filijs recenti opprelToru cruore madentibus lacefsiti ,duo cum pluribus ferro decernere coailifunt. Necpar quidem congrefliisexcabat, cum geminam biflena manus exciperet :exterum viiSoria numero non refpondit. Interfedlis enim omnibus xij. priediclis, opprellb^ue ab eifdem Hialmero, viftoria: Aruarodum titulus non fefellit, quem folum ex tanto fociorum numero fortuna leruauit :qui informem ad- ^nurohuc gubernaculi truncum incredibili libratum nifu ,dmyiSor. tanta vi hoftium adegit corporibus, vt duodecim vnico eius impulfu contufos elideret. .Mkue DE GIGANTIBV5. %Aihti€dceodtm^r7igrmo^^^«ijti^js Vtnrnwm. Caf.i^, Bghertui Vgnauit etia hic Sueticus pugil Arngrinius,contra Biar, Rex ipotetcs extremi orbis Septetrionales regeSjEgber* eSr Tettgiltum Biarmoru, &Tengildu Scricfinnoru (de qui« dtts ScriC’- bus in principio lib.iiij.aliqua metiofa<fta eftjvt vi<&o- Jin.Rexah ria fuper his obtenta,pro meritis &triuphis £iia Kegi$= ^rttgrmo Dani» Frothonis OfurI,acquireret contoralem,prout w . fraUoJU- inde tnonftrauit euentus. Interim tamen cum fylucftri y! peratu gente c6grefrurus»exercitu valido fe muniuir,eo^; pro» OfitrafilU ficifcebaturrprimum^; reperit fe nedu contra homines FrQtonis feroces, fed &c elemeta duriora moturu bella, quemad» Regis Damodum inferius lib.xj. de bellis fylueftribus oftendcnorwn» tur.His tamenhominibus acerteloru vfuseft,vt dimicando latis Sc gradibus fagittis vtatunnec minus incitationibus &przHtgijs aggrediedo, fugiedove in trabibus pandis inter medias niues,excipere vel obtrudere PrajHgue norunt. Hos Arngrimus (referente Saxone^ claritatis ittbeUo^ caula iibi cociiiands adortus obcriuit: qui cu infeliciter dimicado fuga dilaberetur,tribus lapillis poft tergu coniei5i:is,totide,montium in{lar,hoftibus apparere fecerunt.lgitur Arngrimus ludihcati vifus errore perifri dlus,ab inre<5^ado hoffe exercitu reuocauit,magnarum fe rupium interiediu coercitu putans,lidem poftera die congreOi vi<fl:i^,*,coniedi« in terra niui, ingentis fluuij fpeciem indiderut. Itaq,- Suecis per fummu vifus errorem falfareru opinione deiuiis,inuiitataaquaru moles obftrepere videbatur, ita vi<^ore vana aquarum imagiginera formidate, fuga impetrauere Finni. Tertio idetidem die reparau^re beUu,nec ia amplius vllu fug^ ef- £cax remediu fuit. Videntes enim fuas inclinari acies , poteftati fe permifere vicftoris.Dcinde Egtherum £iar« morum duce duello prouocatum deuicit.Poll hec fpolijs rropheisq; audfus, Suecoru Regis arbitrio mediante, Danorum Regis prodidi filiam rufcepit Ofuram,ex Somina iz qua (eodem Saxone teftc) xij. filios genuit nominibus ‘Matorut»* huiufinodi annotatis: Brader,Biarbi,Brodder, Hiartldi,Tander,Tiruingar, duo Hadiugi,Hiortbuar, Hiartuuar,Rani,Angantir,qui omnes,vt prardi^umeft,piraticam eseccentes^ad vltimum fuerunt interempti. Oeccdfi h EPITOME LIBRI V. Deocdfime 'vrfi^sr' epetationefanguimseius. Cap.i6. INteraqailonares pugiles quidam eratBiarcIio no- Uarchoin- mine, gladio femper vtens longitudinis inufitat», ttfilatie Um quem voluptatis locoportauit inquofcunq; infolen- ^«MdraK tioris vit* athletas duelli prouocationeftringendum ,gladio ne moribus abieclifsimis deditos, claritudinem athleres imenticam turpibus exemplis lineret infamare :vnde &w»t. plurimos ea occafione aut infolentiam totaliter abijcere, aut vitam in periculum ponere coegit .Talibus itaque operum meritis exultanri, nouam defe fylueftris fera viiftoriam prsbuit- Vrfum quippe eximi* magnitudinis, obuium libi inter dumeta faiftum, gladio confecit, comitem^ue fuum Hialthonem, quo vi- Hiahbofioi ribus maior euaderet ,applicato ore egeftum belu* guine bibit cruorem haurire iufsit ;Biarcho autem ,dum ipugile "vrjimtih quodam omni petulanti* genere debacchante ,&in conuiuijs nodofa offa in confeflbres conijciente ,vehementem in capite idfum exciperet ,indignum ratqs yUotept^ gladij vfu iniuriam penfare,olIe inuicem in iaciente regiws. miiro,frotem eius in occiput reflexit, idemq; locofrotiSjintorlit trafuerfum hominis animum, vultus obliquitate multando, forte vt abofsibus amodo eijciendis horreret. Pr*tered Regnerus quidam Noruegianus, dum illuftris militi* tyrocmium exerceret, vidit bhmU in (ociorum caliris puellam, ingentifortitudine ho-paeUom fies vndique profligantem: cuius amore captus fariari -ejauiuic DE GIGANTIBVS. nequinit ,donec immanem vrfum ,canem4j ferociisimum,virginis conclaue tutares interemiflccquos (etS aditum amori prius folicitata ipopondit) ea ratione oppofuic ,vt ferocifsimarum beftiarum oppreflbrem intueretur ,cui neruos diu tutata pudicitia crederet permittendos.Huicquepuella Latgertha nomen fuit:, de cuius fortitudine pauld inferius inter pugnatricej nonniirii oflendetur. De Regner» Piloft hacca diSe, Ci^. 17. Kerettu TJ Exfuit Suconum, Herothus nomine, cuius anxia RexSne- X\.mensob cuftodiam pudicitia pulcherrima filia lirC. fua, non parum vrgebatur,an potius beluino prafidio (vttunc quorundam principummos erat) an humane fidei eam permitteret conferuandam, Verhm cum humanafiducia praferret beftialem crudelitatem, citius Angues, elegit,quod periculofius erat, nociturum. Qjjippe fylyhginej uas venatione complexus ,repertos acomitibus an- Jhor^pK- gues filia detulit nutriendos. Illa paterno ocyus obdicitii» cufecuta pracepto ,vipereum genus virgineis manibus /Itdes. educauit. Et ne eorum fatietati conueniens efca fubtraheretur,integrum bouis cadauer curiofus parens afferri iufsit, ignorans fepriuato pabulo publicam fufientare perniciem.Qui cnmadulti peftilentifsimo halitu viciniam vrerent, Rex inertis opera poenitens,potiturum filia, qui peftem amouiflet ,edixit. Cuius rei fumraam Regnerus Xoruegianus,Regiaprofapia oriundus, interplurimos virginis porcos pracipuus ,vbi publicafama didicit,laneum dnutrice fagulum, villofa^ue fermoralia, quibus infliclos anguium morfus elideret,expetiuit. Cumque nauigio SuetiamappuliC- let, de induftriafrigoris rigori aquis fupereftufis, vefte indurari permifittqua amidus, folus enfe telo^ue munitus, procedit ad regiam. Procedenti duo inufitata magnitudinis angues obuij allabuntur,iuuene ftriciura caudarum,ac venenato vomituperempturi. At Regnerus gelati cultus duricie fretus, amictu venenum, & clypeo morfum,infatigabili beluaru cogrefsione fuftinuit,acreprcfsit,Ad vltimumproiedhun, manu amentatum ^ EPITOME LIBRI V. 67 tamm telum ftrenue corporibus eoru adegit. Deinde enfe bicipiti vtriulque pracordia lacerans ,felicem ingeniofa: ac periculofe piigns ejtitum habuic. Cuius veftitu Rex curiofius contemplatus.cura hilpidu dorfotenus,pr2cipue incomptam bracharum fpeciem ani maduertiffetjeludens, Lodbroch, id eft ,Pilolam bracham,eum agnominauit :quem etiam vt ex laboribus recrearet, cum amicis epulaturum acceriit. Ille prius re uilendos fibi quos reliquerat,focios aiebat: quos nitidi vna fecum veftitos.Regi® menite prafentauit .Et demu ea peraila ,viciori^ pignus accepitrexquaplu ra prsclare indolis pignora procreauit: eo^uefinceriori amore eius folatio potitus eft,qu6 maioribus periculis &ingenijs, eam tuo confortio partam agnouilfet. Abfumpta tandem nobilifsima hac coniuge.Thora appellata,in varia fortuna ludibria incidit ,yt toto orbe fulgidus armis ab inermibus Finnis &Biarmis (prout antei didlum eft) fuperatum fe doleret:qui etia poftraodum ab Hella Hybernorum principe colubris obieiftus, vita funftus eft. DeAlfonefudicitUd^enfire, Cap.it- REx Gothorum Sinardus filios habuit Vemudum &Oftenum,filiam^; Aluidamrqute tantam verecundis fidem ab ipfis incunabilis pt|ferebat,vt os peplo iugiter obnuptu haberet,quominus formam fuam aliens libidinis irritamentu efficeret. Huic pater in ardlam cuftodiam relegats,viperam anguemqj educandos commifit pudicitiam eius adultorum tande reptilium cuftodia vallaturus:vt viris tantumodo fortitudi ne &virtuce infignibus,magnitudine dilcriminu fiiperata,virginis aditum annuere viderecur:hoc adiecto,vt fi quis idipfum fimftrd tentaffet ,protinus amputandu caput,paloqj refigendu prsberet :ne quims petulanti ingenio ftimulatus,tantum facinus in Regium fangui nempraffiimeret attentare. Quo coperto AlfSigatiRe gis Danoru filius, no tam viribus quam ingenio conii dens,periculum^j eb clarius qub periculofius tetandu exiftimans, proci titulo beluas virginei thalami ferua Itrices lioTit. HeSapriiicepshyhei'- nm,ferpcH tHtnyiSdr. RegncrKS colubris "ri Stuinterijt. Siuarlus Rex. Veamnitts. Oftenus, .Ahida. Pudica -wr pinis gne. DE GfGANTIBVS. trices,«lebellandas aggreditur ,prafertim «jubd edifH ratione earum viciori virgineus deberetur amplexus. Quarum vt fortius aduerfum fe excitatam rabiem fuftineret,cruda cruenta^; corpus pelle contexit.-qua fuc cin<ftus,raox vt feptivaluasfubijt,candens ferrum for cipe comprehenfum,hiantis vipera: faucibus immerfit, atque exanimem proftrauit .Anguem deinde finuo|[; volubilitate accedente,inter medios riftus telo abfuplit.vel vc antiquiores Gothorum hiftoris tradunt,^' denti ferrea hafta, velut cultrato mucrone, opprefsilfc.^ Cumque edicti ratione conexum viiJiotia pignus expeterer,refert Rex Siuardus.-Hunciibi generum placiturum, in quem filia folido arbitrio confentiret. Cumque fola puelljc mater proci votum difficulter exciperet, mentem filice lecreto petluftrat alloquio; qua; chm deprehenfa effiet procura incautius ob virtutem laudare,mater eam conuitiis lacerat ,qubd elifis pudicitia neruis,(pecierum illecebra c3peretur,omiffia4ue virtutis cenfura,adulantibus forma bladitiis, lafciua mea tis intuitum exhiberet.Quamobre iuftam matris ftntentiamtaciteapprobans,ingeniuminuenit, quo nedu pudicitiam (beluinis cuftodibus interemptis) illa- (am oftenderet,fed infigniori aliquo fortitudinis aufii fpeciofius illuftraret &confirmaret.Mox^; adDanici iuuenis contemptu adducia,fc£mineam veftem &ani mum,in virilem permutauit,atqj ex pudica admodum puella,ferocem piratam agere coepit. Adeo nanque vir tute otio pretulit,vt cum regiis deliciis frui liceret,bel lico diferimini femineo furore adduSa, ie fubitb immerleritroinnef^ue viros tam pertinaci caftitatis propofito aueriari ccepit,vt firmiter fecum ftatueret nunquam alicui viro copulati,fed deinceps in piratico exercitio virorum fortitudinem fiiperare,aut aquare. DeflrcttugemcUibmFriiUui, Cap.i^. EXtant Fridleui caifdam infignia gefta: cui prater infitam animo fortitudinem,etia conteptrix ferri tunica vel lorica,fiduciam miniftrabat. Hac in publicis priuatifque confiicUbus,taquam ialutis cultu vius, pluri- EPITOME LIBRI V. 68 pJntimos potentes hoftes acripralio fatigatos oppref fit.atq; inter alios Gunholmum quendam hoftile ferctholmm ru carminibus hebetare {blitum,crebro capuli ii£htexay«TO»jy«(!r nimauit.Dum aute mucroni manum cupidius inferie, hebetiuiit elifaneruoruoificia redudios in palmam digitos peratmumb. petuo curuitatis vinculo perftrinxerut.Idedu DufHipuffiim- *uni Hybernia; oppidum oblideret, murorum^; £rmi ate,expugnationis facultatem negari confpiceret, Ha dingiani acuminis ingenium atmulatus ,hirundinum -alisinclufum fungis igne affigi prtecepittquibus profyi^etuin pria nidificatione receptis, fubito flammis recta luxefxbuvum^ runttquas oppidanis reftinguere concurrentibus, ma- Dufl. iorem^ue fopiendi ignis ,quam cauendi hoftis curaro 'gHif pr;eftantibus,Dufflino potitur.Poft hac apud Britan niamamifsis bello militibus, cum difficilem ad littus reditum habituras videretur,interfeftorum cadaaeri- ^ bus erecl:is,& in acie collocatis, ita priftinum multitu dinis habitum repra:fentabat,vt nil ex eius fpecie tan to vulnere detradtum videretur .Quo facio hoftinon folum conferendte manus fiduciam abftulit, fed etiam carpenda; fug£ cupidinem incuffiti Deeinfdmfirata^ematihinper dues, Cap.io. QVantumad Hadingianu ingenium fuperius adductum,iseft intellectus,qu6d Hadingus Danoru Rex,primis adolefcentie fus annis feliciffime dedui£iis, 0!niiro voluptatis {tudio,continua armoru meditatione flagrabat,forti animo perpendens,oni ne vit£ tepus fe fpeciatis militis operibus exigere debere. Idem Handuanum Hellelpoti Rege,apud Duna vrbem inuiflis mutoru prsfidiis vallatura,mcenibufque nouatis refiftontem,belJo pertetatiquorii faftigio oppugnationis aditum prohibece,diuerfi generis aues loci illius domiciliis alTuetas, per aucupij peritos predi iuffit,earud; penis accefos igne fungos fuffigi curauittqus propria nidoru holpitia repetetes, vrbe incen dio compleuerunttcuius extinguendi gratia eocurren tibus oppidanis,vacuas defenforib* portas reliquerut. Adorfus itaq; Hadiunu,cepit,ei^; redeptionisnomine 1acorpus jliimgtK Dtrwrvm Kex,in ge~ reiif beUis ingexiofm. M«i Helle jjmtiSex, PHM yths. DE GrGANTIBVS. ,>lms iocorpus fuum auro repedendi poteftatem fecit.Cum^; ntejliueii hoflrem tollere liceret, fpiricu donare maluifadeb ftui Bo prohihi tiam clementia temperabat.Attamen quotiefcunqj po t<e jUboafi fteaobfidio aliqua imminebatjRegioediifto omnes do iiotiem. meilicx aues necabantur. Defugna HctralJi Regii contra draconem ' domejHcum. \\ < Barditu TTAraldusUluftrifsimus Noruegianus llex,in ado B»,Rex. JL Xlefcentia fua apud Byzantium Regem commo- Dtaco ioratus, &homicidij crimine damnatus, domeftico dramefticus. ‘^°rii Ucerandus obieftari pracipitnr :cui in carcerem eunti,iDgenujE fidei feruus vitro fe damnationis comi tem obtulit.Vttunque is qui cuftodia: prteerat, curiofius obferuatum.per os antri inermem exculTum^ue di mifit.Itaque nudato miniteo ,Haraldura verecundia: gratia linteo tantum difcinfium excepit :dquo cldm armilla donatus,pifcicuIis pauimeturo inftrauit, vt ha beret draco in quo pnme famis procurfum effunderet, reorumque carceralibus tenebris obfiifi oculi,vel paruulam profpiciendi copiam ipfo fquamarum nitore ca Sauamma P^fi^rent.Tunc Haraldus lefta cadauerum ofla anguhicet in teconfertioris implicuir,ijfdem^; in vnum glonehris. bumcoa(llis,veluti clauam effecit. Cumque aliapfus draco in obieffa perquam auide prodam irrueret,dorfum eius veloci faltu confcendens, cultellum tonforium,quem fecum forte recflum attulerat ,vmbilico,qui Draco pete folus ferro patebar,immerfit:fedlionem enim rigidildus inym fimis fquamis obfitus ferpens, cetera corporis parte hilicoytin fpernebat. Sed neque Haraldus obfefsionis eminenterficiatar, tiam,ingentibeIuK ore corripi, dentiilmue acumine noceri,aut caud* voluminibus elidi poterat. Minifter verb compadlo geftamine ofsium vfus, couerberatum hslttie caput ad languinera &nece vfque crebris idium ponderibus contundebat. Quo cognito Rex ,vltionein adminiftrationem verfa,fortitudi ni fupplicium condonauit,nauigio^ &ftipendio donatos abire permifit. De EPITOME LIBRI V. £9 Dtfu^ FnthmiSj^Friiletdjcomra ferpentm. Cttp.ii. FRotho Oanicus pugil &Rex ,vix pubertatis annos emenfuSjfolitario congreflu,ferpentem mirte magnitudinis &ferocitatis (impaftu enim congredien \is fertum alpero cutis horrore contemplit, &fpicula ]usin eum conie&afuerant,elufo mittentis conatu ir hta refuItabantjimmilTo in ventrem ferro confumpfit. Nec minoris fortitudinis cenfendus eft Fridleuus:qui tum experiends fortitudinis gratia,tum voluntate colequendi thelauri abfconditi, anguem corporis robor re, &venenatis dentium morfibus admodum formida bilem adorfus,diu in fquameum latus irrita tela coniecit, quippe fpiculorum impulfum cruftata corporis durities frullrabatur. Ipfe ver6 coluber crebras admodum fpiras agitan5,orbiculato cauds flexu tacfas obi ter arbores ftirpitus euertebat,crebroque corporis tradlu cauata ad folidum humo,pr3;cuptum hinc inde latus effecerat, vt quibufdam in locis aduerli colles media valle fequeftrati cofpiciantur. Igitur Fridleuus inui<fla fuprema belux confiderans ,ima glaSio tentat: perfolla^ue inguinis parte,faniem palpitantis elicuit: qua extindfa, pecuniam hypogeo erutam afportauit. Item gigantem quendam Hithin nomine, monftruofumhabitum mutuantem ,cum Regis Tellemarchia: £lium pueriliter obludentem abduxiflet, eoque remige vteretur, pede manu^ue curatum ,liberato captiuo adolefcente,deuicit. Deeedem Fridieuo. Cap.iy fS etiam duodecim pugiles Noruegianos, quamuis 1giganteis triumphis claros, trophxis gentium celebtes,& fpoliis locupletes,ct!m crebra vicinos irruptione vexarent,non tam auaritix ,quam virtutis ardore induftus,opprefsit .Hic etiam Hiarnonem quendam regni competitorem,qubd vita eius,pr£textu magna familiaritatis, &ingentium obliquiorum ,acerrimus infidiator elTet, multitudine &atrocitate cicatricu in balneo deprehenlum, duelli congrefiu interemit. ^I3Atrocem Fntho, Fridlesm, tiithbh fridlettm ii.pugilts opprefiiu Hitarm. Penum. DE STRVCT. AQVII.ON. QVia maxima varietas in fcriptoribus de origine, &natura, ac qualitate fuccinij Teu ambr^ reperitur, prarcipue Perotco referente, qui‘inligni diligente ,concordare nifus eft multorum opinionem lingularem, vnde, &quomodo nafcatur hic liquor gracilis Sc mirandus: idcirco 'quid verifimiiius cftex Aquilonarium fententiajhic veniet attendendu. AbieteSjfeu pine» arbores.natura fua re{inone,excelia proceritate fiue fuper littora maris,Izue fuper riuos, vel alias ryluamm decliuicates crefcencesXuc^nu fudanc, maxime dura maturis frugibus folis feruGr(vt infra la tius dicetur)torrennbus ipfis luniolulioc; menlibus incendiolior,Cancriatq; Leonis tetigerit meras ,tum iH» arbores valido hfsis corticibus ,fuccimim fui liquoris in fubiectos latices, feu fluuios ,indurandum emittunt,lic^; ftiil2ndo,quodcunq: obieM corpus fui tenacitate tanquaniglunnuminuoluic :quo Iit,vt -ra- ri»,mures, culices, arane»,murc»,arift», legumina, Sc hi> iirni]ia,in relinofohoc vifcc rapta inuoluancur, ac ‘indurentur, etiam fi in arenam ceciderint continuat» gutr» ,quia imbre fupereffufo ad riuos ,inde flumina, &: tandem in mare deferuntur: vbi infiar aliaru arborum tantum certo tempore indurantur, vt faxofa duritie coif^ii, dira tempefiare permare Gothicum,feu Finno- EPITOME LIBRI Xll. 119 Finnonicum,3C Liuonicum,euomatur in Prutenicum littus,fcilicet Meridionale,directe oppofitum Septentrioni: &hoc omni tempore, quo flatibus vnde voluan tur ad Ptutenicam tertam;in qua ob Principis ediiftu, nulli nili deputati &iurati laboratores, fiiccinum huiuiinodi colligere pofliint. Libri duodecimi finis. OLAI MAGNI GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS de agdcxltura &humanoyiSu. Epitome libri Decimitertij. De diuerfiale meJUm codigeniarum. ATVRAEadmiranda dilpenfatio eft,vtaliter, aiioque tempore, modo &induftria colatur terra Septentrio nalis.vt didium eftraliter Aethiopica, ' 'vel Afrorum :aliter etiam nouarum infularum. Quoad Aquilonares, hoc certum eft, in plerifque agris Veftrogothorura parte obiefta mendionali plaga, hordeum fpatiojd.dierumd femine ptoiedfo maturum colligi, hoc eft, 5fine lunij vfque medium Augufti,& aliquando celerius. Ea nanque maturitas ex foli natura, aerifque clementia, ac humore lapillorum fouente radices,{bleque torrente,neceffario prouenit, vt ita nafcatur,ac maturetur ;talef^ue fpica: fex ordines in numero arifta habent ,aliis tamen communibus minores; qua ceruifia coquenda fatis commode adaptantur. Reliqua verb femina in principio Maij proiefta, circa medium Augufti mutua operuricularum,non tam labore, qudm alacritate, &voluntario impetu colliguntur ,ne fuperueniens frigidus flatus meflent exorat. Nec aliam diurni laboris mercedem defideranc qudm Fruges 6. hebdomadis matH- rejcuttt. .^rijle hexagona. DE HVMANO VICTV. quam iucundam conniuationem vefpertinam :in qiu iuuenesvtriufque fixus, ofa fideles agrorum labores, prouidorum parentum iudicio &aflenfu,ac promiffione eligiltur futuro coniugio copulandi ;non tamen ad delitiofa connubia,etiam fi illuftres fint,fid ad foli a citudinem domefticte honeftatis &vtilitatis pro fami lia fagaciter &faauiter dirigenda. Depjbnnii,& coBione fanrM- Cap.i, Ceres iei receptum eft apud veteres ,quomodo Ceres finifftm. V,^frumentainuenetit,& Pan conlperfas fruges co- Pams ixifle perhibetur(vnde Sc nomine eius panis eft Paa. appellatus) ira &illa przdicata eft qubdreperit ,& ifte laudatus,qui decenter humanis vfibus applicauit. -Ideo^ue videndum hic erit, que frugum genera ad hiic neccftarium vfum afferuntur ,&quibus hoc officium competit apud homines Septentrionalestqui vt in regiones multiplices tam fitu qua moribus diftindii differunt,& fiparati funttita etiam rerrte nafcentia ,pro qualitate regionum &climatum ,variata videntur. Trftieum Quantb igitur magis ad Aquilonem acceditur, tanto «pad Aqui minortriticivbertas,& maior ad Auftru vbilihetinue tonaresfenitur- Sueonibus ta men,fine Suecis,immefa vis tritici, imSum, fid maior filiginis eft concefla. Gothis verb tam Orientalibus, qudm Occidentalibus, vtentibus hordeo & auen3,indeficiens abundantia pro cibo& potupropi tio £apore ,ac fanitate exupern fru- EPITOME LIBRI XIII. 120 tio numiae eft largita. Omnium tame harum frugum vtrobiqne vfus eft.Sed diligentior filiginis preparatio apud Sucones: quorum fcemm? ita nouerunt purgare Uliginem,vt colore, menti bonitatem De tmrendiifrugibus d Diebus calidifsimis feruente Iole, pannos mitar-ve lorum naualium,liue ipft vela ,late fuper faciem terra:,yel planos ac nudos montes extendunt,ac defuper torrendam fruge diebus fex,vel pluribus,aut paucioribus,iuxta fblis ardorem imponunt; deinde ea pur gatara, in quercinis repofitoriis collocant ,vel in farinam redactam fimilicuftodia feruant:multof4;in annos ficcorrefacia,incegritate falua perdurat,Attamen fi molita farina non fit,fed fruges ,expedit vt interira foliobiiciatnr femelinanno retorrenda: eoque modo DOua fruges tofta,poterit illi, ne deiiciat,quoties opus fuerit, (agaciter commifeeri. Farina autem in quercinis vafis, aut cupis forti ligneorum malleorum impulfu intrufajloco^; ficco repofita ,fine quacunq; vermium eorrofione pluribus annis durare folet." Ec diiplicet curiofis infpeciorib®’ interpretatione admittere,qualis fit modus Septenttionaliu gentili in bibendo .In primis ,qubdreligiofum fit ftando pro DE HVMANO VICTV. pro reuerentia numinum ac Principum,bibere,& qua» fi in agone per ludorem c5:endere, quis vno, vel al tero, vel multiplicato hauftu amphoram euacuet capitolinam. Videnturitaque in men(a fuprapofit^ imaginis quafi coronati redere,ac tali forma vafis portare: quod , forfan inexpertis generare poflet admirationem. Sed mirabilius efiet longo ordine intueri roiniftros ,quafi cornutorum cerucrum paftores gregatim incedere, vt ea vafacereali liquore repleta, propinent conuiuis.Sed neque his contenti c«remonijs,etia contendunt mon ftrarefobrietatemjVt vafe tam alto repleto^;,nudo ca piti fuperpofiro,choream gyrando reducant :fimiliter Sc alia vafa manibus vtrisq: aliata, vino, ceruifia, medone, aut mulfo, vel mufto repleta, conuiuantibus ad •equales haulrus exhibeant epotanda. Dtdmerjts modis coquendifalis. Ca^.^. APud Sueones fiueSuecos &Gothos nulla fit de^ coctio falis :non quia efundo maris extrahi non pofsit aqua falfa, fed quia gens alijs rebus abun*» dansjfacilius exoticum fal comparat, quam fuperfluis e^tpSnfis id decoquat in littore fuo.Aduentu enim gradium nauigiorum Hollandi«ac Gcrmanie, ab Hifpa* nicis Gallicis ac Britannicis portubus,yiyshonico pr^iertim &Brouaroportu, lal acceptum iufto precio venundatur. InPolonia vero montes profandifsimi Vieltfc<£ &falis funt,pr«rertira in Vielifca &Bochna:vbi videndi Bochn£[a*- caufaM. D. xxviij. quinta lanuarijjtranfcenfis L, fcalin<e junt lis fui, ^vidi in profundioribus locis laboratoresnu- 9^ulenUe. dos ob calorem, ferreis inftrumentis eruere opulentiffimum thefaurum falis, veluti aurum &argentum ex mineris inexhaultis. Oe HpcuUate aduehendifalis tn .Aquilo^ nariare^na. C<^.6. Atvbi inciderint maritima bella in Balthico mari, vt defectu falis videatur ab hoftibus premi pof fe Septentrionalia regna ,tunc arte qu^fita domefticu fal ^ EPITOME LIBRI XIII. izi fal conficiunt, ne eapenuriafuamlibertatetn fubijciat inimicis.Vt tamen id expeditius, etiam ad perpetuum Jucruro, continue efficerent incola Nortlandia,id eft, Septentrionales, R. D.Io. Magnus Gothus Archiepifcopus Vpraienfi.s, charifsimus frater &anteceflbr \meus,alias >52;. Hadriani vj. Pontificis legatus, Sc demum cIeclus,euolutis duobus inde annis,Vpralenfem dicecefim Militans, proprijs fuisfuniptibus,emptis fcilicet &c datis inftrumentis vbiq; fufficiecibus, modum Sc artem ab expertis accepta,praecipuis in locis aptioribus incolis coramunicauit.-quibus ex tunc,&in perpetuum necefTario falis beneficio, quacunque imminente boftilitatCjlibere &facili labore vci polient. De maxima copia butyri. Cap.y, '"y^Ranfcurrendo lingulas prouincias Septentriona- I. lis plagata 52. vfque ad 84. gradum eleuationis poli ArciicijVbique propter fertilifsima terrarum paf* cua, &armentorum abundantilsimos greges, maximam butyri copiam reperire licebitinon tamen aquali virtute, tum propter falis varietatem, tum etiam propter floridiores ac tenuiores herbas, longe ^le inuicem diftantium prouinciarum nutritiuas. Vbi enim pafcua funt grofsiora,{aIe^^ butyrum conditum groffiore,eius efficacia non efl,vt alterius codici in pafcuis herbarum minutarum .Modus tamen conformis eft omnium regionum, vel fale grolib ,vel tenerrimo Sc candido, multa magnorum vaforum millia negociatoribus vltramarinis vel precio, vel rerum commutationibus (nifi Regio edicio,inftante vei flagrante bello, prohibitum fuerit) diftrahendi vel venundandi, quemadmonura in annona,lardo, atque aiijs necefla» rijs nutrimentis, nchoftibus aft*erancur, caneri Iblet. Infula praterea eft Meridionalis Gothia, Oelandia appellata,vbi acris falubritas cum piguis arui foecunditate confentiens, herbas producit dulcifsima qualitate conditastquarum paftii vaccarum turba faginata, lac tanta falubritate coficic, vt quibus multa medicoru auxilia vel cofiliaprodefle nefciuntjfolus videatur potus DE HVMANO VICTV. tus ille ebutyro exprelTus,optabilem afierre fanitatem butyrum tanquam aromaticum ,&c*teris omnibus falubrius,appretiatur. Denta^itudinccP* bonitate cafeorHW, ^ SIParraenfis aut Placentina, vel ali^ rerr«, ac vill« Longobardorum,ce magnicudin€,multitudine, ac vtilitate cafeorum vbiq; commendari poterunt,profe- ^6 originifue natium,fcilicet Scandianie peninruie,& prxcipue regioni Veftrogotfcorum in regnis Septetrio VejifOgO" nalibus,gratias funt a<5ture.Hi enimVeftrogothi fuper tkiacajeo^ omnes incolas AquiIonare$,maximam commendatiorum^equo» nem obtinent, qu6d nulla gens illis fimilis eft in con- Yiwt &" feciione cafeorum :quod prouenire videtur ex vberriboumpra- mis pafcuis :in quibas Sc militares equi, fortes, alti & diftes* robufti, boues^ue proceri innumerabili multitudine procreantur. Cafeos itaq; tam magnos plerunq; conficiunt, vt duo valeces vin vix vnum ad breue fpatium deferre pofsint.Virorum tame manu &arte^nunquam fiunt, fed mulierum :qua: vicatim ex pagis vicinioribus,addii dia ladiis multitudine,a?ftatis tempore in domovolentis cafeos coagulare, conflueres, magnis caldaribus lac calefactum, adhibito coagulo ,lignear forma: quadrangulari prscipue imprimunt, caieolos^ue ali^s fole aere^ue ficcatos ,in particulas comminutos , eidem ladii quafi fenienti imponunt ,veluti fit in gradibus muris, qui lapillorum &cementi infufione com padriores exurgant .Nec virquilpiambuicoperifoeminarum interefle meretur, etiam fi precibus hoc impetrare conaretur. Kabentenim fortifsim:^ mulieres ill«diuifa exercitia domeftica fecrfum ^maritis, in quibus illifefe nunquam intromittunt, vt nere,texere, panes &ceruifiara coquere,,cihos parare, Sc proles ornare,ac veftirc, iectosque Sc tegmina aptare, Sc agnellis, vitulis, alijs^ue minutulis animalibus prouidere: vbi viris grauiores incur:ibun: labores, vt agros colere, mefies triturare ,equos domare (quod &: fesminx plerunque faciunt) arma acuere, atque iepes agrorum, ararra^j Sc agros ciiponere. Oilrogoriiorum verb cafei EPITOME LIBRI XIII. ‘422 3a5:e pecorino in maxima multitudine formati, mir^ CafeiOjlfd commendantur bonitatenta&fuperioris ^eci^jpre- ^othid* terquam apud Helflngcx &Naruegianos: qui cafeos , quaii putres habentes, vermium fcatutigine,dc reple- • .tione vifa, locantur in eorum bonitate :iftad exefain- ^teriori fubftan na,eorum corticibus loco clypei, inftar Clypei ex induraticorij, vtunturin bellis. Eft^uecaleorumlau* cajeorum datifsimus faporapud Finningos ,quiconfpicuoseos crufiif» multorummillium pondo faciunt Ha&e caprino:qui- Cafeica^ bus laudem augent, &faporcni, fubmilTo paululum prini huti^ myrtyno fumo ,vtfine vermibus fttmari valeant ad tien%myf“ plures annos, pr«erertinj in obfidionibus caftrenfibus taxu tolerandis .Apud Septentrionales fcilicec Veftrogothos, nature beneficio ita temperati funt,vt aromaticis fpecieb.ad lenium vergentes,redoleat, cum gratifsimo lapors. Talibus etiam >^unturnautar, dum tempeifatibus^ne alia coquant,arcentur ab igne. DeJextorihuf, Cap, 9. TExturis lineis laneis^;,Aquilonares foemine miro ingenio callentes,incumbut, exceptis Lapponum mulieribus:que ex nemis animalium (vt alibi dicium eft) conficiunt telasi& de pellibus diuerfaru befiiarum accomodas velles: quia in ea regione extrema, linum non crefciCjneqj oues gignutur. Vbi ver6in calidioribus locis Septentrionis linum habetur,talia fila *y^pud Lap ex eo confedia colorant ,&texunt ,vt opus in medio ponesneq; Latio ingeniose contextum iudicaretur. Vidi olim linum videas gentes textile opus lineum, varietate lineaneq-^oues, nmcoeleftini coloris pulcherrime elaboratum :quale demum Italiam 8c Romamingredies.quafi vna manu reperiad fimiiitudinem illius omnimode pertextura fadhim 8c ordinatum, hoc folo difcrimine vifo, quod vti Romana fcemina:, vel potius viri,textores funt ingenio viuaciores.ica dc in opere manuum reperiuntur fubtihores :&forte quia exemplaribus iniignium pictorii vtutur^ybi mulieres Aquiiooares ex floribus,iri de, aut frodium vmbris faper aquas fole iplendece reflexis,excipiunt formas* Ketiaria tamen intexta filoru 0^2 opera. DE HVMANO VICTV. opera,qualia-videntur in domibus Principum Rom«, faciiirae reliquos orbis artifices videtur excellere mulieres Aquilonares, dum huic exercitio, etiam illuitres perfoniE ad euitandum otium, quafi htereditario demorum ornatui prxeipua fubtilitate intendunt.Aedes enim diurno vfui deputatas ,candidifisimo illo opere retiario,qnodSpraangning vocant, totaliter, etia fub tedlis, perpetua communi^; confuetudine exornant, exceptis proceribus,fericeis pannis ornantibus palatia fua: &hoc quoad thalamos, &ornatu illuftrium fceminarum,ac nuptialium feftiuitatum. OLAI MAGNI GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS De yarrjscenditmibM Aqmon(ffi:mppulcrum» EPlTOaVlF LIBRI XIIIL Scandiana penmjida alter arhfs. PRAEFATIO. IRARIquifpiam no deEct, in amfpEfsimis Septentrionaliu teiris, prseffenim peninfulie Scandiana (quam incomperta magnitudinemjalreru orbe,(5£ rornades,ac Pau VIus DiaccnuSj vagina, Euc oBicinam gentium appellant) diuerEtatem fore habituum,ac veltimentoru, pariter Sc morum ac condicionum,circa incolarum conuidtu, dccohabitatione aduentantium alienigenarum, ac iudicia vrriufquej & quamfyncera tranquillitate veteribus inftitutis olim adherentes,Enguii concorditer viuere dicebantur,vbi nunc crefeente difcordiajpaucifsimi fua Earte contenti videntunin quo rurfus mirandum n5 eft,dum e6 procefsit ailuta hominum pernicies, vc quifq; fu^e deftrudlionis fadtus Et artifex ingeniofuSjforis fcilicet habitu dirciEus,dc intus in mente corruptus :foris legibus parere Emulans,& vbique diEeminans doIos:quorum tandem effe^u, Sc exitu, ad vltiroura infamia plenus, Sc omnibus odiofus evita difcedec. De diurr^ > Deiiuerlltate haiituum. Cap. i. LOnge aliter oliin veftitus in Septentrionaiibut regnis &populis, quam nunc eft, formatus erat, prxlertim in exteriori, interiorique ornatu mulierum. Exteriori inquam, quia vettifto temporeilluftres foemina; cunicis vtebantur, ad peftus brachia ftricliflimistfedin extehiione Embriarum moftrofa videbatur logicudo, adeb vt vix vna lufficeret ancilla in iirabrijs huiufmodi comportandis :qu® etiam in hoc abufu aliqualiter domina fute conformabatur. In capitibus vero fubciiifsimis pannis lineis,negociatoru qua:- ftuab exteris regionibus longo maris circuitu importatis, fub his tamen tegumentis ,aureas coronas lapidibus pretiofis intextas,lecundum qualitates ftirpis Sc opulentia; portabant.ad vmbilicum vero pro cingulo, vel zona, aureis falis contexta vel fafa, exteiifaq; ia logum aurea,'aut argerea lamina, latitudine duorum digitorum, vtebantur. Reliqua; mulieres latirsiraasnabebant manic3S,fed has in medio cuneatas, ac argeteis vel deauratis nodis quafi tenaculis claufas. Prtetered capitis ornamentum erat epanno rubro fuperiusftridium ac cuneatum, fimiliter argenteis nodis claudendum vel aperiendum :&ha; quoque coronis deauratis fub lineis pannis,valde fubtiiibus, ornabantur; &'vti earum toga,prsfertim nobilium, pariter &plebeiaru (excepto valore panni)erac ftrictifsima ac breuiisitne; ita vtbanaru logifsima;,deauratas Sc quadratas in an- Ci_3 teriori EPITOME OLAI MAGNI GOTHI AR.CHJEPISCOPI VPSALENSIS Dtiiuerfishmubmttteiimitijs. epitome libri XV. Depuermmexerdtijs. Cap.i. Eautem Gothorum pueri,& adole- ^fcentes ignauia ,&otio torpefcere permittantur, aut damnatis artibus tS‘ primos annos tranfigant iuuetutis , pro confuetudine fsmper feruatum ^eft ,vt diuerfis esercitijs inftruatur exilis ^tas,pra:cipue militaribus exercitijsreferuanda, in fagittatoria arte ,luxta vniufcuiufque atatis capacitatem, vt Te diligenter exerceat; eo videlicet modo,vt non panis quidem pueris exhibeatur,Bifi fagitta prius tetigerint metam ,inftru(Sorum induftria collocaram.Reperiunturitaq; puH vix ja.annosegrefsi, tanta peritia fagirtandiinftruifti, vt iufsitelo traijcere caput, pe&us, pedes^; minimarum auium alonge pofitarum.infallibitertangant. nec minus fenes oculorum aciem adhuc retinentes. Huius rei moftruofum exemplum Saxo Dancruni hiftoricus de quodam Tene adducit ;cuius baliiila tam portcntofo cornu protendebatur.vr denos neruo calamos adaptatec:hi vegetiore iaiftu pariter in hoftem detorti, totide numero vulnera confecerunt. . Deritufitgxtiii hymtU,&receptoue tsflatii. Ca^. 2. SVecis Meridionalibus &Gothis ,longifsimo prouinciarum fpatio apolo remocis,alius ritus eft, vt primo die Maij, fole per Taurum agente curfum ,duplices ^magiftratibus vrbium confticuantur robiifto- Ouxh^e^ rum iuuenum,& virorum equeftres turm^, feu cohormdif. tes, tanquamaftdurum aliquem confiiiftum progreC- furte. EPITOME lIBRI XV. n? fu»,quarum aItera,forte deputato duce dirigitun qui hyemis titulo &habitu ,varijs indutus pellibus ,haftis^ue focalibus armatus,globatas niues, &crulbatas giacies lparges,vt frigora prolonget, obequitat victo- .tieftisreodue duriorem fe fimulat,& efficit,qu6 ab va- *porarijs ftirise glaciales dependere videntur.Rurfum^; alterius equeftris cohortis prtefedhis rellatis, Comes Fiorialis appellatus, virentibus arborum frondibus, folijs^; 8c floribus (difScuIter repenis) vcftitus, aftiualibus indumentis parum fecuris, ex campo cum duce hyeraali,licet leparato loco &ordine, duitates ingrediuntur, haftis^ue edito fpedaculo publico, qubd arftas hyemem exuperer,experiuntur. Cafut.y VXde &acriter ytraque parte triumphate cupieote,illa vehementius alteram vrget ,qure eo die er aeris clementia vel aufteritate videtur mutuare vigorem.Si hyemis afperitas adhuc fuura gelu Ipirat , depofitishaftis cineres viuis ignium fcintiilis comixtoSjVrnis vel faecis extracios,obequitado hyemis perfona,faperalpicientes effundit.Similiter &hi, qui eodem cultu &habitu, quali auxiliares turma adiundH funtjin equis igniuomos globos eijciunt in afpicietes. Ne autem allatis perlbna obdefedum ramorum virentium florum ve ,cum fua equeflri cohorte priuetnr honore cupito,longe antei betuleas frondes, feu tilia virgas, vaporarij calore &irrigatione artificiose virentes, quali efyluaproduclas,clacul6elatas,fed aperte redudas ollenditrquo cafu ob defraudatam natura, hyemis propugnatores infellius initant, ne dolo quafita victoria emergat, aut fiftatin placida pompaiqua tamen fauorabili altantis populi afperrimum hyemis dominium peramplius fufiferre negatis, iudicio, digna iulta^e fententia conuincitur ,vt allati pro publica latitia victoria cadat, vicioriamque partam fplendido inllruclo conuiuio aqualibus perficiat, &corroboret hauflibusiqnam alfequi vix potuit hallis. DeMtU- Dux^SH- udfs,jiit Comesfioridm. DE HOMI, EXERCI. DeHddibmfeflti. Ca^.4.. DEtautn omnibus tam {yluis,quam prati$,& cam pis virefcentibus,& floreicentibuSjfole per Cancrum tranfeunte,hoc eft, in Vigilia Natalitij ortus D. loannis Baptifte (quem diem miris feftiuitatibus feruabat antjquitas,ee!ebrique cultu pofteris feruandura docuit, &pr^cepit) populus omnis vtriufque lexus & acatis,turmatim in publicis plateis vtbium ,aut planicie camporum, vbique eopiofis accenfis ignibus.pro choreis tripudijs^ue exercendis, concurrere folitus, vetuliorum heroum domi foris^ue magnifica gefta vbilibecin orbe peracia,faitando decantatretiam quid illuftriores icemina pro aternis afiequendis laudibus, amore feruandre pudicitia perfecerunt. Pratercd quid degeneres ignaui^ne nobiles, crudeles tyranni, &turpesfoemina exclufa honeftate fecerunt, patrijs cantionibus &rhytmis Tonantibus citharis, ac tifaijs alternatim addudlis,exoluunt. Infuper puella matrum do£lrinapraraonita,quot quanta^ue mariti vitia, in lufibus alearum,rixa tabernatum,luxu veftium, focietate fcurrarum, &continua ebrietate &crapula exerceant ,pfallendo refoluunt. Sedrurfus ingeniofiores adolefcentuli concinere norunt,qudm pigerrima,fatlaces, indomita, rixofa, garrula, furaces, nugaces & infide lunt mulieres, ne fola querela maritos fuggillet. Deinde quid perfidi ciues,verfuti artifices, vagi negotiatores, ftertentes nauta, rufticique infideles,& aftatilsimi proditores,ac blandiloqui adulatores, &c auari crudeles^ue terrarum prafecli efficiunt,varietate cantionum,& muficis inftrumentis exponunt;ea potifiimumratione permoti, vt tenera iuuentus agnofcat, quam excella ac fplendida virtus fit, aternif- ^ue laudibus digna, bonorum inharereveftigijs,& dpefsimis refilire, ac pracauere exemplis. DehiJU EPITOME LIBRI XV. Dtltfxaktee^Schacmah. Caf.^, 11$ MOseftapudilluftriores Gothos &Sneoces, filias fiias honefto coniugio collocataros, procorum animos miris ingenijs &pafsionibus eiamina- *re, prafertim in ludo Latrunculorum, feuSchacorum. Eo enim ludo ira ,amor, petulantia ,auaritia, focordia,ignauia, alisc^ue plures dementia* pafsiones, &animi motus ,fortuns^ue vires &proprietates deroonftrari folent: fcilicet an procus agreftis animi fit: qubd fubitb triumphando indilcretbexultet, aut iniurias illatas cautius paci ,vel modefii tere norit. Dech<ireagladiittmu,yelam^er* faltatioia. Cap.6. HAbent prteterej Septentrionales Gothi &Sueci, pro exercenda iuuetute aliu ludu,qubd inter nudos enfes, &infertos gladios,feu frameas, fefe exerceat faltu; idq; quoda gymnartieo ritu &difciplina, astate fuccefsiuad peritis,& prsfuicore,fub catu addifcunt; &ortendunt hunc ludu.pracipub tempore carnifpriuij, Mafchararum Italico verbo diifto. Ante etenim tempus eiufdem carnilpriuij, oflo diebus cotinua faltatione fefe adolefcentes numerose exercent.eleuatis fcilicet gladijs, fed vagina reclufis ad triplicem gyrum, Deinde euaginatis ,itideiu^ue eleuatis enfibus , poftmo- Procamt ivgtmim inlaiolxtmmdwi pehittisr. DE HOMI. EXERCr. poftmodum manuatim exten lis modcftius gyrando .alterius cufpidem capulumq; receptantes, fefe mutato ordine in modum ftgurse hexagona: fubijciunt: quam Rofatn dicunt;& ilico eam gladios retrahendo eleuan iiatoria. dq^; telbluunt,vt fuper vniufcuiufque caput quadrata rofa relultet :&tandem vehementifsima gladiorum laterali collifione, celerrime retrograda faltatione determinant ladum.qucm tib)js,vel cantilenis,aut vtrifque firaul, primiim per grauiorem, demum vehementrorero faltum,&Alcim6 impetuofifsimum moderantur. Sed hac fpeculatio line oculari inlpedlionc vixapprehenditur, quam pulchra honeftaque Iit, dum vnius parcifsimo pratcepto, etiam armata multitudo quada alacritate dirigitur ad certamenreoq; ludo clericis fefe exercere, &immifcere licet, quia totus deducitur honeiiifsima ratione. Dearcuali chorea. Caf.j. ALia etiam iuuenum exercitatio eft ,vt certa lege arcualem choream ducant ,atque reducant ,alijs quidem inftrumentis ,fed eadem vt gladiatorum {altantium difciplina reducia. Arcubus enim ,Icu circulis inclulis ,primum modefto cantu ,herbum gefta referente,vel tibijs,auc tympanis excitati,gyrando incedunt, feq; dirigentes (qui Rex dicitur! fola voce reducuntitandem folutis arcubus aliquantulum celerius properares, mutua inclinatione coSciunt (veluti alias per gladios) rofam ,vt formam fcxangularem efficere videantur.Vt^jidfeftiuius fonorius^ue liat,tint!nnab'ula,feu areas campanulas genu tenus ligant. Eft & alia quada chorea, feu ludi fpecies,qua machina quadam ligneahomines peraera,rotarum more &impul- Lttiipe- fu iaclantur :vel alio modo agilitate corporum infitamipici, gnes ludunt :vt haftis,circa quas fe voluunt :funibus etiam, fupra quos reciproci ambulant :item circulis , per quos femorepifeium tranlinittunt; irem tabulis , equibus in aera pendent, vno brachio fe fuftinentes : hicque ludus Petaurifticus appellatur, quodiuuenes lenioribus faltibus moucntut.Piiarura etiam proiedliliuro,atque fuftium impulfii, aliarumqne infinitarum Ipecie- EPITOME LIBRI XV. 129 fpecierum !udi ,fecunaura varietatem temporum ibidem currendojlmftandojfaitando, pedibufque furfiim ercftis fuper manus ambulando,fiunc.Snntetiam betlicrep.-E armorum ialtationes, qua; clypeis ac enfibus, tibicinis moderatione tardius vel celerius variantur ^adfaltum. De l^nhiiafdtatione. Caf. 7. MOSeftante aulas Septentrionalium Regum & PrincipUjtempore frigoris copiofos ignes,ex arboribus abietinis pracipue, quarum ibidem copia eft, inlfruere; quia ex earum combufticne tantus enafcitur fonus &ftridor.vt ilonge non videntes fed audietes, cxiftiment corruere trabes, (Sc teAa. Ne autc fragor ille natura; videatur octofus,quafi tympanis excitati circa fedentes ignibus fortifsimi quiq; viri,in gyru laltum^ tonuertunt.tanto^; impetu faltando conftrmgunt, vt necelTum fit poftreroum qnenque, quafi rupta fortifsima catena,m ignem illabi: mox^; exiliens faltantium applaufu in fublimiori fede reponitur, vt ilicb pro Regij ignis vioiatione.amphoram vnamatq; altera, bene magnara,fortioris ceruiiije epotet.Eo enim potu fanif firao,fobrie tamen exbaufto, anima viref^; refumens, celerrime reuertitur ad fuos congyr2nces,& faltatoret qui fimiliter motu,igne,fiti^; agitati, non inuiti retra hutur ad pcenas al&xas.excepcis his, qui ali^s fiamaru K(altibus Strider ms abieti-' ». DE ECCLES. DISCIP. fahibus fuerant exercitati :quibus ars &robur ineR-, vt amplius haud pofiint in igne intrudi. Fortius nanq; . tenedo,per experientia didicere in tali fpeAaculo fubfiftere cautiores. Ideo^; maiori mefura bibendi hona j Tantur,licet minimi deliquerint in Regium igne Reli qui vero fuccersiua alacritate etiam in profundam no I ftem (altu continuantes,quali omnes alternatim prxcipitantur in flammamitali^; modo roboris fiimitate, Vario^; agitationis genere tyrones militis pluriraum Coniequuntut,vt conftantifsimos mores in igne.faltu, &duro tadlu firment, quatenus ftriofis inftatibus bel lorum congrefsibuSjSquanimiter fufterre valeat turba tiones vehemetiores.Sortiuntur etia taxillis adhibitis, quis ignem veflitus tranfiliat.Si vero quis ianua Pna cipis malitiola prsfumpcione locum excedens ofitnde titjvix ignem,qudd in eo non comburatur,euadec. OLAI MAGNI GOTHI ARGHIEPISCOPI VPSALENSIS de EccU^aflids Ji/ciflixis. Epitome Libri decimifexti. DtritKtrandimEcskffi. Ctp.u GEntes Septentrionales ex pagis remotilsirois ad Parochias baptifmales profefturs, aliud genus armorum,prster balliftam ,gladium, &fecurim,n6 ferunt.Balliftas inquam,propter feroces beftias ,vrlbs prscipue immanes &inlatiabiles lupos.qui tribus menfibus,Ianuario, Febraario,&: Martioplus folito fcrocmnt,qudm reliquo an- ni temporeiqubd interimantur eo apud Deum priemilTo voto ,atque feruata fide ,vt pelles fer» percuff»,quafi pro lacrificio fcabeiiis lacrorum altarium fub pedibus Celebrantis offeratur.Ec hinc eft ortum,qubd maximo ac horrendo vt gente frigore, fupervrfinam pellem ftant facerdotes celebraturi,Si vero lupina pel lis. EPITOME LIBRI XVI. 15« lis,aiitiyncea,vel vulpina^autairerius generis retibus excepta fuerit^pretiura eius procereis Ecdefiar fideliteradaptacur.Oixi pra:cere^ gladios, vt vim vi, fi in infidiis occurrerit,repellant.Deinde fecures, propter arbores dinsrempeliacibus per craruerfam viam ciectas, ^vt libere :ranieanc,excidendas &amouendas, vel pon tes fubkainundatione perfractos celerius reftaurenr. Ierunt eda lanceas loco baculi, ob agiieas fofias rraa filiendas. Habent niliilominus baculos annales ,fea Calcndai'ic;s(de quibus iibro primo diiftura eft)pro ge ftaminemanau.-quibus docent,difputant, interrogat, &: concludunt lanares coiunctiones, &oppofiuones, ac currus.fcila mobilia.ac lixa.-paritcr dc figna dierum, infallibili experi€ijtia,quafi6libro declarata legerent, cxoonuncur &interoretantur. De Prindfumfuneribus 0*fytdturts, 'cap.2. MOs antiquorum erat, cadaucra Principu in frondofis arboribus,prarlertira quercinis,tanquam fit eris locis numinibus confecratis, fufpenderejaut flammis ianiperini ligni comburere, vel certis monticulis 'grandibus laxis,vei quadrato, vcl rotundo ordine circuafeptiSjhumi cu gladio &claua recludere,quiadmo du Saxo l.S.de victo &mortuo Danoru Rege Haraldo meminiticui victor Rex Suetie Ringo faftuofilEroma RIadki- DE ECCLES. DISCTP. adhibuit funeris cultam .H<rc etenim pietatis condi» *tio eft^vt viSum viftor inferiis pro£equatur:& qui de» funfto hofti (tefte eodem Saxone lib.3 )iufta perfolueritjfuperftitis fibi fauorem adlcifcit :yiumn^ue beneficio vincit,quifquis extindio ftudium humanitatis impendit. ^ Dt yarietate iegrotaiilium,>is»rhmiii, ^ medicinarum. Caf.^. MOrbi Aquilonatium peculiares hi fimt, Tufsis, calculus, dentium oculorum^ue dolor ,tormina inteftinorum,febris, pituita, fcabies, &Gallicus morbus,ac puerorum morbillirpeftis etiam qub rarius venit,e6 ferius interimit homines in crapula pr^fertim infatuatos .Eft &alius morbus caftrenfis,qui ve- Merhu ca latobfefTos&inclufos.-talis fcilicet, vt membra carprmfis^^c nola ftupiditate quadam denfata,& (ubcucaneo tabo, yddetur di quag cera liquefcens digitorum iroprefsioni cedant: scaehexia dentefque veluti cafuros obftupefacit :colores cutium candidos, acceruleos reddit: torporem^ue inducit cu naulia capiendarum medicinarum; vocatur^ vulgari lingua gentis Schoerhurch , Grtep* Cachexia ,forfitan dliibcutanea mollitie putrefcente: qute videtur elu lai forum cibonim.nec digeftorum nafi:i,& frigida muro ruBi exhalatione foueri.Sed vim tantam non habebit, vbi muri interius tabulis quorumcunque lignorum funt cooperti .Infuper fi chutius graflatur ifte morbus,3fafynthiaco potu continuato illum arcere ,ficuti &calculi radices,perdecodiionem veteris cenufi» cum butyro epot*,tollere Iblenttqu^e palfiones huiulmodi calculi &renum, totaliter auftrre ,vel in magna parte alleuiare folenct OLAl EPITOME LIBRI JfVtI. iji OLAI MAGNI GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS deimmaUbwdomejlicis. Epitome libri DecimireptimL PRAEPAtio. Nimalium genera vti multa, varia^ funt in toto terrarum orbe,fuis prouinciis &naturis appropriata,ac diftributa,vt elephantes,camelijleopar di,leones,ftruthiones,tigrides, fimie, &id genus reiiqua,fine pilorum den litate in calidis terris numero incom parabili multiplicata:! ta &infrigidis regionibus coplures reperinntur beftie.fed valde pilofe, propter aC- perrimas hyemes exuperandas:vt fune vrfi albi, vri nigri, alces alri,rangiferi proceri,lupiferoces,gulonEs vo races,lynces petfpicaces,Iutras fallaces, caftores meditinaleSjdamul* pauidS,vulpeculs aftat*,nigre &alba, atque alia alibi inulitata natura &nominis befiia,luccelsiuis capitibus inferius perordinem diligen tiusinlInnande:eapotirsimum caufa,vtpius infpeftor agnofeat ,quam admirabilis excelli creatoris afteclus &amor eft in omnibus creaturis fais,vbique terrarum fua difpolitioni fubie<9is,maxime in frigidifsimo climate Septentrionalis pIaga(conceiranaturali lagacitate)conferuandis ;fcilicet vt vndique conclula niuibus &gelu tellure paftam prohibente, nedum viuere, fed &c genus producere atque alere pofsint,& inter afperrima elementa illafa manere. De Arietibas &-Ag)iis. Cap.i. INfulaeft in Gothico mari,regao Gothoru, leu Sae eetl4)tJ>* tia fabieifta,Gotladia,id eft,bona terra,ab omnibus infuU. eam ftequetantibus lic nominata,eb qubd inter Aquilonares infulas merito felix &abundans,ob plurimas natura dotes, computari debear, &magnificari .Hac R4arie* DE ANTMAt. SYLVEST. aut exegit necersitas, cen£mn,& quinquaginta millia ria Gattipafiuuni,id eft, triginta miliaria Gothica,fiue Germa- Cc Imo dit nicaconficientestcurTuique eorum animalium non mi txacrruttt noris gramcaus,quim equorum reputantur. tarsdet DeythiatUsfyttndihiHRM^ifetmm. HYcmalium vehiculorum vfu miram commoditatem affequuntur prtediifti Lappones ,maxime qu6d lubricitate huinfmodi vehiculorum cum niue conformijlonga peragunt itinera.ad loca rerum commutationibus deputata.prou. fuperius Libr ii.de forma eorum extitit declaratum: &ediclp, ne externis ho minibus ob maximam celeritatem accommodentur. Hic vero oftenditur.qubd ea velocitas caufatur ex pel libus tenerrimorum Rangiferorum, vehiculis his hyemalibusfubduiliSjhacpracipuearte, vt anterior pars peliiSjantrorfum confuatur fub rheda:quo fit ,vt pili fdfas euerfijneduin lubricitatem generent progredien dijfed &refiftendi firmitatem,ne retro labatur aurigar alioquin in collibus alcis nunquam haberetur.aut perficeretur optatum iter. Imoeo compendio viatores arcubus fa gittifque extenfis ,fylueftrcs rangiferos venatu acquirere folenc. P(cm- EPITOME LIBRI XVTl. 135 DtcorrnMiitatepaniam huiut nmmalis, LAc deputatur ad vfum domeftici nutrimenti ,ac ferum illius,ad potum conuenientem .Peliis pro tegumento humano,tam corpori', quim !ei5loru;im& cqueftrium iellis, culleis, &follibus artificum diuer- ^foriiaptatur.valde enim tenax &fortis eft, ac durans. Nerui loco lini(ibidem ob frigora non crefcentis )ad indumentorum vfum,ioftar fili praeparati,deputantur, prout luperius lib,4,de colligatione nauium,ferro deficiente,fuerat interpretatum. Oila atque cornua ,arcuum &ballilfarum artificibus, auide ea pro reru com mutatione qu£erentibus,applicantur. Similiter &vngulafpafmaticisprofunt. Pili pro farciendis mollificandil^ne fellis equeftribus, atque puluinaribus pro hofpitibus honorandis,& hyeme repriraenda.CarneS cius animalis optimardc lalubres funt ,fale ventosus £ccatar,durabiles ad plures annos :licet interim mos genti fit, ex venatione veteribus adiungere recetiorts, LIBRI DECIMI SEPTIMI, finis. OLAI MAGNI GOTHI ARCHIEPISCOPI VPSALENSIS dc animalUmf^hejbibm. Epitome Libri dedmiodfaui. De Jldlmfm ttetm. AganturAlces iuftar ceruonan grega io vafta fblitudine ,infidiif^; extenforura teloru,induftria venatorum fepifsime capiuntur,vel maximorum in antra rueuadanrtimiS quiefcenttf qulefenteshami, vel ereifti flantes onagri maximi, a minima quandoque mnftela guttur infliiente mordetur, vt iangaine decurrente illico deficiant morituri. Ade6 infatiabiiis efl htec befliola in cruore fugendo.vt vix fimilem lua quantitatis habeat in omnibus creaturis. Hacfi; beftia cannis impofita, chordad; diredia, quidam ptitdantur nidos hyrundinum,columbaruro, &gallinarum,vt eoru.m extrahant pullos: quibus mire infidiatur,hoc folo inftiniflu, vt fanguinem fugat, quafi ventrem haberet elephante maiorem. De^tigna^ldumfia Onagrcmmcontra lu^s. Cap.i. SEd nec fufficit commodo atque vtili animali ,homines fuftinere venatores telis afperis,fagittif4; latis,millenis infidiis fele in vaftafolitudineimpetS- tesiimb &beftiolas contemptibiles ,muftelas fcilicet pra-miflas,refpeclu tam procerte altitudinis fue :nili &ferocifsimos lupos ,montanos prsefertim ,fuflerat infidiatoresreo videlicet modo, vt quii afperrime hycmes fint, denfeque niues, ipfi lupi iarne prefsi,hcremi latebras vafto agmine circumeuntes,expcftulent predam: lacubufque congelatis onagros inefle fpeculantur:inquos irruentes,& vngulis &cornibus vel interimuntur,vel effugantur.Tanta enim vis efl in idiu vn guls,vc illico tadlum lupu interimac,aut fodiattquod iaipius.in canibus robuflirsiniis venatores experiuntur. EPITOME LIBRI XVIII. 156 tur^imb eUbentecane oppoiita arbor eliditur, quafi fungas adelTet. Onagri natur» inllindu, norunt apta certamini loca,(ci!icet in lubrica glacie,in qua mucronatis vngulisfuntfolidiores, vbtlupiquafiinvagini» ungulas retinent viribus vacuatas :atque itainconfli- #fla manentes.non procul abfunt venacores.qui fariga tam partem prelio excedentem,ad interitum vfq; fubfequi folenc,alieno periculo prtedas opulentiores conquifituri.Fit enim atrox certamen,vt pauci onagroru, ac multi luporum lacerati linquatur; quos ob pellium valorem venatores acceptant,atque interim onagri leu alces in tuta recedunt.Lupi procul dubio fuper conge lacum rtiuium cacumen, tanquam leuius infulrantes, exciperent vifloriam ,vbi alces graui pondere niuibus immerla:,lupis fierent efca. Itaprouidens natura vnicuique animanti, idoneum campum pro fui defenfione difttibuifie videtur. Dc Cernis Ct Dtrmslis. Licet in Septentrionalibus terris,plusqujmin alia orbis vlla regione,videturalperrima frigora pr»- dominarittamen innumerabilis ibidem etiam ignoti generis animaliu multitudo reperitur ,vc pactim diflum eib,atque peramplius oftendctur.Incerquxad efum humanum prxdi^ onagri ,&hic dicendi cerui, damula*,atque capreoli ,nobiliorem Ibctiti fune xftimationem:& ob id eorum venatio (olis nobilibus,atque eorum officialibus, &priuilegiatis regnicolis , funt hofpicum receptores,& Ecclefiarum prxfides, an tiqualege reperitur admiila: atque etiam neauidicace venatorum(quorum maximus ibi numecuseft)(blitadines euacuentuc in fobolis propagatione .Cornibus tamen in nemoribus, tanquam pignore futur» pexda; lelifliSjVtuntur occupatores: licet non facilius fit ea iDuemre,quam cernas profpicere par turiences, aut onagrum liberum in terra falfuginis rugientem. DE ANIMAL SYLVEST. De Cafloribuf, Cap.^.. MAxima horum animalium abundantia eft in Septentrionalibus aquis ,eb qubd quietiores lunt, quam Rheni,vel Danubij.vbiftrepitus eft, &inceflabilis nauigantium labor. In Aquilone infiniti fluuij funt,& arbores aptifsima; ,pro domibus adificandist quas &mira fabricant arte, docente magiftra natura. Gregarim etenim ad c.-cdenda ligna incedunt ,dentibufqueligna prsfcinduntjSc prKfciflaad lualatibula miro modo comportant. Nam vnum ex fuo grege laboribus inutilem,defidem aut ignautim,vel fenio con fe<ftum,fed maxime aliens focietatis &gregis profugum,pro vehiculo pedibus eleuatis fupinum in terram dorfotenus fternunt :inter coxas &crura, ligna ordinant,& coponnnt;& eum trahentes ad fuas manfiunculas,ii lignis exonerant: irerura^ue exeunt &redeut, donec inftituts domuncula: fuerint elaborat*, fitu fcilicet bicamerali vel tricamerali ,vt corpus ab aquis emineat.atque cauda in eis qaiefc3t,qu*, vt pedes pofteriores,pro pifiibus in efeis habetur. Eft enim cauda inftarpiicium fquamofa,coriaria,tum denfitatefuffui ta,atque nodis latentibus mire diftinfta, delicatifsimam prxbens efcam,atque medicinam iis ,qui fauciit inteftinis elanguent. Nec petiti coci eius prsparationemignorant,fiueprocibo,fiue pro medica refocillatione fit pt*p3randa. Dentes habet acutifsimos,vt arbores iuxta fiuminajquafi ferrea nouacula cgdat:quia 8cko- « EPITOME LIBRI XVIII. 137 dc hominis, venatoris prafertim ,parte comprehenfa, non ante fra^a concrepuerint oila, morfure* ibluic. DeGtdQtdhas, Ct^. 5. INcer omnia animalia, qu£ immani voracitate creduncurinUciabiiia,Gulo in partibus buecia: Septe* tentrioaaiis prscipuum furcepic nomen ,vbi patrio fermone lerft*dicitur, &lingua Germanica Vielefrafs, Sclauonice Roflbmaka ^mulca comeftione ;Latino vero non niti ficticio. Gulo, videlicet ^gulofitate appellatur. Grofsities eius, vc magni canis :aures &facies, velut cacti. pedes dc vnguIearperrim<B;corpus vilioruro,& prolixorum pilorum rubfurcorum:cauda vt vulpis,licet breuiorjfed crinium denfiorumrvnde optima conficiuntur hyemalia capitum tegumenta .Hoc igitur animal voracifsimum eft .Reperto nanq; cadauere,tantum vorat, vt violeto cibo corpus intlar tympani extendatur :inuenta^; anguftia inter arbores, fe ftringit,vt violentius egerac:fic^; excenuatQm,reuertitur ad cadauer, &c ad fummum vfqj repleturacerumq; fe ftringit anguftia priore, repetitas cadauer, donec eo confumpeo, aliud folicita venatione inquirat. Creditur ^natura creatum ad ruborem hominum,qui vorado, bibendoq^ vomunt, redeuntq, ad menfam, nodtes &dies continuaturi,prcuc Mechouitain fua Sarmatia opinatur. Caro huius animalis omnino inutilis eft ad humanam ercamifed pellis multum commoda, atque pretiofa. Candet enimfufcata nigredine, inftar panni Oamafcehijdiuerfis ornata figuris :atque pulchrior in afpecku redditur, quo artificum diligetia &induftria, colorum conformitate ,in quocunque veftium genere fuerit coadunata: foli Principes &magnates eo indumento tunicarum more confecto,hyemis tepore vtua cur:quia calorem adducit citius, eum diutius feruac indu!^um:idq; non folum in Suetia &c Gothia, fed Sc in Germania,vbi raritas harum pelUum maiorem fbrtitur xftimacionem, quando nauigijs yna cum carcerit mercibus fuerit appretiata, Otb6m» S 0E ANIMAL SYLVEST, DthoxefiandishcljiitibusitthimmfeUiutH tegamentis. Caf.6. NEque incola terranxm quaftus caufa permittunt haspeiles educi in alienas regiones ,cnm &earum tegumentis traftentin hyeme hofpites honorabUiotes.argumentum oftendentes fufficiens,fefe nihil amoenius, clarius^; ducete,qudm bonos holpites quo. uis tempore &ordine magnificare.etiam in vehementi frigore, quando inter alia beneficia leflos rampretiofis pellibus ftratos ,eifdem exhibent prKparatos. Sed neque filendum exjftimo, quid dormientibus fub harum pellium tegumentis, euenire fblent fbmnia, quafi eius animalis vita, naturs^ue conformia,in inlatiabilitatedeuorahdi, &beftijs infidijs faciendis & Gldom pracauendis :quod forfan fub ratione fit ,vt qui fpefeUpSjfan- cies calidas,zinziber,aut piper comedunt,comburi vigiiif, antideantur :&faccharum manducantes, aquis fufFocari na, dentes: credantur.Videtur &aliud fubefle nature fecretum, vt <juid'varijs pellibus induti,bibendo &comedcndo nullumfaleant. turitatis veftigiumrelinquant.Inteftina huius animalis, citharoedorum opera ad vfum chordarum (voluptate gentium) formata,(eu extenfa,raucum generant fonum qui temperamento chordarum dulcium citb relbluitur in amoenitatem. Vngulie in modum circuli vertiginofis capitibus, ac tinnientibus auriculis appefe,celeriter recuperande (anitati profunt.Sanguis eius aqu® calidte admixtus,venatoribus eft pro potu :imo etiam meile rarifsimo conditus,in nuptialibus triumphis propinatur. Aruinafeu pinguedo eius, putridis vlceribus per modum vncl:iomsadhibica,celerrimefanitati confert. Dentium v(us incantatoribus patrocinatur. Vngulte pr^dieiiE recenter extraii», cattos, canesq; fugant,fi raonftrentur, quemadmodumauicula: vilb vulture,vel erythrotaone. De tnodoyenandiGulones. Cab.j. VEnatorum arte varia acquiritur hoc animal infidiofum fblo relpecht pretioia; pellis, hoc modo: 'PorutHE EPITOME LIBRI XVIII. 158 Portatur in lyluam cadauer recens,vbi ftequentius Gulomna beftia: vagari videtur,pr2£ertim in niuibus altis (sftafeUesejia te enim nil valent pelles) quo cognito per odorem, &: terni yaapprebenlb, vefcitur, donec ventrem inftar tympani lent. exten(utn,inter arbores anguftas, no fine cruciatu co- ®gatur exonerarerfic^ue occupatum,lat3 dimifla iagitta venator occidit.Eft &alius modus huius befti® capienda,per trabes tenuifsima chotda diftincias,vt eius leui motu, cadauer edendo ftranguletur ;vel etiam in eftbias fcrobes, feu canernas obliquas incidens ,capiturfi cadauereimmiflb fames vrgeat vt vefcatur.Alia- ^uevia vix conceditur, vrd canibus apprehendatur, chm vngulaSjdentesq; adeo acutos habeat,vt eius con greflum formident canes ,qui in ferocifsimos lupos vires fuas extendere folent. De LeJieribtu, Caf, t. QVia in frigidis nationibus Septentrionis maxima eft leporum multitudo, volui paucis eorum naturam laltem in mira colorum mutatione declarare. Eft igitur certifsimum ,omnes lepores Aquilof^fiores nares poft «equinoiftium autumnale, primo prafertim ^fiatelenniuium cafu, candidum (dimiflb grifeo) induere pilu. cop^eati. Vidi &ego mures candidum laccharum continue cohyemeye- medentes, album induifle colorem, atque itidem eunnalbi, deinexuifle,£accharicomeftionefubttaci2. Quantum ;4a-ss etergo ad efcam leporum Septentrionalium regionum ,d/dr. certum eft, eos (frigote,ac niuibus conclulaterrajvefci corticibus arborum pinei,quercini,cremuiei, ac populei generis, &alijs lagacitate natura conquifitis, non autem niuibas,vt Plinius opinatur lib.vij. in melibus hybernis.Somnum^; capiunt fub denfis abietu ramis, altitudine niuinm (fouea reliifta) condenfatis. Habet nanq; hoc genus arborum maius frigoris temperametum, propter denfitare ramoru, &latebras fecretas in animalibus conferuandis,quara quoduis aliudfruticu genus.Aeftate ver6 in rupibus, &petris domiciliu elegit fecuru,cnm fe nouit naturali cooperare timiditate. Omnibus aaimanribus datu in prsdatqua folaveloci- S2tate DE ANIMAL. SYLVEST. tate, &Alga vbi poterit, euadere medicatur, no autem Hufieltc quando ludit cum inuftela:quiab£cetlt lufum oftend<^. dit, tamen collo eius in tantum premedo Ce aftringit , vt ilic6 guttur leporis quantumcunque validi currentis,dentibus vt fanguinem eliciar, confringat, &manducet. Ita doIo,non viribus beftiolffi fuperatur: etiam accipitris velocitate; corra QueTn,vc flexuofo curfu aduerfus canem,vix,aut raro fe referuatimmunem. Leporum cibus valde comunis eft, &vfitatus in Septentrione,maxime elixus cum iufculo atro pro more gen- Bfin lepotis, latis fa!ubri,atq; eius generis carnibus afsis. Vnam rixie grani tamen infelicitatem plereque mulieres vtenim gerena dh noxius, do incurrunt, vt vel elu ,vel faitu fuper caput leporis fadio, generent infantulos oris leporini ,inter os & nares diuila labia perpetub retinentes :nili ftatim d principio afluant particulam peiftoris tenerrimi pulli, Retnediu ilico occifi, &languinolenti. Qui podagram patiuncomra iotur, pedes imponunt iufculo leporis codti, temperato dagrain. colore relidfo.Renes etiam leporini inueterati,pedibus Setnediu aliigati,podagram leuant. Cdtra dolorem pedam frifroadujlia goreadufloru(vtplerunq; ibidem accidit) cineres pili nefrigoris, combufti apponuntur, &profmit. Pellium leporinarura,ca.ndidarum prefertim, maximus queftus,& vfiis eft apud inftitores Mofchouitarum :qui plura millia ueftiiim vel vendunt,vel pendunt lartariSjVt redimat quieteni,pace fecueiore fruituri. De l,yndhm &peUihns eoriaiiem. Cap.^. I EPITOME LIBR.I XVIIl. 159 LYncesin Septentrionalibus fyluisnon adeo frequentes generatur.vtlupijlicet impares haud iinc in auidirate predarura.Natura igitur lyncis eft,vc non tefpiciat retrb ,fed continuo progreflu &faltu prscijpitet curfum.Cibusilli fylueftrium cattorum frequen tior,aut fuauior eft ;quia ficut iilis libentius vefcitur , ita &eorum latibulis, vt rapi3t,inlidiatar. Pelles eius mollioribus plumis, &pulchrioribus maculis pra-di- tatjTatis care venduntur,prefertim in afperrima hyerae priedat®:tunc enim in vircutc,& colore funt aptiores, vti .eftate viliores, imb deteriores. DeliipU&-fexhiaeor^ndtm. Cai.io. Sicut Africa &Aegyptus inertes ,paruos^ue lupos gignunt:ita frigidus orbis Septentrionis hos afperos &truces emittit.Et vere fic eile, feuitia &malitia eorum oftendit, prslertim tempore coitus &frigoris immenii,quando viatori armatos incedere oportebit, vt fe, iumenta^; fua illieibs conftraent, pr^cipue mulupi hjllieres partui viciniores :quibus lupi capto odore maiiStxfaid gisinfidiantur. Ideo^ue nulla foeminalblapermittiiiutmxlis turitinerari ,quin armatus cuftos illiafsiftat.Euenit ri'v» pr£- enim plerunquemenfe lanuario, vt hyemalibus vehigiunuinu culis homines itiaerantes, agminatim ab vtroque latere accurrentes lupos, ii viuere velint ,arceant fagictis &bombardis :vnde fit ,vt non fecus viatores ad priuata negotia, etiam Ecclefias rurales tranfituri,armis pr^diifris fint prouifi, qulm ad publica certamina forent profediuri; irab in tantam faepifsime ferociam, &rabiem vrgente fame ,frigore, &naturali congreC. fuincidunt, vt humanas habitationes intrantes ,rapta iuraenta ibidem celerius deuorent, vel fecum in fyluas lacerata deportent. Sed neque impune hoc faciunt :habent etenim &in his malis remedia ruricor lar, quod falces ferreas alligato cadauere ponant in niuifaus :vt lupi prxdam voraturi ,pedibus amputatis poenas luant,vel fagittb impetiti,ilicb moriantur, vel fubterraneis fpccubus auidirate pneda: imraerfi, fame macerentur. S3Dtmul- DE ANIMAL. SYLVEST. otunia virentia dcftrnunt, dequaemorfu tantum atti. gerlnt,emoriuntur virulentia.Viuit hoc agmen,donec non guftauerit herbam renatam: conueniiint quoque gregarim quali hyrudines euolaturetfed ftatuto tepore,aut moriuntur aceruatim cum lue teirj 'ex quarum i corruptione aer fit peftilens,& afficit incolas vertigine,& illero) aut his beftijs,di(Sis vulgariter LekatjVel Herraelini,confumuntur: vndeijdem Hetmelinipinfuefcunt,& reddunt pellium mefuram longiorem. Et 2quoq; pelles decadum numero,pr^fertim XL.pelles in quolibet fafcicnlo,vt zebellm2,mardurine,vulpin2,caftoriDe,ac fciurine.vel leporina,venundantur, atq; nauigijs in regiones longinquas exportantur. De fenatioTK fiemelintmm. Caf. 17. QValiter autem Hermelini (vt vocabulo Italico, imb &Gothico vtar) avenatoribus capiatur, & ad quem vfiim deputentur, paucis oftenditar, &c ^primis fupradiiSa politione tranfuerforum lignoru rubtilifsima chorda adhibitorum :que(ingredientibut hermelinis tribus ,quatuor, vel ocio fimul) mota, repente cos in fuaprelTuraclauditrtaiiaqueiigna.ob nimiam multitudinem harum beftiolarum, pafsim funt extenfa.ltem funt &fouesfeu foffs oblong2,quibus fubfternunturfubtilifsima ligna, atq; fuperea nix, vt quali appareat cotinuus atq; folidus campus,in quam foflara magno numero cadentes beftis.a patrono loci vel eius fubftituto capt2,occiduntur.Ite liint &canes adeb celeres &fagaces,vt eas comprehenfas morfibus. occidat,& comportent,vel antepedes patroni cumulando colligant .Item fagittarij inter adolefcentes , plurimi adeb triti funt, vt nec in fagitta, nec in prEca arripienda fallantur Caro autem huius animalis,propterefum vilium elcarum, nihil valet :fed pellis fo- PeSe/Hcrla:qu2 propter candidifsimum colorem in fummis mtlitie c*. ptincipum vttinlque fexus veneratur aulis. Licet ipfa beftiolalitluxuriofifsima, vt prsdiiSum eft :in vno tamen admiranda, quod ad £nem Maij cerris diebus operam prsftet propagationi :&ita natuiK legibus efteo»- EPITOME LIBRI XVIII. 145 cft contenta.Illuftres perfons vtciufque fexus his pellibus continuo candore interpoiitis raris caudis nigris,vtuntur,maxime in amplifsimis veftium fimbrijs, andqua honeftate feruatis. DeuaturaTaxorurtt. Cap.iZ. TAxi, quia in fpecufaus, ac fubterraneis antris naturaliter habitant,manfione mirabili modo con- .fingunt, ita videlicet, vt vnum taxum conftituat terra pedibus fuis effode vedborem: qui fupiuatus extenfis cruribus ,&ereftis ,fupra ventrem fuum terra effolia accumulatur ,oneratur^ue :per pedes ab alijs exportatur: totiesque hoc faciunt, quoufque manlionis latitudo habitatoribus fuiScere pofsit. Sed habitationem huiufmodi tanto labore partam, non fine difficultate pofte^ tuentur. Primam nanque hoftilitatem patiuntur ab infidijs vulpecula :qua quum domumnunquam fabricat, dolis confila malignis &fblitis, taxorum foueam ingreditur, ac foetore ftercoris tantum inquinat,vt horrore fuam domum relinquere cogantur, &fecuritatem. Attaraem ne infidiofa vulpis impunita perduret aftutia, fapifsime venatorum induftria canum proditione comprehenditur ,&excoriatur. tixorum ingnhpt Fvlfium ajiKtia. DE ANIMAL. SYLVEST. ^dhmdedfdem. Ccjr.19. faxut am |.''ST igitur Taxus animal agrefte, magnitudine m/dquid, ajvulpis,licet Hatucte humilioris: quia tibias habet curuas,pilos^; plures albos,quim nigros,preferrim ia dorfo,&in Iatere;caputin medio nigrum,&; in lateribus album.Pili eius duri funt,&fpifla pellis,ac fortis, ^ dentes acuti, ideo^; mordax. Vnde icanibus, vel alij,'; beftijs moleftatus, feipfum relupinat, &dentibus pedibus^uerepjjgnatjpratcipUe contra vulpes :aquibus haud alijs armis,quam fcetido ftercore eproprijs adibus abiguntur.Duplex eorum genus efl, Domeibicuta 'videlicet, valde ludicrum:& lylueftrejrigidioribus fetis telperfum.Dicitur etiam taxus caninus,quia in varia findit pedem,vt canis:eciam porcinus, quia in duo findit vngulam,vti porcus. Ibi etia vulpibus funt maiores,pellem habentes villofam, &fecis rigidam, atq; tenacem ;de qua pharetras omnes &militares cooperiunt, &venatorias,vt fagittas dpluuia,& niuibus il- Ixfas conferuent.Fiunt &veftes integcK habitus virilis,pront Sc ex lupis,ex hac pelle, cotra frigora,&ommer- nem cafumniuiumfufferendnm.Morfus eius forcifsifies aetiinms eft,& exitialis,ac venenatus, propter nimiam ver Uj, miumreptilium,fcarabeoru,& muriumcomeftionem. Deyrlispifcaatibm. Cip.io. VRfi albi maximi &fortifsimi,qnivnguibus glaciem rumpunrj& foramina multa faciunt, in iflandia EPITOME LIBRI XVIII. 144 landia fepius prjenominata,reperiunrur:p« qux glacialia ibramina lein mare immergunt ,& fub glacie pilees capientes,eos extrahunt, &ad littus deferentes, inde viuunr.-id^ue toties,quoties opus fuerit, reiterat, pro fua fuorum^j catulorum fuftentatione; quos etia, •vtfimiliter pifcari debeant, naturali inftinAu informant. Pelles horum vrlbrumalbte, pervenatores offerri folet fummis altaribus Cathedralium yel Parochialium Ecclefiarum ,ne facerdos celebrans in pedibustemporehorredifrigoris,gelupatiatur.In EcclefiaNidroficnfi,ideft,Metropoli regni Noruegie,con- Kenupt rinuis annis cales reperiuntnr albre pelles, voto venametropolis, torum fideliter in omniprsdarapt£ atq; oblate,etiaiq pelles luporum,pro csreis emendis,atque ad reuetenciam Sanatorum comburendis. DtVrJisit^tdoslinteifidetidis. Denigris,ac ferocibus vrlis, in AquUonaribus regnis capiendis,is feruari fblet modus, vt, chm in Autumno maturis certis arboru rubeis fructib*, inftar vuarum conglomeratis ,arbores alcedendo, vel humi ftando, arbore ad terra tracta, vefeitur, fagax venator bailifiis adaptatas latas fagictas,qax pilos bene penetrent, in eumrelaxet :ex quo terrore 8cvulnere tantum fubito concutitur ,vt impetu quodam efos frudtus,quali gradines &lapillos per reee£rumemiccat:& mox jde animal, sylvest. mox in occurrentem ftacuam, inftar hominis, vel fpe- ^ri ex induftria collocaram irruitratque in ea dilaniada laborat,donec aiiatn lethaiem recipiat fagittam ab ipfo venatore,poft Taxum Vel arborem Teie abfconden tem.Mira etenim Turia accepto vulnereratque vifo fan guine,quodcuiiq; occurrens ferit, &maximi ipla vrfa,^ quando catulos alit. Deinjidhfayena/tioneyrfonint. Capn ATtendunt qu^.m diligenciisime vrii ceruoru rran iicumj&maxicTie enixis catulis ipfafceminaiqua non tam fame STgente, quam metu ne rapiaotuc catuli,in omne obiectum animal ra:uire confueuir. !!• ia etenim huiufmodi violentijs prouocata ,vrfi fortitudinem,dolos, &inficias, vt raptum vindacet, longe fuperat &exceliir.Latitat enim inter denfos arborum ramos, &virgulta: cui ficeruus cornuum gloria, aut narium virtute, vel curfus celeritate confidens, incautJus appropinquat,mox in eum irrui: iuguiandum:& fi primamTui defeniicnem, triumphum^; in cornibus ponat ,iaotum tamen nodofitatede pondere fefius, vrfinaque rabie agitatus,ad humum deprimitur, vt viribus 6c vita deititutU5-,iUc6 corruat deuorandus. Ac-^ cedit deinde cornutum taurum,fimtli afturia vtens, fe fuper dorfum eius proijciens :cumque vrfam abigendojcornibus fe liberare nititur, ipfa cornua, fcapulaf- 4ue cenet vngulisj donec pondere fatigatus corruat moriturus efixome libri XVIII. t45 moriturus. Deinde dono, velut &cina,inipoiIto tauro.bipes fyluarum latebras ingreditur, vt eo veicatur. Vernm cnm hyeme committitur hfcpr^da, vr(a canibus vel niualibus veftigiis prodita ,non facile euadet ilicb venatores vndiq; concurrentes .Atrigelimo die tconceptionis.quinos vt plurimum catulos,paul6 muribus maiores,informes,& candidos carne,fine oculis, fine pilo,vnguifaus tamen apparentibus ,parere folet: quos paulatim lambendo matres figurant. Nec quicquam rarius homin!bus,quam pariente videre vtfam. Ideo mares quadragenis diebus latent ,fcemins quaternis menfibus.Specus llnon liabent,ramorum fruticum^ue congerie sedificant manfiones impenetrabiles imbribus .molli^ue fronde,& mufco coftratas. Septenis diebus graui fomno premuntur,vt vulneribus vir excitari queantitunc^ue mirJ pinguefiunt, fuAuprrelertim dextri pedis.Fcetus rigentes apprimedo pedtori fouentjiddue veluti volucres oua fUa. De Herinaceifiue BchinicumyrfoconfliSH. LCuf-.jj. Icet herinaci’ pinnas habeat cacumine aculeatas, quibus fibi poma colligit ad vicium,3tq; recodit in cauis arboribus, &vrfum in nido mdleftatiattamen mole opprimitur vrfi,ingenio adliibito,quado fiilicet conuoluitur herinacius in formam pil«,ne quid in eo prster aculeos comprehendipofsit: quo tamen reme > Tsii» DE AMIMAL SYLVEST. <3io,aut vrin^afperfione, contra vrfum vlcifcenteh’- fpitium violatum, pra:ualere nequit:neque vrfus eam praedam,lice: milera& inopem, quaii fpinofam efca, vorara poteft. Quocirca rediens in cauerna fuain quicfcir,atque fuciu vnguls viuit, &impingueftitrcafuq; quo caperetur,& caro eius aflaretur, prztermore o’mnium carnium nigrefcercr, licet nullum argumentum minimi humoriE,ia aluo cius inueniretur, neque circa cor,nifi exigua? gutta?,nihi!q; faaguinis in reliquo cor pore.Procedut vernali tempore mares pr.rpinguesrcuius rei caufa non prompta eft ,quippe qui nec fomno quidem laginenrur vitra 15. dies. Eftetiampugna vtforum contra apros,fed rara viiftoria:quia plus prsfidij habentin de:ibu?,qu4mcerui vel tauri in cornibus aut celeritate. Equas grauidas dentibus ac calcitratio» ne pedum vaiidi caballi defendunt ab vrfis. Pulli agi* litate curliis fe defendunt :attamen pa.uorem femper retineat,vc inutiles fint ad bellum :in quo fufa ftratagemate folet aliquis armatus occurrere in pelle vrfina, propter equos ab yrfis alias vexatos. Dioaijioneyrfimm perferreum deamm, CaS.24. CVm In Aquilonarib^rerris.maxime Podolia.Ruf iia,atq; vicinis lociSjOb infinita apum multitudine,domefticaaluearia,non fufficiantrfacilJ terrarum incole finontjVt ad cauas arbores arte ad eu vfum apta- £P;ITOME LIBRI XVIII. 146 jpj>.atas, vel Jnatura iic relicias, euolent, ftirpem muldfelicaturffi.Vrfis igitur ad rapinam meilis afluetis, eo modo parantur mortifera infidie, vt (cum debiliisimu caput habeant, vti leo fortifsimii, quod aliquando ala Caput "vrjl pa accepta exanimentur)clau3 lignea, ferreis cufpidiinjtnnmtt» bas circundata, fupcr foramen egredientium apura ex altiori ramo,vel aliis fjfpendatur.-queimpatietis vrli, mella rapt uri,! capite reiecia,reuertens interimit rebel lantem, vt vita priuatus carnem &pellem domino exhibeat,pro exiguo meile. Carnes iale cSdirte, quali fuil C(tmes'vt~ kafleruari lblent,licuti &ceruin.-e, alciaar,vel rangifixaedules, ferins,pro caftrenfibus cibis:aruinaque,pro medendis ^tuina, yiilneribus,quacunqne occafione fufeeptis. "Vefiniu Deraptu pueUa,&peneratione t4fonk ,ajiutifloKiatfoitillimiym. Cap.ie. NJS Saxo Danorii fcriptor,atq; reliqui pofteu, tot circunftantsjs receferentpaeilerapci!,paru referret huius hiftoricE mcminifie.Attamen quiafimilcnonihil apud alios autores oftenditur,indignu non erit, opus naturx potius admirari,^temere tantillulum in abditis cius rebus couitiari.Quantti igitur ad raptura puella: attiner.llc vt (equitur, ex noua faiftoria cbarifsi cui fratris &anteceiroris mei,Ioanis Magni Archiepi- JoMag, *lcopiVp£alcnlislibr.i8.cx relatione Saxonis accepta, &^ase. T2'ditfu- DMUfteia Regumgeum. DE AKIMAL SYLVEST. difiTufius manifcflatur.Ait enim;Cuiurda parrisfan: lidsin agro Suetico filiam liberalis forma:, cbm ancii Iulis lufumegre(ram,eximiffi grandiratis vrfus,deturbatis comitibus complexas rapuit: exceptamq; vngui bus prte fe leniter ferens ,ad notam nemons latebram deportauiticuius egregios artus nouo genere cupidita tis aggrefluSjamplecfendi magis,quam abfumedi ftudium egitipetitam^ue laniatui prtedam, in vfum nefa rie libidinis vertit. Continuo enim ex raptore amator effedtus, famem concubitu foluit.ardorem^ue gula ve neris latietate penfauit. Quoq; eam indulgentius aleret,crebris incurfionibus vicinum aenus inceffabat armentum ;nec nifi lautioribus anti velet folitam,fparfis fanguine dapibus afliiefecic.Adeb enim captiue fpe cies efferatam raptoris feuitiam fregit,vt quemfangui nis fui cupidum extimefcebat,amoris auidum experiretur,paftumque ab eo perciperet,cui fore protinus alimonia metuebat. Tandem fera dcanibus &retiariis circumuenta,ac venabulis occupata,confoditur. Vt ergo duplicis materia benigna artifex natura, nuptiaru deformitatem feminis aptitudine coloraret,generationis monftrum vfitato partu edidit, fylueftrem^: languinera humani corporis lineamentis excepit :nato^; filio paternum nomen anecelTariis imponicurrqui tau dem agnita fua propaginis veritate, dpatris interfe- Aoribus funefta exegit fupplicia: cuius filius Trugillus Sprachaleg,nihil dpaterna virtute deficiens, Vlfonem genuitta quo Rex Sueno,& catera Danorum K.e gum (lemmata,ceu quodam deriuata principio,longo fuccefsionis ordine(tefte Saxone)profiuxerunt.Quomodo autem fimiles partus indicabuntur, Aug.de ciu. Dei plurima dicit de fimili propagine, vtri fexui magis fit attribuenda. Oeru^Hfijlulantium Subulcorum. Citp.zi. SAtis tritum eft vrfos,ficuti &delphinos, ceruos,oues,3tq^ vituloSjimb &c agnos plurimum delectari muficis melodiis ,rurfufijue certis horrifonis cornibus,(eu cubis, adeo ab armetis arceri,vt fono percepto,in longos (yluarum cecefius abfcedat. Q^od quia' aon ’ non ignorant pecorum paftores,bicornibus fiftulis ludentes,aliquando per vrfos rapti, cotinue fufflant,donec fame vrgente vrfus difcedat alimoniam conquifiturus. Quocirca accepto caprino cornu ,interdumque vaccino, fonura horridum excitant, vt territa fera,immunes ad armenta difperfa recurrant.Quod bicornem fiftulam, vulgari gentis Seeckpipe di£lam,fecum ad pa fcua fcrant,ita natura vfus docuit,vt oues,& armenta auidius efcam fumant,atque comprefsius pafcantur in herbis. De chorea Vrfma» Luhuamcorim, i^RVffi acLituanijSuecnibus &Gothis in Orietalibus plagis viciniores, pro fingulari voluptate du- T3eunt a de animal, sylvest. tgilkatem in inundoexplorant, qui hunc parietem traolilire nequiuetint,vti pinguioribus fere euenie, fla gelJis ab eorum pr^fediis csduntur.Denique conftan terafieritirTjinterhanc multitudinem etiam iftiuster rat magnates ,atque ex prima nobilitate viros verlati. Haec igitur raetamorphofeos ratio, ipfi natutte maximecontraria,^ quodam huius veneficij perito,per poeuIumceruifiaepropinando(dummodo is qui huic illicito confortio applicatur.illud acceptet )certis ver- bis adhibitis datur.Pofte^ quando fibi confultum videbitjr,hominis idaeam,in cellarium aIiquod,auc abditam fyluam ft conferendo, in lupi formam totaliter tranfinutare poteft. Denique hanc iuxta placitum poft aliquot tempus relinquere, atque illam vicifsim afiumere hbi integrum elb. ExempU hominum eorum, qui in Itfosconuerf futtt,eS‘ contri. Cap.^j. ACvt ad exempla perueniamus.Chm nobilis quidam longam per fyluam iter faceret, aliquotque feruilis condicionis rafticos,huius veneficij haud igna ros(quales plerunqueiftis inoris r^periunturj fecum ducebaf.dies ad vefperam tendebatrtum etiam in fylaaperno(51andumerac ,quia in proximo nullum hoipitiumfuit: denique fame ac penuria premebantur. Tandem vnus eorum repentinum confiiiuro proponit cKteros debere eOe quietos,nec vllum tumultu,fi quid viderent,excitare:fed alonginquo gregem ouium pafcencem confpicere:curacurum ,vcabfque magnis laboribus vnam ex his ad ccenam haberent afiandam. Statim deinde in opacam fyluam, ne ab aliquo confpi dium i-Me ciatur,fe confert ,ibidue formam hominis mlupum tufitorph, transfignrauit. Poftea in ouium gregem magno impe Eycnettu irruit,& vnam ex eis retro in fyluam fugiendo di-. .ripuitiquam aliquanto poft in lupi forma ad currum defert.Socij autem huius praida: confeij, talem grato animo fufcipiunt,& in curru clam abfconduntiqui ve ti) in lupum fe transformauerat,3d fyluam iterum reuertitur,humanam^ue formam rurfus afiumit. Contigit quoqj in Liuonia haud multis ab annis,incer no- . hUis caiufdam coniugematque fetuum fuum(quoruiq ilHc EPITOME LIBRI XVIII. 151 illicmaiorem capiam, qu^m in vlla alia Chrtftianolum regione habent )qubd altercarentur homines in lupos mutanhaud poflV: prorupit ergo ille exten]pl6 eius rei exemplum velle oftendere, dummodo libi facultas concederetur: cellarium folus ingreditur ;vnde paulb pcll lupi forma indutus egredies,d canibus per agrum ad fyluam tedens elfugacur:qui ei oculum(ettt fatis acriter fe defendcbat)eruunt. Poftera autem die, ad dominam (iiam monoculus redit; Denique recenti adhuc memoria compertu relinquitur,quomodo Dux PrufsiK.tali veneficio parum fidei adhibens, quendam huius maleficii expertum ,vinculis claufum coegit vt in lupum le transformaret; quod ita fadhtm eif. Hunc tamen, ne huiufmodi idololatria impunita maneret, igne pofted comburimadauit.Talia enim fiagitiacam diuinar,quam humaneleges feuerifsim^ puniunt.' LIBRI DECIMI OCTAVI. ^finis. OLAI MAGNI GOTHI ARCHIEPISCOPl VPSALENSIS DE AVIBVS. Epitome Libri deciminoni. Pe Atd^re,&Huerps img/edehiH. Caf.u Npartibus Aquilonis huius auis na .. tura generofioracfortior,quam in ce teris mundipartibuseiiecenlerur,ir.a xime propter cceli Ibli^; rigorem ,&^S,i>ierejt abundantifsimam efeam volucrum, fcilicet fux natura conueoientium, pro folido nutrimento .Sanguinee- Bim,corde,acpeAoreearuauidius nutritur, magna^t venandi DE AVTBVS. venandi audaciam aiFectumque fumit! qtji Sc natural* Tuperbia^ac tyrannide magis quandoque quamnecefiicateftimulatur ad raptum,&dcle(5iantur in iilo.Sunt erum, qui corranrummodo.latere per roftrura aper- to deuorant: aliquando etiam cerebrum appetunt,reliqua parce corporis reiecta.Qci venationi ftudeiit per accipitres, cancros eis ofrerunt manducandosiex quarum cfca mira fatietate delectantur,auidedue volatilia venantur,vr gratam pro exquilica efea reftituant oradam 5id^ue Facillime faciunt ob volatus agilitatem, qiiam ruprarcliquavolariiiahabent, pennarque acuta5,qu.Y lingulis annis veteribus abieris,eis renouandaaccipi- £i^q'ue huiurmodi natura, qubdauem ,quam tris natura pr.vdatur, vnguiis fub pedrore ob inducendum calorem feruac, maneque iiberalicer fine iterata rapina abfolair. *Adhiic de natura accipitrum. Cap.i. DOmefticus accipiterdomino rapinam fjdueibrem poriigic: vnde cor dcinteirina recipi: in efcara Et hi tepidioribus locis plus deledtantur, ciciuf^ue carne bouina,ve! porcina impinguantur, vti gallinacea carne iuuene marcercunt, &vereri temperantur. Ante aucupium commodius in locis nen nimium tenebrofis feruantur, vt alternis diebus producantur.- Sed ante omnia canendum,ne teneris infantulis exitio ^teiphres fint. Nulla nanquebefiia quantumcunque domefii- C^('tni<s ca,ade6 grafiarurin infantulos,Ytfimia’,3>: magni acttifantiim cipitresiqui aduolant cunabula ,vngulafque tam forhofies. titer imprimunt oculis, &naribus prolium, vt vixeuo jiccipiter laturi eximant. Hiquefunt corpore amplo,oculis vapauontm riis dc pellucidis ,vultu hilari, grofsis pedibus, longis timet» vnguibus,deliciose comedentes, cundfall^uc aues inua dentes:Quia nullas timcnraaes, nifipauonem ,imm^ &lepores, cuniculos, vulpeculas, porcellos ,anferes, ' gnzes,anates, gallos fylucftres venantur, prafertim fame &frigore vrgente, quando aduolant demos hun:anas.*vbi lubtilibus filis ala permotis ,intra ianuam ‘ reciuii capiuntur :undem longo ieiunio domefiican- \ tpr ' EPITOME LIBRI XIX, tnrf^reeodtmmodo quo falcones. Eft &aliud genus accipicrii in Septentrionalibus terris, quod domefticis auibus inlidiatur,vt anfi:rulis,anatibus, 8c punis:hyeme^; tempus fuu cognofcens,latitat in nidis :audax in paruis,& timidum in magnis. Anilo etia fugatur, & gaiio tandera^ue emoritur fame .Nifus rapax ,vitra omnium ferrarum naturam feuiens in fuum genus, prout homo,ibidem ia magna multitudine repetitur. Solus frequetius vo!at,ne in pratda fuftineat fodalem. p3lTeres,ca:ter«eq; auiculx eius inlidias fugietes,quiin celerrime fefe recipiunt ad rubos Ipinofos. De AquiUmm naturit, &iijferentii earuttdem. Cap.-^. ¥ AQuilara auem nobilem 8c rapacem ,ab acumine vifus fic diclam, omnibus notam relinquo. Veruntamen quia in Septentrione maxima multitudo, propter ferarum abundantiam reperitur, aliquid de earum natura, prxmilla diftindlione ,priefentibus in* Jqiiilan terponam. 6.gentra~ Sex igitur fimt genera aquilarum. Herodius, Primum Herodius, qui &Girfalcus dicitur, auis injiue Girfd ter omnes nobilifsima ,colore c^ruleo, ad albedinem au, tendens ,prxterquam in pectore &alis ,vbi coeleftera colorem euidentius imitatur :adeo fortis ,vt aquilam rapiat :etiam adeb anitnofus ,vt fi in aere poft quatuor ve! quinque grues ,vel alias aues dimiffus fuerit, non definat apr*da ,donec omnes ad terram fuccefsiue deiiciat, cane ad hoc edofro rapiendas. Nec reuocatus herodius is prj indignatione defcendit donec rapiat elapiam.Nec plures generat,quam vnum pullum. Secundum genus poft hos nobilius eft, quod anferes, cygnos, cuniculos &lepores prarcipue rapit, quando pullos habetjHerodio quantitate minor,coloris varij, ex albis &cinereis pennis intermixtis, candidas pen- ,nas habens in breui ano. •1Tertium,quod truncatis infidet arboribus,vnde de- ;lioounationem accipit; tUg; cinerei coloris: anates Sc. anfeces DE AVIBVS. anfcres venatur,duobu$ prxdi^s generibus in quantitatej& audacia minus. Quartum,qubd accipit pifces, variam in ventre,album &nigrum in dorfo ,&in ftruma nigras habens maculasrvnum pede habet anferinumad natandum, alium vngulis acutu ad rapiendum. Infidet arboribus Cj fiiper flumina pifcibus inCdians :quorum maxima eft multitudo in Aquilonaribus aquis. Quintum genus paruum eft,varii^; coloris ,fedingenio polknsrnam olla in fublimi portata ,verfus faxum vt rumpantur,ad medullam exugendam emittit, Sextum genus candidum, viuens ex venatione lepo rum,cuniculorum, porcellorum, catellorum, vulpium, &fimUium.Aquila tantum pullos diligit,vt fagittaru iflibus feft pro illis interponat,tanquamfcutum. Defroprietate^qtdlamHy&iaaibatione. Caf. 4. OMneautem genus earum hoc proprium habet, qubd pellibus vulpinis &leporinis cafuinuentis,vel ab eis extrailis ,oua fouenda inuoluunt,nidifque beneficio caloris folaris cubanda reponunt. Non enim continub cubare pofiunt manentes in nidisrquia Jutupum vngulte tantum curuantur, vt rebus prsdandis ineptas Miifiritc, reddantur. Curamtamen erga pullos educandos maximam geftant, pifces, aues, lepores eis in elcam adferertdo. Quod quum confiderant lagaces venatores,nidos afcendunc,anuf4ue pullorum ligaculo ftringunt, vt comedendi incurrant impedimentum. Soliciti itaque parentes erga fobolem «egritudine liberandam, omnia genera ferarum in coelo ,terra ,mari^ue recepta, nidis important,vt diuerfo medicamine ,vno vel altero modo fufeepro ,fanentur. Congeritur in hanc rem maxima efcarum copia: quam aucupes extrahunt ,comeduntque ,vel vendunt .Nec fterili _ quasfin id accidere folet, quum aliquando lepores, gallos fylHeftres,anferes ,anates,lucios, &pifces ma--' gnos,plurium florenorum allimatione inueniunt, in; . uentofque domeAicis cibis apponunt, vel magno prd^ EPITOME LIBRI XIX. 15J tio vendunt. CeUigitur, aucupem vnum<)uandoqae plus duorum pullorum prouentu lucrari, qu^colo.- num aliquem prsdijs binis.Ke came pulli huiufmodi fame pereant anumroluunc,anim<e^; in famelico corpore pendenti appofitos cibos permittunt, iterum^ue !reftringunt,quant6 logius id natura concedit.Eft naque aquila adeb generoii animi,vt pullos proprios no ante dimitt3t,qudm fibijpfis enutriedis fufficiant :nec eis putridas efcas apponit, (ed recetes. Mobilitate natura aquila nedum alijsauibus fecum permittit paftum, verum eo deficiente ex eis vnam rapit denotandam: vr^de Sc pennae aquilse in pharetris telis alijs appofic£,pennas alitum confumunt,pr«ecipue anferinas. Aquilam Item viia aquila,cteterce aues pro eo die tantum tenen aiin tur, vt vix famem puliur^ exeant in prtedam. tonjumtit, De^mte 6f‘%t>teKem. Caf.5. ANas ab alsiduitate natandi difla, omnibus nota, tam l)-lueftris quim domeftica, ^io^ue modo dc genere diuiia,hic veniet annotada,maxim^ qubd in Septentrionalibus aquis ,tanta earum ,prsfertim fylueftrium ,copia eft, vt feri cunilas aquas cooperire videantur. Nonenim eas aucupes exturbant ,nifi rarb: quia anatum carnes frigida funt ,&grolsinatrimentitimb verius, quia longi meliores ex (ylueftri venatione, quim aquatica ,habent carnes. Edicet anates diuerfi fine generis ,tamen omnes conueniuntin forma roftri, leu oris lati, &figura pedum membranalium ad natandum ,colore fecundum qualitatem regionis abinuicemdiferepantes. Domeftica tamen propi candida funt vniuerf* :fed fjrlueftres mejUiueS' non nifi in tepidis aquis morantur, quarum fubterranea vena cuidam quafi fulphuream exhalationem continue fubminiftranc .Netamen glacie conftringantur aqua huiufmodi, natura inftinflu circulariter oblique natantes ,eas aquas feruant apertas , tancum^ue vociferantur, vt ad magnam viarum di- 1flantiam inde audiantur .Cum verb vehementia frirgoris fuerint fiiperata ,in fublime fe eleuant, vaRum Vmare DE AVIBVS. mareveintvnicum prafidiomproiecutlfsim» ftatione petentes. DermriMigeneritttme ^natim Sanie. Caf 6. ^ PRattereJ prope Glegornum (tefte Scotorem recs^ tiore hiftorico) ad duas leucas eft rupes Baflenfis , in qua eft arx inexpugnabilisrcirca quam magnarum anatum (quas Sollendas vocat )pifcibus viuen* tium, eft mira multitudo :qua: cum anatibus ferinis communibus, aut domefticis ,non funt esdem (pecie StUenie fpecialifsima: fed quia eis in colore &ftgura perlimi- Stt^nfa. lesfunt, nomine communi anatum congaudent. At diftriminis caufa Sollendic vocatur. Har anates in vere turmatim iMeridie in rupem deBafle quotannis veniunt, &rupem duobus vel tribusdiebus circumnolitantrquo in tempore rupem inhabitantes,nullnm tumultum faciunt. Tunc nidificare incipiunt,&tota aftate manent,ac pifcibus viuunt:& incol* rupis, piftibus abillis captis paftuntur. Afcendunt enim illarum nidos, vt fuperiils de pullis aquil* dichtm eft, & ad libitum piftes acceptant. In capiendis autem pifcibus mirabilis eft huius auis induftria. Infundo maris lynceis oculis pifcem contemplatur :contra quem Cs pracipitit ,ficuti contra ardeam nifiis :quem protinus ore &vngulis extrahit ;etfi drupe aliquo alio in - teruallo diftet ,aliopifce meliore vifo priorem elabi permittit, quatenus pofterius vifum capiat :Sc fic ftmper recentifsimos pifces habent,tota xftate rupem inhabitantes. luniores anates autanftrculos in terra SeSettierH vicina vendunt. Si ex his bis vel ter quis comederit, lapii^uedo pidifsimse apparebunt :aues enim ift® pinguifsimar medicinafunt. Earumque pinguedinem artificiosi extrahunt, lis. quia in multis medicaminibus prodeft :&partes macras vendunt.In fine autumni rupem triduo circumuo lant, &poftea agminatim ad partes Meridionales pro tota hyemeauolat,vt illic viuantin xftate.-quia quado nobis eft hyems, Meridionalibus eft aftas. Diutit fimehse anates viuuntrquod per quaCJam fignatas in-.'' coljE perpenderuat.Tiiginta,aut quadraginta in rupebellaro- EPITOME LIBRI XIX. 154 bellatores,harum auium fruftus alit, &domino rupis nonnihil vediigalis penditur.Pretereaalius Scotorum fcriptor,qui diligentius rerum Tecreta pertraftac, dicit in Orchadibus ex quodam fruftu arboris cadente in inare,generari anates.qui paululum fufceptis alis euo-. ^iiu: ad domefticas, velfyiuefttes. Ds^nferibus. SYlueftriuro, domefticorum^ue anferum mira eft multitudo in Septentrionalibus regnis, &roaximb tempore cubationis, quo fylueftres redeunt iMeridionalibus plagis ,id^ue circa initium Aprihs :hi^ue cinerei, nigrique coloris, &rubei roftri ac pedum funt ,veluti domeftici ferb omnes candidi ,&magni reperiuntur. Sylueftres funt in multiplici differentia , videlicet in quantitate, colore, volatu, &origine. Quidam enim alijs funt maiores, vt cinerei coloris: quidam nigri, &cinerei, alte volantesiquidam candidi nigerrimas pennas in extremitate alarum habentes, &hi altifsime volant ;quidam ex atboribus nafcun - tur, vt procedenti capite de anatibus Scotio dictum eft. Vtunturhomines Septentrionales adipeanferino domeftico in cibis condiendis ,loco butyri ;etiam in medicinis ad perfridliones ,conuuliiones ,cocosque dolores fubitos .Hic adeps butyro coniumffus, fanguinem fiftit :eo^ue ignis lacer, carbunculus ,vlcera linguo ,&labiorum ,cutis in facie ,&grauitas aurium lanatur. Anletino adipe vtuntur Aquilonares ad rimas labiorum, totius^; vultus, ortas ex frigore. Is^; adeps melli coninndtus, &raorfui canis rabidi adhibitus,ad celerem Cmationem prodeft.Carnibus anferi rinis lale conditis,vento^ue Eccatis, tam coiffis quam crudis, poft oftiuale folftitium ,vti omnium aliorum animalium, vtuntur Aquilonares. Sed ante folftitium hyeraale augurium furaun: ex olle pedioris anleri- ni, qudm foua &qudm durabilis erit hyems,hoc fcili- i«et modo:Si clarum eft elis camibus,hyems rigida ap- Sparebit. Si fpiflhm &opacum^nixplurima,hyems6ue 'Vatepida Nmfex litte fcxlitf. DE AVIBVS. tepida Tequetur. Anfertzdio longitiimxno&isaote diluculum in fotti frigore plus folito cantat ;quia fame, &frigore concutitur, etiam in tantum ,qubdalbefcit roftrum,& vngues.-cuius vnicum remedium eft, paleis vti fubftratis. Nec minus intentatis iniidijs, an: orto incendio clamat. De Cernis mtrinit. Caf. S. EST quoddam genus cornorum, aquaticum, iiiii cornices anguillarum appellatum.He aues nigerrima funtjpraterpeftus &ventrem:quibus cinereum colorem natura prafcripfit,& incomparabile vorandi auiditatem.Venantur pifces, tardi funtvolatus, diu^; fub aquis manent,quando ieimmergimt. Habent roftra dentata,vt falces meflbrum :quibus retinet lubricos pifces, anguillas pralertim :quas adeb gulose venantur,&vorant,vt eas per alaum,taquam per canale egerant viuas. Sunt etiam ha anes ingratifsima natura, quia ftercotibus egeftis, cortices ac arboru ramos, vbi habitant, itjficiunt, vt fubito arefcant. Id^; ardea facit; qua aqud ac illa in altis arboribus nidum cotlocat prope pifcolas aquas, vt fere omnia genera auium aquaticarum. In vere producunt oua. Eft &aliud genus coruorfi.quod in principio hyemis feptem diebus nidificat, Sc feptem diebus pullos cubando producit. Hyemis autem principium intelligitur, quando quarta calihyemefacit,chm fcilicet fol intrat Tropicu Ca pricornihyemaIem,vfq; ad Arietem. Accedit etiahuic coruo, ingrato auium generi,alta auis aquatica, Morfex dicia,totaliter nigrarqua ei infidiatur.roftrum habens ferratile ,vngues fortes :quibus aquis immerla, grandes pifces venatur, &edit. Gregatini in arboribus nidificat iuxta aquas, pullos pifcifaus pafcens. Relinquens nidos,fi fentit fegrauari,nouum cibum euomit, alioqui peritura. Hac faturata.alas fole ficcadas expaditjdiu^ue aquam cauda ptrcutit,antequa ad volatum eleuetur.Sortiturergo aliud nomen, quod Huraufculus ,vel Humidufculus dicatur. In omnibus littoribJ' Scptetiionis ta albate quamhyeme hac auis verfaturl Deitii- »5$ epiTOME LIBRI XIX. Deinimica, mehuiiu Cana, Cap. 9. Avis eft Platea dicila.Septentrionalis aqua; incola: Piate* quse acerri mus vindex eft auium fe raaci mergen- MU» tium,vt pifcibos vefcancur. Ideo^; his infidiatur hoc modo:Inuolat in eas,capita^; mordet, &conipit, ^donec ad fuum vfum extorqueat prodam :quammox dimittunt taliter lacefsita. Hac aliquando conchylibns ie replens,cum teftis grauari fe fentit, calore vetris femicO(ftas eijcit,conchylia^;,&oftreu quod intus eft, lati exugit &edit. Praterea inter pifces Oceani latos &: aculeatos,Raia didhis reperitur:qui hominem Jca- Raiap/cis ni bus marinis natatem, ad deuorandum raptu &fufhetmnam fucatum defendit.nec deferit, donec viderit eum kpeamatri», riculo euafifle.Hicpifcis coruum marinum fub vndas fe mergentem,fapifsime ad paftum rapit ,ne etiam in aquis careat vitore fua rapacicatit, DeFakmhfs&emimSftiaXeHt, Cqp.io. AOgilonares montes Falcones generant valde feroces, fed generolbs ;etiam candidos ,qui balliftis incolarum,nifi omnimodam vim in rapiendo fecerint, tanquam aues iacrx non impetuntur: alipquin damna facientes ,quantumcunque nobiles ,aut candidi lint, fagittas incolarum non euadent. Habitant tamen in rupibus quali inaccefsis, viuentes ex raptu pifcium :quos ob nimiam multitudinem diminuere non fufSciunt homines etiam innumerabiles , nili concurrerit adiutorium rapacium beftiarum.Adeb natura ludit in rebus ,abundantia vel defe(ftu fagaciflime temperandis .Abundant etiam ibidem accipitres, &milui, ac corui, ob aquaticarum auium fegnitiem, ac tardum volatumrquia nimium fertilitate fun di iaginantur. DeHiruBiimbiuahaijiasextraSii. Cap.iu Tfi multarum naturaliu rerum ftriptores memolria?prodiderunt,hirundines mutare ftationes,hoe eft,ezurgente leui hyeme, repetere terras calidio- V;res: BE AVIBVS. OtPiauttAtu, IUOftmgothia, &Veftrogothia, ac Suetia plure» generantur Pauones,& maxima diligentia educan* tur,icavt|>rimii diebus farina hordeacea in modum piliularum confedla vefcantur :pofted cafeo recenti I" laifte expreflb (nam ferum nocet) deinde xxxv.die euo luto, hordeo folido nutriuntur: ac \Itimo in aperti» agris &campis, vbi natura: inftin<au feipfos liberiu» fuftentare poliunt, prcecipue vbi vulpes non habeant ad eos accelTum. Quod autem ca:teris auibus diligentius fouentur, caufam praftat vtilitas, &pulchritudo pennarum, quampiSoresSc textores Aquilonarium terrarum in colorum varietate diftinguenda imitatur, quum magnorum artificum piSurterarb, ob itineris prolixita:em,i remotis terris afferantur. Deduitxi igwiiniminis ia LtunsUio. 'Cup.ip. TAcus albus inter ScricfinnoSj&Biarmos, ac Mo- J/fchouitas verfus polumArciicum litus, dominiorum &gentiu terminos habet,longus &latus,adeo^; pilcofus, vt quibufuis pifcatoribus ,a:ftiuo prafertim tempore, exhibeat fe line fui diminutione hberalem. Quare ad eum multse gentes accedunt, domellicam prouifionem ex eius abundantia fadlurs in totum an- . num. In eo lacu Sc penes eum ,habitant infinita; fpe- ^ «e» EPITOME LIBRI XIX. »59 ci<s auium,continuum garritum fere (ex menfibus fub clatifsima luce dierum ac nudlium,vfque ad graue fafttdium emittecium. Qua:dam^; earum ignoti nominis funt, &maxime mollium plumaturo, vt incolae eas venantes, exinde acquirant ingentem quasftum. Opus enim eft. in his regionibus fngidifsiinis pro ar* cendo gelu,vti plumis,& mollibus leiftis,precipue pro aduehtitijs viatoribus, qui talibus alperitatibus non funt aflueti.Cernuntur hic diuetlbrum hominum habitus ,in nauibus (Strudzar, &Haapar diSis) Mofchouitarum fcilicet, Finnoru,& Scricfinnorum, quibus ftante regionum pace ,pacifica eft conpifcatio ineunda, vt nulli (quod mirum eft) iniuria pro quaftu , ftu captura pifcium ,autauium irrogetur: nififiirto (quod rarb accidit propter continuam lucem) aliquid ablatum fuerit, aut falfificatum. Gens enim illaMo- (chouitica more Grscorum aftuta eft, &varia in ver- bis. Videntur etiam aues Onocrotali,laccum fub gutture habentes, ne &deefle videatur inexplebilis auis : de qua fuo loco ,licuti &coruo ,&reliquis nonnihil fuerat allesatum.Item in hoc lacu infiniti cygni,analE Deluibus aieaUeiiSif. Cap.io. ST in hoclacu quoddam auium genus admodu ftequens, imb Si in alijs finibus maris Bothnici , ac Sue- M^chaduetaxSae afiMue. DE AVIBVS. ac Suetici, quod tempore aftiuo nunquamintermifla voce clamitat, Alie alie :vnde propter hoc -vbiqueab incolis anes ill* Alie alie appellantur. In eo namque lacu propter dulces aquas acalidis fontibus vndique fcaturientes multarum ac magnarum yolucrum (prout ante diftum eft, tanta multitudo repetitur,vt quali fpatiolalittora, &vaftafiumina cooperire videantur, prfficipue corui marini, llue cornices anguillaru, mcriices ac mergi,anates duarum fpecieruro,& cygni,preterei minuta aquatilia infinita. Hos igitur coruos, & reliquas inexplebiles aues ,venatores tacilibs ob grauem tardum^ue volatum, duobus vel quatuor cubitis fuper aquas eleuatas, capiunt eo videlicet modo,qubd in ardlis fcopulis ,velut infularum ianuis ,in vtraque ripa haftis atra retia, vel aqueo colore timfta appendunt: qute trochleis furfum deorfum^ue repente mobilia redduntur, vt agmine magno aduolaturas aues , deprefsis fubito^ue leuatisin obliquum cafum retibus inuoluant: quod neceflario auibus illis euemt, ob grauem tatdura^ue volatum, quem reifto &lineari motu feruant inftitutum ,ita vt paucs pSiculum cuadant. Etiam anates, alia^^^^e aues quandoque retibus huiufmodi fubijciuntur. Ha; igitur aues nigrtu 6c pigr®, fiue natantes ,fiue volantes ,femper Alie alie vociferantur,quod Latine fonat Omnes omnes,etiam quando retibus funt inclufa: :quamvocem irriforiam iolicicus auceps interpretatur, qubd nequaquam omnes habeat in fuapoteftate, neque vnquam per retia quoque fexcenta fit habiturus. Sunt &hte aues maximamultitudine in fcopulis Suetite ,&Gothia fupexioris,licetnon tanta,vtlacu pcsdifto,alijs^ne fiuminibusjiuic vicinis. Capiunturetiam aquatica aues in vafculislittoralium atborum,ramis per modumnidommappenfistin qu$ anates precipue fefe recipiunt,ad producendum oua &pullos,propter vulpeculas, d quibus in terra infeftationem patiuntur. Item capiuntur &vifco, pr*- fertimparuulte. Derfgfisiw EPITOME tlBEI XTX. i6» Det'pupis,^ tdijs amumgemitbiu. Caf. zu VPupa; quando ad Septentrionales campos ftato tempore iregionibus alienis adueniunt, veris tempus accedere indicant. Anis gemitu plena & clamore, ob ouorum, aut pullorum cuftodiam. Vulpes in herbis importuno clamore latitare indicat :ita Accanes, ac ceteras beftias ab omnibus locis abigendas exclamat.Bellum eis cumhirundinibus ac picis,&; monedulis eft. In paludum tuberibus ouaponit, & pullos educit. Domefticata venando mufcas domum purgat, etiam in murium raptu. Pluuiam gemituindicat:qubd Sc nepx campeftres faciunt,cuculi equaru difta :quse tranfuerfo volatu, citato^ne forti fonitu, imbres ilico adefle prsiagiunt .Item nepa: maiores longifsimis roftris pluuiam adefle pra:dicnnt :ita & pici arborum. Eft etiam auis ,qute pluuialis dicitur, perdicis magnitudine,vanjs pinnis ornata,croceo,aluulU mt bo, nigro^ue diftinfta colore :hsc creditur folo aere Tiuere,licet pinguis fit,& in ventre eius nihil inueniatur.Hanc grauibus baculis venantur aucupes, quos altius in aerem ad deterrendum eam iaftant, vt ita auem ad ima volantem, &fugientem acquirant. DtCtai» DE AVIB VS. De CiiaiUi,&‘ multiplicigenm Picmtm. Cap.zi, Estetiam in Aquilonaribus fyluis optatx Ixtitix annunciatrix auis omnibus nota,Cuculus appellata ,circa principium Maij erumpens in vocem ibnoramrquam feri in £ne menfis Tulij continuat.Sed hoc in vaftis nemoribus, ob inimicas aues, naturali odio eam in omnibus moleftantes ,eb quod &ipia (Coccyx Grsce di<%a) alijs iit inlidiola. Nidum enim proprium non facit ,led in alienis ,palumbi fciiicet , alaudx, vel palleris folitarij, ponit fua oua cubanda , &alterius labore producit pullos :qui etefta exeuntes, pulchritudine,vt educencur,prouocant nutricem: qux tpecie &forma impingnefcentis fobolis gaudes, fcetusfuos damnat, atque abfumi patitur, donec ab adulterino fcetu eualaturo interimatur; &demum jpfe Coccyx dfijo genere, videlicet accipitre ,dilaniatur. Prxtered picorum genera plurima funt in Aquilone,magniciidine monedulamm,arperrima hydme in coiticibus arborum quxrentes vidhim; quorumaliqui nigerrimi funt, rubeam habentes crill:am,aliqui glauci,aliqui virides,aliqui vario colore refperfi, figna alperioris hyemis ventur* ,gemitu prarnunciantes. UNIS LIBRI. XIX, OLAI MAGNI GOTHI archiepiscopi vpsalensis DE PISCIBVS. EPITOME LIBRI XX.‘ Oe triplici Sothma terric Septcmrioudis ,abttniantijrimaeiut pifcdtitrit. Cap.u OT HNIA,qua: finam Gothicam Bothnia,il fiue Sueticum ad Septentrionem ter- e^,ji»nim ^^^^^minat,latiQimaeftterrajdiuifaintres 'cajis. magnas prouincias. Occidentale, A- JOquiIonarem,& Orientale. Qui Aqai tVJ ionarem incolunt,pifcatu maximi vi uunt: no quhd agru ftetilem habear, fed quia tanta eft his copia pifciura optimorum ,vt in omniii neceflariarum rerum permutatione abunde fuf ficiat.Sunt^; in omnibus rebus locupletes: liquide ex Hffpania ac Lulitania optimu vinu, &fal: ex Anglia &Flandria,pretiofum pannum: ex Germania ciuitatibus variam domorum fuppellefrilem &ornatum, prater domefticum cuItam:exSnecia &Gothia triticum, filiginem,hordeu,& omne genus neceflarij leguminis illuc nauibus adue&ii.coparant.Omne littus ^nrula,linus,amni$,ritmlus, illic exuberantem pifcium Xcopiam DE fISCIBVS. copiam toto anno,maxime tempore xftiuo, quo om'> nia ibi amofnifiima <unt,prxbet.Infu!e circa maris Iit toraplurimx fuot,&iucundifsimx: qux herbis.atbo ribus,& graminibus, maximamrecreandi deieclatio. nem exhibenc.ln arboribus auium diuerfi generis fuauis concentus:piftiura mira varietas, fefe fuper vndas I ludendo eiferentiiim.pircatorum maximus in omniia coprouentus:nulla illic nociua belua in mari, nullum perniciofiim reptil e,aut formidabile anima! prope in terramullx tenebrx tempore totius xftatis, nulius ardor folis,aerfaIubris,& temperatus: omnia ibi iucunda, quieta, &tranquilla. Vertim quod magis mirum eft in tanta locorum &temporum amoenitate, ac licetia, nullum turpis lafciuij facinus admittitur:caftus,& ve recundns inter homines vtriufqj fexus conuiclus:nec inceftus,nec fornicatio,nec adulterium lic ,aut nomisatutinillis:tantum enim valet lex Domini unmacu Tionia m forium ce* Uhn. lata apud iimplices illos populos, vt iplbrum caftimo ais multi in lege diuina dodifsimi cedere videantis. Labitur ex montibus huius Aquilonaris Bothnix (id eft fundi maris)vndofus,& profundus amnis:qui duo bus oftiis fertur in mare,reliifto in medio breui Ipatio, in qu6 fundatum eft oppidu,quod Thorna, id eft tur* rita infula dicituncuius latitudinis eleuatio eft circitet S2.grad.longicud.4z. Eft autem hoc oppidum in loco plurimum amceno,& commodo iituatuin :nec aliud emporium frequentius in toto traftu fuppolati,quara eft hxc Thorna .Adip6m enim confluunt Rulli albi, I.appones,Biarmi,Bothnienfes,Finni, Sueei, Tauafti, Hellingi,& complures alij,ex partibus Notuegix,pet altirsimosmoces,& vaftas foIitudines,ac lempthiam regionem:& hi omnes,partim oblongis nauiculis,in-. citatiftimis fiuuiorum Calibus aptatis, partiin curribus domitorum rangiferotum vcuntur,partira etiam pandis perticis,quibus conlperfa niuibus iuga montium citA fuperant,celerique allaplii ^ concurrunt, vti in principio huius voluminis explanatum re- i peritur, i EPITOME tIBRI XX De «mhitudinepifcixm httim emporjj. Cap.i. COmportati pifces diuerfarum {pecierum ex pifcaturis fuperiorum fluminum in hunc locum, mertocibus longinquarum prouinciarum rerum cora Rmimte»» mutatione venundantur: &hoc in colligatis fafcicuhs mutatio aquingentarum grauium librarum ,quod pondus ilUo-ptd Both. eft vhtatius :&prKtereain maximis valis lale condici pifces,leu alio modo fuauioris faporis conciliandi gra tia fumigati.Ad hanc, infulam freqnentiorem nauiga tionem Holmenfes ,Aboenfes, Kaugmenfes, &Eregrund.enles, quotannis in maximo capiendo lucro inflituut,ac mercimonia no pecuniaru numeratione (eo quod gens illa numos non sftimat)red commutatione rerum neceflariaruro, prout libro quarto fuit enar- ° ratum,diftrahunt.Ec id quidem fit, quiaadhocempo “c>o rium ob populi llmplicicatcm,ac crudelitatem, plerun que it dolofis mercatoribus importata moneta,deprehenfa fit fal(a,Tafro prafertim ingenio Mofchouitaru, qui illuc circa arftiuale Iblftitium (vti ego anno millefimo quingentefimo decimonono vidi) in magno numero.nauigia in humeris aliquando inter diftantes aquas portantes ,concurrere foient. Sed dolus eorum chm detegitur,repentinam illicb ^recipit vltionem. DE PISCIBVS, ( DepifeaturaSalnmum. SalmiMes dim langimditic. Vix ^icubi in tota Europa vberiorfalmonnm pi- (catura repetitur, quslm inBothnico mari veiibs Lappones,^ quorum monubus &terris,vaftifsima flumina dulcium aquarum delcendunttcontra quj pulcherrimo {pe&acnlo, quali milites micantibus armis,fub Iblari «eftuafcendere videntur falmones,tanto praelertim agmine, vt fliperiores montium aqua: pra:- damreferuent pircatoribus Tuis .Dicitur nanqj lalmo dlaltu:caudam enim ore replicat,& refledHt ,firmiter eam ore tenes>donec faltus agilitate locum abruptum confcendattad quemtendens contra fluminis impetu, dpropofito non defiftit,quoufq; dulcibus aquisfquas auide defiderat)re/Iciatur:ac poftea vicifiim deliliedo, ad nota domicilia intra cauernolas rupes reuertitur. Gaudet enim alternarim lallis, &dulcibus aquis.Cre- Icit hic pifcis in longitudine 6.vel y.pedum ,magno priEualens robore,fed ponderoliis &grauistoranis^ue quam habet agilitas ,dpotentia virtutis eius eft potius,quam dleuitate corporis.Carnes eius rubcz flint; qua: licet dulces &gratse iinr,valde tamen latietatem citb manducantibus ingerunt :quod verum eft recen-. *S3 auidius lumptte. Dum verb fale cbndiuntur ,gra-: tiores *ftiraantin-,ita vt magno pretio ac multitudinfe empt2,ad fuperioris Germania partes vfque, prirahtrf aauigiis, Sc demum cuttibus aduebantur. Neque EPITOT^E tlBRI XX. i6| BU( hoc pi{aam,quantuincun)qae capiatur,<ieiicere vi detof in loco natiuo Tuo. Vi^i enim ego circa zfliuale folftitium in extremis Bothnix littoribus circa Thor- Bam,adeb magnam coram multitudinem capi, atque in tanto numero extrahi,vtfortifsima retia rumperen tiar.Nititurenim hic pifcis.dum fentit (e retibus preC- .lnm,omnibns viribus fe liberare,caudam ad os applicando,vt circulari faltu exiliat;id^ue,licet tardus fit, et piger obfuam pinguedinem, celerrime oftendit. Cor SaltttOHPi eius eitrachim diutius omnium cordibus animalium cor duttipi mouetnrjn Rheno &Viftula, ac Duna ,vel Dzuina »»^ "viiBV. prope Rigam in Iiuonia,magno pretio comparantur falmooes; hi^; fumo querno ad gratifsimum faporem indurantur ,prout generaliter fieri fplet apud omnes aquas Septentrionales. In regionibus autem Oftrogo thorum ac Veftrogothorum,etiam plurimi capiuntur. Flumina enim illic in plerifque lods lo.vel^o.pedum altitudine reperiuntur,maxime penesVeftrogothos in prouincia VVermelandia dic^, qua; olim regio titulo decorabatur:vbi lacus dulcium aqnaru,centum millibus paflauminlongi:udine,&4o.inlatitndinepacer, pf lucu cui nomenVenereftrin quem 24.magnafluminadmS ycnsr tibus Noruegis illabuntur,vnum folum exitum verpilS.iamdi fas Meridiem habentia:quiTrolhetta,id 'eft,d2monn iftouejl. caputium appellatur:In fluminibus illis recentibus in maxima copia lalmones capiuntur :in^ue genere fuo maxima producunt oua,cicerculas, vel pifa in quantitate fuperantia,ac maculas nigras in cute refperfas habentia cum magno decore .Maximus denique horum pifeium,vbicunquecapiuntur,quaftus eft,& adhibito ingenio capiendi maiorin dies excrelcit. OtfifeatKtitVitdmmmarimnm. Cap.4. QVia in mariBothnico &Finnonico maxima vitu lotu matinoru ,fiue phocaru multitudo teperi- ^tur:idcirco natura eius,& demu venandi modum,quemvideram,paucis annefta.Vitulus marinus, •; rai &Helcus Latini dicitur ,dfimilitudine terreftris HeUm. fottitur nome, habet% corpus durum &carno- X}fum, pE PISCIBVS. cuaettavaCilignea perforata,culmis pilorum r^leta, &ad fundum vfque demerfa, pro ingrciTuris pilcibut ftruant.^ec fruftra:alligatis enim funibus excrahunturadfummum vfq; repleta-Is modus eft nouiterinuentus,& mire lucrofus.In hyeme latent in limo pro- ^ fundo,vbi ftagna non congelaturtqus fi totaliter gla eu confirida fuerint, fimul omnes refpiraculu ab aere non habentes,pariter fuffocatte moriutur.prout aliis vidi, &infra de glaciali pifcatura dicetur .Diu etiam, fcilicec fex diebus anguillie extra aquas, prafertim Bo rea fiante.in agris pifis confitis viacre folent.fed fabu- IdjVel cinere f^arfo,inde egredi non pofiunt. Mire delectantur fub frumentariis molendinis ,ob dulcedinem farinz minutatim defcendentis.Maxima anguillarum multitudo in Aquilonaribus terris repetitur, ta lale conditarum,quam fumo ficcatarum ,&hx cruda: comeduntur. {>t<ejliMPifcatme,& Astat^o. Caf.io. DVo precipue obferuare folent prouidi pifcatores, vt in aurora ante Iblis ortum, quado vifus pifcifi / maximefallitur, gregatim^ue cibaria qusrunt ,| cum magno fiientio pileari polsint.Eligunturad hoc j; perficiendumaridifungibctuliniligni,quosmaximos .i ea regio gignitrquipcTvadofas aquas proiiciuntur,vt Ji| vagantes aues fint fecuriores ,Auceps autem magno Vtl EPITOME LIBRI XX. i<r #ungo,Yti galea,caput conteftus ,ac mento tenn$ ftignum ingreflus,inndias eis vt ftruat,ad voluerunt natantium agmen progrediturths vifo fungo capiti autupis impofitOjperluafinn libi habentes, vnum efle ex I reliquis natantibus, appropinquantes manu ipfius autupis incercipiuntut;& ita iuccefsiue plures accedunt, firailiter interficiend«e. Ntoauceps eserta lenfim ma nu, volucrem incautam ceco raptu pedibus prehendit, &demerfam fiibtrahit in manticaad id pneparatam. Cxtevx volucres lita fponte fubnatafle comitem arbitrate, qusrendi vidlus caufa(vti lblent)nil folicite,om nes fuu iter profequuntur,vt fic in aucupis 6c ipfe ma nus cadant. Quod aut altera manuamplo cafle pileatur,no fruftra agit:quippe aqua pedib^eius turbata,pi fciu oculos alioquin debiles,debilifsimos facit,adeo^; incautos reddit, vt vltrb in retia tendant.PrstereS hamo poft tergu brachium^; longo fune dimillb, no im portune pifcatur. Vbique etenim tanta pifeium occurrit multitudo,vt quibufcunq; pifcatotiis inftrumetis, etiam lingulis membris applicatis, facillime capiatur, maximi in finibus maris,& fluminibus,quo magna fo cietate le recipiunt pifces, vt traquillius tempeftatibus liberati,ac fecuriores degant.Scd nullibi tuti ,vbi humano ingenio poterint deprehendL Adhuc de Ca^.ii. Est &alius modus pifcadi fonoris infidiis inueo tus, quum coftet, plurimos pifces fenfiim auditus haber*>vtfoni dulcedine rapiantur. Ketia tenduntur in longum aqute,vel in trafaerfum,& ante retia luper aquas inftrumetum inftararcus,ita vt fluitet fuper vndas.in fuperiori autemhuius arcus parte, nola feu cam panula fufpeditur. Ob cuius fonu pifces gregatini adneniunt,tinnitu nol* mirates:vnde apertis infidiis ca piuntur.Necpigeatynum referre caliim, que viditeitharoedum videlicet!naperto mari cithara acuto fono eanentem,plurimos allexifle de!phinos:qui poftquam Ifs fpatio vnius borf fonu in traqufllifsimo mari(vbi nec ^feftuca ventis mott£b3tur)aildierant,flatu cauda4; tur /,.barunt Pifces ai camfaitit fanum cafiunsur. Delphini mulcentut cithara sm tu. Deifhiia tepefiata fntlHdttnt, ymm MgM ^fanm. torhocha DE EISCIBVS. baninc aqu3s:cuiti4u«abi:Ci;nt,iigDu gratitudinis for ti inonftrantes.extemplo fcquuta: fune tcmpeftar;s ta horrenda,tatnfi; fau.T:,vt vix vita ex adeo magno pej ricnlo liberari potuerit. Qjiidam etiam pifcatorespiici I culos illis alligant viuoSjfiia^; per longum &latfi tra J hut,Yt maiores ob pradam &voracitatem graflaiites " reti circunueniant. Quidam etiam foflas faciunt, iuxta fluminis ripas,vt aqua ingrediatur, tabulif^; obftruut Vt pifces quietem capturi,ibi delitelcat.-qui deinde per infidiasrapiuntur;id4; frequetius autumno, quamaftate contingi,propter fauicres tempeftates. Quidam etiam ponunt oblongas cuneataf^; fapes, ex faxis lignif^j cougeftas in modum pyramidalem ad medium fluminis vfquerne tame vicinis publicus pifeium meatus,qui per medium flumen protenditur ,venaq; regia huius gentis appellatione nuncupatur, omnino occlu datur,atq; fic in orificio pyramidali,vbi naila deprefla ac extenfa manet,comptehendantur. Deglacialipifcaturit. Cap.ti. h: [ ICmodus oftenditur dinerfus, qualiter fub glacie capiuntur pifces ,Borbocha: difti ,feu Lak vulgari gentis idiomate appellati :quos pifcatotes fub tenui glacie vifos ,iiSu grauis mallei ftupefados,^ fubtus fiftcK togunt, atque fupinato motupcruerter«\^^ Tennem EPITOX4E tlBRI XX. ^t6S •ventrem,vt glacie perforata eos apprehendant lemiui uos.Et hic rnodus circa foiftitium hyemale frequetius Via venite folet. Eft &alius modus pifcandi fab glacie, carteris communior,per hamos: quibus piiciculi al ligati,maiores fui dulcedine inuitat ad rapinam,lupos prf{ercini,qui reliquis pifcibus perhibentur magis infatiabiies.Mittiturfubtilis funis 6o. vel loo.pafluum, iptet dtto foramina longe diredie^; diftantia ,per noaem integram,fub glacie cum hamis plurimis dependentibus permanfurusrquem quum pifcarores lequeri die vicifsim extrahunt, miram pifcium multitudinem confequuntur: hi^; pifces varij'funt,& vt plurimu val de pingues,proptet meliorem paftum, &tutiore quietem,quam obtinent in frigidis locis,pc«rertim in lacu bus degentes.Mafculi quidemftsminis funtpinguiore5,pr«ter halecem,vc in fine dicetur. Pefijc<uurdeqitejlnumfijc4t»ta)i, Cap.i^, Xyl Odus hic pifcandi fupra glaciem,in magnis lacu XVibu$,& dulcibus aquis, ac finibus falfi maris, fingulo quoque anno amefe Nouebri in finem Martij,& amplius-quoties opus fuerit,pro multitudine pifcium capiendoru obleruatur.Siue enim glacies lpifla,fiue ni ^uecooperta,fiue clara, fiue lubrica, aut prout.fidgore fit,apparuerit, aut quomodoeunque natura /eam DE PISCIBVS. «ani prodarerit,nunquam deeft ingenium, aut voluta» public* vtilitati in necefl^iis rebus fideliter inferuiedi. Ita fngus Sc xftu pariter *quo animo tolerant populi Sepcentrionales.Pro calcanda vero glacie, calcei» tabulatis vtrifque pedibus congmentibus.ferrete culpi des triangulares,tequaliter in glaciem lubricam culpidibus verfis alligantur quo fit ,vt ad omnem motum folidior figatur grelTus, quemadmodum in firmaterra.Si ferrum non adiit, nudis fotularibus fine cadendi formidinefirmiter gradiunturpilcatores.In calceis ve rb corij vndti,nequaquam ftabiliuntur pedes ,propter gelu,quod corium huiufmodi illicb induratum in gia cialem lubricitatem couertitmaxirae fi tara nix vnius nodtisjaut medite fuper glaeiem fit refperla :quia h^c improuifum reddit cafum in momento. Alta vero, fiue fpilla,veftigiis folidiore inceflum &curfum permittit.Volentes igitur pifcari fub glacie ,duo magna foramina,lacitudine 8.vel io.pedum,centum,& quinqtuginta,vel 20 p.palsibus ife inuicem direfta diftantia,aperiunt:inter qua 50.vel 4o.minoraforamina,la* titudine vnius pedis &femis,ab vtroque latere diftan tia 3o.pedum,intermedia conftituuntrtum per ea apti mo grandi foramine imroiflbs funes haftis longis fub glacie dirigunt ,dircftos^ue ad alterum magnum foramen,excremas horum funiu partes fefibribus equorum extrahendoscomraittunt:iniunguntque,vt eo ve locius equos ad trahendumincitent, qub retia ad exitum properare videntur,ne pifces captos le fentientes, maxime lupi,impetuofo ftrepitu retia frangant,&eua dant.Et fic extrahuntur pierunque pulcherrimo fpedfaculo, adeb grandi multitudine ,&diuerfo genere piGtes.vt non libra (cuius vfus ibi non eft) fed integris plauftrorum magnorum^ue vaforummenlurisdiuidantur. DtcmfigladaliprepijcU>m,f^c»rtimfiifi picatura htJluKiUttr, Cci^.14. ACcidit plerunq; ,vt in tanta multitudine piCcia/ viri iuuenes pecuniam no habetes ,a pi{catoribaS|| gratias EPITOME LIBRI XX. »6? gratiam &fauorem obtineant,quod celeritate glacialis curfus,polita met3!ongifsima,in lubrica glaciealiqnam pifcium quantitatem ftadio c6pleco,alIeqni liia fortuna valeant.Neceis negatur,quod honefte,vel laboribus meruerant ,vel alia liberalitate eildem fit vitro concedendum.Communiterxx. vel xxx.magnipifces (qui forte totidem florenos valerent Roma) proponuntur eifdem lucrandi. Quod autem tanto labore &induftria fub glacie fit pifcandum ,multiplex ratio vrget, tempus fcilicet propagationis pifaum, quorum plura genera in afperrirao frigore oua emittuttqui focierate plures pifces,non naturali amicitia fibi coniun flos ,fed tanquam fuorumouorum deuoratores habent. Vtilitas etiam, &necelsitas publica vrget, vt de abundantia pifcium populo prouideatur.-natura^; pifcium exigit:qui nili glacie perforata relpiraculata fu - fciperent, quotquot in flumine, vel ftagno yerfantur, fubito morerentur. Pifces longi miro modo impin-r Qmyenti guantur vento Septentrionali,quemadmodu lati aura quibuifi-' MeridionalLNeque vno folo lacu,led fere in omnibus Jahiu tempore hyemis ,fithiec vel fimilispifcatio glacialis, nadifcom' maxime in amplioribus ftagnis, vt funt Meler, Vener, xtiniioKi, &Vether, lacus recentest tempusque hi demonftrant, naturali fua proprietate ,quo tute in eis pifcatio fieri non pofsit.Vether autem pracipue fuam naturam hominibus, ne ob hoc graue aliquod periculum incurrant,fignificat :tempore enim refolutionis glacierum, vehementifsimo llrepitu incipit ebullire ,fundo commoueri, magnaque violentia rumpi in paruas cimas, vel fciilucas,qu^plerunque fiunt in glacie: &has in modico temporis dpatio valde latas faciens. Licet autem tunc glacies in denfitate etiamnum plus, qudm palmas fex vel feptem habeat :tamen cooperante fuperiore impetu venti, tota in plures particulas diuiditur,ita vt multipedeftres,vel equeftres fuperiplam exi ftentes,fepius fubmergantur, ii eius natura ignorent , aut negligant,celerrime fugiendo ad littus,feruare vitam,vel laltem audita,& vifa horribili glacierum colmlifione,maioriparticul« natanti adh*rere, qu«e vi velorumcelerius ia^tur adlittus. JYDemrn. DE PISCIBVS. Demirtibili eitemu gUuielisJlagfd yether. RVricola quidam plauftrum foeni ex aduerft parte huius lacus (Italicorum miliarium xvj. in latitudine,longitudine vero Lx. habentis) in aliud littu^ * tranfueAuruSgaudiuic crepitum heri^atque glaciem in rimas exiguas paulatim rumpi .Quocirca intelligens naturam eius cito vifcerum inferiorum vrgente impetu,illam ruptum iri, ac fuga opus efle, vt qudm celerrime fua; confuleretfaluti; relicfo plauftro foeni, equis citatis velocifsime felfinauit ad proximum littus. Quod quatuorarmati equites retro eum conftituti videntes ,hunc celerrime (quali furem ,aut latronem , propter eorum acceflum pre nimio terrore fugientem) velocifsimeque infequuntur, atque in littore apprehendunt: &caufa intellecta, quod ob crepitum glaciei mox refoluenda, fecundum experientiam eius, ac nullum maleficium, aufugidet, valdelxtatifunt, fe prster fuam intentionem, atque etiam induftriam ,i fufiocatione liberatos fuille. Vnde &rufticus ille eifdem in littore demonftrauit, plauflrum Tuum non in glacie, fed apertifsima aqua natare;quod &illis periclitantibus (nifi quam citilsime aufugiflent) eueniP- fet. Per hunc lacum qualitercunque congelatum, ab Oftrogothis ad Veftrogothos ,&econtrd, folet fieri iter :fed nunquam fornatum equeltribus turmis ,qui terris illis hoftiliaarma meditantur inferre. Neque Hdalen etiam in vicino nemore amplifsimo, Holueden vuljylHi, gariter difto, felicia aufpicia fenlerunt ,videlicet cbm Danica temeritas ibidem fsepius tentauerit vires fuas demonftrare :qua: prima fepulchra eodem in loco inuenit, ne ad vlteriora tormenta procedere opus haberet. Demumhic gregario Danorum militi, Oftrogothorura exercitus prima ftipendia ferro numerare confueuit. EPITOME LIBRI XX. 170 Df PifdbtK »fgri fluminis ai ^nem tio^ uam in Finlania. Cafl.%6. Arx eft in extremis terris Piniadis ruppo!aris,regrso Suetia: fubiedta ,Noua arx dicia ,ed quod miris ingenijsextrudla.artejnatarad; munita fit: nam in rotundo monte collocata eft, vnicum habens introitum, &exitum verfus Occidetalem partemftd^j per ratem gradibus catenis ferreis alligatam,quae forti labore fingulis diebus trochlearu beneficio ,ob aquarum impetum, pernoiftem dcuftodibus Regis Suetis deputatis,vel feudum ibi tenentibus, ad vnam partem fluminis attrahitur.Hoccaftrumprsterlabitur vaftiffimus fiuuius.infcrutabilis profunditatis,ex albo lacu ortus, fuccefsiue^; defcendens :dfundo, nigri coloris efficitur, prsfertim in circuitu huius arcis, vbi omnes piftes nigros habet,&generat,non tamen ingrato fapore exiftimatos.vt funt falroones, truts,percs, lupi, &csteri de genere mollium pifcium. Producit etiam trebium pifcem sftate nigrum, ac hyeme candidum , qui (^vt Alberto libr.xxiiij. placet) in Oceano efficitur macer,& cum pedalis fit,pinguedinem habet quinque digitorum :qus fale condita, aurum ex aquis, quamuis in profundifsimas deciderit, extrahit, &de fundo facit fluftuare.Tand everb nigrum lacum efficit,tranj^flensper Viburgum, quemadmodum Nilus nigrum ;i^umea facit,vbi fe exonerat. fYtDepw, nigra,&in ijs pifcts ni^ri. Trehius piflis eiger hyemesaiiiat DE PISCrBVS. Depoteniojo CithariBdo huiusjiumimt.Cap.27#' QVod autem fuperi^s cerniturimago inftar citharoedi modulantis in medijs vndis ,portentum fignat,videliccr,qubd arcis priefedhis, vel capitaneus in fata fubito ruet, aut ^fublimibus muris netUgens, &fomnol€ntus cuftos (caftrenfi lege) moriundus praecipitabitur. Interet aqua hxc afpedtris, ac monftris omni tempore apparetibus, haud cft immunis. Audiuntur &cantus tibiarum, &tinnitus cymbalorum per oram maritimam. Depifeibus ditierforumgenerAm, Cap»i%. VAriae figura? pifeium pr^fentiimagine defignata;, miram ac diuerlam eorum multitudinem circumquaq; per Aquilonaria lirtora inueniri often dunt,quorum vfus, nomina, naturar, &proprietates, nec apud PhilofophoSjnec alias nationes reperiuntur: vt pifciculi forraa,paImam longitudine non excedens, leporinam faciem ac fpicula in dorfo habens, qui quofiibet etiam magnos pifees roloafpeciu terret, &m fugam conuertit. Deinde pifees aculeati dorfi ,inftar ferr«,quj afperis illis aculeis, ac pinnis acutis, antrorfum (cium nocere intendunt) admotis ,omnes offen- / dunc: &hi duo tanquam aquarum depifeium latro- { neSjVbi capiuntur,vti inutiles ob (pinas &aculeos, carnem inlipidam abijeiuntur. Sunt &pifees cornu w; capite gerentes antrorfum, ficuti rofirat^c, vel ^burt^,j^ EPITOME LIBRI XX. 171 nic3»iaues, in ventre ora habentes ,macilenti &infipidijOb corporis macritudinem, quamincurrunt alios pilees perfequendo.Pilces prarterei arcuata hgura, capitis bubalini,ac Tolea; ferree iimilitudinem habentes: in vfu elcarum plurimum frequeees, citm in grege eleflorum pifeium adcibum capiuntur.Qui vero ele£Uores ex vfitatis aliorum vocabulis reperiuntur, hilunt. Araneus pifcisjlpicula in brachijs habens ,quibus ap- ^aneits. propinquantes percutit :etiam in dotfo fpinas altas , fimiliternociuas. Aniger, bonarum, &albarumcarnium,rotudus &longus eft,dulcis^uelaporis. Prafrai Aniger. pifces pingues ac Iati,& longi vnius vel duoru pedum. Prufiiri. Borbochs pilees fluuiatiles ,&in lacubus degentes ,Borbxhet breuiores anguillis, fed magnis ventribus ;profunda lake Gopetentes,pr«tcrquam in hyeme,quando fub glacie (vt thice MSi, fuprd diilbum eft) malleo ftupefadicapiutur. Carnem habent dulcem, pellem vifcolam, nonfpiUam, hepar magnum, rotundum &dulcifsimura. Euoluto duodecimo anno maximus euadit,mutat4i nomen,ac So- Sohres, laris vocatur. , Deffcibmfdfis,fontis &fitmigiuis. Cap.z^. TRa(£iabimus iam de multiplici genere falforum, ficcatotum.ac fumo induratoru pifeium, ea prsfertim ratione, qu6d talibus cibis nutriutur durifsima illa corpora Septentrionalium populorum :in primis ficcispifcibuSjVt lupis,mugilibus,prafrois,borbochis, &quos Gothice Sijck appellant :qui omnes vt ftrues lignorum,tum menfura canarum, feu cubitorum,tum ponderum maiorum,vt centenariorum, miilenatioru, ac eorum qua vulgari Gothico Schippunt appellitur, libramento communius venundantur. Aptandi atque hi pifces efui humano ,biduo forti lixiuio, ac vno die Hientur pura aqua, vt ad gratam mollitiem redeant.refoluunturrdeinde cofti, ac falfo butyro relperli, meufis etiam ^ principum, vt nutrimentum deliderabile &voluptuo* fum,iraponuntur. Poftea diuerfi generis recetes pilees ^cumficcis alternato ordine,& feftiuitate, oblbnijs in- ^iterpofitis edutur, ptafertim in eoru fympofijs &a:di- *Y3bus. texfifcttvrum. 0E PISCIBVS MONSTRO. nes, toto corpore ab{bluta fimilitudine, qai a{ce.'^;fere nauigia nodwistemporibus videntur.-itatim^ue aegrauari quas iniederuit partes compertu eft, &Sdiu< tius permanent,etiam ipCx naues merguntur.Imb per iidelem Noruagicorum pifcatorum aflertionem addo, niii cales capti Uicb dimifsi fuerint ,adeb fxua tempeftasexurgit cum horrido planftueius generis hominum,ac nonnullorum aliorum monftrorum,vt cslum ruere videatur: pilcatores^ue vits fus vix etiam fummolabore fuccurrere, multo minus pifcibus infidiari poterunt. in tali cafu pifcaria lege cautum eft, &obferuatur, vt monftrofi pilees taliter attrafti , fecundum figura; varietatem ilicb abfcifsis hamatis funibus dimittantur. DepifeaturapericyJofa ia Noruegiaao Oceani. Caf. i. PEriculofa pifcatnra inNoruegiano Oceano, ob multiplices rationes dicitur, quiain aperto mari longifsimo traftu dlittore committitur. Diris tepeftatibus ortis, celerrime pifeatores fiudiibus obruuturitum fluitante mole maxima glacierum difpergun. tur :balenarum monftrorumqae pugn.-E in diuerfe diuidunturtdeniq; horribili quorunda pilcium feu monftrorum egurgite extractorum forma ,&attaftu, in manibus eneruantur,ac nifi cos ilicb dimilerint, mota tempeftate fuftbcanrar .Si igitur quidam pifcatorum temerarij EPITOME LIBRI XXI. 175 ^l^rarij certamine commiEb cumbelua ,eam intra ,nauim (cucullati hominis formam habentis) induie- ;rint.mox vlulatu &ftrepitu focialium beftiaru obmti,nec hamos ad capturam pifcium proijcere.nec remis laborare, vix^; vela pro fuga arripienda, nifi monftru dimiierint, expandere queant. Hsc monftra etfi aequi atque pifces ele&i (falpe communiter didli) in retibus apparuerint,tanquam inutiles eijciuntur, fed elefti in naui referuantnr, magnoque venduntur lucro,tum in loco vbi capiuntur, tum in vicinis Regnis ,ac vltimis Germanieoris. Plura millia pifcatorum in pagis extremae regionis >roruegiiE habitant, Andanes,Trondanes,Ouuanes,Gamblauick, Nyauick didis, &alijs circumiacentibus terrisapud VVardahus,ideft,caftrura,iiue domum prffidij totius regnkMenfe Feb.& Martio, im6 &lanuario, robuftis nauibus horum locorum incolae pifcandi gratia alittore in altu vadunt, quantum fcilicet intra biduum nauigando conHcere poflunt ,rebus necelTarijs ad viftum xx. vel xxx. dierum Ipatio fecum comportatis. Locus autem, vbi frequentius hanc pifcaturam exercere folenr,’interNoruegiam &lilandiam fitus eft.Neq}faipilcacores,dum tempeftates faBuiunt,in anchoris manent,fed fluxu refluxu4ue maris fluitando pifcantur, donec nauesfint vndiqj plenae. Sola autem eis lalus in repetendo lictore indicio gnomonis nautici confiftit :quia perhunc ortis ventis qu6 iterfuum dirigant,agnofcunt.Eft4ne notatum, quotiefcunq; extrahuntur sl mari monftrofi pifces leonina vel humana facie, &flmilibus, quod femper difcordi3m,& bella in terris portendant. DepmaihpifciOonim,& qualitate Cap.i. Necleue periculum illis ipfis pifcatoribus imminet,quando hamis attrahut maxime fortitudinis molis,ac xij.pedum longitudinis pifces,vt funt rhobi, fquatinae,dereliqui pilees alati; qui cu apparuerint ab aquis extrahendi, larpepifcatores in mari retrahunt, nili fe funibus flrmati in naui antedprxmuniant, aut mutua ope hoc in labore fibi inuicem fubueniat. Qui verh felici vento tantis maris periculis fuperatis ,nauibus Pifiesp»- temifiM- Uportedik ShmU. Sqaataa. t«fgm m foriutlor- $iegi£ celebre. .^[Hlas fifcU ktei^hef. Xdff'. Cdpitaptfdiijtgne- rumyict. VtAnel Tijdim aomint. DE PISCIBVS MONSTRO. tiibns pitcofis ad littora propria appellunt, pi{c£&»'> tr3fl:ospurgatosque, integros vel in partes dimjjJ', falito liquore conipergunt, Ible ,flatibus atperrimis . frigore, atque aeris rigore ad flccandum ejtponunt; tum ia excellas quali lignorum Arues componunt; quas in naues vicifiim collocant, atque ad celeberrif-' mum totius Noruegite emporium, Bergen nuncupatum, pro rerum commutatione aut pretio diArahendas exportant. Et hinc verius hoc genus pifcium Bergerfifck vulgari gentis idioroate vocatur, &no Aockfifck afuAe vel baculo, vt mollior ad coquendam fiat pluries fuAigatus. Non tamen vno eodem^ue genere hic Bergenfis pifcis, fed quantitate, vel bonitate a;Aimatur. Nam aliud eA genus longioris quantitatis, afellus diftus :cuius ventres in bicubitales ligulas in- Aarfunium abfciiros,&aere deficcatos, quali longi delicatiores cibos Aquilonares eligere, &vendere folent, Roedfcher didios .Similiter &extremas caudas eorum pifcium in magnis vafis ad qusAum, fiue delicatam efcamreferuant, quas Spore Germani vocant. Pr^terea ex ventre rhomborum etiam fiunt ligula; cubitales, vel bicubitales, fed latiores alijs,valde pingues, quas incol* RalFvocanc: eisque pro pane & obfonio vtuntur. Fortibus enim hominibus iAe cibus conuenit, non delicatis :fere eius laporis eA, vtfemen pifcium induratum, Italice Bottargi diSum: fed illi longe pinguiores. Capitibus horum piAium loco lignorum pro cibis coquendis vtuntur incole Noruegiz. Capitur etiam in littoribus Noruegij, pr£cipuein fcopulis Afloenfibus, quidam pifcis in maxima multitudine Makreel diftus ,fale fufficienterconditus ,optimus, &fine fale pefsimus. DepifdbiKl/landie. Cep.'^. Est &alia pifcium diAinAio &qualitas ,qui in Iflandicis aquis infinita multitudine ab incolis illius loci capiuntur,molliori fcilicec carne, &16 gitudine ab % 1 <3ine ab iftisjOuos fupraintroduximuSjdiffirStes.Prseterea afelli, rhombi, vituli marini ,merlufia, Gothicfe Torfck appellata:inter quos balenat.priftes,atque alia monftra marina apparent:quorum indomabili immanitate mirte aquarum turbationes excitantur .Pifces verci ele&iores ibi capti ,ab Italis &Hyfpanis Marlucz, ia Romam vfq; etiam per Hifpanos aut Lufitanos delati,appeilantur. Tempus captur* eorum eft in Febtuario,Martio,& Aprili.-pifces^; capti frigidis ven tis exficcantur ,ac demum in apertis campis, quafi lignorum combuftibiiiii ftrues compofitijper menfuras longorum cubicorum, iiue cannas Italica menfura,ad plura millia mercatoribus Germanicis diuenduntur, aut pro frumento ceruifia ,panno &fimilibus ,in rerum commutatione diftrahuntur.Si verb pondere vededi fune, idipfit centenario ac millenario numero,& aiftimationc diftinifto fieri folec .Huiufmodi pondus vernaculacorum lingua VVaagh dicitur, velutiapud , Gothos, Sueeos, &Germanos Schippunt communiter appellatum (ccc. maioribus libris conftans )in **<****”* ponderando obferuatur .Gentis huius quafi melior f****^* &maior prouentus eft in pifeibus, propter quos fiunt maximie nauales pugnte inter diuerfarum nationum mercatores :quia ad hanc infulam nauigaturi mercarores quaftus caufa,non aliter Ce inftruunc, quam fi aliquod aeros pexiium fubeundum foret. •Praitereil DE PISCIBVS MONSTp.0. PrsrtereJ quum humanus hoiiis fufficere haud * tutjOccqrrunt vaftifsime belua inftar motium gna multitudine,nauigantibus, nifi prolpeierint, priculum illatura. Sed his inter alia remedia per clat gorem acute fonatis tuba fuccurritur ;cuius tinnitum eadem belue audiendo fufferre minus valetes,ad gur- ^ gitem ac maris abyifum vicifsim aufugiunt, prout infti de phyletere oftendetur. De mira abutidamia butyri ijkndie, Ca}. 4. Ug- TNeadem pratere^ infula Iflandie tanta butyri lalfi, neteadcolob pecudum multitudinem, &pafcuorum vfaertaienUx bittem repetitur copia,vt non fufficietibus vaiis aut tontynim^o. nis,ciftas vel capfas ex odorifero ligno confe<ftas xxxfeittm Um vel xl. pedum longitudine iiij. verb vel v. altitudine, ptttdine, quotannis pliuibus in locis repleant, atque in domefticum vium ,imb &mercatorum commutationem Ke^itpel conleruent .Pifcibus enim toftis ,huiufmodi butyro tMtttia, inunftis, loco panis frequentius vtunturtvndeetiam Ichthyophagi appellati. Capfa autem huius abundantis butyri, reperiuntutin Abbatia Helgafiel gentis idiomate appellata ;qua in butyro &pifcibus fictis, quafi melioribus thefauris, eft fundata ,quemadmodum &dua Ecclefia Cathedrales Scalholdenfis &Hollfnfis ,vnd cum nobilium manfionibus plurimis, habentibus fimilem prouentum. Pro potu gens illavtitur exotica ceruifia, eciuitatibus Germania maritimis nauigio adducla .Pratered liint apud eas gentes fontes cerealis liquoris dulcedinem habentes, qui omni earum necefsitati in bibendo ,certa etiam cum delectatione ac fano fapore fubueniunt. Hiantem Illandenfes fani, iucundi, &liberales funt:diu fine medicina, etiam fupra centum annos viuunt.facicili caufa ptouocantur ad arma ac bella, qua facit crudelia gerunttdeniqj tam ad pedefirem, quam equeftrem expeditionem in omnem euentum cundtadiipofita habent. Demk* te&i« nut rinefugan turfm ttit.