Alberti Pii Carporum... Tres & viginti libri in locos lucubrationum variarum D. Erasmi Roterodami quos censet ab eo recognoscendos & retractandos

4 PIICARporum Comicis illuftnffimi.K viri Ion ge (do<fb’fiimi,prtter prsfetionem 8C operis con-' clufionem,tres SC vigmtn libri in locos lucubra tionum variarum D.Erafmi R.ocerodam i. quo^ cenfcc ab co recognofcendos S£ recraclancios* i lodocus Badius AfccnCuSjPio 3i vere Chriftiano IcifVori. S. L L V S T R. ISSIMVS Carporum Comes, Albere tus 8C re 3C nomme Pius , heroidf^ virtutibus SC literis op cimis prxter ceteros mortalcis praiditus 6C ornatus, ob eafcp fummalaudedigniflimus, tametfi graui eoc^fe re perpetuo morbo, grandiq^ «tace confe(fhis,non cefla*' uic tamen in fupremam vfcf diem dC pietati SC catholic? confulerc fideiihofi^ luculcnciiTimos libros ob duas pr^ cipue caufas cotifcripfit:alcera,vt liquido probaret, quod in par^netica ad D.Erafmum fcripferat epiftola, plurima efle ab illo emi{ra,qu« 5C ecclcfiaftic« dignitati SC catholic« derogarent fideis altcram,vtrurfus benignemonendoSC modeftedocendoillum ad locos, in toc lucubrationibus ipfius fufpeiflos ac malefonanteis recradtados induccrtt.Quos quidem libros cum fine ad pietate colendam 6Ch«refim Lutheranadeuitadam accommodatiffimi.quaca maxima potui, K fide 8C accuratione coirapreflj:ftre^ nuam admodum operam in eis ex archetypo cranferibendis 8C recognefeen-' dis, mihi nauante ornatilTirao cum licens cultis, tum moribus iuuene, Fracifeo Rorido natione Sabino 2C Comitis ipfius,du inter mortaleis agebat,per multos annos contubernali 5C amanuenfi: anipulance(^ nobis, dC quafi manum e fubli> mi porrigente, Chriftianiffimo Francorum Rege Francifeo primosqui ob labo-' res 8C impendia per nos in eis imprimendis fatfla , hanc nobis gratiam, hoc^ conceifit priuilcgium. TENOR Primlegii a ChriftianiiTimo Francorum Rege Francifeo pti mo,Iodoco Badio Afcenfio,horum impreflbrijclemencer conedTi. ChriftianilTimus Francoru Rex,Fracifcus primus de fingulari gratia cocef fit lodoco Badio Afcenfio,qui fuis impenfis Si accuracione.hoc opus felicis cordationis dni Alberti Pii clariffimi 8C longe dcxlliiTimi Principis, imprimert' dum curauic,priuilcgmm in quacuor annos proximos, caues fpeciali prohibitio^ ne, nequis pr«ter ipfum Badium aut eius rem agentem audeat didtum opus, du rance quacuor annorum fpatio in inclyto Francorum regho,8C tota dicione ruf fus imprimere aut imprimendum locare , aliubive forte imprefium vendere, aut v«nundare,rub pcena confifcationis omnium fibrorum contra hanc prolii^ birionem imprelTorum Si fub emenda arbitraria, ad fifcum regium applicanda» Datum cft hoc priuilcgium ab ipfa maieflate regia. Anno Domini Mille/ fimoquingentefimo crigefimo.ad Idus Marrias ance Refurretltione dominicam, fub diplomate regio, fic fignato. lehanBrecon IN HOC OPERE CONTENTA i TABELLA . DDrorucn&argunKnrorumintioc opeiecoo tentormn,qaaferiefunt imprella. E Pilh^ expoftulacoria D.Eralhu Rote> rodami ad AK).PM Carpoiu Comia. Albori Pii ad epiftolam Eialhu rdponlio,Pa« r?neticaqu? fft liba’,fi3.ii Eralhiiad^(flamAlb.epiftoIam tdfponlio St in eam Albetti not?Jib.ii,fojrIvii. Albem Pii in opus pF^no.&Ja;vi. In moiia ErafinilentcnTiarum difoilHo & aminatioJibaii.&dxxiii« De iemnio Sc dboru ddedu.Iib.tui.& Izxxiiii, I3e monachis &religione.lib.v.foj:aii. De cerimoniis ecdefiatlicis lib.vidb.ciii. Argumenta Eiafoii contra didas cerimonias 6f eorum folurio.fo.cvii. De templorum ornatu Iib.vii.fo.cxx De imaginum fandorum veneratione lib. vil &).cxxxiii De&ndorum Areliquiatum eorumdemcul* tu,de^ Maris iacrolandxviiginis pr^coa niis,&r (andorum anonizacione,(eu ad ca« talogu bearo:^ adfcriptione^ib.iz.fo.cxlvii. Denouiriis theologis & fcholafticatheolo* gia ab Alberto d^nfo^ibac.fo.c]xa:ii Vk factarum fctipcurarum authotitate St du &nlione,lib4i.fo.dxavii DemYikriomnicatis & peruerib dogmate Arriano &:Jibjriiib.dxxa;i Deepifcoporum &minorulacerdotliauth(V ricace,eoru^ fondionibus, ltbjiii.fo.Uxxvi De diui Perri primatu pontiffdi^ maximi potcftate 6i:cJijcJiii.fo.ci:diii De conftiturionibus ecdeiiaftids ac legibus ab homine Iaris^ibj:v.fo.ccvi De voco continentis $c cstcrfs votis Do> dis non infringcndisjib,xvi.fo.ccx ^^le virginitate & caJibatu^ib.xvii.fo.ccxvii ” Dcmarrimonio,q)fitvnum c feptem Iaera * nientis,& quomodo iir indiffolubile viuea* ce vtro^ coni ugc^ibj:viii.ccxiii ii De con&iTione facerdqri in aurem fodenda & eiusiniIirurione4iba:ix.fb.cc»vii De Ede St operibus bonis^ib.xx.fo.ccxxx Debello Se eiuslegibusvtlidtuiicvei Chru ftianis, lib.xxi .fo.ccvxxix Deiureiuiando Steiuspermiinone dummotf do decmterfiar4ib.zx]i.fbliocciiiiii Demedado 8cd^|>hibicioe^baxui.ccxIviu Operis condufio&fuTceptaratio^D* ^ FINIS. Sententiarum illuUrium St fotfiis nfs in opere foquenti^inlignis tabella per ierie licetaium fedulo colleda. H Brahs opera A foUiatcirnm landiEca rionein non rede feribit Eralmusul# laab Apoftolo^hanc a domino vilw pendi, ccxxzii.G Abtahs opera nufq reprehendit ApoEduSjVt itetum/ed apertius probar.ccxzziu.N Abfolute St iimplicitet male pradicacur de all quo,quod illi non omni Sefompa conuenir. Bene^ dicicur,Bonum ell homini feruire deo:&bonueilmihilezoris dci-.nonaut bonum eft homini efle album, &;c.cczz.k Abufusteftrendi inter fanCtos,qui iandinon erant, vnde Iit ortus.dxxii.k Agnesfeu Agnecis virginis St martYrismira^ cu]a,diiii.poE k Aldum Manutium,quia giSmaricam edidit^ ingrato animo taxat Er^us^iiiiD Ambitio non fempercum peccato Et,necfut£ in Maria virgine, dxviii.E & P Anathemata £ epifeopis lata & ezcommuni canones ridet ErafJxxxii.Z Annatas,quas vocant, exigi, A ^uamina mul ta eccl^z Chiifti Seri a fummo pontiEce improbe queritur Erafmus,cumfe les Ion gefecus habeat,ccv.Ec ApocalypEs eft Ioan.Euat^eIi(Iz,cIxxviii£ F Apdogi licet rem vere geftam non contineSr, non tamen qucngdedpiut,cdi.poft VSeX Apoftata&Emiks Lutheco adfi^rentes non purgantur, per hoc ^ dicunr fefe putaEe in prindpioLuthetumrede {apeie,xxviii.C Apoftolos & euangeliEas nihil protuliEc auc feripEfle memoria la^os,dxxix J ApoEolum Paulum nihil in feripturis roriiiTej nuUa^ vafiitie vfum, nec contra ^ fentirce quicq elocutum, clxxix.k Nec vfum vafritie in Athenienfescum dice ret fevidifie aram ignoto deo infcriptanu folio.cIzzxX Apoftoli non fomper eatidem vita formam in amidu Sc vidu tenuerunt iCxdiii.Q, Apoftoli omnes poli fufeeptum apoflejatum a'revxoria&coniugaii,ficoniugem hsbue runt.aldlinuerunt:pauci^ di^ vocabantur coniugem habd>anr,ccxxii.O Se P ArbitriumlibcfumEuItcaufon homini hu thei,adi hominem ab homine fepatet, folio xlvX Argumenris contra vaierationem imaginum «foEra£foi^/efpd^ Pius,£rrvw. I icL INDEC Argutnenta Brallni quibas Deum Sc no Citv etos in uocandos contendit diluuntur a Pio fo.dvii.O Argumcnca prohanna mendacium officio» fum licere,^ ibluciones eorumdem .ccxliz. Q.-R Ariftotelis in tradenda philofophia format e);cel]entia .cksiiii.O Arma etiam inuafura vt gladios/da bc»nbar das &;c.epifcopis habere licet b^ eis vren» tibus,ccdiiii£t Afiianatn hxtellm &Ifo definit Eralinus fa» dionem 8c fdiifma potius dicendam q hs» relim, felfoque dicit eius defenforum nu » metum catholicorum numero fuifle pa» rem S: eloquentia ac doctrina fupeiioreni. fo.cI.xxai.P Anium liberalium profeRbres nomine log^ dedalorum ridet in Moria Erafinasdxariii >C Auguftini ecia de monachis verba.a:ciii.B.G Auguftini interpretationem illorum verborfi. Et fupa hsxiQ petram &;c.dec!atat,cci.H AuguRinof^fo impit^ii Eraimus q> duas habuerit concubinas: impudenter etiam qi habuerat adhuc Ethnicus vnamiquiaChri fiianus£tctus Se epifeopus calle vuut. fo» hoxcxximJZ Aulicos ridet £tafhius,lxxx.S B Abil^ fandi pcA mortem miracula pei Chtyfbllonnim tecennta.cUiii.pollL u vt vere ita igenue purgat Pius^lvii. E Beacitudo aeterna nulli debetur ea: condigno ob opera bona:fed ex liberalitate dei ob pr^ mia opib^ bonis ab eo pmifTajCcxxtvi. A.B Bdla ChriilianisinterdicentiaEralmica ver ba,cca:txix.O. Eiufdem vedaa de eadem fententia inter fe dircrepantia.cali’£t eo» tura improbatio ibidem. Bellum etiam in lege naturxpermifTum quan do^eft neceffatizun^ita bdriJ.ccxl. P. Q Bellum iuRdlegeeuangelica non eH vetitum fedpetmilTum vt probatur, ccxli.Q.&R BeUumaChriRianisiuflefurcipi in Tureas contra Eraihium probat, ccdii,T.V Benedicius abbas iandilTimus non tenuit pof feiEonesmonalleriisfuisapus horoin&us collatis.c>:ciii.O Bonum efl mulierem non tangere, quod dicit Apoftol'^ no reCle exponit Erafinus.ccj:ix<I C Aeliha tum pdlponit Erafmus matrimo nio,ccxvi.A.Genfet$abrogandum Si matrimonium Cteer^dbus admittendum ^eexix, H epibatas c^fcruandilexiisquiui nmbnbns funtordinibuscondicutinoDcfl abiogan» da, nec male conilituca licxt vtrun$ meat Erafhius.caaai.S Se eextiii. V Campanas, quo^ taxat Eiafmns.a;xziiiX Cancelli ftoeiquihus claulltalesfene(lt;iiia« niuncur non liint culpandi, zcviiiX Canonicas leges Se coi^irutioncsquas huma nas vocat Sc concremandas cenut,uuque da mnat Lutherus.xxdiii.T Canonizationem feu inter diuos l^Ctorotn relationem tite afummoponnSce nuiKfie ri comprobatjdxxi Ji.Et quate fit inftituca docet Sidera Cantum petfradfi quem difcantd vocant, no magnopere ui teplis probat Pius, zxxvii. Z Cantica ecdeliaftica Se pfalmodias defendit Pius,cdi4^ Canticanouitellamcnri a fandis edita & ab eccleiia recepta, cxiii.S Cantandi diuina mos q St vtHis Se conuno» dusoftendit Pius, cxvi.T,Ee quantis tefti» nioniisScprot»tus,cxvii.inpiinc, CarenSs bene vocat lucrum fecukre lucroai turpe vtoftendi£,cxcmi,T C^iuefuspoti^ pmiffusa dnoautcocelTus quibufdam dicendus q coroptobatus,a;ci.P Carnium cfus non fecit Imiorem vn3,xcii di Carnium ab Ethnicis deteRano,xdiJl SeS Callitace vt apoRoli feruent exegit dominus, omef^ ex illo cailirate reruauerut.ccxvii. B CafuSe fortuito Seri multa quic nung fue» rant ab agente propoSra,lxvi A Cauls fecundari^ nihil poSiint fine ptima:ac prima fine fecudis qu^ vult omia.d. poli E esorem feneae Eraimus &; tamen pt^ae Se improbat quaxun^ VuIt,liM &rimoni? no funtidudcplege Mo^ Vt dc9 fuo pplbiponatfaut ipm decipiat, eviid fine. Cerimonias ecdefiallicas vt cantus/es diu)^ nas&l^esacritusrece{x:osinique&teme» ^ taiie daninatLuthaus,xxxiii.5 Cerononiarum ab eccleiia receptarum afier» tio Sc commeodatio.ciii.Ijb.vi.per tor.Ea» rumdem ab Eralmo vilipenSo ibidem A Ceremoniarum plena funt fere omnia veteris ac noui tefiamenti Ictipta, ciiii.C. in fopul» turadomini,in refurredibneJn afcenfioiK &c illif j of«Jsfuic ibidem D E H Ceremonia Douitefiamentivt lactamentoril petpetux runt.cvi.l Cerimonias Mofeicas rm exterminat Ap^ (loIas.cvii.ad fi^ vbi effet k IKDEX Carimomis aoton Chriltiaius dettaxic idetn Apofkdus mhiLcviii.L &s autem non ((xmendas docCT,dz.M Chancas vbi lic nulla opusdTe Iege,vc EraT» a(rerir,felfum eft,cx^ai.G Chdftumftultosfemper probaffe & religio* nuffl indimrores ftultos ^ifle & limilia pei denfum diatErafnmsJza:zifi,D Chnltianorum tidicitarem dicit nihil aliud efie g qaoddam nulririz genus^zxiiii.C Chnilianorum nullo voto aiitif^rum vita longe ditferc a monachorum vita,c.Q Chrillus licet voluit religionem lacilllmc pa^ tere,i«miram tamen perfeaoru edocuir,ci.R Chriiti onus Icue &c. vide onus, cciz. ChriHus libi honorem imperadi permifir^nec is tantum myfticus erat fi«.cxtii.D Chrillus quare in feripturis non extollatur dogiisipfi dd3itis.cliv.X Chrifloquarelluiri impenfe{:4acuerunr,metf minitcumChtilli irriiione, quali &jpfellul tusfueiit,ijxi:iii.B Chrillus no ell palTus difc/pulos fuosad ton pus errarc,putantes ipm Chrillu nefeire qn dtesiudidi fatura ed.qdtnafreruitEr.iSo.M Chrillu no reite dicit EraCarcanoquoda coli iio^teu queda repfenrare vanetare vit^ at^ do<ftrine>cum eo nihil ficfimplicias.ctcvC Chriili quia iinconin!3,nulla ell Tueds hc^i buseius iulla pofleflio^ccxUii JC Ciborum deieiSum rite{ieri,laxiiii.A C65redifonn3 ab Erafmotradita notat, v.H CcnfcflicDi auriculari &occuIt^(acerdoii^ Cia detrahit Erafinus,ccxxvii,G Conifficnem auricularem non ftufle rempo« te b.Hieronymi male dicit Eralhjus,ibid. H ConfclTores qui nunc dicuntur quodammon do etiam martyres func,clxxii.I Confeflbres fandi crediti, qui tamen fondi no ^^^erunr interlandosquando^ relati funt a » M ^^^micorum & parentum arobitu.ckxii.k Conlecrationis Euchanlliae verba perperam cipon tOecol3mpadius,cUj:xiiii.V Conilitutioneseccleliallicasquibus verbis vi lipendat Erafmus.ccvi.A Conilirurionum & l^um ecclcfiallicarum multz fune i(xdes.ccvii.B^t ideo indecen ter pari cenfuia omneis taxat Erafmus ibi* dem. Vbi ollenditut vtile effe religioni ChriiliamehumanisconUirutionibus expli^* cariiquod & Apofloli fecerunt pr-rter diui* na mandata multa prxcipientes ibidem Confticuuooes de votis^deemus, rdbtutiiMU* bus.remifftonihus fe l!miles,funt ecdefii^ nec inariles,Dec ad eas flabilildas fune mo« nachi & Iclrolallid theologi aedri, ccix. F 5i vero ad qu^um plus &dunt q ad Chrid Ili glcviam.id ex profectorum ecdelis abu« fu accidit, nec id probat ipfe Pios ibidem. Piaculum aurem ell &f:anda]ofiim conlli- t utiones ecclefiallias tr3nrgrcdi,ibidem G CoHirucionibus Sc legibus paucioribus opus fuit ecclellx primiriuce,ccvii.C ConflitutionibusecdeGailids noncontami* nantur Chtifliaoa,ccviii.D Conllirutionum primitiua ecclefia quadam funt nuncantiquata,ccviii.D. Non tamen conllitutiones noua cum antiquis pugnat. fo.ccviii£Nccconllatura elTer tam integra Chrilliana rdigio,(ine nouis ecclella con<« ftiturionibus,ccix.F Conlliturionibus humanis totam ChnUia:* notum vitam onerari nemo picbet , liceC id Eralmus ffen innuat, ccx.N Cenfuetudines probatas & ritus ac cetfmo ^ nias eccIeSa ridet EraCnus,lxxxii.y Confuerudines ab epifeopis induCla fea pcM pulo recita illisaquibus recepto funt vim legis obtinent,non apud non recipientes occ recipere obnoxios,ccxX Continentia perpetua dilFiculratem non re* Cie legi de collatu obiicii Erafm^, ccxxii.S Continentia perpetuo confetuanda difficul« ratem profitetur Pius,ccxxiii,T Continenriafacerdoralisleznon ellabrogan dalicetineammultipeccent,ccxxiii.V X Continenter ramennon pauci viuunt profer tim monachi licet incotineies id negd ib.Y CorpusdominielTeincallrispapanonell < fesnec illic Cbnfecrari,ccxliiii.Z Cultu incerno non ftiic conretus dominus, (dl etiam externum ex^ic,cxxx.5£riam cu qui ell in templorum ornatu ibidem T D Areeelemofynam aut carcum in hono rem (anciorum arguit eoruin cultum, ciii.G Decimatum cofuetarumaiacetdotibus quoi* rum funt ,exa5io nodi iYranica.dxxxiz,G Dccimatuselldominusjdell decimas accex pitab Abraham in Mclchifedech &c.cxci.I Decet Si expedit imagies fdo:5:venerari.cxI.N Decoru perronaruvelinveri}isfcruadu.lx.H Decorum peribnaru in difputationibus & coi locutionib^ no (eruat Erafisus.cax.pi:A G Ddeclu cibotu ^iier Iprcbet Eraplxxxyiiuli Deaetalium procepta,ccx,po(l JV] lui INCEX Opsra bona variis fcriptisApoftoli ccmmeni ^nrur & exquiruntur, ccxirxiiii.Q^ Et aliis quo^ fccipturislaais,ccxzziiiij^ Opera cuii^cia^ bonatanqferuorumlint inu tiliaezifliniatErafaius,ccxxxiiii<S. Cura tamen feruorura opera bona,Chrillus nung dicat inutilia,nec pr^io fuo caricura, felio ccixxv.T 6(Z Opeta bona digna funt mercede^cd non i^Ui< te a;terna&:c.flcuc necloruorum bona opera merentur ex condigno libertatem, ccxxxv.A Merentur tamen vtcun^ ex liberaliraie na< bisfe(^ promilTione demini, ccxxxvi^ Opati cui$ ctia Crtuo debe6 merces.ccxxxV4T C^)er3 bona in quo fenfu a reCle fentientibus dicantur mcritoria,ccxxxvii.G Orare pro no facetdotib^pmodu inteiceflios* nis proprium eft faccrdOTis,ccxxix.N Ordines facros aut dignitatem epifcopale no adipi(cunturRomx,promouenreeos fums' mo pontifice, pauloante a feculo autpaga« niCmo conuert,ccv.y Origenisft; CYrilli,dePetripoteftate fenten* tia,cd.k Ornatus templorum, cxxJft).vii.per totum. Ornatus cero[^oimpenrus non auocat pios a* nimos a fpirituali honore dei,cxxiii.E Ornatu templorum Erafmus inique taxat ob baptilleria, cadelabra, imagines {anctorum, cantus,0igana,&c.cxzviii<O P Facifci cumfanctis nolle, eft magis indicium imbedllitatis fidei qgtauitatis a!,ccxvi.Z Paps feu Pomif.Max.digDitarem iniquigime fuggiJlant hsretici noui,xcv.k' Pap^ onera & exactiones non fune immodica nec dtra iuftascaufas.xxxiQ, Papam primatem appellare non eft iacisd/gni tat! cius,quia &aIiipriniatesfunt,lif.B Papa ft: epifeoporum tituli ,vt vocentur dcw inini,non funt iliis indigni,cxciiii.S Papa poteftatem non extolli hodie iniromen fum,ccii.L ErvtrumfiPapadeduccreto* mneis animas ad infemura,iili reliftendi ius cuig effer, edi. M Pap? ineHc enormia vitia no fecileelt creditu, & ii coftec occulcida funt,Si; no diuulgada a fubditiSjScpro eo vt rellpifcat orare debit,no tn vitia citra h?rdj ilii poteftare auferut,ccii.O Papxftdes &poteftasno efttYramca,cdiii.V Parabolis&^igmadbusquarepiurima inia eris literis tra^ncut,dxxx.N Paraphrafes Erafini notat, vij Paraphiaftes a rommentatoie diftatj x, K Paraphaftiagens Etalinus, male illius kgetn fc prafcriptailliibuat.lzi.P Parilina academia dignitatis non etatefiLu# thero fuboriente pugnare.l.L PaffioncChriftiomnemaitumconftate non in operibus noftris bonis, qualicafitaccipi* endum docet, xIiii.H Patientia & tolerantia non eft (empet feruada &Cto,fed animo quatinus decet, <^ii.V Paulus Apoftolus doctrina philofophica & ex gencilibusaicita,mu]tos cenuidt S( adfi* dem attraxit, clxzvi.poft R Pauli Apoft. dc prefbyteris &epiicop4 exhibe da reuereda &obferuatia verba, dxxxvii.G v Paulusquomodoadcminovocacus&erudu ^ tus, ac doctoi gentium coftitutus lit,n5 a Pe tro,cdi.N Pauli Apoftoli verba inique torquet ad fuam femenciam Eralmusinon enim omnibus vu duis miiKtibus fuadenc vt nub3r,ied ratum nclentibusfe continere, ccxviii.B Paulus fempeiprxtulit virginit^emcaftiuti comugaii,ccxviii.in fine B Paulus ^fo dicif habuille coniugera,ccxix G Pauli verbum,Bonum eft mulierem non tan« gete,inepte exponit £ialmus,ccxix J Pecuniam decenter amantem deusamarepo teft : nec beUa geruntur a bonis tantum, ob repetendas peomias cczliiii.Et Feriis maxime difconuenieiurare,cci!vi.E Qt allr ChrYfoftom^ cefec nulli couenirem teiurado vti,eda vrgete necelfirate,exponit,ib. Petrus quibus verbis fit Apoftolcru princeps, fe Chrifti vicarius conftiturus,xxvii. Quo ea verba ab h^edeis deror^t,xxviii.M Petro ibli dictum effe, Tibi dabo claues r^ni csIorum,cxcv.poft B Pecru dicit Eraf. in plbna totius peduli Chii« ftiani rcfpodiffe Chrifto,Tu es Chriftus fili^ dei viui:& Chriftu iuxea quoruda fencendi dixiflede Petro verba q ad vniuerCi CfSSs» anorficorp9gdnebaf,Tu«Pttr^&fuphac J petra flealte pafce agnos meos,&c.cxcvX) Qu^Vctba docet ahterafanaispattibus ac ccpta,cxcvi.E Petni effe Apoftolorfi pricipe,ecdefi5 caput Se fundamentum cddudit,cxcviii.anrr F Philippi filie, diaconi non Apoftoli filix fu«« runtjccxxii.poft Q, philofophi^ ftudia quanto finr eloquenti; ft u« diis ^tdhmiora,zvi. A Pfailctfophiam inique Se impudenter ac impto ^ter teikit Lutherus,xui.M INDEX i Phflofophia qualis fit & quare theologis vo» I Iis, Se in quo a thedogia differat, fo.dixiiiJ^ Philofophia ab otbe condito fuit, licet minus perfis^, ibidem poft N Philofophia coducit fcientiis ie diuihis & hu« manis &prjccipue rhcologi£ed«y*H Pius cur Ecalitio reQ^nderit, & loca ilHus no^ tauerat, caulas aingnat,Ixxi.N.& lxxii.0 Prafaiionem^ honefli Sne cDncludit,folio. IxxiiJ* Pio Comiti qusfuerit (aibendi in Eralmi icripca auia,ccli. X &q7 conatus eius licet non alfecutus Iit quantum voluerit, non iit re^ prehcnlionedignus,ccli.Y Pifculeri dies quos moleUe fai EcarJxTxix.R Platonis conlhtuta& placita non omnia fune feruanda , quia ab ecdeiia qusdam minus fune probata.paulo poft V.ccL Poetas vt ftultos ridet MomfxxHiil Poteftatis nomine non inepte vtuntur pontili ces,cuin fummus,rum aIiis,ccmi.Q. Precepta liqua deus dederit quf a nc^is lerua^ ri non polleni iniquus,eiret,x]i.F Pra;ceptadomini&cereinpeccato,l!ne nouo peccaco,feddrrapr;mium^tem« vita;, folio ccxxivi.D Ptezes logas iptobe calliniltni hstet.xxxv.X Principura & prafulu mores deprauatos rece fer per rifum Erafraus,lxxxi. V Proteum non agit Cfiriftus,cicv.C Pfalmos numeratos aut preces deo dicere aut decantare illi eft acceptura & homini vtile: & a vetuftilTimis patribus & coenobitis fo- ftitarura in Aegypto, Syria fle Gallia a diui Martini vf^ temporibus, ccxxxiii.M Punitiones & animaduerfiones feuera Chrifti domini,Petri, Pauli & eseerorum Apoftolo^ tum,item MoyfijHdi? Sc iimilm,quos imita ti |)ceres ecdefi? qn$ exfedi c cixxxviii-poft E ^^^iligatoriicemitreudicuiq poteftas qualiter 0 iitpapscon:eirj,ccxxviii.L a VAdragefimale ieiunfum mire conw mendar,lxxxv.C & Ixxxri 8c E Quaftiones theologicas inique taxat Etafm^, folio.lxxvfii.k ^ QuaHionu quibus theologia nunc traditur & traflator vrilitasdxxiiiP Quxftioncsthcologcrura neoterioottnn.ne^ fpinofffunt ne^redundantesjicet non(aii<< perautnonomneslintadremomnem necef faria;.dxxvi.S Eges ac principes 5c atdico* omnes ta- Jl^xat Mona £talbi,baa.C Religiofos & eorum lioraina ridet Etalisusj vtfunigetos Bernardinos,Ixxix.P. Eorum g!oriarioncm,q? ferdigiofos vos cent acmcndicit3tcinnotat,ibidcm.QR Religionem monachorum ridet, eam^ tfam vocat Erafinus,xcjx.N. Rdigfonis aut tdigioforum varietatem, quam defondk ibidem Piusivide monachos. Reliquias fandiorum vnerati nihil commet ni mii aut fuperilui cultus, dii.H Reliquias fandior um,quinan^teQdas rel^u ofe curaoetint, cliiiiX Resconferuandsfunt,nonfanpa ea via qua parca:, ccxlii.V RefponGoncro EtaCnf dicit Pius prieter conui eia,&focataqusdamvefoula parum oonti« nerCjIxv.H RefponGofuccindta ad poftulata Eralmi, iri Epiftola apologetica, & in libros hti ius operis, fo.xlvi. Refponderitcurad Erafmi Epiftolas caxdas reddit Pius.lxxiX^. Et quate loca nt^ue tit.quxillercriplifTere negatae, folio l«ii.O Reuelacio omnium aUcondiroil! vita: noftrx fiet in dic mdicii,auhore Apoftok),ccxxxi.E Romanam fedem libi pcfttemo loco Pectus non line nutu diuino elegit, xxix.O Eam tamen haretici calumniantur pro^f innatumcis in Ro.nomen odium,xxx-P Romani pontiflds fedes & poteftas impie vo catur ab Erafmo palLa ta Chrifti nomine tjt rannisjCciiii.V. Romanum pontificem non agnofcencesqdoi (enfu & animo fentiat &afmas extra eccle« fiam efle,ccv.Z S ABbatotum fandlificario rite fedta fiofi eft adnovilipenla,{ed madata.ccxiodi.L Sacerdotiumdcpdlere conatur Lurheri infi>< nia cum eo nihil nobis fitpfadlantius,xx.^ differunt^ a prophanis facerdores, xxi.G Sacerdotes iufte opes pclfident,xxiiii.I Sacerdotes rem di uinam peragentes iniqtrilfiii mis conuidis perf^ufirur h?tetici,xxm.O Sacerdotes importune nunc taxat ErafinuSf Ii.Y<Z. Clatifirumnairaeftfaiataris^.E Sacerdotes non omnes funt epifeopi, nec vti§ fuerunt,dxixvii.D Sacerdotes & quicun^ deo «snfecrati nofisit foluendiscributisobncuihecant^in veteri fcgdimmunes.cxd. k. Nec,creoqiChrw ftus tributum fbluic,ttahinix argumentum efficax lacerdoces i^d fotoe^XiX Sacrametinifflinquo coofiftit ecckliailicutn noconrinuoplus habet dignitatis omnibus aliis d(»usy)ua: citra iacxametum funt , quia nec dono martyrii nec virginicatis,ccrvii.C Sacramenta noui tcllameti^nfoldfignatea, quord iacrameta firt,fcd ena efficiijt,cxiix.R Salomonis opera diu no erant a lud^s inter canonica recepta, dxsviii.F Sacrameta omnia a deo funt inftitura,nec gra tiam conferrent facramenta etiam noui t^a inenti,nilinntaChrifto domino inftituta, felio, ccxxviii.I Saniftorum imagines impie eiiciunt templis hxreticijcxxvii'^: magis impie verant eos orari, vt intercedant pro nobis,xxzviii4B Sandlorum cultus & rdiquiaium eorum iuUa veneratio, czlvii,lib.ix.per totum.- Sanatorum anima: funt nobis honoranda; Sg oranda;, vt pro n(feisoRnt,cxlviii.poftC San<ffosdiuerfes,5eindiuerflsiocisacpio dv uerfis ac eifdem operibus imfdcrari ridet & rafmus,clv.M Sanai licet caJos habitant,variis tamen in ter ta locis prsfuncA in iUisipTosimplorantbi bus opitulantur,cIvi'.N Sam^etiam&nonfolusdeasfunt innuocan di,vt auxiiientur oc^is intercededo pro no bis apud deum,clvii.pcft N SandisfupFdicatumefTeapacriarchfsfe Apo ftolis^icetrcriptum non lic, pie rame aedim -dum ei}, & ratio idntoni}rat,clx.Q, Sancti non frulharoganrui^icet vitio & non rogari pradlenc,clzi.R SciibendiinEralmifcriptaqute Piofeeiicoo cailo,immo & caufa,ccli.poIl X Scripta non omnia funt,qu;a Chrifto 8c ab Apoilolis funt pt«cepta,cljciu.T. Et ideo abeccklia recepta non funt reiiciffida,licet non comperiamur fcripra,ibidem. V Scriptaquxincanonenon func,iiez fllicfcr^ ptis inferutur, fatis probata funt^viii-S S^pta etiam de idius ranctis,Don omnia funt fcicuneceilaria, taraetfivtiIia,fblio,d«v.Q. Scripturis etiam facris expieila non omnia ean dOT obtinent authoiiraremjt.O SCTiptuiz lacta: & canonica non funt cuilibet & in quacun^ lingua, vt in vernacula vulgi femulieium diuulgand3,zv-Z Scripture varios teftatur Pius efle fenfus. fel, lix.G Scripturam iacram qui carminibus fcripferut non fontve illarum interpretes habendi/eu budandi aw grandi/rii Scripturarum ^ndtarum & earum feripro* lumauthoritatimultu derogat Eiafmus, fo.cUa:vii.A&B Saipturas abecdefia receptas &; approbatas efie eiufdem authc»it3tis,clxxvii.C Scripturseverbaadfenfum in quo abecclefia lecipiuotui interpretanda fune, non ad fen fum fingularem torquenda, dxxxiiii.V Sebaihani mairyris in militia virtus & proo bitas,ccili.poftR Sedentium fuper cathedram Moyfi pt«cep(a funt feruan^, dummodo non ilnc diuinis contraria , Sc alioqui vrilia, licet ip(i legem Moyfi non re(ae interpretentur, cct.M Sefui proprio non licuic inniri Erafmocona traAugulfini^ omnium cheologoru fetv tentiam de mendacio, cczlix.P Sepdiendotum prcphancium in fenis cdmibi nibus morem non probat, cIxxxix-pcA F Senioquieifedfuse(}Chiiftianus,licet nunc abinffddidominodifcedere, licet olimnon licuetit:fed inhocconflirutio ecdcfl« non eft contraria coftitutioni Apoftob,ccviii. E Sctuis et bn operatib^debeE nKtces,caxxv.T Silentium Eraimi in Lutherum damtiat,vc quod anfem feciat fuipicandi eum cum Lutherofenrire,vii.K & xiii Symbolum Apoftolorum de i!de ell intemera te authoritatis, nec primum in Niceno cod lio editum licet comprobatum, dxxviii.D . Aliud autem eff illic ad ex^icandum Apod flolorum lymbolum editum, quod etiam vulgo Nicenum dicit & in milTa caniE, ibi* Socios erroris habete non purgac,].F Solum licet dici poffit quod prscipuum adhe rer,n6 tn Erafmi fetetia coffrinat.ccxxxi.E Spiritum lanfiu appellabimus Deti,dxxxiiJl Spititusfenduseftacarholicisfemper credi* dirus di nuncupatus DeuSjdxxxv.Y Spiiituflandi ieuelacio,infpirario,^u quibus modis fEat,ccxxviii.k Stunicam ante libellosab eo editos non noue* rat Pius.xlviii.P Sua repetere a Tuids& impiis vi non fblum licet,(edabea occupantibus etiam alia ex* torquere,ccxliiiJC T abernaculi veteris ornatura ^lof^dicat t^o^ ornatu nor^ededfi.cxxiii.F Temfjorum ornatum & funebres cerimonias taxat Eiarmu5,cxix.A Templum Dei fpiritualeUcet fint corda Sde* bunviihil tamen vetat exterius quo$ tem [Jum ad honorem exor^i,cxxvXj INDEX TfmplufDcfciraijldpI«ell,ncc eorQ aliquod proEi udicat ceteris quo nunus ddxSt exor< nari,a:xv.H.Nec exlandtorum parrii fcri» pris conuincimur reraploruni ornaru pofts habcre,cxxvi.I Tetnpla ponus eiTe ornanda g faturandum pauperem fome pereuntem nequag aflerit Pius:nec id in conrroueilb eft.fed vtrum den rogandum Iit templorum ornatui propter eleemofynam &c.ctxxi.V Tempora diuetfa diuerfos poftulare mores, nec conducere ecdeiix vt omnia noftris te» poribus proceres ecdefiarfifeciantquxfuis temporibusapcftolifecerum,dxxxviii.E Theologia rite philofbphia vtitur, clxxiii. M Thecicgi?c?terf icierie funtpedifleque,xv.Y Theclo^rum inditurum petulanter & pro » caciter infectatur Moria EraClxxvi.I Theologi nen funt taxandi quia de rebus al* tifljmis vtpotediuinisloquutur.lxxviii.L Theolc^ru inter ipfosdiflenfiocs vndepro» ucniunr dera vitium, Ixxviii-N Theologia fine philofophia reCte traCian' ne<" quit.dxxiiii.K, Etviilitcrperquxftiones traditur ibidemP Theologum fugillat proftflbrl religionis qu? baptifmi religionem pene reddidit irreligio lam,nec aliter eum indic3t.di*T Theologorum genus duplex,clxxiiii*poftP Theologus quis fit vocandus, & quis eo‘noi» mineignus,d.a:v.Q, Theologus excellentior eft qui theologia phw Iofophiamadmifcer,g qui eam inifiiracan] tm habet.dxxvJl Theologorum nouorum aut epifcxipo < rura culpa non periit prifea theoiogia,(cd in melius eft conuerfa & commutata,dxxvi.T Theologos a Chtifto ddendos impie cenlrt Eralmus,dxxvi.V T^us quid proprie fit,cci.I gffis qui Tdlimoniu dant in czlo , patet 8c fi« lius & IpiriruiranClus,&hi tres vnum funt: in epiftclis Ioanniscontineri,dxxxiii.T Trinitatis {eu triadosdiuinzhomufion, quia Chtiftus exprefle docuit, expreffe nos aede rc St confiteri oponet.dxxxiiiuX Tureis noftra occupantibus vinoftra eripere poirumus,ccxlii.V Ture® quare prsrer cateros infideles funt a Chriftianis oppugnandi caliiiJC V Enerationi {anctorum nihil nimii! ini* penditur ab eorum cultoribus, d.£ Venetis dienipilculentam nobis fhifim recU dicam non reClcfentit Erafjxxiix.k Veftitum varium raonachorom diuerfonun inique taxat Erafacvi.H Vedium diferimen erat etiam lege mcikica conditucum,cdxJd Viiginiratem &c^ibatu matrimonio podpo nit Era{rnus,ccxvi.A Vitginitatemmatrimonioprzfacndam elTe auchoritatibus probat, ccxvii.B VilanoncffeErafini a Pio opera,8t'inuaIic!a elTcPii inLutherumargumentajxix.G Vitalis Sc AgricoI® in tranfiatione eoru mw racuIa,duu,podH Viuere de altario, decui}is,&: fimilibus,qui illi {duiunt licere probatur, cxc,H Vnum eflepatrerojfflium &fpicitura ianCtuni rxin reCte interpretaf Erafmus,dxxrii.Q,R Vocabulis nouis Arprofeflionifu^propriisli» cet vti theologis & c®teris,lxxvi.I per to. Vota qus monachi &ciunt non funt temeta * tia,nec exemplo probato carent,xix.E Vota turfusdeo nuncupari pium eife comra blaiphemiam Lutheri docet,xxxiz.D Vota deipicit & deridet EraCccx.O.& cai.P Qu* vota temere fufeepra cenfeat,ccxi.Q, Votum religionis inuitis parentibus nunciw pari & fufdpi poted,ccxi,R Voto foleniadridus religioni non peted per ecdefiamdifpenfari iniisquzdediMancia voti funt &prsdpuaeius,ca:iiii.podT Vota lanCtis fieri ridet, ]xxxii,B Voto vel ob votum feidum non minus liberi &Ctum ed,g quod fine voro,cav,Y VotaIudax:>rumnonfueruDctaIia,quaIia ceri fet eafuilTe EraCnus,ccxv.pod.Y Votum Hierofolymitanu impie irridet Era< fmus & res facras illic habitas,ccxvi<Z Voti {blennis a fimplid voto dilcrime, quod tamen rKgarErafous,ccxiii^ Vouerc monacPios melius ed g non vouere,fo Ifoacvii-k Vouere decet f®pe& vtileed,catiiii. V.X< Tamen ecdefia & patres non tuadent de fin gulis vota fecere, CCXV.X Vfiiipari vulgo in malum capitur^.G FINIS, Francifd Elondi Sabira, Lector SC liber. l^or. Vnde recens prodisC' Lib.mufarumafedc. Le<fl.qUK author? Lib. Albertus Princeps, nomme re<^ pius. Ledt.nia ne te pietas genuitC' Lib-nempeilla. LctS-Sedheus tu MceftusesS’ Lib.ahmefito. Led-Caufaf Lib.vel *qua nimis. Nam me vix mutilum prxuentus morte reliquit, Qu* rapuit flores K decus omne mihi. Letit. O crudele nefas,o mors violenta, quid illum Frudlibus in mediis fanguinolenta necasJ’ Quidcfi non homini ftatuebas parcere canto, Refpicere ad mundi commoda debueras. Tu tamen interea poGta formidine prodi, Viuit enim pietas aurea, non moritur. CLAR.TSS.D. ALBER,TO PIO PrinapICafpchG S.P* M Yumingeim candor deceatiUuftri genereprognaros, 52 exi> ^ mia felicitas nefciat inuidere cui^, tu auce ab iis, qui te dome^ IKca cofuetudine penitdP 90 gratum habentjpr^dicetur infignis ' quaedam natur^ tug bentgnitas, qua compledtifoles ctia paru I dignos tuo fauore: demiror, quis genius inftiget animu iiiu in ^rafmu.Qucfo,vc xquo animo feras libertatem noftram . Fieri poteft vt error Cc in nominemeque me fugit, q non Cc tutum rumoribus huiufmodi credere • Q^uare te rc^o.vc fiquid eft huiufmodj,exiftimes hgc non tibi fcribi.CopIures 1 qui jftinc huc veniutcofentientibus verbis narrat, Romse quedaefie Principe CarpenfemjdodtUjmagnfq; apud purpuratos patres audloritatis , qui paffim ac pala deprgdicet Erafmu nec efle phiIofophu,aec theoIogu,nec vUius folidg dodlring.lde ad me perfcribitur epiftolis multoru seque confentietibus . Atcg hacflenus nihil comoueor,fi ea de me prgdicet.quf ipfe cu dicHs , tu fcriptis in<* genue profiteormullis magis indignatus, q his, qui me falfis 62 inuidiofis lau dibus onerat. Si me veditarem pro magno theologo aut philofopho, merito mihi detrahat aliquis leonis exuuiu.Nuc cu nihil magni de me pollices, pr^ftc id quod poiTuiu, nulli me proferes, nei^ cuitdq officiens glori^jmiror fi quifq faenenatus,82infignidodtrinaprcditus,breuiter adeo feUx vccoteaerepoffic citius q odifie vulgares iftos dodfring fimios,dignetur obtrectare Erafmo,qui cui fimiles femper venerari cofueuit S2 adorare,qui nec inuidere nouic ^qua-» libus,qui inferiores gaudet quatu poteft euehere.In argumetis qu§ mihi fufce/ pi,arbitror me no omnino infelidterverfatuefte.prffertim fi cogites me bar' baru ea fcripfiiTe barbaris.Nihil adhuc tradtaui,quod theologum requireret multa philofophia inftrudtu,pr 5 terq liberu arbitriu , quod a multis impolitu Kgre fufceptujq potui,fimpliciffime cracftaui,nec tame impie,tu fallor, fi paru erudite.Proinde,quis oro frudhjs,fi vir tatus pfuaferis Erafmu efle rude herois* ^catu difciplinarumJ' Sunt huius claflis qplurimi,qui tame fe iacftanc docftores. His magis coueniebat detrahere perfona,qui paflim in fcholis docet adole»' fcetes nihil fcire,82 perfuadet nihil nefcire.Ia facile fero, fi quifqj pro fuo arbi^ tratu de ingenio litcrif^ meis, aut eloquetia iudicet.Magis me commouecillg voces, quas audio fubinde repeti ab eode Principe in couiuiis Cardinalium, in cpcddbulis cruditoru,quicquid eft huius tumultus,ex Erafmo natu efle. Hoc "“^^^fiTiifit vanilfimu .quid dici poterat hoftilius ab eo cuius vtrui^ parete veneno • fuftuliflemC' Quu prodire ccepifiet Lutheranf tragcedi^ procemium, eit^ fere totus orbis applauderet,ego primus omniu dehortatus fum amicos, ne fe ilU ncgocio admifceret.cuius exitu augurarer fore cru«u.Ec quoniaquida ia<5ta • bac me cu Luthcro fentire, videlicet quo plures ad fua alliceret fadhonem ,cgo ^p^bellis editis profeffus fum mihi nihilelVerei cuLuthero,nec vnqforeflpfum Lucherum admonui, rem euangelica ita tra(ftaret,ne quid ambitioni , ne quid odio datum videretur,caueretq; ne res in feditionem exiret. Frobenium minis etiam cohercuiaie quid excuderet Lutheranum. Abftinuit ille, non abfque fuo luculento damno, meo porius obtemperans animo, q fuo commodo fcruiens» AD ILLVSTREM CARP. COMITEM. Quotquot apud Germanos 8C Eluetios amant bonas Iitcras inkio erant Lu * thero addi(Sbflimi . Hos omnes ex luratis amicis mihi feci hoftes acerrimos, paucis excepdsiQuu^ hinc theologi quidam odio bonaru Ifterarum nullum non mouerenc lapide, quo me in fadtionera^vt ipfi putabant j^^iaiam damnada protruderenc,hinc Lutherani blandiciis,technis,denic^ minis dC couiciis idem hoc agerent, licet confiKo diuerfo q theologi, tamen haiJlenus digitum latum dimoueri non potui, vt ab ecclefiae Romans focietate difcederem , huc animu non omnino contemneres, G nofles tot regionu noftratiu animos, G Principt*^ conGlia,G fcires quos tumultus excitare potuiiTemjG me ducem huius negodi . voluiffem profiteri: fed ego malui me nudu 5C inermem vtriuf^ partis iaculis exponere, q vllu porrigere digitu fadHoni qua non agnofcit eccleGa R,omana • Sed occaGonem Lucherus hauGt e libris meis, id fortiter negat ipfe Lutherus j J ] qui eade de me prodicat fcribit quse Princeps ille CarpenGs, videlicet nihil me fcire theologi*, nufq cum illius dogmatibus confentiam.Sed fingamus aliquid hauGum e lucubrationibus meis , qui magis iilud imputetur mihi q Paulo aut Auguftino.vnde fua fere confirmat dogmata^Cdte cum illa mea fcriberem nihil minus fufpicabar,q huiufcemodi tumultum exoriturum . Sut qu: dicant, cur non ftatim nafcentimalo occurriftiCQuia cu multis fufpicabat Lutherum effe bonu virum corrigendis deprauatiffimis hominum moribus diufnitus miflum,qq iam cum mihi difplicebant qu*dam , de quibus illu ad> monui.Porro quu mundus effet plenus academiis,vider&^ fabulam efle mire plauGbilem non vulgo tatu,fed eria Principibus,epifcopis , ac nonullis etiam Cardinalibus, qu* fuiiTec temeritas me priuacu homucione publico orbis uori oppedere^C^ fi me pateris libere proloqui, qui faerit huius mali prircns fons, dica pro mea quidefentetia,Sacerdotu quoruda palam impia vita,Theo^ logoru quoruda fuperdliUjMonachoru quoruda non anilius fereda cyrariis huic tepefiaci locu fedc.Hoc velim ita didu in malos.vt bono^ exiftimatione nihilo faciat deceriore:8i ita didu in genere.vt ordini nulli fit irrogata contu* melia.Principio erat bellum cu linguis ac latinis liceris: his ego hadenus.faui, vc admilTg ornaret iuuareti^ recepta fludia, no vc veteres profeffores de pote ] quod aiunt deiicerent,8i feruirent glori§ Chrifti, non vc vetere paganifmu ia * nobis reuocaret.Hic quu ancipici Marce decertaretur , res per monachos de^ trada eft ad ncgociu fidei.Hic illis placebat ptf cextus.Non dubito quin au^ dita tibi fit Reuchlinica tragcedia.Hinc coepit in illos incrudefcere do^oru odium.Mox feruente adhuc bello inter myftas SC ofores mufanjm,exortus'eii. Luthenis.IIlicoconacifuntilliliceraru politioru cultores Lutherano negodo * iauolucre,quo Gmul SI illos perderent.Ica gradibus quibufda res alterius par«< ds femper in peius vergentis peruicacia,cum alterius quorudam odus SC inte^ peGiuis clamoribus hucufij progreffa eG tragcedia. Habes rem vc cG abfque fuco defcripcam.Nuoc fi verum eG,quod ad me delatum eG, qu*fo, vc iGanl perruafionem abiicias,6C iGiufmodi voces mihi periculofas concineas:fin vat^ eG,ignofce,q> huiufmodi neniis obtuderim celfitudinem cuaa:ui precor omnia l*tafeb'cia 9 . Datum Bafile* fextoldus Odobris D. XXV. Erafmus R.ot.extempore manu propria « ALB-PIVS CARPORVM CO.ERASMO ROTEROD. S.D. TR.VM mihf tnoleftiJEpIus attulerit, an voluptaris A epiftola tua Roms reddita ad.XVULCalecdas Dece/ bris , haud facile profcfto dixerim Erafme dochflime « Nam vt me id magnopere delftflaoit.^vir lingulari eloquentia, SC egregia dodtrina prxditus, me ad collo? quium per iitcras vocare vidererisi fic illud permoleftu &ic , q, oflenlionem animi tui , quam ipfo Harim veluc exordio prsferebas, per totam epiftolam variis expo/ fhilarionibus declaral^i. Gaudebam itac^ Erafmum, virum enidiriiTimum, ac celebrem,quem iam ex multis anm's non folum diligebam , verum iL admira/ bar,vIcro ad me fcripfilT6:Quippe indiciu beneuoli animi efle videtur, SC amu citiam inire cupientis, literis faltera interpellare, quem locoru interuailo cor| nequeas cotmenire. Angebar im'qna delatione qux ipfum ad huiufmodi genus literarum impuli0ec:5C qua prius eius, quem diligebam, animu offendilTem,^ mihi per occaSonem licuerit, quanti ipfum facerem declarare . Sed in hac ihiatione, vicit tandem caufa l^tandi.q- te quahfcu^ ratio ad fcribendum ad me compulenricu pleru(^ ex minus edam grata caufa , SC trifHoribus initus, Ifriora Si gratiora, progrelTu ipfo euenire foleanc* Sed hac fublata perturba/ rione, ecce alia robcicudo nihilo minor refponfuru inuadic: ne fatius effet hle/ cio prfterire,quod apte pr^llare no poflfem.q ihidfofo conatu,prodere meam uiEancia.Vt enim Equis c6centuuignarus,a perito muEces ad canmdu inui/ cecur, prudentius agat, E fe ’^>s<rov profiteatur, q E diffonu quiddam auribus audienciu ob(lrepat,ne rifum potius excim q obledht i Ec homini indiferto, nuUot]^ vfu dicedi aut fcribediexercicato, videtur potius tacendu cu interpel/ tf. latur a viro emditinimo eloquetiiTimo^,^ balbutiendu: pr^fercim E longior orariorequiratur, nec paucis verbis (acerefaris pollis^quod mihi contingebat, fi effem (mgulis partibus literaru tuaru,quf plurimas, nec eas non dimciles qu^ftiones attingue (^vti res poftulabae]) rriponfurus • In quo illud quocp ve/ rendu erat.ne in immefum excreTceret epiUola, leges omnes pr^tergreira.Ac/ cedebat, quod diffugere no potera, quin deperditifiimo Luthcro,ac eius dog/ ^ tr/^dhus exeerabilibus aliquid effet dicedu t cuius vel fola recordatione totus *^orrefco,ta 9 c5moueor,vt nulla re magis.EVftercamolefti0im5 aeperpetug ocaipationes meg,quf vix mihi refpirandi ocium permittuc,me ab huiufmodi olficto deterrebat, vt aduerfam valetudine omittam, qug me coplures iam an/ nos ff pe ac vehemenmr exercet.Sed cu hgc omnia Elentiu fuaderit, ad refpo/ dendu hortabatur:Primu»q, fubuerebar ne forte fup6rbig,aac timiditati aferi/ beres meu fileciu,exi{h'mas me vel refpodere dedignari, vel no audere obiecfta diluere:Deinde officiu ipfumvrbamcatis,cu *que rufticu SC inhumanu effe vi/ deatur,fi quis te liceris muicec,n6 rercribere,ac E cora verbis conuenienci nihil rerpondeas,prgfercim ta benigne incerpellacos.Tand^peruicic fuiraamcads AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM officiu pudorem .cpjalifcuqjis fuerit t tui amor, pium odiu in Lutheri nomen t exiftimacio tui,occupationcs cundtas: animi vigor, corporis imbecillitate t in** nocentia veritafcp ipfa dedit animos,8£ selus gloris Cbrifti fuggeffit fpiritus. Ita <5 decreui refpodere tibi.Quod cu tardius ftatuerim,8t ffpe.tu morbo, tum occurretibus negociis ab opere luerim}auocatus>no erit, quod mireris, G ferius refponfum accipias, minufqjq» me accufes vti vcrbofiore,fi cpiftol^ dtulo,fere iullu volume tranrmitta,cu rebus plurimis permagnis . paucis verbis pro merito refponderi no pofljt.Tua na^ epiftola multa SC ingentia coplexus es , qu 5 aut diffimulanter prfterire,aut leuiter attingere ^hoc maxime tempore^ impiu effeputaui . Scis aute prifco more clepfydrarum numeru ampliore reo * ^ concedi, q a<flori folitu . Necg id quidc immetito.cu diluere reus obic<5la non vaieac,niG argumenta repetat ab a<ftore in medium allata ,inuoluta diflbluat* plurima explicet, fua denicp propriis argunieris cofirmet: multa pr^terea obi^ ter dicat,qux 6C fi prfter re quadoc^^ videatur, ad negociu tamen plurimu for^ taffe pertineant: plurima<^ narrare cogatur, vt aperiat.qu? accufacor verbo ru inuolucro tegere ftudueric. Quamobre cu tu nefondi Lutheri , tot capitu ne^ gociu beeris tuis induxeris,ta psmiciofi^ tumultus caufas attigeris, quadam velut fylua conferriffima congefta: ego quoq? du tibi refpondco,fyluam,fecl latiorem conficere cogor; non aliter cundHs ipfe tuis locis fatiffaflurus < Gaudeo igitur ac l^tor mi Er^me,tibi(^ gratias ago,q? no tacitus delata de me amaro animo fupprefferis: fed candide, vt ingenuu pedlus decet, mecu per literas exponulauens.Quibus diluendis non opus mihi eric fpongia tua, cum facile fim tibi declaraturus ,fairo plurima ex his qu^ fcribis,eue delata.hoc auc cibi polliceor ac redpio.ta ingenue me eiTe fafTuru , fi quid protulerim de ce, auc proferecibus affenferim.quod minus auribus tuis pofTic elTe iucudu,q au^ da<rter,qu^ no dixidnficiaturu. Illud aute in primis quod verifTimu e(l , velim tibi perruadeas.me femper b»ieuoIo ac peramanti animo erga ce,iam ab aa<* nis copluribus fuiffe: ex eo nimirucepore,quo apud viru optimu , SC de liceris optime meritu Aldumnoftrum Veneriis diuertebaris: cuc enunprimu ego ^ adolercens,audiuiErarminomeab Aldoc5mendari;S^([nifaUor^ eciamce vidi,8C Thomam Linacrium viru pr^ ciaru iride Aldi cotubemalem . deinde ' crefcence in dies laudis tu^ fama, amor ecia augebatur,Quatum enim nomfm tuo comedacionis accedebat, quaco clarior euadebas , caco fludiu in te meum magis ac magis accedebatur. Quaobrem nuc cu clariffimus cuaferis, nuUa^ inter nos intercefferit inuidif caufa, nulla fuerim a te lacefficus auc prouo^? imuria,nihil efl quod fufpiceris animu erga te meu fadKi effe alieniore : qumV ^ immo que iampride dilexi,que amaui,iam ecia obferuo SC fufpicio . Fui enim femper fhidioforum omniu bonarum arcium amantilTimus, do<irioribus ecia addidiflimus: inter quos cum pr^ipuus tibi locus ficconfenfu omniu,n5 cft quod arbitreris me quicq protuUfTejVt honori cxiftimacioniqj , qua de ce paC* fim perhonefta habet homines, derogare: vt qui folea,quantu in me eft,ftudio#*Nj fos omnes defendere : SC ex coco animo no folu egregiis,fed etiam in ordinem redadbs ^uere.Tanca eil enim apud me fapienrix,6C difciplinaru omniu reue' rencia: cata eiTe earu fublimicate SC dignitate cenfeo,vc quicu(^ eis famulatur RESPONSIO. ni eas colunt, K fi intnus affecuti fuennt, fed ([vc dfctfur^) fummis labm atrige.» rinc,eos atnplaflendos ac fouedos effe pute: cu tn magnis rebus voluiffcjfatis cfle videaturdn fufcp pr^lariffimis rebus.vel fufcepta voca , iaude no vulgare mereatur ,SC fine omni fauore profequeda.Non enim omnibus conatibus da.* tur meta attingere, fed paucis.quos arquus amauic luppicer, aut ardens euexit ad scthera virtus.Nimis enim mulca occurruc ftudiis liceraru, quibus «3rum amatores minus voti fieri compotes valeant .Ego ne igitur qui fic fui femper animatus, ftatuiepide, ab omnibus reifle fencietibus efle peragendu: ego inqua . . vc Erafmo viro erudiciffirao,de ftudiis ta bene merico,8i vbii^ eloquentiflimo detrahereC Aliena funt hec a confuetudine mea: nimis abhorrent ab inftituto, Tc enim Erafme(^8C fi minus egeas laudatione mea^ fepe tame apud magnos viros comedam: quis pro meritis 8C laboribus tuis no fatis laudare potuerim, fed ea eft mortaLura condicio, vt plurimi fiue naturx prauicate , fiue adulandi ftud.'o,vt amantiores videantur,Gue vanitate quadam impulfi,magis gaudeat deferendis obtrcdfationibus 5C maledidbs, q referedis laudibus ac honorifice di<ftis:quinimmo cum h*c referre coguntur, eadem extenuent , imminuant<^ vt nulla gratia habeatur: illa contra cu deferunt,qu^ ingrata fore cognofeut, ’ amphficenc, exaggerent, 6C quod magis dolendum eft,perfepe menricntes ex fe ipfi confi'ngant,5C calumnientur infontes. Primu auteomniu,quod ais,ad te delatu efte , me apud Purpuratos Patres ^ nomini tuo detraxifte:hoc falfiftimu efte tibi velim pecfuadeas.Quinimmo tibi affirmare poftum,apud plerofq;,cu forte in cui menrione incidiftemus, mulca me ad laude tua percinnia dixifte, nec mihi verbu cocra tua exiftimarione ex* ddifte:cu aliis fatebor, fed minoris noc^ hominibus, eifdec^ amicis, ac liceraru (hidiofis tn colloquio famihari corigifte , vt no tua omnia perinde a nobis cu* dHs probaretur ,cu came de te nemo effec no honorifice locutus , quin tibi cri* bueric ingenii fel!cicace,eIoqueria eximia,copia admirabile , eruditione varia, ftudiu indefeffum,do<ftrina mulriiuga:vc miraculo propemodu habeatur, vi* ru Germanu in vtraqj lingua tatu ,pfccifte,vt fummis viris in medio Latio,8C Gr^ia natis,8C inftitucis,n5 asquadus folujfed plurimis fic cria pr 9 feredus:SC fimul tot difciplinas atrig.'fle,vc nullius expers efte videatur . Hec de ce in c6* ciliabulis eruditoru viroru,inter amicos f^pius dixi.K dicetibus aftenfi.Quam obre falfum exiftimare debes, id quod feri bis in primis ad ce efte delatum, me pala ac paffim pr 9 dicare,Erafmu nec efte philoiophu,nec theologu.nec vilius folidf doiftrinc pericu,cu omnino contraria fenria,8i ffpius pr§dicauerim:ta(^ 'abeft a vero,q illud proximu efte poteft:incer loquendu a me.vel cora me a ' quopia alio fuifte dieftu, indicare feripea tua, maiore ce opera dedifte humam'o* ribus ftudiis.magifcpobiedlatu fuifte eloqueria,S£ linguaru variaru peritia, q feuerioribus difciplims.K philcrfbphi^ ftudiis.Quod fi diiftu eft, no in tua con* cumelia di<fiu,nec ab inuidia profe<5him debes accipere,fed Hbettatequadalo* -5-iquedi Qft fic inter amicos) in domeftjds colloquiis , vnoquoij ingenue pro> ferece quod fencic.Qui aute hoc dide vel fenric,is no dicit ce ignaru theologis autc^teraru difdplinaru: fed ce laudat, vc fieri folec,ex iis rebus quibus magis excellere videris, q. fi de rebus ad grautores difciplinas perrineribus pari feii^ AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM. fed robore proprio coges, ac admirabili' quada virtute totum homine traiTbr^ mas.Viuus em fermo diuinus,animatus,aculeatus,penecrabilior eft omni gla dio ancipiti, percinges vfq^ ad ima fpiritus,8C prfcordiafubienstcui fi quid fu' peraddideris aut depferis illuftradi gratia, omne fide auftoritateq^ adimesmec fpledore adiicieSjfed tenebras obduces, decoreq; omne detrahes.id^ dicunt te paraphrafibus tuis declarafleiquibus etfi pr? fticeris,quod vix vllus forte ab'us hoc feculo pff (Imfletjtali fumpta materiaitame fi coferatur oratio tua cu di-' dlione facraru liceraru.etfi aures magis tua demulceat,culta<^ fit q diligetiffi^ metfrigefcit tame miru in modu,nec pr^ fe fert illa maieftace, nec illa ambro'i fia fuppeditat,qua pafcuncur animi,cu euageiifia ipfum.aut Paulu audiunt lo L quenteicuius ferraonc erigitur mens fupra fefeiflagrat animus icxultat fpiritus mirabili quada alacritace:quos te loquete,5C Pauli vices agete laguefeere aiut, nec illa diuinitate perfundi -Ergo cu multi putet, quibus 8C ego afrentlor,rem m meliore parte interpretates, maiori te pietate id forte attetaffe q judicio, du tibi credunt profiteri, te ad alliciedos eos, quibus aures delicatiores funt,ad le' drione factarum licerarum,obhorretes horrida illa SI inculta oratione eum Ia bore fufeepiflemo defunt qui fufpicetur,te forte animo c6cepifie,euetururo ali quado,vt homines fafHdita ledrione illius fubruftic» orationis, obledlari autc nitore SI facundia tua illa rei:cerent,tua vero recipcrent:qu§ loco illius fuc«> deret in publicis ledtionibus.fed has fufpicioes pro fuo quife^ arbitrio fufeipe^ re potefijcum res nulla fit ta c6moda,qu^ no poffit malignis interpretationi^ bus cocurbari.Ulud tame inter omnes c6uenit,n5 licuifiTe tibi eo genere dic^' di vri in ea materia, ne agere pr^ceptore eloquhi* fpiritus fandH videreris: afi* feuerates nemine Hebrxoru,Grgcoruve,auc Latinotu,qd conflet ab ipfa nata religione, hoc in facris literis, ce vno excepto, fuifie aurum:fed illis intadHs,ren> cecias fuas enarrationibus aut comecariis protulifie.Sed dices forta(re:enarra cores,8I qui comecaria ediderunt aliis verbis ac pluribus vfos fuifife qipfe au<* thor fcriptur*;itide 5C fedfle te:quaobre fi ipfi no reprebeduntur,fed laudan' tur potius, iniuria tua induflria accufari:fed refpofio in propeu eit,mcereire vel plurimum, incadla verba pro captu fuo qui%iDcerprececur:quod Sciunt enar racorcs,an authoris fumpta perfona, verba fpiritus fadli pro libidine fua,quod paraphrafHs accidit, moderetur. Cum igitur cu airumpferis in paraphrafibus tuis perfona euagelift£e,perfona Pauli, aut exterorum apofloIorum,qui aliqua fcripferunt:quinimmo perfona Chrifti cocionaris, que interdum prf ter omne decoru inducis,canq Hertefium aut Cicerone copofitis verbfe,claborata ora-* tione caufam agente:SI(|quod deteftabilius eft])plurima dicente qux in faenS- ^ bteris no habentur, humang fapietix verbis acc6{nodatis:fpreto Sapietis prg^ cepeo in Prouerbiis .Omnis fermo dei ignitus clypeus efl: fperantibus in fe:Ne addas quicq verbis iUius,8C arguaris,muem'arifq? mendax. Quid aliud agis.q proficeris, te comodiori orati6e,qux ipfi protulerunt, q ipfos expHcuiffefquod eiquibufdaprologis fiue prxfacionibus teftari videris. Quod fi ita eft,rogo' te, cur no putas fpiritum dei no comodius fui0e locucumiquia noluit» an quia non potuitiNegabis,credo,non potuiiTes noluit igitur, quia fic decere iudica<* uit : Si quifquiun homuncio aduerfus diuini fpiritus decr^um, qui omnia illa RESPONSIO. vn de verbo([vt aiunt])ad verbum,{re contendetJ’Nam loge alia rario ert enarratoris, qui' fenfus indagare conacur.fententias exprimere authoris integra dicbonerres nec tam pericuiofa SC plena commoditatibus. Et li enim perpera quid intellexeris, fi a vero fenfu auctoris aberraueris, paruam iadhiram facies i ftant verba ipfiusxjuorum iterata ieclione.quorum contemplatione 2C tu ipfe errata tua cognofcere valebis, S£ alius quifpiam te admonere pocerit.Atin pa.* raphrafi fi a vero fenfu femel deflexeris,nil eft quod le<fforem tuam fidem fecu tum deducere valeat ad remitam:nui[a regula,adquam iterum at<^ iterum fpe clans,fencenciam iudicium^rcuocare ponit.Commentatores conflat SC para/ phraftas tu Graecos,tuLatinos,quoru notitiam habemus, nonuq dormitaffe, fn fcriptis Ariftotelis.qug cra(ftaruc,expIicadis:hoc fi nonnunq tibi cotigifTet, quod facile potuit euenire,qui tantumodo attingere de facris fiteris , quantu paraphrafibus tuis concinetur , ii lapfi in errorem occafione tax paraphrafis, quonapadlo refipifceretiimbuti eius fentetiis^quascufequutusmiireserroret qui cibi quafi adiurati credutmec vtin c5mencariis,didione audloris pr^fente intueretur. Vc aute facilius eft,a vero fenfu facraru liceraru aberrare q in Ari/ ftotele,fc: perniciofius aberrafTeitato^ difficilius fenfiis veros fcriptuKe cape/ re,quato laboriofius diuina myfteria c5prehendere,q res naturales coc^Iari. Sed percipiatur fane vcrinc^ idem fenfus, vc theologi ioquucur,liceralisu]uona padlo capietur tot myfteria,tot facramenta ex ipfa didfione ati^ liceris pende/ tiafScimus enim ab Hebr^is ea reuerenriafacras liceras actiagi folicas , canta vim in eis efle putari, vc non folum in di<fHom'bus earuc^ ordine/ed in fyllabis etia,ipfifq^ apicibus myflcria efle cofirmarettin tatu vt voluminu charadleres numeraret, cu a librariis illa accipiebaciquoiu fi vel micumu fuperefle, defice/ reve,auc vlla trafpofirione comperiflent,prorfus volumen reficiebat . Quofa/ dium cft vc nemo Chrifhanoru Patrum aufus fit tali genere didlionis,quo vni/ uerfa immutatur SC peruertutur,diuinas fcripcuras expL'care:red eas tn fua ma ‘ teflace incadlas relinquetes quida in ipfis explanandis laborarunt . Licet enim ^ hoc fcribendi genere plurimi aUid poflint ad earu ledlionem,facius tame effec ^ arcere,qcu cantopericuloSCmdignitaceicaprouocaresindigmcnimfuncfa/ cra cognofcere, qui ad ea fola orationis fuauicate alledli acceduc.Sed te hoc ge nus attecafle primu, plurimi exiftimat,vt quid in eo pofles,experireris: deinde cohortationibus amicoru nouicate rei gaudeciu,5C adulatorufuafionibus pro/ fequutu efle negociu laboriofiflimu:8C,fi res pateretur, laudadu.Sed proledlo ^^^^^noRerach« materia Calibus exerdcationibusidoneaiK labor tuus loge tna/ probaretur, fi iufta cometaria loco paraphrafum in liceras facras edidifles. ** ^ Sed hadenus de priore caufa, qax fufpicione mulris iniecit,ce ab infticutis Lutheranis no logiflime abhorrere.Dixi enim duas efle:altera,qu§exfcriptis tuis:altera,que ex filetio,de qua ia dica,proficifcerctur.C6ftac em ffpe a mul/ _ti s iudiciu per coiedhira fieri no folu ex didlis fadKfve , veru eria ex omiflis at(^ ^^^^^^enrioivt Ii quis aliqua in caufa caceac,in qua ipfi cacendu no eflet. Quot na(^ hominum vodbus accufari te putas Erafme,q> Lutherano furori ce initio non obfecerisfnon furrexeris ad inauditam arrogantiam reprimedamfcu cu id pr^ esceris longe commodius prxflaxepoiTeSjnoDfolum ob eloquendam, inge/ AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM. eu' il ni'um,facilttacem m rcribendo,{ci pluribus Iingws eruditionem, variam Si tam mulripOcem dodrinam, quibus mire prxdituses^qui omnium tum Grxcoru cum Latinorum bibbothecam euoiui{ri,nibil incaifhim reliquiili: Sed ob gra<* tiam,ob audtoritacem eximiam, qua vales apud Cermanos,apud quos hoc ma Ium nafcebacur.SC indies magis ac magis ferpebana quibus cibi in re literaria canta fides habebatur, quanta prsterea nemini.Quare cum iam coniuencibus oculis plxcerier^s^, ac virulentifrimum colubrum prohmdere venena, inficere vniuerfam Germaniam permiferis,quem antidoto tuo in fuga vertifres,8C an^. tnnn fubire coegiffeSjin tato difcrimine diifimulaueris.nunq plane quid de eo^ fentires explicado^Licet enim fedirioneimprobaueris.caufam tamen no refel^ ^ hfiiifed tefpedlatorem pr|buifii,qui oppugnator eiTe debebas^SC homines cu corda non videant, externis e rebus metem exifiiment, quid de te poffent fufpi carijipfe videris. ^ fi tibi initio tragoedi*, prologus idcirco (vt ipfe fateris^ non foit iniucudus,q> cum multis aliis putares Lutherum bonum virum effe, corrigendis deprauariiTimis hominum moribus diuinitus emiffumjdC te idcir co concinuifii:fi primu te tua fefellit opinio, vc plerofc^ a!ios,cu agnouifii quo res progrederetur, quantum inualefcerec Hamma, cur non ad extinguendu in* cendium accurrifh^cur intolerabili furori no refiirifiil'fed 'adhuc medius SCfpe^ dfacor perfiicifhYAt videbam, inqui5,Fabulam eCTe mire plaufibilem non vulgo tm,fed etiam prinDpibus,epircopis,ac nonuUiscardinaiibusiquamobremma^ gn* fuifTet temeritatis, publico orbis fauori priuatu hominem oppedere,pr*«* ferrim cum mundus efTec plenus academiis.Hoc te non excufac Erafme , quin officium deferueris: immo quanto maiori plaufu virus hauriebatur, quanto a pluribus Si clarioribus,canto vc magis noxio SC contagiofo dJigecius oppor^ tuno antidoto fuit occunendum,at 9 eidus obfifiendum:hac enim ratione ma lotes nofiri fandHfTimi viri cum Cra:d,tum Latini non debuiflenc impiiffimo dogmati Aniano occuCTere,cum illud canto fauore receptum effet ,non (blu a numerofiriimis populis, aferodffimis g^bus,a maximis nationibusded eria a pocentiffimis Regibns,ab Augufiis SC C*faribus: quod tamen ofiidum di<*c ligenciffime SC confiantiffime Gr^ ci perinde at^ Itali SC Galb' no fine magno fnr< inrrtntnodr»/^ rtiinrl rtiTiAti Tii vmt« vr iniiiHjam fii ’ fuo incommodo^quod tu non ignoras^rsfiiterunc. Tu vero vc inuidiam fu geres nominis temerarii in tanta rerum perturbatione conricuifii:vdnam pla^ ne concicuiffes Erafme,patce iufio meo dolori:auc enim fallor, aut nunq ta ab te plagam excepifTemuSfSed tu modo ce in culicem deprimis, modo erigis in elephautem.Hcmuncio es, fi fit Luthero occurrendumiquafi res fic cum He^ cule clauam tenente futura:Athlantem agis,cum ceofuram vniuerfi orbis ribi axrogas.Nec te purgat quod feribis de acad^miis,cum officium ipf* no pr*^ terierint. Publicis enim decretis Lutherum damnarunt : SC hoc idem plurimi etia priuato officio, fludio pietatis dodriffimis editis libellis, quibus planeefl confeifus Lutherus.effecerunc.Licet exulcerati animicum medicamentum re^ 5illa^« fpuant, non facile curentur:p6ttinacia etiam vidfa non cedit Ioco:extrudas illa^«« oportet miro ingenio, aut virtutis robore in loco ipfo conficias . Tu autem ad hanc beffiam oppugnandam nullas adhuc admouifii macb'nas:nr(^afcendi{fi cxaduerfojDec^oppofuifHmurtm pro dcmolfrael.vtfiaresinprslioconcra i RESPOSSIO, vm oppagnacorem. Ergo ne permoufc rei' indignitas?” magnitudo negodi ? caufa fidei catholica:?’ non academias folum acpiosprofe0ores difaplinamm fiC rei* Ifgionis antinicesded omnes bonos,dumtijodo doctrina aliquid pr§ftare pof^ fent,at<p ipfos inuicliffimos Reges impulit ad fcribedum in Lutheri blafphe miasjErafmum adhuc no videtur terigiire.O Regem celliflimum,Rege prf> ftancem, vere dignum regio munere : quem nulla lingua fatis queat laudarer cuius fingularis pietatis memoria nunq ex hominum mentibus exolebic j cu^ _ ,ius nomen apud pofteros Cne fine celebrabitur , gloria apud omnes nationes .fiicuris feculis femper augefcetmon q? potoitiffimus AngHe Rexfuerit, quod ^ r plerif<^conrigit, quorum vix extatvlla memoria, fed ob exemplum rariffim® I pietatis, q» in gloriam fummi Regis , per quem terrmi Principes regnant , 6S Reges decernut iuiHriam, tutatus fuerit catholica ecclefiami non armis folum 5Cpocentia,fedIingua:fapientia hxrefiarcham Lutherum debacchantem exa** (fhflima difputatione,edito libello reprefferit,quanto deus immortalis decore maieftaris regi*,quanta grauitate.quanta eloquentia, copia, dodlrina, fapieni^ tia,fpiricu,monumentum ipfum teflatur,quod 8C perpetuum declarabit, meri^ to effe inter heroas referendum Henricum VIII fpledidiffimumcg reportaffe, de hofle triumphum:tanto ca:terorum Anglif Regum triumphis prxferedu, quanto gloriohus efl: de hofte religionis de lefu Chriili inimico q de hofte pri^ uatOjde ingeniis, vi mentis SC fapientia,q robore proprii corporis militum de armatis corporibus triumphareiquancopraiclariuspro pietate SC c§lefti re^ gno,q pro terreno propagado depugnaffe. Qt II te alia non tagebat Etafme, debuiftifaltem tanti Regis clariflimo exemplo ad fcribendupermoucri.Non enim fatis fuit Erafrao, libellis fuis profiteri,nihil fibi effe rei cum Lutheromec eum priuatimfrigidioribus verbis, SC remiffiori fpiritu commonete, cauerec,ne res in feditionem exiretsnec Frobenium cohercere ne quid excuderet Luchera* num,quod feribis te fedflfe.Sed Frobenio pr^ftarc debuifti,quod aduerfus te^ mulentiam Martini cxcuderetimaiora, apertiora, folidiora ab Erafmo expedla/ banturmon debuifH tantum tibi nominis comparare, G sgre laturus eras,ho^ mines a teexpeiftare digna Erafmo. An tibi parum virium e0e putas ad impugnandum Lutheri dogmataf qmV ^ bus nihil 6Xecrabilius,mhil infirmius, nihil infanius excogitari poteft- De qui^ ^ bus quoniam tu ipforum mentione me iampridem fcelera iftius indignan*' tem tuis literis in hunc fermonem prouocare videris, quid fentia explicate non T^rauabormam illa refellere, haud magni negocii effe videtur . Quid enim in eius monimencis ineft,nilIfuror,inconftanria,pugnantia di(ffa,conmaa, mala* dicl'a,ioci,f3bulx,inania diSleriaffophifmata,nugariones,iaepcia: canina quada facundia proIata:?'quidfolid* doc'lrin*C’ quid quod philofophum aut theolo^ . gum fapiat; qui dare vitio folet, fi quis grauiffimorumphilofophoruro teftife moniis (^quos Sophiftas appellat) dogmata theologica confirmauerit : pro ^ pterea q> ex philofophfe profefforibus nemo ei fuffragetur, fed omnes potius aduerfentur. grauitas enim leuitati , fapiencia infdtise femper aduerfa efticum interim no erubefeat poetarum ludis, mimorum fabulis,gramatiftaruin ada^ giis, rhetorum fcommatibus SCfencencioIis fua dfcieca comprobareihuiufce^ AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM. tnodi emm nugis referta funtipGus feripta: feci quibus tam inepte vtitur , vt appareat ipfum in harena fua non verfari:3C illa nunc potius a fodalibus mu<' taiari.q ex promptuario fuo <lepromerc.Studet tamen difertus ac eloquens vii' derijvc fe literatoribus afleclis fuis comendecdicet quo magis contendit, eo id minus alTequaturtSC tamen videri vult facetus, vt iocis 6C falibus alliciat impe ritum vulgus. Itacj^ fe in diuerfiflimas perfonas inconffanriflime fubinde trdf' format!videaf(j in eodem iam feuerum in mores deprauatos concionatore , ia dicaculum fcurramt 2£ vtrun<^ cu fumma fuperbia SC arrogantia t nihil eft in i quoChtifhanum hominem rep!xfentec,quem conuenic manfuetum efle, moi* ' deftum ad omnes, dociie,non lirigatore,non vaniioquu,non contentiofum, vc Paulus docet.O escas nimium quorunda mentes, qui Lutheru laudant, Luthe rum excipiunt,Lutherum admiranturdn quo nihil graue, nihil firmu, nihil do** ftern, nihil fanutomnia venenata,nugatoria,calumniofa cuncila, letalia omnia pietatem 6C religione iugulantia Jveuocauit enim a prifeoru hsreticorum fau»* ftis plurimas eorum peftes,iampride cxplofas,cu ipiifcj 3 auctoribus confepul'' Cas:Quibus in vnu coaceruatis quafi tumulu edidit impietatisiln cuius tamen vertice ex propriis fodinis conflatu viculum fl:atuic,cui cum Arrio conueniepa riter SC cu Donato, vc rurfus bapcisencur CathoIici:qui a veritate deficieces ad infana eius dogmata tranflugiunt , Q^uoru multos fcimus efle rebaptizatos, Cum tBardefane,q» fato afcribatactioneshumanastCu Acrianis,ij> uonfic orandum pro moituis,q> teiunia fine tollenda, epifeopie^ redigendi in ordinem facerdotu.vt omnino illis habeantur paresiCu Iouimaniflis,quod facras virgi> nes nuptiarum fpecie confluprari fuadeat-In hoc tamen louiniano potior, q> il'' le nung.ipfe autem pride vxorem dqxiticum Vvitcleuiilisiqubd auctoritatem fummo pontifici non folu deroget, vc illi,fed prorfus illa tollat.Omnia ite ne.* ceflicace cuenire concendatieccdefias fortunis expoKetiCum Huflicanis.cj? fub verae^ fpecie comunicecur,£Cin aliisiCum Berengariis , q> afleratfacramentu Eucharifti* non efle facrificiumec eo offerri veru corpus Chrifti , fubftantiaqj panis inipfomaneremectranfformari in corpus Chrifli: AbEunomiofumpfic Uludifola fide homines iuftifi'cari,modo illa recta fit, qualis, quam ipfe pr^di*' ^ catjnec vlla opera requiri,nifi q» de fuo addic , omnia quancumcuncj bona vi<' deanturexfe,efle peccaeuxAb Bluidio ecMarianicis Deiparam virgine, perpe; % tuo puriflIma(^prohfcelus)demumfiiifle corrupta. Si copluriumfilioruma^ ' * tre accepit. A Montano Cataphryga SC Simone Mago didicit profiteri fe ha<* faere Paracletu,ab eoc^edoctumjicripturas facras interpretari, K omnia pera? gere. At^ equidem nefeio an vc olim Heraclianus quidam in Africa demum * fe efle diccbatnta b'c fibi interdictum non efle puter, quo minus profiteatur fe alterum efleChriftu: in quo non ia verbu fed fpiritus fanctus carne aflumpfe*» Iit humanam.pari Simonis Magi furore,qcu fe iactabat diePentecoftes in lin< guis igneis fuper Apoftolos defcendifle;Quod profecto non video, cur non fuis fequacibus perfuafurus,quibus ca turpia porteta, nulla ratione vera per^ fuaficifed cancumodo quia ipfe afferuic fe aipirari diuino fpiritu,ca:tera dogma ta fiC maxime execranda,tum ex aliis, plurima aute ex impia VVitcleuiftarum fchola,cum qugdaex proprio ingenio fcelerc^ excogicalfe videcur.Ne^ enim ^ RESPONSIO. DC perinde conflat a qmtus hsrericis flia coIIegerit,quoram efl facramentonim euerSojeiumorum cIeteflatio,fandloru fublata venerario, votorum abolitio, fa cerdoriiin vniuerfum derogacjo,blafpbemiarum in facratiflimueuchariftif fa crifirium,maudica promulgario.mifTarumt^ criminario-Sed veniet tepus([^vc fpero^quu admirabuntur homines GermaDi,quonapa<ilo pocucric tatacali^ go plurimorum mentibus offundi, vt quifq Lucheranis facrilegiis acquiefee/ rec.Superuenicc enim.fuperueniet diuinalux,qu« caliginem omnem difeuriet, - • tenebras propellet, SC lumen priftinum metibus obtenebraris refhcuet.eritcg poft diluuiu Iris: vt enim ait dominus per Esechiele, corruet paries que liniet runt luco abf^ paleis. Illum enim deflrua,8i adsquabo eum cerre, SC reuelabt tur fundamencu eiu5,6C cadet 8C confumecur in medio eius,quonia Unicum efl abf<j temperatura: Tunc^ relipifeentes Germanos multos pudebit ca amen^ tifaus fe fiC impiis placitis adhsfiffe, qui pcenicenci animo dicent domino , vt Hieremias ait:Cognouimus impietates noftras , SC iniquitates domine : SC cp grauiter deUquiraus,ribi,ac propter gloriam nominis tui, ne des nos in oppro briu:fed peccata noflra qux feduciti perpetrauimus deleas, nec ignorantiarum nofbarum velis eife memor,Sed dicat aliqiustLutherus quid profitetur, quid aUud prodicat, nili vtlefusQiriflus colatur ([vt par eftj)8C eius prxeepta feruenturfeuangeUca do<flrinam,vc in facris habetur Uteris ab hominibus ex^ dpi vult, traditiones SC decreta humana illis aduerfanria colU. Quid enim co« nacLucherus,niiIPaulum,euangeUa,Cbri(fum? Scimus hoc paifim LutheriS ia<ft;are.Eft enim commune ipfi cum omnibus hxreticis SC nefariis hominibus, qui fpecie reUgionis nituntur pr^ esceris rebus comparare fibi nomenjfeducc dis populis,hsrefibus(prercdis fspifiime Chrifii nome vfurpare,dcare factas Iiceras,earumq;cenimomoenicidmpia dogmata confi'rmare:ex euangelio Cliri fli (|vc Hieronymus ait^euangeUu diaboli facientibus. Confiflic enim euage^ iiu non in verbo,fed in fenUiscenim propinaces abfinchta,melleprocuIa circu> ,, iiniut,ne aliter admota primoribus labris reiiciacur:Nemo enim puru venenu ebil>endum propinac,fed cu fuaui aliquo pocu,auc obfonio comifcecAlagi ici^ dem SC incatatores veneficis rebus ac fuperftiriofis verbis facra qaxda verba conjungere folentiQuinimmo SC ipfe fpurdffimus Mahumet,Luchero tamen (haud Icio^an improbior in Alcorano fuo.vc comodius chrillionos feducerec» lefum Chrilfum miru in modu comendae SC excoiUc, fecp ipfo longe maiorem faterur:Qus cum ica fint,hailucinabimur prf fl igiis circulatoris huius , vel Q **PauUSClefuChrifli nome blafphemo ore rxpiusvfurpet,fieuageUu frequens tius cicec.in quo ipfo queadmodum amaioru confuetudtne difcederet,excogi tauic.Na qui^ Cf teri omnes larini euageliu dixerejipfe Grsce euageUon dice re gaudec.ridiculafane SC pueriU affeCf arione. Quod fi eodem verbo ea quex^ laude pecic,vc Gr^e feire videatur, ciir cum ratio fermonis pofeit no dicit eua geliu ,vt falcem G r^e flectere nomina fe didiciffe comonftret fN 5 igitur intro fpiciemus.rede ne talia an perpera afferaturiquibus principus,quibus dogma fundameris innicacurivndedoefrina omnis neceifario peodetiQux fifolida SC aperta faerinc,re(^e(^ ex illis extera dedudaanerico dodtrina probabiturifio^ autem ^a,imbecj]la,fiiUacia,doctrina nequaq fuerit excipienda. AD ERASMl EPISTOLAM PRIMAM M Nitutur aute omia vefana illius dogmata, duobus maxime prindpiis.Quoj rum alterum abfurdum eft Si falfum:8i quod nunq ipfe cum omnibus fuis co' turatis coprobare valebit: Alterum autem ridendu fimul 8C execradum.Primu huiufmodi eft,Nibil efle excipiendu in religione chrifliana a fidelibus vti foli-» dum neceffariumcj aut opportunum ad falutem,nifi fit diuinicus inftitutuiNii* hil autem huiufmodi efle cenfendu,quin euagelio,aut facris liceris fuerit expref fum,Hoc enim Lutherus ecclefig authoritate,Pontificis Maximi poteftate, fa> cerdotii cuntfVa dignitate oppugnat.Hoc facramenta peruertic,facros ritus, ce rimonias,ieiuniorumobreruationem,feflorudierucelebritace,ccelibatum,cano nicas leges, cofuetudines optimas, inftitutafandloru tollit, votoru religione.fa c-raru virginu pudicitia, fandloru veneratione abiicit-Hoc monachoru clauftra perfringit,purgatoriu amolitur,Principu Si Magiftratuu poteftate profternit, fan«ftiflimu miiTaru facrificiu abolet.Hoc deni(^ omnia diuina Si humana cofu dit.cu iftj fundam eto illud annedtat:Nihil horu diuina lege efle inftitutu, ne<5 ex facris litetis fumptu:quod quide altero principio.quod ia expona,cofirmatj temeritate videlicet incognita,arrogacia inaudita/uperbia no fereda Ait enim feipfum folu tenere verufenfum fcripturaru Si euangelic® dodlrin®. Si qui ipfi confentiuc eiufde fpiritus partidpestomnes aute quotquot fiicruc prifcos pa^ treSjdoclores fan(ftifrimos,Ponrifices Maximos,facros conuentus vniuerfal^f, omnes orthodoxos chriftianos,ecclefia catholica.CCC.abhinc Si mille annos aberrafle, vel malitia veritate occulcafle, fe vnu afflatu diuino fpiritu miflum ad omnia reftitueda,ad vera norma reuocada.Quid plura quericis Germanif Hoc ne fac eft ex ipfius ore teftimoniu,ad depr§hededu quale porc «u Marris nus alat in pedloreCHoc aute dicit ad mendaciu fuu pr®texendu, ne fateri co^ gatur facraru liceraruceftimonio,fi earu comune fenfum Si fantftoru incerpre> tationes,admitcerec, plurima eorum qu® euertit diuim^tus fuifle infticuca. N Videamus igitur primu fiindamecu g firmu ficat^ validu^ed ance omnia vellemihirefpoderet,fedhumane,neceofurorequo folec protinus ad couicia . defcendere,nunquidhocaxiomaexeuagelioautcxfacrisliterisaccepcric.Ni^ ' \ , hil efle diuinitus {nftitutu,quin expreffum fit in fcripcura facra.Quod cum af-* firmare non poflic,fed illud folum quod Paulus teftacur non efle exdpienda, qu® aduerfus contenta in illis , vel ab ipfis fidei fundatoribus prxdicata efle videantur ,eriam fi Angelus de cxlo illa dicerec,nec vnde fumpferic afferre va> leat, confiteatur oportet fuum illud efle inuentum. Si fuo ingenio excogitatu. Et fic iam dogma Martini, quinimmo radix Si fundamentum omnium eius* placitorum quod nec eft ex fe euides,oec ratione,nec teftimonio facrarum lice^ rarum comprobatur:Cum nufg fcripcura illud habeat, ceftimom^o ipfius labe^ fa<ftacur:auc ipfe fatebitur inuitus, aliquid efle accipiendum a Chriftianis,qucd non fit literis diuinis explicatum, cum hoc ipfe accipi velit, nifi forte ^qu® eft eius impudentia]) iadfethoc fibi oraculo diuino efle reuelacurat Dequa re dix* cam in mentione fecundi fundamenti, nunc fatis habeo ipfum dixifle aliquid efle tenendum vc folidum a Chriftianis , quod in facris literis non fic cx<< preflura : Quod tamen perfpicuum erat , vc confeffione illius non egeret, Quis enim dubitat , modo facras literas accuratius legerit , infticutaque ^ RESPONSIO. JC religionis ChrjftiancjprogreflTumi^ ipCus ab infantia perpedcritino omia qug fedt dixit Ve feruator 8£ redeptor nofter lefus cofcripta ftdffe in euageIiis;‘C^3 gradilcqui?s Icahes in calce euagelii fui ceilatus,Suc inguic,£C alia multa, qu^ fedc Ia:fas,quc fi fcribcretur,mudus non caperet libros.Quod 8£ verb^ ipfius domini confirmaturdn eode loanne, dicetis, H$c locutus fum vobis apud vos manes.ParacIetus aute que mittet pater in nomine meo,iIie docebit vos oifiia* Et rurfus, Adhuc habeo vobis mulca dicere, fed no poteftis portare modo: Cu ance venerit ille fpiricus veritatis docebit vos omne veritace.Qd cxprefle his verbis declarat ipfum dominu.no omne veritate explicuiflTejfed mulca refcruaf fe aperieda 8C inftitueda virtute rpiricus fandliCSed illud c5fl:at,non omnia , qux faerut adla,auc inftituca ab Apoftolis fuifTe defcripta, SC in facris literis memori® madata.Quod teftacur Paulus ad Tlieiralonic.rcribens , his verbis» Tenete traditiones quas didieiftis,Guc per fcrmone fiue per epiftola noftra,8Cc. Expreflius enim declarare no potuiiTetjno omnia fuifTe fcripta,cu feparec fer^ mone tradita ab his qu® fcripca in epiflolis erat. Accedit illud quod in adHs habetur,Paulus fiCScilas cu pertrafircc ciuitates,tradebat eis cuftodire dogma ta qu® erat decreta ab Apollolis 5C fenioribus qui erat HicrofoIymis.Adtoru pr^terea feripeor Lucas,qu®da notauic comraunia,6C prima quaS incunabula nafc«is ecciefi® perfccutus: Primu Principis Apioftoloru gefta, Deinde Pauli progreffum ddigetius enarrauic,ncc hunc totum, nifi quoufe^ R.oma vintftus eft perdudhis.C®ceroru Apofloloru gefta patu aut nilul attigit, vc n5 fit du> bitabile plurima fuifte tradita voce viua apofloloru , £C fpiricus fandH calamo m cordibus fideliu feripta. Non enim pr^cepie dominus lefus difcipulis fuis vc euangelium fcriberenc,fed vc in vniuerfo mudo illud prxdicarent.quod ore fiebat non rcripto.lpre enim nihil feriptum reliquit: SC cu ex Apoftolis vix duo feriprerinc euangelium, SC ii quidem multis annis poft ChrifH gloriofum criu^ phum, omnes verbo euangelium promuIgarunt.Si enim tmferiptis lex diui^ na c5ftarec,nec aliquid elTec folidum ad fidem pertines .nifi feriptura corinere^ ** tur,fatendu eflec lege & fide caruifTejSC abfq; religione fuiffe omnes fandlos pa Cres tu veteris, tum noui teftamenti,qui anteq lex Mofis,aut euagclium fcribe> retur,vixeruc.Ica< 5 fandHflrimuNoe,Melchifedech,Abraha,Pacriarchas ornes, c®cerosq?primsuospacres(^qui tamen vnumfolu deurite coluerunt, vfc^ad Moren,primu legis fcripcorem|)expertes fidei SC legis fuiftetparicer SC chrifHa nos omnes, qui aateq euangelium Icriberecur fuere,caruiire lege SC fide dicens « 3 r,dum effec,fi iex SC fides feriptura tm conrincatur.Non igitur chriftiani ad feri peura tm obftringuncur, fed ad diuinam legem feruandam: qu® primo orete^ nus tradita eft,deinde cum placuit diuino confiliojpars qu®dam eius feripeis ad noftram doclrinam SC cofolatioMm ([vc ait Paulus) raadaca ad protetuia male fenciencium redarguenda, ad h®ref^<^ couinccendas, vt cum alii, tu Hie j. ronymus.SC Auguftinus teftancur:Qui tradunt loannem euageliftarum prin cipe,poftremu omnium cuageliufcripGfle,tTibus annis anteq natur® c6cede<' iet,cum quin<^ ac fexaginca illud prxdicafTeCjpoft domini alcenfione:rcripfil/ fe autem illud rogatu epifeoporum Aii® aduerfus Cherihtum, aliosi^ b®reri«' cos : SC maxime contra dogma Ebionitarum tunc infurgens» Hac igitur dc b M AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM caufa edk» funt fcripturs.SC vt effenc infirmis 8C imbecillioribus folatiu plu^ riumq; rerum notitia certior, memoria firmior, teftimonium euidentius ad do> cendum,corripiendu,erudiendum 9 grauius-Scriptura enim ad h*c pr*ftada coraraodiflima efl;,teftimonio Pauli, cum fit quafi fcopus, &C regula , ad quam extera non fcriptajed per manus tradita, dirigi po0inc.Qua tamen non opus cran?rimis illis pacribus,non magis, q imaginibus, qui euagelium viuum im> preffum in corde tenebant.Qu^dam igitur funt fcripta.plurima voce traditas Sicuti enim diuinus fpiritus,non fimul omnia aperuit, ita nec eode modo omia expreflit.Quod etiam fateri cogitur ipfe Lucherus,nifi articulos fidei etia rexi^ dat.Nara Chrifti defcenfus ad inferos, in euangeKo non defcribitur,nec in apo ^ ftobeis feripturis vfpia fatis plane exprimicur,inter fidei tamen articulos fym< bolo Apoftolorum contentos annumeratur. Vel igitur hoc receptum cft,vt oretenustraditumab ApoftolisjVelvtafpiritufanAo ecclefiam gubernante, deinde explicatum.Pari modo funt SC plera<^ alia,vc fandhim fpiricum apatre 6C filio procedere, quod multi Grxeorum proferre ob'm non audebant , eo in factis literis no faris effet explicicum.Sunt igitur plera«j firma,6t folida ec^ clefix decreta quf vel facris literis non concinentur, vel in eis non faris habena tur expreffa,De quibus perpetuo ambigeretur, SC ventas efiet in occulto , nili effenc ecclefix auchoritate definita. Ad qu? ambigua tollenda, cum aUf mule» tum in primis Nicena Synodus coadla fuit.Nunq enim defuere, qui ftudio re^ ru nouaru infana dogmata fua factarum literaru teftimoniis cofirmare m'tere tur.Quorum teftimonioru inani copia locupletiffimus accefTic Arrius ad diui nicatemChriftiprxtextu pietatis impugnandam.Quiin eadem Nicena Syno do damnatus eft, definito communi confenfu homufion effe Chriftu cu patre. O Sed nec illud vere dici poteft cundlas leges in facris Uteris exprefias, eandem vim obtinere, vt ipfarum nulla ab ecclefia poffic immutari, aut ipfam ferendi le ges,8Cquafdacondkasabrogadifaculcacevacare:Cumfacrari4 literaru eefti monio conilet,quxdam immutata fuifie. nonnulla abrogata,6C pariter aliqua denuo ftatuta.Qu^tame omnia vti diuinieus inftituea recipiuntur : quis telri^ monio feripturaru non c5firmentur.Na celebritate fabbaci , diuina iege infii# tuta fuiffe conftac,coluifleq 5 fabbata Apoftolos , poftq Chriftus criuphans ad c§los eft aftumptus vt Apoftoloru adla teftantur.Hoc tamen antiquatu eft 8C tratlaca folenitas in diem dominicu. Quo in loco dicat Lutfaerus qui diuinis. ' literis ratum infiftit,qua authoritate hoc immutatu fic.cu facr» lirerg hoc non pr^cipiac,quod fi cocedat legis Mofaicx inftituea, euagelica lege fuilTe abroga^^^ ta SC proinde fabbatum fuiffe fublatu,tame coprobet,illud ex facris literis no^ » ui teilamcnti oportet, omnia legis anciqu? inftituta fuiffe abiedla, cum nedum Chriftus ea feruaueric,fcd Apoftoliipfovitafundtopoft triumphu crucis, poftq ia glorificatus reuixerat ac cxlos confeenderat. Apoftoli et fi non omnia tamen plurima ex lege feruauerut,K maxime ipfam fabbati feftiuicate. Quin< a.. immo Paulum compulerunt poft regreffum ipfius iu Hierural6m,poftcaq gc cibus prxdicauerat Chriftum,purificari fecundum legem, SC ingredi c^lum, vt legis obferuacorem. Sed vt de hoc non fit controuerfia, dominic» folennii^ cac^ infticucum quomodo tueri valeat, quafi diuinieus fancicu, fi feripturis tril RESPON^SIO. Xf modo Gt inmtedujCum in rfs nulla mentio infHcuti' hutus habeatunet G reFerae ea die domtnu reuixiffe.at quid hoc ad anciquanduo) fabbacum,quo memoria peracte creationis vniusrfi, SC ceffacionis ab opere creatoris agebatur, aut qd pertinet ad opus feruile ea die inhibedumrFateri igitur cogitur ,auc ore hoe ab Apoitolis infHtucu,5C pofteris traditum fuifle,aut ab eccleGa decretu, gq in fa eris beeris no foeric expreffum.Preterea quomodo Apoftoli in primo concibo quoFda cibos in lege vetitos prohibuerut, vt expreiTis verbis inanis habetur,! vifum eftfpirirui fandlo 8£ nobis, vtabftineatis a fuffocaco, fornicatione “,'gmne,2C immolato idolis -Si Mofaica omnia Fuerat abrogata dicat Lutherus# . quona legis euagebe* fetipto teflimonio.lege hac inilicuerunriquod cu nuUu afferre poffit,fateatur necelfe eft,ore a Chtiflo hac eis poteftate, aut fpiritus fandli afflatu fuiffe tradita,qu^ tame lex quatu ad efum fanguinis 5C fuffocari, ac etia quantum ad immolatu idolis fucceflfu teporis eft abrogata. Aut igitur. h*c tunc primu fancica Gue immutata danet ac reprehendat oportetiauc confi teatur authoritate diuina decreta fuiffe abfq; tame tellimonio euagelii.Si aute humana authoritate dicat efle decreta,cur ipfe qui tm diuina recipere cefetjSC omnia ad prifeu more reuocare,ha:c cuncfla no peruertitC'Cur no iubet tolli do mioici diei celebritateChairecicoscj fuos fabbata col6fe,6C circucidirprxfettim cum Paulus circucideric Timotheum,vt atflateflacurC' Qjueadmodu pnecipie fub vcrai^ fpecie Eucharifti^ facrametum affumijSC ceteros ritus tollit, quos di. uinitus inftitutos non effe cocediriCur paritet no iubet a faturis illud affumi Knoaiemnis(‘cu dominus ccenatis illud prxbuerit,Keu more fcruauerit pri mxua eccleGa, tefte Paulo ad Corinthios. Couenietibus vobis in vnu Kc.Cur patitur vt ab imparcicte facerdote illud affumatur.cu in euagelio no legatur* expreflis falce verbis, nec ipfe ran<fforu patrum interpretationes Gue enarratio nes recipiatjDominum illud diftribuentem.parte vlla Gbi fumpGfrei'Quod G exiftimat authoritate diuina illa fancita elTe, nullo tame teftimonio factarum li cerarum,negare no poteft aliquid diuinu in ChrifKana lege efle fancitum quod »* no Gc ex facris literis affumptu: eccleGa fpiritu diuino afflata, facultate ha> bere interpretandi ambjgua,explicadi implicita,leges promulgadi, ex pro<* mulgatis quxda abrogandi:Cuius eccleG^ quata Gt authoritas 6C facultas, at^ teftatur illud domini dicetis, Dic eccleQxiG aute ea non audierit, Gc tibitan^ ethnicus SC publicanus £Cc.Q^u§ decreta eccleGe vt diuinitus inflicuta,func re* cipienda,8Cobea rem non fune collenda.qux vniuerG populi Chriftiani cofen-^ «^.facrorucociboru decretis ,fan<5loru patru fenceciis vt diuinx fanc'liones rece ptx fuerunt, licet in facris liceris aperte non fuerint exprefla . Sed ne prxeerea Si illud, cum ad primxuf eccleQ^ infticuca,pocifrimu aute qux in facris Uteris habentur exprell'a,omnia efle re^geda concedatxur no iubet fuos affeclas nil proprium poflidere,fed in comune viuere;cum in Aefis Apoflolorufepius re^ ^pecaturollis fuifle omia c5munia,qu5 diftribuebacur vei vmcuicj opus erat. Ac forte veritus eft offenGone animi dmitum qui in exteris illu fetftacuriquos ar> bicracus eft huic placito neucig elTe fubfcripturos : fed mdignu eft eccleGaftcn . ^ e cxlo demiflum(^quodfe efleiaclac])ad omnia corrigenda, vultum potentis prgfecre veritati SCpauperibus.Scd de his baclenus.Ex di^is quidem facis de^ b ili ** AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM quadam voluptate, ludu tamen nuq probaui. Inde igitur demu faftu cft, quod 6C tu ingenue fateris, vt quotquot veftratiu amabant bonas litcras, fe Luiheri nafcetl furori fautores exhibuerint. H^c caufa tantoru maloru fuit.Hinc enim Luthero natura temerario, audacia creuit SC arrogatia, tantis videlicet auxiliis confidenti.Quato,bonc deus, fuit optabilius.vt hi qui fe Luthero addixerunt , quafi nadli opportunu duce ad profligandos theologos, no tato ardore bonis literis fauiffentC' Quato falubrius,vc ilias nuq dididlfent, q vt earu occafione tam vaftutn incendium excitaffent.quo fere vniuerfa Germania conflagrauit^ Quanto comodius Gerraanif , vt bonse liter^ alpes nunq tranfeendiffene, | vt dC Germani contenti materna lingua, vel vtcuq? latina, tam atrocia diffidia non cocitaiTentC’ Quanto comodius barbare loqui, SC bene fentire , q polite SC ornate impia dogmata prgdicarcjSC vniuerfam rempublica Chriflianam per/ turbareC’ barbarifmofc^ ac folcecifmos comittere, q veram religionem , facras cerimonias,ritus catho!icos,mores maioru aboleret' Anteq enim G^maniam bon* Lterg inuafiflent,pax,quies,tranquiUitas,fingularis grauitas Germanis aderat,c5ftantia,roodeftia,ftudiaoptimaru difciplinaru , Philofophi no igno/ biles.Marhematici clarifiimi, Theologi egregii, religio admirada, pietas exi/ mia , felicitas fumma* Nunc omnia in diuerfum cecidere . Pro pace bella , pro quiete tamuItus,pro traquilKtate tepefias fuccefiltQug ciuitas pace fruitur : iramo qu^ domus domeftico bello non ardet i Difientiunt viri ab vxoribus , patres a filiis .fratres a fratribus, domini cum feruis pugnat : Hic permanet in fide catholica, illeadhereticos deflexit: Hic catholicus Chriftianus eft ,ille Lutheranus: in qua regione pro legibusjrapin^, latrocinia, homicidia, caftroru cuerfiones exercentur.Pro pudicitia facrarum virginum,inceftus Si lupanaria: pro gramtate,Ieuitas SC fcurrilitas: pro difciplina,liceria:pro optimis artibus, dicacitas SC maledicentiarpro roodeftia,arrogantia,rix* SC concentiones: pro integra religione,h 9 refis,blarphemix;pro vero cultu SC facris ritibus jineptig, nouicates exeerabiles: pro felicitate,fumma miferia . Y Sed nunquid hgc bonis liceris imputabunturj' Minime,abflt vt bonis arti/ ^ ' bus nota talis inuratur: quarum profeflores multi fune, qui in eximia pietate pcrfifiut,ac pro vera catholica^ religione propugnat. Ac increpadi funt ipfo/ jru n6nuUi,q) illis fuerint abufi.quos feribis mox nato Luthero penitus adhg/ GiTe . Grammatica enim SC Rhetorica poefiscj peregregia SC vtiliifimc artes funCjSC neceflarif .verutamen ftudia earum fapiece non eliiciunc, quinimmo SC pluriraiabipfisarroganres,8C temerarii euadunc,fi iliis cra incubuerint : Ne^ mirum cum doceant congrue SC commode proloqui,concinne dicere.dicfiione ofaIe(fiare,non autem res ipfas re^eexifiimareQuamobrem (|vcfcis3 peran» tiqua fuit qu®ftio,an ftudium eloquentia: rcipublicx magis obefiet q poffet prodefie: Definicuqj eft, plus incommodi afferre folerc, q commodi, nifleum fapiencia fuerit coniuncf a: Quod nouiflimo exemplo comprobarut ifti dife^ t^ magis q vere eloquentes Germani , qui Luthero fe dediderunt j Qui Caique fapienciam ac elegantiam fermonis coiuiffent , non apud eos plus vaiuiffecin ‘ uidia in quofdam theologos, qreuerentia veri SC honefii : non plus cupiditas vindidhE,qreligionis caufa SC amor patrig. Ac vt furentes gladio, ita ipfi elo/ 4 RESPONSIO. quentia abuG Germanfam conciam m fcdit/onem mduxeruc : Cui' facultati fi parcius operam prefti'tifient,8d partem aliquam cribuilTent Sapientis, neutiq tanti fceleris fodetatera iniuiflent. Quamobre nequaq aflentiorilliSjqui cccendut hoc fiudiu bonarij liceraru opportunius elTead veram theologia aflequeda ihidio difciplinarufolidioru, fine quibus conflat myfleria plurima in facris liceris cotenta,nullo paclo capi pcfTc: defendi autem multo etiam minus, fi impugnentur ab heretico quopia aut a religionis t5cemptore,Accedat difertifTimus Rhetorum, Grammaticus IliligentiiTimus, Poeta ingeniofi0i’mus,K omnes eloquentis ncruos cctendati * ^terunt ne profundifiimu myflerium trinitatis videlicet cresperfo-' j . nas vnamtiri rem efle ex parte quapiam explicare quomodo illud veru effe I J poffit: Ego SC pacer vnu fumus .cum fine perfons diflindl^i Philippe qui videt me 8C patrem meu videt. Aut illud: Ego in patrCjK pacer in rae eft: Aut decla> rare quomodo nedantur dus natur^ tam difpares , diuina fcilicet 6C humana in vna petfona ChrifH docere:vc no repugnet corpus Chrifti Gmul effe in c^lo 8i tot in locis fub fpeciebus myftici panis 5£ vini:8t quomodo potuerit ChrifH corpus exire fepulchrum, lapide magno oflium obflruMite,fubireccenacuium ianuis clauGs:^ quomodo in rebus creatis pofita diuina prouidencia, dC pTX^ deftinatione, pleraqjfianc concingenter : ac plurimas alias fimiles quxilicnes incelleiflu difFicillimas difpucare , exponereq; vitiorum ac vircutu diferimina, fcelerum ac erratorem fpecies . Sed quid moror in re nimis per fe dilucida, cum infinita fint in facris beeris quK abfurda repugnantiaqj v!deantur,niG ea difciplinaru intelligentia diftin.^ xeris 8C explicaueris: quod prgflare valebit vel balbutiens philofophus, fimul 8CTheologus,vbj facudiffimus Rbetor aut obmutefccre cogatur, aut ineptias eflfucire.Sed vc jKdifTcquas eflefacr^ Theologie omneis bonas artes, cundlas difcipbnas nemo eruditus negaueric,fic cloqueeia comoda illi elTe certum eft : * opportuniore tamen ad edocenda SC experimenda Theologica, q ad feietiam ipfam comparanda. Ac philofophiam tura ad hanc comparandam.tum ad illa explicanda, prorfus neceftariam clTe conflat: tamctfi non inficiamur quandam rudem Theologiam poffe folo adminiculo iftarum artium Icuioru coparari , qualis eft, qua res geftae narrantur .parabol* 8C huiufcemodi generis plurima tradutur: fed h^c non exa<fta Theologia, fed craffior eft, vtpote. qua myfleria non capiuntur, qu^ftjones non difToIuuncur , ambigua non enucleantur &C eft hxc ad piecacem,8C ad mouendos affecftus accommodata . Quapropter mihi nec fentencia eoru probatur, qui putant facras liceras in ^ vniuerfum cu(ftis paffim comunicandas,ac profanandas effe, explicatas quo.*" ^ CU 9 idiomate plebeio eria SC barbarico ,vc habeat ta rudis SC idioca.q prudens ^ 8C dotftus vnde illas legere poffit a quibus vera dodlrina euangelica addifeae, ^fincera reUgione imbuatur . Q^uis enim plurima fine in facris liceris, qu£ cuicu>^ ordini non nifi commoda effe poffunc.‘(|Sunt enim mulca plana qux a quolibet pufillo SC ignaro capi poffunt, falce pinguiori Mincrua.plurimu em dientia SC perraou^ia. j Suc tame in illis SC p!era<^ alia abftrufa SC nimis in* uoluta ac^ implicita, quf ingeeia myfteria c^le^.tur. Sunt SC qu^da AD ERASMI EPISTOLAM FRIMAM guajlubrica 8C verbo ru quodam inuolucro perplexa t qu£C quidem niG dilige-* ter perpendantur , nifi fdtc Si do<5le conferantur , 6C explicentur, longe plus obfuerint indodlis 8C ineptis, q prodeflc valeac,fi ab ipGs legatur. Q^uod ani-* maduertentes antiquiffimi Hebrgi, penes quos folos facras literas fuiffe certu efl:,eas habita «catis hominu,5£ perinde iudidi rarione,diiHnxerunc, portione quadam dutaxac permittentes imbecilliori «cati legendam ; qua illi, videlicet congruere iudicarunt,cum alia prohiberent, qu« tm pcrfedis legere permin* tebanc.Vc enim in alendo corpore, et G quidam cibus comunis quoquo modo vtilis effe polTit omnibus,non tamen omnis ab'monia,omne obfoniu.quod ha mine alere valeat, omni ecaci,omni corpori, 8C omni hominis ftudio idoneu eflit’ Sedlac quide infantibus accomodatu, folidior aute cibus adultis . humidior fenibus,tenuior delicatis, craiTiorrobuftis : Ita in alendo fpiritu , et fi infacra fcriptura.quida fit fpiritualiu cibus omnibus c6munis,aon came omne genus alimeti in ipfa coprehenfi cogruit omni fpiricui.Sed quod alicui apciifimujeft alteri nocdrifTimu.Quod Paulus Apoftolus agnofcens fcribic ad Corinthios, Quali paruulis in ChrilIo,lac vobis potu dedi, no efcammodu em'm poteratis, fed ne nuc quide poteftis SCc.Si rurfum, Sapientia aute loquimur inter perfe' ftos.Et ad HebrfOSjFadh' eftis , quibus lacie opus fit non folido cibo : omn» aute qui ladlis eft parciceps,expers eft fermonis iuftitif .Paruulus enim eft : 8C rurfusjad eofde.Perfedforu aute eft folidus cibus eorum, qui pro cofuetudine exercitatos habet fenfus ad difcrerione boni SC mali.Q^ expr^e his verbis do cet,non eode cibo fpiricuali alendos efle omnes Chriftiaaos £" Scribebat enim Paulus illa Corinthiis 8C Hebr^is fidelibus, iapride coucrfisifed quibufdam iac tenue c6uenire,aliis folidiore cibum . Hoc ide $C ipfe Seruacor noder lefus Chridus exprelTius declarauir,tu indituco,tu cxeroplo.Turbis enim SC plebi in parabolis loquebatur.Difdpulos aucSC Apodolos aperrius qufdaedocebacr quod cu admiraretur Apodoli.vt refert March«us , percontari fune dominu, cur in parabolis loqueretur illisiquibus refpodes aic,eoq7 vobis datu ed no0e tnyderia regni cf lorG,illis aute no ed datu Sic. Attamen nec ipfis ab initio ita aperte ed locucus,vt deinceps.ried qu^da feruauic aperienda ad nouidiroa mortis hora,perad:is illis fantdifQmis epulis fpiritualibus. Alia podq a mor? tuis reu{xidet,6i plurima vfqucquo mihlfec paracletum.Quod manifediflime decl . rac verba ipfius apud loannem,quu ait: H^c in preuerbiis locutus fum vobis, venit hora quu ia no in prouerbiis loquar vobis. Id ed,no locutus fum vobis explicice,fed in parabolis, quia fic expediebat . Non enim tuc valuifle^ portare illaiNuc aute expedit vc apertiuSjloquar vobis iam idoneis ad illa ca-* pieda.Ec rutfus apertius, quu ait: Adhuc habeo vobis multa dicere, fed no po/ cedis portare modo:Quu aute venerit ille fpiritus veritaris docebit vos omne vericace.Hf c dicebat illis,qui qq erae no folum bapci;tad , fed etia facerdoces indituti.SCfacramcnco corporis ipfius SC fanguinis tunc fancdificati, difcip ujl ChridijimmoelecdiApodoIhTamca tatomagidro vei adhuc non idoaci ad^^l maiora myderi3,de pluribus dogmatibus diuinis no irnbuebatur.Plurima em fupprimebatfapietidimus magiderjdonec acciperet fpiritu veritatis vc donu fckncig Si intelletdus.Qug cu ita fine, putabimus nos omne f^raru licerarum ^ V RESPONSIO. XVI iapientfa rudi' plebeculc,mon'ombus 8£ mulierculis pafRm legenda conuenire tradivQua fi legerint,quomodo portare valebucC' cu prorfus ignari fint.K ia* eptiflimi ad diurna myfteria incelligeda : Cu Apoftoii anteg dono (ciendx. SC intelleifhis iiluftrarecur,illa capere no valuerint a ta perito dcxftoreJEx quo ru diu hominu genere,etfi quida peculiari dono, proficere quoquotnodo polTent, perfpicuu tame cj> gplurimi ledereturrpropterea q? ta difpar cibus ab eis con' coqui no valeret, quaobre plurimi cruditate periret. No eifi tutu eft omnibus fulcare m3re,pontu nauigare,fed vix peritis SC expertis. Na fi nauta tmproui.* € IS altu petat, periculu ell ne in fcopuios ipfum impingat, ac eis elidatur, de^ inde voragines incidat SC Syrtes,a quibus tande abforbeatur,cu fefe explicare nequcac.Vaftueft auce dC profundilTimufcripturarum mare, infinitae^ extanc ' exeplamec ea longe peteda,eoru qui ex ftulta squoris feripturaru fulcacione errates,ia(flaci<^ cade in earu gurgite immerfi fune . Nec pueadu Paulu A po^ ftoIu(^8t fi fcriberetecciefiis^ vulgo dirigere epiftolas omnes, fed prouedtio ribus prefbyteris 8C pr^pofitis : qui prout vfus ferret, eas plebi 8C vulgo recita ret,fimul 8C interpretaretur .Sic Si in ecclefiis,veceri infHcuto , leguntur plebi diuerfg portiones, tum euangelu.cufcripcurarujexponutun^ a prefbyteris 6C cocionatoribus , quibus vulgus eSuenie efTe cotetuicui magis expedire videt, faerps cocionatores frequeter audire, fandloruq; com&aria qu^da permoueda affedluiK quibus aliquid feripturaru explicatur videre.q facras liceras in eoriS idioma verfas,fine deledbi legere . Quid enim coraodi capiet rudis 5C expers licerarura homo, delirus fcnex,aut garrula mulier, cx ledfione (]exepli gratia^ Apocalypfis loannis aut primi capiris euangelii ipfius tquu Cflos exuperans illud ta altu intonuit. In principio erat verbum, 8C verbum erat apud deum,5£ deus erat verbum SCc. fiue epiftol^ Pauli, in quibus q plurima difFiciliaintcl<' Icdlu continetur .Quod Apoftolus Petrus animaduertes , vt nos huius rei adi* moneret,Gc in fecunda epiftola fua fcribic.vt frater noflet Paulus fecundu fifai data Tapientia fcripfic vobis, fn epiflolis: in quibus funtqu^da difficlia incelie^ ilu.qug indodli 5C inflabiles deprauant Sic. ferupos enim Si nodos plurimos offendere rudem homine, qui illa legerit oportec.a quibus mirum in modum If datur. Ac elTe queda in fcriptura,quoru le<5lio comunis cfle pofiic.cu nemini nocere valeat copertu eftrSed no iccirco fine difcriminc feripturas omnes pro^ fanare oportet, fed potius qu^da excipi, qualia nonulia funt, qux fine crimine nemo ignorare potefl:,8C qu^ vniuerGs no nifi comodo efie poiTunt, 8C in qua.* 'dS-formula redigi,tradcda c5mum'cer ommb?,qui ledHone oblectatur, ex qua erudiri Si pafei eoru animus pofTit . Pudet enim dicere q multi fint Chrifliani prorfus ignari earu reru,quas cognofeere obflringucurt quos tame no omni^ no codemnados efTe puco,dumodo in fide ecclefi^ ambulenc,quis excufari no poffinCjquin grauiffime negligeria peccet,cu ipfi, tu illi ad quos ipfos erudire jjRrtinebat-Scd nec ob id,vniuerfum feripturaru genus vulgo videtur efTe dife fcminadu,nec margaritas porcis fpargedu.ncc fancha (^vc dominus aic^) dadu canibusrQuod fi primi nature interpretes,8C fapieri^ humanitus repercg inue^ eores,oe ipfam,fecreta<^ natur? profanaret,iUa fabidarum inuolucris, vel nu.* merorum rationibus, aut metaphoris Si smgmaris,auc di^onc abflrufinima AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM tradiderunt, vt iis tm, quibus {nagnumgmucontigifTecdn illa verfari liceret, tardiores auce arcerenturiEc libri Sibylbm' apud R-omanos no vulgo legebam Cur^ fed prudentibus viris quiburda,ad id minus deleifHs.petfpidendi permite tebaturiQuaco magis couenic diuin^ fapiecif , facras liceras non atcrediarijOiQ ab iis qui ad illas capeiTendas fine idonei ( Quod cu apertu fic indodlu vulgus ad id non elTe aptu, nec illi elTe tradendas, nemo debet dubitareiQuod fi fecus fiat, procer cetera, ex huiufmodi tradtadone.hoc proueniet incommodum vel maximu.q» omnis reuerentia facraru literarumpcribit.Domeftico enim vfu K femilfarieace,ipfa diuulgata dodlrinacotcmneretur ab iftis: 6C de iUis pro quifc^renfujquo multiplus ^quo abundare fibi videri folet,iudicare audereci Permagna elt quippe vulgi tcmericas,ingens imperitorum arrogantia. Qua * propter xque difierere,^ue fiacuere de diuinis dogmatibus putabit agricola, ^ SC coquus libi lic^,modo feripturas leditaueric,xque fiupida anus cerdo, ac doihinimus Theologus: vt illud taceam, q? nulUis honor haberetur erudii cioni, clarorum virorum nulla elTec authoricas: Qu£ fi quis alta mente confi<« derauerit,is potius fiatuet mulca efie cegenda,^ indignis occultanda, q cundta cundtis propalanda.Non enim ab re facri Propheta: tam abftrufe SC obfcure, oracula fua pronunciarunt, nec temere nomen myfteriorum facris ritibus iV ditu a maioribus fuit, fed vc vel folo nomine declararet'^, facra minime efie pro* fananda: fed ad propofitum iam redeamus . Tanto igitur philofophi^ ftudia,q eloqueri^pr^ft&iora func,quaco vtilius tedte fenrire,q comode loqui:fapicme effe,^ dilertu: vti ratione, q lingua. Ta* cici enim,muci , elingues lapientes elTe poii iimus abfq^ teru vero cognitione: luie philorophia,nec homines quide,nifi nominis comunicationeelle valemus* Ne igirur pr?pofterercb? vtamur,feruiac vox rationi, cloquetia phiiofophi*, Gt eius organu vel condimentu:nec par eft iadtura in o bfonio paci , ob condi* luentu: fapienda felicitate alTequimur,elegatia Termonis nequaq. Pythagoras philofcpl^ my fleria,voce,nonfcripto,vc effenc occultiora tradebar, SC fileou lapienti? profelloribus indicebat, non quomodo loqueretur docebat. Et fi em pulcherrima res fic eloquentia, percomoda^ ad duiiem vitaunterdum tamen obefl: eius iludiufapienri^jcuimbecilla mens mortalium muiciplidbus rebus pr*fertim tam diuerfis,non valeat a:que intenta cfle, ac fi vni tm incumberet : Vnde fiat oportet, vt quod vni tradideris alteri detrahas. A uocari enim necelTc efi qui plus ^quo induLTeric ei a caulis nacurs,diuiniT(| rebus concempladis # ad lingua proprietates, vocabulorum deriuacioncs,eiocutis obTeruaciones notandas, ad Ciceronis colores, SC Quintiliani prxeepea imbibenda . Itaque a " rebus maximis ad verba, a feriis ad ludicra, a veris ad apparentia cranfibit: hi* fioricos pro philofophis, ethnicos poetas pro Theologis,fabuIarum feripeo* res pro grauillimis diTciplinarum authoribus legere cogetur * Qamobre nifi cauce SC fobrie huiufcemodi Tludiis opera nauetur, profedto iatfhtra lucro penlabicur. quod in Prouerbiis fapiencilTtmus Salomon his verbis compto* bauit,Qui crii verba fedecur nihil habebit: qui auce polTelTor ell meris diligit animam fuam. Valebit quidem Termonis volubilitate, rerum autem notitiam» aut nullam, aut ^em comparabit , licet ifli loquaduris piolelirores fui efie j RESPONSIO. )CV11 fims arbi'cr&ur,cie omrubus rebus difrerere,pucaces,eo 9» fermo id rebus omniV bus verfemr, oportere qm verbis abunclet,hunc omniu qu<^ rerum nodtiaha.^ bererfieric^ non poffejCjuum cejErequifq oradonem Si vfdflm in parces fuas dif foluere valeat, quin SC fenfum iplius percipiat. Ad fummam ifti, omnes difcipli*' nas &iemagiflxo,reaflequipojTearbitrancur:Si Bone deus, quid no zadet pTo^ fitenC'quid Cbi non arrog& bteratores ifti 8C Grammacifl:§,qm modo quacuor di£h'ones Graicas interpretari valeant,8C claufulas aliquot fonoras clauaere,di/ fdplioas docare quas nunq didicerunc,audenc,de omnibus rebus libros Icribe/ renon veretur,magtuficis titulis prxnocatos,quos fere edunt anteqfcripfermt* fcribunt prius q conceperintCln quibus tamen mliil propemodum mfi ni^as 8C verba mania,nihil rucci,nihii folidi reperias.C^uid enim effundere pofluntj^bet vdiementer exprimantur inflati vtres, nili ventum Si inane ( Quid proferre de* ffaidiis fapicntia:,qui tantum voces eorum quafdam agnofcunr,vt picaj Si pfftta cididliones,quaslongovfudidicerunc:Quastamenquanto fspius proferunt, taMo minus inteiligunt.Attamenipfi omnes minus doquentes rident, cotenut, et fi frfiilcfophi exacff ilTimi £nt,cheologiq; fapienciflimi: indignofj putat facras Lceras attrec'lare,eo q? tn'b'ngues,aitt faltem bilingues no fint.Quamobrem 8£ id munus ipfi vfurpant,facraf(j Hteras *que arroganter interpretatur ac fi Aefo pi ap6logos,auc Anftophanis fabulas cra(ffarent:fed intumefcanc fane arrogan tia:Inuidifalcem&ingratieffedefinanc.*Quicumbonasliterasab Italis fonti** bus hauferintj^quod veKnt nolint fateri cogunmr^cur tantopere nomen Italidi eidtorteTcuntjac Romanum ferre non poffundCui tame parcere debuiflent, vel ob ipfius maieftacem,vel q» debciis ttfi R.oman« b'ngU5,ipfi fibi bdli effe videa tur.Ac praidicanc bonas bteras ex Italia ad Germaniam migraflejquod Roma iii,vc verum non effe contendunt, fic gaudent fllas propagatas effe, 8C Germa<* nos earum effoffos effe partidpes.Dolent tamen q> .non xque grauitatem Si iu dicium imbiberint Romanum,6C fapientiam Icalicam,vtfermonis elegantiam. Quod fi fuiffent confecuri ad Lutheranam certe impietatem nunq deflexiffent. Quo fa<fhim eft vt ex vno h»rerico Martino iam complures exritermr,plurimis tamen in dogmacibus,minime inter fe confemeiu:es,vt moris ril h^reticorum, teffe Hieronymo, quo grege coadlo,6i nuc apud Germanos euenifle perfpicuu , eft:,quod ecclefi§ euenturum,in epiftola fua, apoftolorum princ^ pr^dijKrac, his verbis tSicuri vero fuerut SC pfeudoprophetf in populo,iea SC in vobis magi ftri mendaces erunt:qui introducent feAas percfirionis,SC multi fequencur eoru luxurias,per que» via veritatis blafphemabitur. j Sed iftoSjinquiSjTlKologorum quorumdam fuperbia, facerdocum perdi-* dflimi mores,Monachorum quorudam hypocrifis SC infolentia in hunc labjv rinriuim inextricabilem coniecic.*cum tamen minime putarent in ipfius negocni exordio rem eo fedirionis SC tumultus euafuram:Credo equidem plurimos im/* prudentes in has voragines inddifle,qm fibi initio hoc tm propofuiflent,vc hac via Thecdogorum quorundam peruicaaam atcf arroganriam infringeret: Qui quicquidipfiignoranc,\'ri fufpechim accufanr, male Conare dicuni,h^rericumr3 pere pradjcanr.Non igitur infidor quofdam Tbeologr» fibi ipfis nimiiun pia** cere,SC hoc titulo plufq decet gloriaripnfulfos hornior in^os SC morofii^es; AD ERASMI EPISTOLAM PRIMA^ Nec mfiaas ibo multorutti faccrdocum corruptos elTe mores, SC magna ex pay terecdTiffeab illa vetm',8i[. feuenorum fantflorum pacru difcipUnaiplunmofc^ perditiflimos ^ehonunes, nihil facerdotis habentes, pncter nome SC charade,.* rem,ipfo honore,ipfo<^ munere prorfus indignos : 6C nonnullos monachos pra/ uos fiC datos eire,ac fere onmia prxpoftere agentes aflenrior:fed quid tum ( An no fune multi modeftiflinii Theologi, 8C plurimi facerdoees optimi. Si monachi fandWTimifQj. fi prauorum inuidia veftraces ifti bonarum bterarum profeflcy restaminflammatieranc,vcfeconunfirenonpofl"ent,quineorumprobra 8C in-" eprias infedaraitur dC illuderent, cur hoc contenti non fuerunttHic enim fermo ' hi conatus,hf voces non admodum pioruth hominum aures ofFendiflent,cu ne^ mo inueniatur pia mente prsditus,quin periniquo am'mo ferat facerdotes mul^ l ’ cos, qui morum magiftri efle debent populis ,8C quorum innocentia,m'core vit®, * fplendore virtutis, ceteri omnes in chriftiana difeiphria cwirinendi dirigendi <5 funt,mrpiirimos eiTejinquinatiffimoSjCudif^fordibus at^probris obiKilucos: quorum auarida inexplebilis eft, ambitio infinica,Lbido emenata, facra SC diui-' na omnia contemnentium .Quis enim non angatur animofquum videat fale da>' tum ad condiendas animas infatuatum eire,lumina mundi obtenebrata, Duces itineris ad calorum regna perducentis obc^catos, pallores gregem e vallibus imd ad fublimes partus atcpcasld^ perducere det^esjin diuerfum omnia fa> cere,8i adaridirtimaqu^ Si pr«rupca,aucccenofiflima loca 8C paludes deda cerejin quibus greges fufrocCTurJNemo dl enim re<rti am^c*” quin hfc defleat, 8C facerdotum reformandos efle mores exiftimet, qum omnibus votis exopter, vt omnia ad priftmam difeipUnam fanirtiflimarum legum Si canonum miocen tur:Quodpr*rtabu:DcusOpt.Maximus quum fibi videbitur magis opportu num:Si enim hoc prsdicaflec Martmus,fi hoc focii eius egiflenc,8C fibi hanc cw furam arrogaflenc,etfiimmodertius,licentiofius,aceriam procacioribus verbis ^ilTent.a probis tamen viris quoquomodo excufarencur, putantibus selo quo<* bono permotos, carceres moddli«,ac legu termine» exceflifle.|Sed (]proh r.ephas])corruptis facerdotum moribus pepercere, quibus ipfi nihil mouebStur: Dignitati autem authoricari,potdlaa 9 ipforum b^um indixereiqmn etia legi bus ipfis, quibus mores atqj difciplina omnis conrineturK^q id non puto fuit» fe prioris inrtimri horum Iiteratorum,qui fe Luchero imprudecer addixerur,pau ; cis exceptis furiofis,6Ceofortenequioribus,q> iamanormavit 5 ,abordme<jfuo ddciuerant,aOTeq Martinus deficeretQui in ipfo malorum initio,cum primum fegraticrfbs multitudini,8Cplaufibilicerfcripca fua excipi cognouerut,effi'gief<^ ^ Ipforum tabellis vndiqj per Germaniam circumferri, fuperbia turgidi m cachcM iicam ecclefiam comurauerunt;Et is ante omnes cuius fuit illud elogium, laiia ert alea, vere iada ad confiindendam vniuerfam Germania,ad euertenda omne ccclefiafticam dignicatem,8i ad religionem perdendam.Hac mente,hoc animo fanxeruntfcedus Lutherus furiofiflimQS,ac Hutai facundus quidem alioquin, Si acitto mgenio,at infolenriflimus homo,5C curbuienrifljmus,ad omne fednus ^ accommodatus,CaciIin£fodusapc^imus,fieiusceporilxis vixiirec,vc ex cius gertis aeferiptis deprehendi po^bQ^uis hxc coniuracio illa CariHnx canto in^or,9( execrabiiior peripiciacur, quanto fcelertius,^ magis impifl ell vrd’f j responsio; NVIll uerfum ort)e,q vna vrbe mflamare: Chrffi ana reK^one euertere,g ftacu viuus enataris immutare, cachoLcx ecclell* SC Chriflaaxa' pepuli pacem exdridere , g R.emp.R.omanam perturbare. Sed focem illam iam dominus e medio fuftuHt. lilo igitur 6C paucifTimis apoftaris fimilibus excepcis,perpaucos inirio tot G Inalapuro mente concepflT^quorum tamen culpa non poteftexcufari, quia ne tunc quidem refipiuere quum LmJieri furor ad quantam perniciem fpeclaret, animaduerterentrSC quanto longius procederet, q ip^ putaiTent, quorum partes erant fic Marrinum cohibereAraice Sth gradumt^bm non m motes facerdotu mueheris,fed factam religionem inuadis: Tant» nos perfidia participes nunq efficies,qui ce impium non putabamus,fed audacem.Quod nobis vfui eiTe po- Krac pugnanribus cum Tlieologis quibufdam arroganribus, vt nadri ducim opportunum, vehementem fcilicet 6C temerarium , ac omnino illis fimillimum, commodius dimicaremus : Iam nimium eueheris , fublimiora peris Cognerfei-' mus nihil tibi penfi efle , modo nomen magnum compares,2i Pomr.Ma^mum q> te damnauerit vlcifcaris . Nos enim quos tibi iocularispropemodum caufa coniunxerat iam magnitudo negocii a te feuocat , reli^onis caufa , fides, pie' cas ipfa feiungit . ChrifHani fumus orthodoxi,non didicimus p>oliriores literas, vt in cantam perniciem illis abuteremur, non in obfequium cui, fed Chrifti.No lumus illas canta impietate diffamare • Quamobrem , nifi tu quo<5 refipifees, quosinioco fodales habuifti,eosiamfenries inreferia,5Ccanco diferimine, hofes acerrimos . Quod cantum abeft vt ifti praiiriterint, vtfemel lapfi,quan' to magis hxrericum Marrinum delirare cognc^cerent , tanto pertinaciores in eo tuendo fuerint . Quod puto tribus porifRmum de caufc eueniiTe; V na,qj cur pe putarent eas parces deferere , quas femelfufcepiiTentjacliieireded^on' mutare videri fencentiam , quam notam ita nonnulK reformidant , vt dum il Iam euicanc , fxpe indecenriirima faciant SC pariantur : Ita fit , vt dum tenaces corifbntefqj videri volunt, inconftantiiTimi euadant: Aduerfus enim propriam fentenciam mulca dicere Si facere coguntur , vt alienam tueantur . Altera cau-* fa efl: exulceratus quorundam ^animus in facerdotes omnes, 8C inuidia qu^am mexplebilis in cucullacos cuiufcuncp generis , odium quodammodo intefiinum in fandfx fedis apoftolicx dignitatem . Poftrema , q. nonnulli plurima ex pia' i-in'»; Lucheri probabant : Frequenter enun euenirefolec , vt ftudio fua defeiden di homines , plurima etiam aliena , qux animo prorfus improbant tutentur. His igitur de cauGsexifhmancur ifti obftinarius in Lurherana perfidia perfti' tfflfe. Ac profecto illud eft adiniracione dignum , iftos in vmuerfum tam rile in' fenfos monachis 8C facerdoribus , Theaiogi^ Si Apoftolicx dignitari,etfi quorundam iniuria prouocati eftenc . iniuftfumum camefuit in vmuerfum ge-* nus fxuire , 6C plurimis iniuriam facere , vt de paucis iuftas peenas aftume ' rene . Cunctos enim ordines eorum hominum, qui religiofi dicuntur infectan' tur inuidia inexplebili: omnes facerdotes perditos cupiunt:Apoflx>L'cam aud:o' ricatem penitus abokre contendunt. De quibus rebus, vt nonnulla verba faciamus , 6C primum deMonachis, 0 libenter ab iflas audirem, quid nam fit , in horum vita, quod ipfi cantum ode»* ui^ rint, exhorreant, deteftentur. Verum accufent viuendi fonrudas , qmbu§ ad c il AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM bfxfcriptumnviijuntf Anicillis abutantur earuni profeflbrcs corrapriffime Viuentes . Qui fi vcrun® a fe dicerent improbari, profedo qui eas ii^tutiones damnat, is magnum Bafilium , Auguftinura , Benedidhim , rranc&M, piros fandbiTimos , param K dcKfHffimos ipfarum authores improbant : Quo fi pa"* nim ifti mouentur , qui fandlos omnes contemnunt , prxter Apoftolos SC mar tyres , qq ne his quidem omnino parcunt , reddant tamen rationem , cur fai>^ flas inftituawies condemnent ( Q» prau* Si aduerfe fune bonis mc«ibusC An quia fuperuacane^ SC fuperfticiofef At neutrum horum dicere, aut afferre poffunt , cum euangelium SC facras liceras recipiant : manifybffimumq? fit ex ipfis inftitutis nihil in eis turpe contmeri . Quid enim in ipfis normis df^etum eft,quodnonexfontefacrarumhcerarum hauftum fiti'quid fonant aliud nifi aut dominica prscepta , aut confilia f Quid monent , quid doceiu , nifi vt illa feruentur cpx ab illis ftatuurttur , SC qus ad eorum obferuationem conducut^ Sicaftitatem,c*libatumve,<^mviriifti profitentur, condemnant, P^um accufair , qui verbo SC exemplo illum mirum in modum comprobauit • Ait Miim ad Corinthios feribens : Volo aurem vos omnes efie ficut me ipfum: Di* co autem non nupris fed viduis . Bonum eft flHs fi fic permaferint ficut SC ego. Et rurfus . Solutus es ab vxore , noli querere vxorem : Item SC alio loco, Qui fine vxore eft , foUicicus eft qu* dommi funt, quomodo placeat deo:Qui aute cum vaire, foUicicus eft qase funt mundi quomodo placeat vxorijSC diuifus eft. Et rurfus , Qui virginem fuam non iungit matrimonio, melius fedt q qui iun-^ git . Item beatior erit vidua fi fic permanferic fecundum meum ccnfilium: puto autem q? ego fpiritum dei habeam : Accufenc ca:teros quo^ Apoftolos , poftq in collegium illud cooptati funt : maame autem loannem euangeliftam perpes tux virginitatis exemplar : lacobum quoqj fratrem domini , loannem pr*cur<' forem condemnent : Hiercmiam SC Esechidem, qui c^libem vitam.t^ Hie^ ronymoduxerunc:vt Mariam Deiparam omittam, SC fponfum ipfius lofeph, quinimmo SC ipfum Dominum lefum incr^senc , laudantem eos qui fefeeunu' chos fecerunt propter Regna calorum , fubiidens h^c 'rerba (^vt refert Mat> thfus3)Qui poteft capere capiat SCc. Et qui virginitatem ipfam in fuo mundifli mo corpore confecrauic . Pr^areo innumeros abos fanflospofteriores Amifti ces,Sacerdoces,Monachos,Anachoricas,SCalios confeflfores.ac etiam Marty / res ^lurimc^.qui cglibatum exadriffime coluerunt.SC maximi laudum prgeo niis celebrarunt. Cuius tantus eft nitor tanta^ eft virtus SC pr^litia,vtnepa ganos quidem SC gentiles lacuerit.Apud Romanos enim,veftales virgines,ma xima habebantur reuerentia: Apud Achenienfes cicuta epota caftrabancur Sa^ cerdocesjApud Aegyptios pariter coctneoftimi erant facerdoces.Apud omnes gentes, femper cafticas c0mmmdata,SC iudicatum maxime eam mundiriem co<# uenire ^CTdoribuSjSC flfihominum generi qui diuinis obfequiis elTent addifli. Apud Hebrus quo^ qq is vnus populus eftet , qui nec feruari poterat , nec propagari , rufi fobolis procreatione, ob idej exbbatus non ?que commen^ dabatur:vir^abs tamen pnmlegii fuic,vt facerdos qui cadauer virginis corin geret, iion pollue^w,cum in coiuaflum ceterorum mortuorum omnino iofo' rtus redderetw , Si fortunarum omnium abieflionera 8C voluntariam pauper^ RESPONSIO. Xf. tatem clamiienr,vt philorophos taceam, guoram pluritm dimois egeftate pr«^ tulerunt, Apoftolos omnes 6C Chriftum dommum qui ea verbo laudaui'c,ac op« re prci>amc:doautq? vna effe viaru tedendi ad perfe^, capelTendam^ ab ilUs . quorum ordim no reIuc'lerur,8(:jllaenegra(Kedum.Si obolentia improbant, pariter Paulum reprehendere poteruc,qui' prepolms parere lubet, SC obedienria £bi fpfi proflari ab fus qui eifubuciebanmr volufc-Ad TTieiralomcefes enun feri bens aitrSi quis non obedierit verbo noftro, per epfftolam hunc notate, 5C non commirceammi cum illo,vt cofiindatur.Et feripturam quoq; increpetjqu^ obe^* dienriam vicfltmis anteponit- vt rationem ipfam naturalem pr^eream,que docec fublata obedientia ordinem toUi,&e quo nullus hommu coetus, nulla focfetas, nulla refpublica conftare potefl-Niii emm fit qui prfcipiat,fint ke qm pareant> ftare focietas non valet-Porro eum qui liber fit,fubiicere fe alterius potari, SC formam ferm accipere propter deum,quis no laudabic,fi dommum lefum Dei fi liumfeipfumexinanilTe,3Cformaferuiaccepiffe,vtnos liberos redderet, SCfa^ dhim eiTe obediente vfq; ad probrofam mortem cruris .confiderauerit^ Accedit quod feriptu riliSubiiriamini omni creatur? propter deu-Et inobedientes vehe menter feriptura deceftatur-Iam vero fi in commuta viuere non probant. Apo^ ftolos pari ratione condemnabunt , qui hoc inftituerunc faciendum riTe iis qui celfiora petunt-Erant enim illis omnia communia vt in Adlis habecur/?pe repe titum-H^c enim fuit primitiu? ecclefi? confuetudo.Quid dicam de Al«andn<^ na ecclefia,quam Euangelifla Marcus inft tuitaionne in commune viuebatfDe qua tam multa Philo Hebreus in laude geris fu? com^orac-Si fegregarim viuat monachi a c?ceris mortalibus accufantur,quid dicet de Helia,S£ Helifeo prophetam qui a populo feiuda vitatraducebatfQiriddeloanne Bapd fla, qui defertu inec^ebatiDe Nazareis omibus legis, 8C Mofe qui as viuedifor mula inftituta «fcdit; De tot denicp miUibus monachoru folkudinu Syri? Aegy pric^ incolk,qui ad ^cripta formula viueb&C'cx quibus faerut Paulus, Antonii^ us,Hilarion,Macarius,Honophrius,3C multi alii csleftes magis q terreni ho/ mmes:8C hoc in ipfius nafems religionis Chriftian? iniriis-No igitur noua fune h?c,no fuperuacanea,n5 fuperftitiofa,q a fandliflimis patribus diuinitus afpira tis inftituta funtjdefcrifMasinftiturionibus, quibus comodius diuinacofiliaferua re poftent ii,qui ad perfoftu tedertt, terrenis deliriis renucmesifed ab ipfis incu nabulis Chriftian? religionis inftituta,ad qua came vita nemo inuitus compelli tur,fediterm6ftxaturvolmbus ad cacume virtutis pemeniedi.Vt no faris mi** rari valea,qua firoce,noua h?c fchola bilinguis cheologoru facrariflimos religio fom ordines feckas quafi h?refes audeat appeUare,vc aliquid de ipforu auchoiv cate detrahat, quas femg a Chrifto dahatas efte coiirmat,eo argumeco q> fepe Phariffos increpauerit.Quod q leue fit ac<^ futile docec Paulus qui fe drfendes apud Feftu Pr?fide Romanu Agripp? Regi dixitrSecudum certiffima fedla no ffr? religionis vixi Pharif?us.8C mrfus fe PhariffU riTe teftatus eft pro concione dic&:Viri fratres, ego E^tartffus fu filiu s Pharif?oru,vt eft in Acftis. 8i rurfus fe m Hierufale emdicu ad pedes Gamalielis -y fedla erat Pharifgus .6C ad Philippe fes fcribesjEgodnqt,ex gne Ifrael,de tribu Briamin, fefrdu lege Pharifeus Necvfqcoperks dnm lefum ord^efe^^vePhatif^cu improfaafte, fedeoruia AD ERASMI EPISTOLAHPRIMAH di fecra ipfofq! tantum prfrogariua quadam infttutos die mmitros aa ea aaLda!p«t?reaefficimrfammentumcorfrmaaoms,.^impoi;no^^ nlamepifcoporumadUnatetur,cetmmeffeacveuemb^^^^^ tamen hfreii^ficut faccrdorium.euerffirecon^^ed licet ad hac ^9 tem potafacadotes aacuntrouerfiafacro ordine diftmay^profaudhabu^^ r„u a ,r^«..Kr,'m*numt50Dulumad H^refiarch» pnmsui lereboam tam m fcripnira deteltaci,ac i ‘o 15: dotibus infticuendjsreuocare,facerdoc{um<^perfe<Jl« legis ^graa* VI 1 r dere facerdodo legis Mcrfaic^jinqua deiedb facerdoces SC mmiftri lacrorum di uino decreto fuerant inftitutiKaim tamen eorum facerdorium ty^ cantu ell^ SC fig-ura facerdorii legis euangelic*.Quod infbtutu Apc^Uis P^us rderes ad facerdocium nou* legis ait : Nemo affumat fibi honorem : fed fit vorat^ a DeotanqAaron.Nonfui{reautemfublatumfacerdotiumlegeeuangehcaCe^ fiilludlegisMofifuericaboHcum:)fedcranaatum idem Paulus 1 m vabis ad Hebr^os fcribens, aperte declarat-Tranflaco enim facCTdono,n^e eil vc ma legis tranflado fiat.Qt ratum autem SC honorifica opdmus SC rvkamus Ue7 voluerit effe facerdorium,declarauit feueriffimo illo iudicio, quo t^ atroatec M-n^roi^tr, lAnrtiminr.nm aufi fuerant faccrdc^alis dignitati: ciilibi partem arrogare, aauenuitginiuruto:» lacciuuLc* icuduwAiwii mouereiQui partim terrifico miraculo, ddnfcence terra, mox cum tabernaculis fii om ni fubftanda fua funt abforpd.Cxteri demiffo caelitus igne,quum aufi eC< fencthurelibare coram omni populoconflagrauerura:.Nec in font» tantu uit ira Dei,fed mam m eos eft peruagaca , qui interitum illorum dq?l<M-abant^ SC iniufte Mofen SC Aaron accujabantiedica ftrage fepdngentorum SC quacuor** decim millmmC^vt liber numerorum teftatur])confirmacum 9 deinde facerdo" ^n. miruKilt viVfTp AamnnrtnfoluiT) crerminanris . fed eriam amigdalas partunenns.v^uioa iwius <x ano proaigio,mmas poii iccuus cone firmatum eft,Osia Rege luda munus facerdotale vfurpante,qui quum templu mgrdfusjincenfo adolere aufus effet reclamantibus facerdotibus idnonelTeof fidiipfiusjftatim eft lq3racorrepcus:qua,donec vixit, laborauic:8C qui Rexfacer dotium vfurpare voluit, munus Regium amific . Na: illud parstermictendu eft magnx feuericaris exemplum, quod in Ozia geftum eft , quum manum ad Ar»* cafuftencandaadmouiflet,qu« inclinarevidebamrcum idipfinonUceret, eo qj facerdodo no fungeretur.Percuflus dl enim a domino ob temeritatem fuam SC ftadm iuitta Arcam exdncftus , vt liber regum teftatur. Sed mihi non eft ^ fv»(irn .mrpctra rliTriiirarinn» ‘^e'*’-’'^afudofiMardni placica refutare,5C fi obiter ipluribus prEEclariftimis viris copiofiffime H SC Itatim luitta Arcam extincrus , vt liber regum teftatur. Sed mihi non elt ^ polKUjintegra difputacione,cacradafudofiMardni placita refutare,5C fi obiter qu«da attigerimusdlia enim a compluribus prseclariffimis viris copiofiffime - ' ‘utata,5C egregie redarguta funt. At nuc eos accufo/qui ecfi facerd^es agt» nt a profanis difcret^,eos tamen inuidia mirabili ccmTecftanturi. Tna emm, mea quidem fencenda , hominu genera affeiftibus prauisptffflo ta^nomina dedere Mardno,vt ii conumerent^qui ruditate aut ftoliditate quadi RESPONSIO XXEif. quafiattomri nouitate rei' SC blandis verbis, piceatis videlicet ipedem prajferen tibus alle(fb',cocidere,vel deprauatos mores clericoru peroff, primum :xlo quo^' damjfed qui non erat fecundum feientiam, permoti funt-Quibus non incommo de diceretur, quod Paulus ad Galathas fcripHcjO lunpKces 6C infenfari Germa^ ni,quicam b^e currebaris K^uis vos fafeinauit veritati non obediret Perfuafo h^cnonexa>eft,quivosvocauicadvicam.Modicum fermentum totam maf* fam corrapitiQui autem conturbauit vos, portabit iudicium- De Iiis igitur non Ioquor,quiIeuitatefuncredudH,feddeilli^ qui odio, liuore aut cupiditate, vl#' tionifve ckfiderio aut impietate quadam permoti funt-Quorum primum genus rit illorum vefb-arium qui ftudium eIoquenri*,ft:udio fapienti* prxferunt. De quo multa fupradiximuSjpropcerbelluquodvigebatincer ipfos SC theologos* Alterum eft,qui fuapte natura ofores fune facerdotum,vel genuina quadam im piaate,qua diuina cunc'lanegb'gunt,8C hominesreligioni prepc&os, facroru <5 miniftros faiHdiutiquiferre no poffuntjcos fortunis abundare, honoribus fungi,'' authoritate potIere,libertate eccleSaftica perfrui.Quibus auget inuidia difparili' tas vite,moru difcrimenjftudioru diuerfitasrVc em haru reu fimilitudine anirnt condimur, ita diiTimibeudine feiungutur-His de caufis plurimi a facerdoribus taauerfi funt, quali nefeiant facer dotes humane fortis efreparric!pes:tantu<^’cft: atrox diif]dium,vt multis videatur quicquid facerdoribus commodorum digni<* tarifve tributum fit,td fibiipEs effe decradlumjtantoijobcfcantur liuore, 'vcco^ gitare non valeanr,hoc rationem di<£hre,8C hoc apud omneis gentes 8C nario,»« nes etiam barbaras tam eiTe commune, vt lege quadam natur§ inftitutum efle videarar,quod etiam omnibus feculis feruatum efhvt homines videlicet, qui fa-* eris pr^eifent ipfaqj adminiftrarent, colerentur a cseterisjcommodifi^, dignita<^ te,K honoribus ampHlTimis honeftarentur.Anriquiffimus enim facerdos Mei* cltfedech Dei alriffimi ante traditam legem, idem autem SC Rex Salem: Apud Aegyptios Reges erant facerdorestApud Hebr^os primo inftitutoidem facer-* dos k. iudex populi, penes que fumma rerumleflet-Sacerdotes enim erat Mofes SC Aaron,vt Pfalmographus tefl:atur:SC Samud inter eos qui inuocam: nomen eius 5Cc-Nam ab horum tempore, vt plurimum ad Heli fummi facerdoris,S£ Samuelis miniflri eius ^ate, fumma reru 6C iudicia ad facerdpte deferebantur? Quinimmo populo Ifrael declarauit dominus,quantuindignarecur,q>Regepe terent, vtq? facer doti fumma poceftas fublata, alteri madaremr relpofo Samue li eradito his verbis, Audi voce populi,n6 te abiecerunt fedme,ne regnem fuper eos-bxpreiTioribus an verbis explicare no potuifletjfacerdoterebus moderante Deum per ipfum vti per miniftru propriu in populo regnare.Et qui detredlanc facer dotis principatu,hosimperiu dni detrecilare.Quepoteftas tepore Reguiiv*' termilTa ab ipfis Hebrgjs facer detio reftieuta eft tepore Matathix facerdoris 2C Maccabgoru principu que demum fublata iplls fuit a Romanis acc»iente tem poretranilarionis facerdorii,8C aduentus illius magni facerdoris ^erni,fecundu ordinem Melchifed«:h:tamenpofteriamfufceptosReges,femper fiiitfacerdo-* cibus pr^ipuus locus. Apud Romanos facerdorii maximam dignicacan fuifle declarat ingens contendo ab initio fummorum virori3,qiu in coUegiu Arufpi** cum PorificumvepecerCT cooptari, in quo carou honoris SC auSloricaris fitu elfe AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM putarunt.vtn=mo priKepsImperatomefiMfatis tutus effe/adfvep^^^ fe™^etur,n.ate4xi.cteatusfciffet.Quoderia^ :^tt^us.Wcuiptat^tut,NuHa»i._~ teiUUlLUl-L _ Cmodo teligioiis vIEus pamceps cffet,K numaiiguod^^ i.». n - . ..'I. -.L-i ft7 mnns fiisr.vT onmoffc Kdiguiorib^aiSlmun? nS mbcrit.Quaobte S pnfa mom folt.vt pnmoge . .P . . r- V, ,.n. rfn¥»Hiprr.nVTno.Acne ruri facerdodofuneerec';^ Principes dicere^facerdotes,cefteHieron}r ^ ^ plura ex^laiepeca,penesGaUorufacerdotes,gPruidenucupabat,iuimerat, Ie2es,c5uent? publici, aIaduerlIones,poteftas ornis, fummaRap. Apud Geraa^ nos maiores veftros t&a eracfacerdotuauchoritas,vc animaduerced],yinciedi,\-OT berandi ius,quod Regibus ac ducibus etiam in bello negatum^t,ipiis lolis el fetpermiflumjid^ non quafi Regis auc ducis iulTu, fed velutDeo unperante. Vndeigitur ndnuUis Chriftianis cantus exriric contemptus facerdo^a am Ix/ uum odiumvQualI facerdotes non homines^ed peftes « ^ynnies to:ex homi nibus tamen aiTumuntur facerdotes, pro hominibus conftituucur,m te qu?per tinent adDei cultu, vt offerat facrificia pro populis, 8C eis facra mmiment.Ja ve rofacerdotufenfus cur ifti canta inuidiaprofequutur^cum no a mortuis, quibus illiiufta perfoluunt,n6 a fublimibus fpirit{bus,quibus ipG fuppKcanc,f^ a viue^ ribus hominibus eifdemcg profenis pars ipforum amplior abfumatur.F^t pro fani fquo animo cuiufuis generis,cuiufuis ordinis homines ab inferioribus di'^ gnitace,ftudio diuiciis honoribufc^ fuperarijFert ciuis rufticum ditiorem fe,nobi lis ciuem, Princeps mercatorem, facer dotum facultates a malignis non ferenturf Qu^ profedlo minime inuidiadign^funt, fi cum laicorum facultatibus confer rantur,modo ratio ordiruim SC dignitatum habeatur .Faceifac igitur tam turpis inuidia infacerdoces,cumeos profani,pocentia,diuitiis,honoribus loge excedat: pariaturcjfacracos homines,SCdiuino cuicui mancipatos, q plurimis fiCmaxi^ mis commodis vit» priuatos. Quibus ipfi profoni perfruuncur,bonis ecclefia** rum perfrui-Nam etfi liberius quidam illis vtantur quod coraplurK non iniu>* ria reprehendunt,opcanda quidOT eft vinorum corredio.fed non tam vehemen terexcandefcendum , iis prxfertimad quos non pertinet huiufraodi caftiga^ tio:fed eo animo ferendum,quo ne perturbetur Refpublica plurimorum princi^ pum toleramus cyrannidem , iucidum iniuftitiam , nobilium infolentiam , mi/ licum rapacitatem , mercatorum auaririam , artificum fraudes , colonorum negligentiam: ad fumraam cum omnium hominum cuiufcuncj generis,-cuiuf/ cuncp ordinis fine , vicia , memores humana imbecillitatis toleremus : cur fa** * cerdocum errata ferre non polfumusf Quorum fi quidam Imc diffoluri , ca/ li munere multum indignitfunt tamen alii perhondli,2C in optimis viris nume-* randi , complures autem mediocres. Sed Deus immortalis ,quid ad liceratores iftos, auc aHos fycophaMas pertinet caftigare facerdotes i auc cur tam morofi funt in horum errans indagandis,tam curiofi inipforum vita perferutandav An tah obnredtacioneno declarat fe inuidia ferri precipites:fiC idcirco facerdotes odif fe,(^ pares illis dignitate atqj opibus dfe non valeant^ Et cum ipfi curpiflimi linc,3C elephantum(^vc eft in euangelio3deglutiant,Sacerdotes tamen accufanc q? culicesnon excolant. Magn* profecto luperbi^ fi non etiam argumentum RE5PONSI C» xxnrt; impiecaas eft,aiis publice detrahere, SC eorum audere mdicem agere, apud quos reus exiftas.Sed mhil faciunt ifH pra:ter morem hxreticorura, quorum (^^t: Hiercsivmusteftamr^ropriumeftdefpicere eccldi^cos, in eorum ruina gaudere.Nea vero fuerit quod quifq fufpicctur, me in facerdotum gratiam ta-* lia commemorare, cum mihi laico nihil fe cum facerdoribus commune: fed ve-» ritatem meditatur guttur meum,fii labia mea impios deteftantur. Sed dicent fortafle ifti h^reriei-fe hoc potiiTimum in facerdoribus criminari I tt, opes poffideantjcum inftituto Chrifli illas afpemari Si paupertatem fecifari debeant:Quibus refpondere in promptu eft, Dominum lefum facerdoribus nun| diuitias mterdixiire,ei £ ipfe verbo Si exemplo paupertatem probauerir, ac inopem vitam cura Apoitelis 8C difci|:xilis duxerit, vt vndic^ omnia eius my*- fteria corJentirent. Venit enim fapientiffimus cxlorum ac terr« opifex, poten-* riffimus cxleiKum exercituum R.ex , humanum genus captiuitate Sathan» Ii beraturus j non cultu regio ornatus , non poteftace terribilis , non remm copia fpIendidus,non maieftate veredus, fed femeripfum exin^uic/ormam fer ni accipiens,virtute diuinus, at fpecie faumillimusi Infirma quxcp deligens, yc fortia ^oftemeret. Venit non in human» fapienti^ perfi^biliiwas verbis, f&imoftenfionefpiritus6ivirtutis,vc fapienriam torenam perderet, pruden^ tiam r^robaret, comprehendens fapient^ in eorum aftittia.Non venit ih poten ti« humanx robofCjied in debilttace: Principem mundi profligaturus non in deaurato curru,fed ineculeo cruris ipfe mumphatimis.Decuxtigit^ Chriftum lrium,ac eius difcipulos ante adeptum triumphum, pauperem vitam ducere* Darutt etiam Apoiktlos quum euangelium pr«dicarent,ac rempublicam Chriftianam vndiqj propagarent eifdem inflaturis vit* incedere, vt St quum adhuc bellum vigeret, rifdem telis pugnare: vt paupertate diuirias , patientia potrilatem, humilitate fuperbiam , imbecillitate auchoritatem deuincerentj ^ pliricate prudentiam humanam confimderent, vi denii^ fpiiuus , vmuerfam fa^ cultatem St gloriam terrenam perderent. Congruebat prxterea ipfos pauper»^ tatem fe<ilari, quum regna calorum petenda effe prxdicarent: vt viribus con^ trariis iis qu&us innitebatur qui principatum huius mundi tyrannke occapa^ uerat, illum proftemerent,3t contraria contrariis debellarriityvt etiam tum ver.^ fco tum exemplo homines abhisrebus,quibus plus »quo ftudebant, auoca.* rent: Declarantes ex his terrenis cadurifqj rebus , felicitatem non effe petent dam,fedex c^leftibus ,illucqj anhelandum dTe.His igitur de caufis pau^ percas probata efta C^iftolefu, St ab Apofk)lis:Sedita approbata, vt ta/ menvfusdiuiriarumnon fuerit interdic'hK. C^uod fi pertinacius vrgeas ad a/ picem tendentibus prohibitas fuifle opes,Chrifto dicente, Si vis perfetfhis riTe^ vende qua: habes St fequere me SCc- Ec rurfum, Diffirilie efl; diuitem intrare in regnum c§lorum:St iUud quod magis vrgereridecur, Nili quis renunriaueric omnibus qu* poflidet, non pocefl meus riTedifcipulus. Impendebo, confi*» lium illud non tam commune effe nec tam late patere,vc omnes vias adipifeen df perfe<ffi<Miis complaft^aix, fed illam quam e;q)rimit,vnam earum effe decla rarerqu? tamen nec in vniuerium omnibus conuenit, ne:cuilifaet ftatuieflac comodaa,aec omni tempori coi^r uit,nifi fecuni^im fpiritum,n6 mt fi feeundu AD ERASMI epistolam primam. iiceram fcnfus verboram conGKi accipiatur nili quatum ad efFeflum K cupida tatem.Nec mirum hoc cuipiam videri debet, non emm fu hiere probata aut inftitura perpetuo feruanda ferunt, fed quadam ad d^ mtumtLpus,quedaautemf£pemo.Mifit enim dominus difapulos a^r^ dicandum feefacculo, pera, rona, fine calceamenrismon tanwn voluit perpetuo his rebus, ipfos effe priuacos, fandaliaemm demum habuerut,K l^ulosrfed co gruebat, vt ad eam rem peragendam, ad quam tunc mittebantur, Ec incederent! Qua peraiSa non opus erat idem fcraare-Tempora enim dmetfa negociaip, va ;§e4etuntinffituta.CumigiturIerus Chriftus pauperculam duceret vitam, confentaneum erat eo tempore, vt qui ad HUs doarinam acceibat, ad cacumen tendentes, fe diuitiis abdicarent, vt difcipuli mi^ftro fimiles ^ent.N^ tamen omnes difcipuli tunc fortunis omnibus renunriarunt.Difcipulus emmhut La^ rusdofeph ab Arimatba nobilis Decurio, idemdiues:Nicodemus quo^K multi alii, de quibus non legitur q.abiecerintdiuitias,quinimmo,q. de fuis tor-» cunis, Domino miniftrabant:Vt is qui ccenaculum ad nouiffimam canam co^ modauit.Et Porus in Adh's,non de retento agri preciojfed de fraudulerttomen dario, Ananiam increpauit dic&,NonnemaneiK tibi manebat,8i vei^datum in tua erat poteftatevQuare mentitus es fpmtui fancflof Illud igitur, Nili quis^ renunciauerit fiCc-non de vniuerfis difripulis intelligendum eft,fed ^ iis dimta xat qui familiarius pauperem dominum tunc effent fecuturiiSC pr^cipue de A^ ftolis:quis illud ad facerdotes proprie referri non poffit, neque ad bora ecc^^ arum, quorum ipfi non domini funt fed adminiftratores.Propagata vero one Chriftiana 8C fpiritu de came iam triumphante, no amplius oportuit, immo fortenecdecuitquidem,vtmeifdeminftitutispaupertatis perfiftermt omnes qui ad fafligium contenderent : fed vt caro fpiritui feruiret, ancilarentur opes pauperibus, famulareturpoteilas terrena humilibus:Nonenim omnia, quf ad cxadhim Si furamu perrinenc,omni orchni,omm ftatui,conuenire piolTunc; qum‘' immo plurima funt qux inter fepugnant.Nam pr^icare euangelium ad per<< fedlionem pertinettColcre deferta,& Anachoritarum vitam ducere, more fan^ diorum pacru,fummx virtutis Si perfedhonis eihnon tamen vcrun^ fimui per^ fici pot^-Inopibus fubuenirejhofpitalem eiTe, hominis rit ad perfediionem ten dentis-Inopcm eiTe propter Chriihim ad perfedHonem fpedtatiinops tamen elar giri necefTaria egenis non valet.Qjuis igitur paupertas ad perfedhonem pertv<' neat, ordini tamen facerdotum in vmuerfum,hoc prxfertim tempore, non couei^ nit, compluribus de caufis.Abietfbs enim fortunis, nec facerdotii maieftate, aut decore tueri poiTentjnec multa prf fl:are,qux ipforum exigit offirium^g illud facerdote s femg meminiffe debCTjfe facerdotioram cehfus miniftros eflc,no do minos, petiturum^ ab ipfis Dominum lefum difpenfationisrationem,etfi vti ac fini liceat ipfis bonis exlefiaftiris pro dignitate SC conditione cuiufcp, quum fit dignus mercenarius mercede fuatac fcriptu fit, No aUigabis os boui tritur&‘£c voluent Chriftus jtefte Apoftofevt g feminae fpirituaba, metat teporaba: SC qui miniftrat altari, ex altari alatur .Placuit igitur lapientiftimo Monarchx Chrife ecclefiamfuam affluere diuitiis, pollere poteftateiamconftituta R.epub.vtleOi^ omnium verum Regem declararet,c»]fiftium pariter ac tencftrium*oninem<5 kESpONSiCJ. toiv. rtaccftitem fibitributim ctCe doceret nonfolunt mc?Io, fed etiam lU term,vr facultates ecclefia,qmbus valeat debeUare fuperbos.contumaces coher^ cere.m officio continere audaces, benemeritos pr^miis afficere, inopibus fubue nirc oppreffios ab miuria vindicaretfolennia facrificia,dC c?cera id genus plurima crax a lacerdocibus fuppeditante facultate peraguntur,cum decore 6C dignitate ^ere.Qua re inffituta,prxeerea declaratum eft,vmm 9 genus homiriu, in quos vniuerianacuradiftribuitur, egenorum videlicecac diuitumxque ad felidta^tis apicem pertingerepofle, nec virtucidiuitias,mfiLquis circa illas ramis folici'* ^.obefequod peccatum quia multum indiuices cadit, idcirco difficileeiTe dj xicferuatorillos adcxleffiaregna penetrare, nec vidffim paupertatem iUi effie impedimeno, dummodo vnufquifcj rebus his diuerlis,opportmie ac diuerfimo de i^tur. Hac igitur de caufa exiftimandum eft,diuino confilio vrrun^ ftat^ in conffitutum effe: vnum paupertate florentem, alterum opibus proflcie tem quafiparatamateriaexercenda:virtutis.SuntenjmineccIefia plurmi ea^ mie^paupcrcatem colentes, illami^ verbo 8C opere,tum priuatim tum publice^ tentes. Inter quos primas partes obtinere factum ordinem mincMoim certum elr. Sut alii fortunas in commune poflidentcs, priuatim pauperrimi, fiC commma bus vtentes parciffime-Sunt 8C facerdotes ecclefias adminiftrants locuplaes, poteftate<^ 8C opibus affluentes,8C vtcrc^ flatus ab ecclefia fic retinetur atc^fer*' uatur,vt alter alterum non impediat, fed mutuo adiumento At de^ fat& mulca fuper® diximus,SC forcaffe non necefTaria. Conflat enim imj^obos iftos calumniatores non tam improbare opes a:clefiafHcas,q dokrc^ ipfi par^if^ fllamm efle non valeant.Ica 9 magis facerdoribus opulentis infenfi fune, q ipfis opibus, quas diripiendioranesoccafiones6Cqu£eruntSC^piunt. ^ Pari a nr'*rri furore, hoc verun^ genus hominum faucioanimo,hfm3co Mat rino fauenrium,feruncur ance omnia in Ponc.Maximi dignitatem 2£ Apoftolicx fcJis authoricacem.Sed de altero genere cui funt odio facerdotes, non ril quod magnopere demiremur; Quibus enim vniuerfum genus eftodio,iiconlenca t yum dl,vt facerdocum Principem maxime oderim infeiflentm. Sed primum genus, literacorum dico, hoc efl in maiore culpa,q> cum odium ipforum m facet ^ ortum maxime fuerit ex diffidio eorum cum quibufdam thwlogis,tmum virus conceperinCjin Pomificiam maWlacem,vc omnes vires concederint,cranes machinas adhibuerint, ad eam prorfus euertendam:Cum tamen Apoftoiica f^ des bonis liceris, ipfarum^ fludiofis nunq inferta fuerit: Quinimmo borus arde bus perpetuofaueric,earumq3 profeffores, honoribus 8C commodis femper affb* ixric.Plures enim in Romana aula ex eruditorum ccecu ad maioraeuehuMur,q ‘ * invmuerfoorbe.Rora^,Bononie,Perufii,academixceleberrimffuntc6ftitut*. In quibus profeffores doirtiffimi omnium linguarum, cundlarum difciplinaru, publice docent, falariis ampliffimis condudlifan»rt§fedis Apoftolicefumpcu,8t bencficio.R.om 5 wro aluntur fouetun^ ingenia, 8C ojximj artes magno habene cur in precio-Vnde igitur cam inexplebile iftorum odium in Romanam vrbem, in hanc prindpem fedem excicitvQui cum nuUa iruuria,nullo incommodo, a P6e tifice Maximo, quem epifeopum Romanum,vt fcilicet minuant eius authoricae tem appellant ,affec'li fuerint, nec ab hac aula Romana quicq fe indignum paffi AD ERASMl EPISTOLAM PRImAm finr>vc Terculiano cont{gic.*Quem fcribic Hieronymus, inwdia 8C contumelus clericoru ecclefie R.omanx,ad Moneam dogma delapfumfuidTe.Quomodofa chun odiumt^fuum excufabunc,<qm'n ab inuidia SC improbitate fuerit profedhi in hanc facrofandlam redem,qus erga omnes nationes, erga omngs gentes, fem per benigna beneficatjfuitaiemini nocens, commodis onuiium ftudens, faluris omnium foliata, fiC omni generi literarum perpetuo fauens-Sed ifli cum priua^ ^ cas im'urias expoftulare non valeant, fingunt fe publica caufa commoueri.Quafi sequo animo Ro.epifcopumtyrannicefibi hanc fummam comparafTe potcfta' tem ferre nequeantJtac^ detegendam eflfe veritatem Si cetera quse in hanc fente tiam per fuinmam calumniam ia(flant.Sed hec miffa faciamus. Nec^ enim mihi propofitum ril verbis Pontificis Maximi fummam poceftatem afferere, compto bata tot facraru literaru teftimonus,tot argumentis efficacSlimis dodldrimom rirorum tocfandtiffimo 9 :SC eruditi{rimorupatrufencenriis,tac5municoferJu orthodoxoru omniu,tam vetufta cofuetudine Chriftiani populi, vt nemo fan?,nc mo in religione bene inftitucus,tKmo nifi cui mala mens malufc^ animus fit, de hoc quicq poiTit dubitare-De qua re quoties difcqstatum eft, toties definita quf»* ftio,^ oppugnantiu aqjtobrata fentencia,8C decretis publicis dahaca,cu^ haEre** ricis fuis authoribus fepulca,vt ftulcum fit ipfam reuocare,vt de ipfa rurfus difi* feratur ,etfi Lutherani cundlis viribus contendant eande a putridi cadaucritais %«tuftiorum h^eticorum excitare-funt enim hyenis fimiles fucco corporu mor<* tUOTum e fejMiicris effofforum viuentibus:dic&es omnes epifeopos pares efle fa cultateicum tame ipfos paulo pofl: priuait omm' authoritace,vt funt in fuis pia ciris inconftantdTimidummumcjfacerdorium meram eflfe tyrannidem dicanc. At ii quicunque fummi Pont, maieftatem impugnare contenderunt, tam male habiti funt ab his clariflfimis viris , qui caufam hanc indignatione potius defen dendam fufc^3erunt,q q? ipfa defenfionem defideraret,vt met,fi quid cordis ha^ bercnt,cur nOn folum eos temerarii ccepti pceniteret,fed pr§ pudore,ad fepulcro rum tenebricofiffimas latebras e quibus h^c impia dogmata eraa*,refugcrec. At impudentia erubefeere nefcit,nec potinacia contendere vnq ccflfaCjQ^q iih» t^^recium eflfecmcerrQgare,qua ratione fuiri,quo tcftimoniofacranunlite^ tarum muniri cotttendant,fummum facerdotium e populo Chriftiano tollere,ve tint»^ verum Ifraeliricum populum, ludeoru plebe, hac conditione in re tam op<* portuna,tam neceiTaria adrempub.bene gerendam efiedeteriorem.Nufq em fe his Chriftus in euangelio, nufq ApoftoUhoc fanxerunttnihil vn| aduerfus fum.* mum facerdotium proculerunt,nunq illius amplitudinem minuerunt. Quinimi* . mo vt fupra meminimus, illud maxime reueriti funt-Cum igitur diuina lege erfi prifcafummum facerdotium inftiutum fit,noua<^ non fuerit improbatum, etfi ea expefie fancicu efTenoncoftaretjSCcerteillius imitatioiK vel e?£mploa po^ pulo Ch^MO viduetur efTe confticuendum.praifeiTim fi comperiatur cafdem t^ones dlkK confhtuendiChrifliano effc qu§ Iud«is fuerint: quarum non mfe nimac^faidaeibqusmDcuteronomiohab«ur,vtconftituerecuriudexquiva definire, que in controi^fiam vemiTenc, Si quorum magis ambiguum SC <^ciliusdlexii^cium,cuius fentenriacamrataeflfetjvcab ea prouocari non licweRK ahj ^lurim*. Pt*ta:ea vc re^e fit reffwblfea conftituta, Ikcf in e» ^ RESPO^SIO SCXVT. ordo con^raas Si nulla confuffo. Cum igitur tam confentancum ratiom © , ve li non efTetfandmm, tamen fandriclel>uifret, quanto magis retinendum ,• cum iam toc feculis, vt a Chriflo Seruatore infHtutum publico eonfenfu fuerit rece> pcumf Quod II nec veteris legis exemplo j nec nou« decreto mflit utum fuiffeti conftituendum tamen foret a Chriftianis,vel folo rationis naturalis iudido j nC populus Cfariftianus acq^halus maneret, carerecvefumftjo magiftratu,in ro' bus quje ad religionem pertinerent. Veteres enim Romani, S£ fi verje religionis cultus eis non fuerit reuelaCuSjfapientiflimi tamen viri quum optimis legibus Rempublicam fundarent, hoc vd in primis ratione du<^ naturali cauifle videri tuTjVt omnis cuiufq; ordinis mulricudo ad vnitatem redigeretur; Ita cum eolW giufacerdomSCPontiftcuhaberetjvnueirevoluerur cu^ ;^c£cuq maximu gereret pocificatuSC pr^ipuu inter PotificeslocuobtineretiLurfier^ autaduer ^ rarionis iudidujaduerfus exeplu antiqu^ legis .aduerfus decreta patrujcofen fum pubiicu omnium catholicorujcofuetutiriem vecufliiTimam populi Chrifli*' ani,inftitutum lefu Chrifli>Chriftianum populum obcnmcat expoliat^ capite, K omnem ecclefiafHcam h 2 erarchiam,dum inde fcelerum fuorum iudicium p<x:> namc^ rimet, fufaerrit-Cum tamen apertilTime conflet, non folu populi Chriftia«' ni confmfujaut veteris legis exemplojfedfiC filii viuentisDd decreto fummum facerdotiu fuiffe infritutu-Primu quia ipfe facerdos maximi fuit,iuxta iIl3.T u es facerdos in etemufecunebm ordinem Melchifecfech.Quod 8C Paulus ad Hebf^ os feribens confirmat fere tota epiftola, Primum quippe ait. Dominus Idus Je' eundum ordinem Melchifedech Pontifex fa(flusm «cernum:'Et rurfus, Talis ppi'm decebat, Vt nobis eflk Pontifex SC deindesTalem habemus Pon6ificem>quJ cirni fedeat in dextera fedis magnitudinis in c*lis 5Cc£t it^. Chriftus autem afliftens Pontifex futurorum bortot^ peramplius SC perfec'rius 8Cc.Probatque Ipfe idem Apoftolus longo fermone, eadem epillola, hunc ipfius Pontificatum longe maiorem Si fublimiorem efTe pontificatu Mofis vel Aaron. Ex his igitur cum efficiatur ipfum Pont-Maximum fuiffe conftitutum,ecclefiamq^ eum habu' iffe in terris Pontificem,conuinciturjqu6d8i terras relinquens ,Cflos inhabitatu rus, alium fubfticueric in terris, qui pontificia muiKra,loco illius,m ecefefia pera/ geret-Quemadmodum enim Api^olis SC difapuiis pracfules fucceffere SC facer dotes, ita coueniebac,etli Chriflm immortalitate donatus facerdotii quo^ perp* tiucatem fuerit confecucus,vt aliquem fibi in terris fubftitueret, qui illius vices peragercc,neecclefiapriuata capite in terris adminiflrantc degeri; cum ille in csleffibus facerdorium exerceret , vt ait Paulus . Non enim in manufadk fan fta introiit Chriftus exemplaria verorum :fed in ipfum c«lum, vbi eccle»^ Wi» fia militans non eft confbtuta . Q^ proprio SC terreno miniftro indiget , Hunc autem fuiffe inftitutum Petrum faers lita-* atteftantur , plurimifque reftimonus , eum fibifubrogaffe dominum aperriffime demonftracur:Vtipfi antea fuerat pollicitus , quum poft iUam fynceram SC fandlam confeffioneni/ » Ipfum videlicet effe filium Deiviui, Simonem voluit Petrum cogncxuinari icens, Beatus es Simon Bariona SCc; Tu es Petrus SC fuper hanc petram §d« ficabo ccclefiam meam,SC porte inferi non prsualebut aduerfus eam,8C ribi da bo ciau^ regni c^lorumiobi dicens, no auce c*ceriS;quia iUi primo SC plena cu AD ERASHI EPISTOLAM PRIMAM potellate erat daturas, ceteris non eodem modo, Et Sam Sc.Qnodpromiffum tuis reui»t,poft interrogationem, an fc ddigcret ma^ Ijs inaniens Pae potenatem contulit ter verbis repetitis coram c*t^ A^ftobs mqnim ,Hae ^mPetre agnos meos,PafceP£e agnos meos,Parc= Petteones m^.<>. bus verbis tm exprcffis ipfum proprii gregis pa&rem inftitm^vt pau cis Egnificandus plicare non potmffe videatur. Cum foUuspalW officiim Et giJgem pafcete ac tcgcre,quaE diceret-Cum me diligas pltK 9 c*ten, fulci pe!mSremeihoconus,munuftpac foEcfadinem quam tibi imptmo, gregem inenni,qui tanto mihi connirit,pafcendi,quem tam ardentar amam, vt eius cau fa fanguinem profuderim,meam animam perdidetim.Fideiffgo tUie,amori tuo erga me prtecipuo illum committo-Doces enim tua refponEone mei gratia, te lUius&iejarem curam habiturum. Hscigicur,duobushisverbis%mficantif[imis,Pafce ouesmcM ej^rel^ Ct,qu*facrido<flores,tum Greci,tum Laoni perpendentes, oi^ teftanturco fentiencibus fenccntus:Pecrum verbis illis, Apoftolorum prina'pem,mmmira^ dum plurima erga ipfum a domino lefu wdla didla>^,manifefti{rime declarant. Primum quia dominus linerem Petri cofccndere dignatus eft:ficPetru (^au nau^ clerum iuffit altum petere, rete laxare-Quodille nihil moratus aut h«ficans, in nomine eius exeeums eft,iecit<^ rete,quod oppletum magnis pifeib^ , retraxic. Quo miraculo fhipefa<ihis,agnofcens diuinam virtutem,8t fuam viciflim hunu licatem ipfi fupplicauit vt recederetjNam fuam cimbam indignam efle tanto confcenfore-Quo fadto didloc^ menut,vt ciChriihjs poUiceretur facJhirum feeu effe hominum pifcatorem.Qu? fi quis fingula perj^dat, declarabat ipfum efle clauo nauigii Chrifti pr*ficiendum,8e eiiddem retis iadendi prgcipuu miniftru, pifcatiomf9pr§poficumfore.DcindePetrusquafi primogenitus difdpdorum primus vocatus eft a domino , primufe^ cum Andrea fratre , reKdlis nauibus caceris rebus fecutus efl:dominum:Tamen quia Petro cui nomen erat Simo ni, antea q vocaretur ad apoftolacum.quum primu vidiffet eum dominus dedu^ dhim ab Andreafratre,pr«didumeftfore,vtvocaretur Cephas, Syriae^ hoc eft,Pecrus.Poft eius vero confeffionemjlefum Chriftum videbeee efle filium Dei vimVpfum cognomen dl inditum: SC quid fignificaret interpretatum, promifr fae<^ claues R.f gni c«lorum-Petrus multis difcipulomm domini ab eo deficien tib^,8t abeuntibus, dicente domino adDuodecim ApoftolosrNunquidSCipfi abire vellcntfSolus refpondit:Domine ad quem ibimusfVerba vitf *tem* ha ‘ bes,8C nos credimus 8i nc» cognoiu'mus,quia tu es Chriflus filius Dei.Ad hxc Petrus femper ordine primus ^,quum in euangdioApoltelorum nomina rc<* cenfentur.Ad Petrum magna ex parte fermo domini dingebatur. Petrus prim? ro^baturfententia.Petrusfrajuentiflimepro c*ceris Apoftolis refpondebatj Petrus cum diicipulis aperuiflet dominus ,fe opprobrobria SC mortem efle per-^ pelTuium in Hierufaie,folus amore ardens,aufus eft increpare dominu dicens, Abfic a te domine,non erit cibi hoc dCc.Pro Petro duncaxac,vc pro fe ipfo domi^ responsio. ; xxvrr. msperfolmmljutatemroluscomifitrettian V* Domino, preffitq!s<pM pedibus S cum ingente flatum rimuilTet mergitf cKpflk, facm ffima manu DominifubleuatuJ,inerustranffretau>t.Petrusc^ensmpercunaado Dom.no confidaitiorfuit-Petro diiM cfliR-Oganipro te P^, «non deficiat fides tua, fed tu aliguando conuetfus confirma fratres tuos Quid potuit ^reffius figm ecareipfumfumrfieffeprscipuum fidei doftorecstcrifipp-epoEtum, cum pr^e poGd munus fit ceteros confirmarefPetrus cum loanne K I^olro a domino lele Sus ad intuendam diumaillam trafformatione in monte Thabor/olus domia mm aUoqui aufus cfl:,dum iUud ageretur myfteriu,ac diOTe,taaamus hic ma tabernacula, tibi vnum, Moyfi vnum Kc.Petms amore feruidus mflammarail la protulit verbaiEgo in carcerem K in morte paratus fum ire TOumiK fi omi _ ^ v ..s .... r,^r,^Ur> Ptarntc nrsn fer& Drofundiuimam humilia tumcr donem Domini reculauic loius,quum a veuet lauarc ^ , ,ahT '5 pedes in «ceraum, licet ftarim cognita Domini volitate paruerit: lolus Petrus impatiens iniurianim domini, ardens animo, fortiter pedem conferens, conatus eft tutari magiftrum,dum caperetur, ediwffo gladio aduCTfus cohoitem ac per magnam armatoru multitudinem, ipfe inermis, ferui pon^cis capin vul RUS incuirS-Petrus ferefemper indiuiduus comes domini t^u Pccto fecrmora pandebaur,3C fi domino necg cognatus, neq^ propinqui^ eflk,n alii complures difcipuloru.Petrus primum exdcacus eft fomno,r^rediete domino ab oratiwic, quum ipfum 8i lacobu , loannemcp dormientes inuemftet,vt teftarur Matt^/ us dicens, Et cum inueniffet eos dormientes cHdt Petro, Non potuifti vna ho* ra vigilare mecum Sic. quod Marcus quo<$ comemorat bs verbis, bt ait Petro, SimSn dormisM potuifli 8ic.Petrus captil dominS, amore vito pra^ d* Tere non potuit, quis oeteri fere fuga fibi confuluiffent. fed vfip m amu Pontifi- cis facerdotu Dominu comitatus,alls permiffus eft dominu negare, vt cogno- fceret proprie virtuti no magnopere fidendum efle:6C quum ipfe (Miquiftet C3C/ teris quibus preficiendus erat indulgereaddifceretrdequa re K anteafuerat edo <ilus a magiftro';cu Dominus admonuiffet,no tantu fepties, fed ena feptuagies fepeies peccatu efte dimittendu,modo peeniteat qui deUquerit.Mulieres ad fepul . cm domini, cu aromatibus profecft? iuft? funt ab angelis vt in primis Petro luv ^ darent Dnm a morte reuixifie.Quo audito, Petrus cucurrit ad tumulu3C lo&e prior intrauic audadrer: A Petro ance alios Apoftolos cofpe^ eft Dfc,poft^| rmixerat:Teftatur etnLucas referens egreftlim difcipuloruin Hi^iuale, quib/* apparuerat vt peregrinus, dixifle eis Apoftolos,R.efurrexiffe dominu vere, 8Cap Mtuiffe Simoni: (Juod Paul? quo^refert ad Cormehios fcrib& his verbis:Re^ furrexit Dominus , tertia die,fecudu feripturas vifus eft Cephg, Si poft hgc vn ^ tiecim,S£deindevifuseftplus,qquingentisfratrisfimul:Deindevifuseft Iac<y bo, deinde Apoflolis omibus,n&iuflime aik omniu tanq abortiuo vifus eft rr^. Petrus ad mareTyberiadis,vifo domino mor^impatfeiedtfe in vncias,reI^o nauigio 6: pifcarione:3C iubente Dno,vr afferret de pifdbus quos ceperant, ipfe traxit rete in terra plenu magnis pifcibus,quoru maxima copia,rtte nihil eft dif dffum^^odno fine myfterio videtur acddiffe:8C cu pranfieffent,collacu eft ei paflx)ralemunus,quod omnib? prgdiclis myfteriis d f uiffe de^nacu,nemo qui dui AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM Dci peraflumfuerfCjquivrbem Romam fummo facerdofio fnCgnem effe vo^ luItdfH tamen per fummam muidiam non ceffant m ecclefiam Romanam, Apo ftoljca voce laudatam, nec recipientem pra:ftigia (jvt Hieronymus teftatur^ fummi Ponrifias maleftatem adlatrare.Quodfiferrenon poffunt Petrum accu fenCjfpiritui' diuinoirafcantur, cuius afflatu, ipfeRomxfedem Cbi confHtuit» Quk tamen fedes,erga omnes nationes, gentes, populos jxquiflfima Na qui3 Rom* fca fit,tame non magis Romana eft,aut Itala, q Germana, § Hifpana, g Gr«ca,vt facile cognofcas diimm Petrum longe antea fummum Prsfulem, Chn'fH(^ vicarium fmffe,g epifcopum Romanum. Quamobrem communis eft Romana fedes,ommum'^ macer ,xquo iure,pari charitace, omnes g&es, vniuer fumpiopulumCliriftianum compledlens.Qu* neminem refpuit, non eft perfo<' narum acceptatrix,fed omnes pariter, pro fua quencp conditione, ftatuqj hone^ fta c:Vbi ad fenatoriam dignitatem, si ampliftimum ordinem , ex omni gente abfcp difcrimine prouehuncur-Fuerunt femper 8C nunc fune plurimi ex Germa> nisfenatoria dignitate fulgentes:exGalb's item, 5C Hifpam's,c«terif 9 nationi^ bus.Sed quid de Cardinalibus dico{‘cum ex cundHs getibus pariter abfcj diferi mine Pontifices Maximi creentur;Grcci, Afri, Galli, Hifpani, Germani: Nihilo enim plus tribuitur b:alo g c^ceris.Pariiure, omnibus patet iter, nullo priude/ gio-nuUa prorogati ua Romanus Germano antefertur .Quod recenti memoria noftra,ante quatuor annos,clariffimo exemplo fuit declaratum.Cum Adrianus fexriis, Germanus homo, vir aUoqui dexftiffimus 6£ innocoitiffimus abfens, pa> erum omnium fuffragiis Pontifex Maximus eftcreatus.CeiTec igitur iniuftdli/ maRomaninominismuidia:Definanthereria Germanos aduerfus hanc fana diam fedem,Rom« collocatam iritare:Qu« de Germanis tam bene merita eft, vc eam nationem omnibus aliis Chriftianis gentibus pr*culerit,amplifrimafa cultate tributa ebgendi profanorum Principem, prxeipuum Chriflaanorum via deMcet Imperatoremmihilverica Grscorum inimiacias fufeipere, c*terarum<^ nationum inuidiam in fe concitare, vcvnam Germaniam Qiuftraret: Cuius ama pliffimi beneficii, vc Cftera taceam, qu« plurima 8£ permagna fune, femper Gcr mania debuit grata memoria memmifteiCum nulla natio fub csdo fic,qu§ pia ribus rationibus obftringacur ad huius fandte fedis dignitatem SCaudtoritate tuendam,g Germanorum, quorum gloriam &faftigium ab hac fandla fedeco ftac efte profe(ftam,8i huic efle annexam ac<j' coniundlam-Scare enim ImperiiJ, ape^bea fede Iabefa{ftata,non poceft,fed ftatim corruat necefte eftrica qui fed6 ApoftoHcam oppugnat, eum imperium oppugnare certueft.Q^re fi Germa^ ni Imperuun faluum efte volunt ac(^ legitimum, vc huius fandfcc fedis audlorita tem faluam efte veb'nt,8i laborent, oporc«:,5C ab oppugnantibus illa defendat. Ne<j eft quod ferant iniquo animo hoc decus facerdotiii^ faftigium apud Ita»* los,K Roras fituni efte,quando Itali apud Germanos folium Imperii eftfe non dedignancur,fed potius audlores fuerunt, vc ad ipfos deferretur .Beneficio enim Romana fedis dlud acceperunD Cuius aucftoricate SC maieftate perflat Impe<* rii digm'cas,conftat exterarum «rclefiarum reuereria,veruf<^ religionis cultus: Cuius foliditace fiC fapiencia ftat fidei integritas,conftaittia 8C fortitudine r^ri'* micur impioru audacia, arroganriu furor infringitur, ftudio dibgenria omnes RESPOMSro. »cxi. feonf arKS 5C difciplui® conferuantur, Ifberalitate pauperes pafcuntur , lufKaa ^^udicus fubleuantur oppreffiauius fidgore vmuetfus orbis lUuminarur: cu> *usdeni'(^ opera fenmirvmuerfaRjerpub.Chrifl3aiia. _ At forte dica Germani, «quo animo pateremur,vt apud Italos, pofteaqfic contigitjhec dignitas eminerer, fedpergraue eft fobire tot onera,8£ exacfhones, JKq* tam ingens copia Germanici«ris,R.omatranfferatur:fedex taIicalunia facdeficcognofcereaftum^aliciam,artef 9 h?reticorum,qui ad commouedos Germanorum animos, communem iajJhiram in medium attulerunt. Propterea q> plurimi verborum cotrouerfias, Si fcriptUTfquffHoneSjVt quum queritur de auiitoricatePont.Max.de inftiturioncracramencorum,8C aliis eiufde genera ne gHgunt,auc quia nonintcUigunc,aut quia arbitrantur adfe minus illa pertine»' re^t quum de cenfu,de commodis agitur, nemo eft qui aures non arrigat. Ac ii omnibus pateret, q exiguum, q exile fit,quod ex vniueria German ia, quis tam \^to,tam c^>ulentar^one,ex tot ipfius Regnis,toc opulenriiTimis Prcniinciis serario Pont.Maximi, quotannis inferatur, agnofcerent q indigne irafcantur, 8C q maHgne libelli grauammum Germam'^ edici fuerint,quibus ad rem ejagge-' randam SC inuidiam faciendam>libellum caxarionum adiunxeruntiquafe non fe/ tneltin in vita, fed quotannis fumma taxata penderecur,auc tota fummo Ponri** fia cribuereturiNec maior pars inter patres diflribueretur,8C miniftros perpe-' tuo laborantes.Cum fit alioquin tam paraa,tam exilis, vt fidem nili eoru qui vfe derinc non capiat,Scd que tandem iniuria ^,facerdotes minores fummo faco: dori,maxima qufcp onera fubeunri,8C maximos fumptus perferenti, facrotj fena cui femper coopemnti SC infudanti,aliquid contribuere, SC quafifubfidium legfe timum foluere,cum ipfi facerdotiis pr^ciuntur,qui tamen perpaua fune, cum fere omnia facerdotia minora ab epifeopis vel Abbatibus a G^Uegiifi^ Germa-* nif,non a fummo facerdote conferantur .Q* fi Germani populi profanis Princi pibus annua vetitigalia pendent, Cefari tributa foluut: Quamobrem facer dotes fummo facerdoci legitima femel in vita non pendant; Ac decimatu, decim§ ipfo diurno iureanciquf Tegis, fummo facerd^ pendebantur. A profanis homi^us ruhil exigit apoftolica fedes.Curifti canto dolore clamant,quaG ipforu fanguis deglutirecur; Sed apparent fraudes fiCmaliriofa confiba fycophantarum qux<* rentium caufas adiricandam imperitam multitudinem, qu« plane intelJigerec nullam elTe caufam inuidendi,fi atumaduerterec nullam Rempub. abf<^ cenfu feruari p>dre,cognofceret <5 tam exiguum effe fedis apolfe>lic§ cenfum,vt ne fum peus quidem naelTarios fuppedicarevaleac.Nam^ nonnullas fubfeAas ha»' beat ciuitates, titulo etiam tenus regiones SC Regna, lugum tamen eccLefi^laie efe 8Cfuauifrimum.Ica<:^ex illis eiparumexhis,pr«cer honorem nihil commo dicacis accedit. Non enim hic Regum funt copi«,non Crcefi opes, etiam fi au»' ro nonnulla laquearia niceantrfed omnia percxigua,ac fiad fumptus fpe^les,ege ftace plena.Qu^ fi maligni ea diligentia perquirerent qua c*cera vt maledicat, verttace perfpeAa j-eperirencid quod multis incredibile fortaffe videatur, pluri*' mos in Germania Prefules Pontifice Maximo, fumpeuum habita racione,longe diciores:Nuliam<^fubdTepropter opes muidi» caufam; qua excitata fuit efie»» (ihun,vc prolibus 1'ragcedis Lutheranx Ixcancer adeo ^vc feribis^ fpe^e^ AD EftASMI EPISTOLAM PRIMAM tur,nWitmalaic{s,federiamafplurimfeSacerdooljusKEpifcopis:CumLu^ ^ . i cherus nihil aUud agere, nihil pecere viderecur.q vc derogaret, infnngerettj fij;-:.- inam Pont.Maximipoceftatem:obid{^ epifeopos omnes pares elTe pra:dica/ W,mhil< 5 tribuideberefummofacerdot{.Quifermones compluribus mirum m modum arridebant. Quoniam compertum eft, impares femper potioribus: muidere , K fufauci tam dte graue.^ prseffe iocundum . Quamobrem exapie/ ^ bantur h* voces a multis iocundiflime, nec pr«uidebanc csci prxfules , flulti facerdotes , hac expugnata arce, hac proftrata authoritate , qua ftat omnis ec> clefiaftica poteftas omnifif honor, cundtam dignitatem facerdotum Si omnem facultatem euerfum iriQuodprobe intelligebat verfipellis vulpecula-Perfpicie bat enim infirmato capite, extera membra languere oportere . Quam fuam dtatem tarde miferi SC cum fua magna iadlura,SC quantam prologus ille per** niciem ipfis atcderit,fenferunc. Ac duo quidem genera expofita fune eorum qui prauo affedhi in verba Luthe ri iuraruntdequitur vt tertiuexplicemusQuod quideeftpartim eorum qui aua ritif 6C cupiditatis impotentes, ad bona ecclefiaru occupanda inhiabant, partun eorum quibus freno legum arceri, Magiftraribus fubiid, fub difeipUna viuere, moleilum erat 8C pergrauetnihilcp dulce,nihil optatum.nifi ad libidinem viuere pro fuo arbicratuQui omnes mox exorto Martino,quafi occafionem na(fH,qua femper eq^eriucrantjfefc dedideruntQiKJS ille fibi prorfus addixit, Mdlito no* mineChriftianx Ubertatis allecJlos.cum prxdicaret cunflos homines natura, inftitutoqj diuino pares efle, vim autem 2C tyrannidera, hanc difparitatem feciG* fe-Diuinis enim trn legibus paudffimis 6C leuiffim{s,Chriftjanos obftringi.C^ "s in modum placebant imperitx mulritudiniQuam vt etiam ad maiorem fpem erigeret, ac inflammaret, us adiidebat,publicada efle bona facerdotum,^enifcp ac pauperilws diftribueda.Itac^fublaris omnibus humanis legibus.diuinis cria compluribus partim difl:orris,partimabrogatis.quas contendebat no die diui> nasjqu^fdlicetonerofiores efle videbantur ,vt leges confefliOTiisjfacramentora complurium, {eiuniorum,votoru,rablaris ite d»:inus Si oblationibus legitimis, que facer dotibus prolabantur, reiedris confuetudinibus vim legis habentibus, abieeflis cxrimoniis,rublaris iudidis:ad fummam alnetftis omnibus quf ingra* • ta moleftacj carnalibus hominibus videri poflenc,c»nmcp viuedi Ikcria pctmiC* fadngence populi mulrirudmelibiIdeuinxit,fedhu 2 urcemodi quale grau dodor in eccleliam efle irruptura,Timocheu admonuk his verbis:Scito q> in nouiffi»* * mis diebus inflabunt tepora periculofajSLerunt homines fdpfos am&es,cupidi» clari, fuperbi,blafphemi,incontinentes,immices,proditores,protenri,cxd,volui* ptatu magis amatores q Dei^iabentes fpeciequidem pietati, virtute auceeuis abnegat SCcQuo fuo^uMartihus magis ac magis in elacus,unquior(^ eirdflus in omnes blarphemias,ad profunda impietatis cacxprola{dus elt; §mu latus omniho,fiquis djligcncerinfpidac,H§reliarchamMaumech:Vc enim iL* lepermiflis volupEatibu3,acconflia^ legibus placidis, aci^fenTum obledbuH tera omnia vincula elie ab hominibus arte aItucg,8C irapoflura ac mlacus ccmj*" flituta-Proinde durum iugum excutiendum efre,omnia adxquum reftituenda, folafidehominesiuftificari,nonefleinfudandum operibus.Quxvoces mirum J RESPONSIO xxxrr. Jl^^^nbusf^iirimos allexit popalbs,ffc ifleeadein vfa inceden?, afpera qu*q;' toUir; c<»K:edi'c,ca:li'l>amm aufert, facra claullra tum viroruin, tum mulierum perfrixit, pudiciria: votum extermmat:llle legem euangelicam optime tradita fuiffe afrerebat,fed deprauatam a ChnftfaraSjideoq? femiffum ad ventate ape-* riendam,ad redigenda omraa ad vere diuinam legem- Hxc eadem ifte profite> curifed mtereftjCjj ille corruptam effe fcripcura aiebat multis locis fuppofiritjis- Hic perperam interpretatam, deprauate expofeam a fancJhs omnibus SC facris cwiciliis prxdicat,fe<^ miflum vt verum ferrum illius referet. Ille fe afflarifpiri^ tu fancflo ia(fb'tabat,ab eo<^ doceri ea qu^ pr^dicabat; Hic idem diuino fpiritu impulfum cundta fe fecere profitetur. -Cui congruere videtur quod dicit Domi<' nus per EzechielemjV^h prophetis infipienrifaus,tjuifequuittur fpiritu fuu 8C ni hd vident,fedfunt quafi vulpes in defertis -Diuinant enim mendaeia,quu Domi nus non miferiteos,& tamen perfeueraueruntcon&marefermonem fuu. Pro' fjterea hec dicit Dommusdn conffio populi mei non enint,5C in fcriptura ckv mus Ifrael non fcribentur,nec in terra eonim mgredienair,eo dareperint po»» puium meiimdlle imagines fufhjKt,facros ritus omnes,ac cxrimonias contem? pfitjbreuibus quibufdam preculis confHturisiHic nihilo fecius factas imagmes contempfft,quis poftea(^vt audio^haric legem fed ftulrilTime temperauiciHora lias preces diurnarum laudum abiecit, cantus pfalmorum folenefij ricus omnes abftulicjIUe pladtis fuis ftare iuffit,non permittens de dogmatibus fuis differi- ratione omnem prorfus reiiciei^ quf eis aduerfecuriHic fi eius infana dogma» rationibus oppugnentur,excIamac blarero cemul&us/eholafHca efle fophifma*» ta non admittenda in facris dogmatibus,ac fi homines ratione carer&,S£ Tlieo' logica rationi repugnarent,figmeittumcj effet SC apparens do<5lrina facra phi' lofophia-Dic nebulo impudentiirime(^iu: enim par ril teMarrine hoc loco nu» cupare])Quid aliud eft philofcphiajfiue de rebus fit,exiftenriam ex fefe ipfis ha** ^ bentibus,fiue de his qua cantum intelleefhi formantur SC concipmn£ur,q mtel«* ligenaa,8£ rerum fcienria, conflata partim ex feminibus SC prindpus nobis a na turainfitisacq3tribucis,parrimexhis qua in ipfis rebus fenfudeprehenducui:^ Quid abudeft logica,q fcienria reSferatiocinandi de rebus omnibusf quod fic cum quibufda retfle pofn:is,alia rite colliguntur per regulas rationis nobis natu raliter notas :qua Logica omnes neceffario vtuntur qui te&e ratiocinantur, fine ' a natura,fiue ab arce comparaca-^qua tu quocj vteris,quK vt plurimum perpera^ magis paralogisans,q recle concludens-Fere enim femper prmcipiu petens ,fup , t ponis canq probacum,quod tibi maxime erat confirmadum, cetera qur inde fo* » qui videntur perfequeris magna garrulitatc-Quamobrem m fophflla imporcu niffimus, importor caLh’dirtimus,o{ximas difciplinas,exa<rtirtim^q; artes, SC gra uiflimam pfelofophiam, quafi rem fiertitiam SC fraudulentam reiicis : Quod tai' . men ex animo te facere non exiftimo,nifi hominem «que vfu rationis eiqx>lies, VtliberiarbitriifacultatepriuartirQuodfihominemratiomsnoefle participe, nec vi mentis differre a brutis contendis , confentanee dixeris nullam effe phi» lofophiam vi nacur« conquifitam , vniuerfamcj humanam fapientiam nu ' gas effcjSC mera fomnia. At fi feteris hominem intellertu pollere, quomodo yaoicatem tuam excufabis , qui rerum nocidam ratione natigali compara/ AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM t^.quam plulofophfam appellamus, fophifti'cam,8J commentitium rnuetum effe latfKcas^Qua impudentia illorum fententia tueri po0cs,qw manifefta faxi- fibus infic!abanturf'Sed nihil me falKs .mtelligo quamobrem philofophia tan^ copcre oderis, tantocp ftudio ilb' tidcm detrahere innitaris iFormidas videbeet ni mis examen eius,vererir<^ne doli SCinepti* tua; per philofophiam detegantur* - cum tu vbiq; naturali rationi, 8C rerum vfui dicas repugnaria.Hinc diuus Tho»* masjfolerriiTimus Scocus,Bonauentura,Henricus, Magnus Albertus, dC Cfteri qplurimidodtorespr^clariirimidodtiffim» ParifenfTchol* profeflbres, a te exibilancur.fiC calumniis quafi fophiftx ve^atur.Qui exa^tiffima ratione de do** gmatibus theologicis difTeruerunc.Quo difeeptandi genere, 6C docendi metho/ do diuinitus demum muenca,quid poteft effe accommodatius, modo ea ne quis abutatur, ad veritatem paucis comperiendam,expUcandam<5,8Cqu«ftiones cu** «flas vf<p ad prima elementa refoluendasfV c enim tribulis 8C tra to granum ex-** cutitur ex paleis, cribro excluditur zizania a critico,fic ea methodo, quali excuC* forio ventilantur do<flruix,&llac!aq; dogmata paleis inuoluta expbcantur Si co uincunturjqu» tu dum merito rimK,Parifi^em dccflrinam Tcphiftica efleprg^ dicas.*QiuE verum eft tormeoun Si flagellum h«rericorum, 5 C proinde illis in/ uifa,8C in primis molefta.At es ne tu arrogantiffime calumniator cum illis, non dico fummis viris iUius fchol«,qua nulla vnq in ChrifHano orbe fuit celebrior, in fide cacholica,fyncerior,K doA'or,Henrico,Scoto,Alberto magno, Thoma, Occham,vt ceteros omittam eiufdem ordirus viros fummosifed cum minoris not« dodlotibus plebeiftptheologisacademte illius celebcrrim* comparans dus,aut alterius abipfa daiuatx vt a primxuo fonte eadem methodo incedem* risC'cum enim Parifienfem academiam eximie commendo 5 C celebro, vri prima** nam Si omnium principem, SC ceteras laudo,qua ab iUa profluxere. Aut es ne dignus vt in hominum dodlorum numero recenfearis{Perpendarur feripta tua, nonne ipfa teflantur te pauculis liceris infanum eua^e,cum in eis no: erudmtv nem, nec indicium, nec decurionem praeferas, fed tm fororem, blafphemias, ar.* gurioIaSjSC captiunculas cum verborum inanium inculcatione 2C fummoftit* diodeprauancLfenfusfcripturarumiquascumacrigifti, nonminus fedaiti g obfecenas Harpyas ferunt dapcs,quas contigiflent-Quantum dedidicifti Mar tineC'quanto plus fapiebas eo tempore, quo in quadam declamatiuncula tua edi ca Si typis excura,airerefaas non efle tutum, diebus ftibs extra templum parce cis miflTam audire,nepr^excu quidem peculiaris cuiufdamdeuotionis,cu fla* cuco eccleflfjmifla fle in parcecia audien^,quam eccleflam aflirmabas no pof/ feerrare,falii autem porfefpiritum proprium, etfi moneatur pio quodam affe^ «fhifQuamobrem admonebas in co non efle fidendum,nec in fenfu proprio am * bulandum, exclamans ignarum efle fallaciarum diaboU , Si nefeire quid p(^et aftu Si dolis,qui proprio fidit fpirituijcum tranffigurct fefc perfepe in angelum lucis, vt commodius feducat,SC fpede pietatis multa fuggerac,qu* minime de** ceanc,mulrof<^ his artibus fefellifle aiebas. Proinde concludebas flandum efle decretis ecclefi«,cum ipfa feUi non valeat . Quanto inquam dodlior tunc cras, quanto fpiritu domini magis afflatus,quando hxc coiKionabaris i quanto ptu** «ieatior,q poflea fueris,cum fenfui proprio fidens, laqueo ipflus diaboU , quem R. ESPoNSIO. iacknt p rafeauendum folfcite pr^dicaueras, captus, (u&ium vnfuerfalis eccleffa:, (en-" ^ omnium faniftorum concempiifti,8£ tranandi theologica nouam ra ^ ^ donem commentus es, qui theologiam profenari videri cupis >£ quis Platonem aut Ariftotelem adduxerit ad fententiam aliquam confirmandam . Quos tanto faftu c 5 temnis,quafi de compotoribus quibufdam tuis rudibus ac indodbs ho/ minibus loquereris:cum tamen Oli omnibus doAs ac prudentibus, annos iam bis millepro namrs rm'racuIofuermr,X fummis laudibus celebrari. Quoram do(ib-ina,Ariftcxelis prxfertimjquem te piclurum fuis coloribus (| 1 I tempus da retur) arroganriiTime profiteris ,cam profunda 8C exadla a cuntfhs philofophis natura caufas contemplantibus iudicatur,vt omnes confiteantur nullum natu rs myfterium,quod homini lumine naturali polTit eiTe cognitum, illum latuip fe,nec vitra profpicere quenq a condito orbe propriis viribus hucid"!:^ potuiiTej videricp ipfum folum,vniuerfam philofophiam illuftraffe,8f exteris ad difeenda cradidifle.Quamobrem nec quempiam dignum haberi philofophi nomine, qui in dogmatibus Ariftotelids non fuerit eruditus- In quibus quidem teminune verfatum fuifle pre te fersmec ex fontibus propriis fi quid attigeris haufiiTejfed deriuata rordidis,& finuofis canalibus paucula quxdam excepiflerhoc eft,exco itientariolis quibufdam in quibus ilia hinc inde congefta circunferuntur. Qu® tamen quahacuni^ firu:,faciunt vt aliquid elTe videaris.T u tamen pro cetera tua verfuria,quinugasrccipis,&figmentapoecarum, quoniam tuis mendaciis aiy commodanturiSC nominibus vteris ac exemplb gentilium tam profanis, vt non mdecorum modo, fed impium prorfus fit in facris qujfHonibus illa commemo-' rari-Quid enim commune dogmatibus theologicis cum Oreffe,Prochco, Her cuIe,Aenea,8Cfimilibus,qu5pairim inferipris tuisvfurpas^Ergoquihuiufmo.* di rd>us inniteris,reiids genus illudliterarum quod dodfrin? tu^ reludatur,n 5 ignorans videlicet, hoc fcal pello facile efle vomicas tuas aperire: SC horre»* IRjj^^^cis quippe docJtrinf genus, quod verba reiicit,nugas repellit, 8C ad viuumrrie' 1 'canddfuperuacaneaadremperuenirecontendit-Atfiratiocinaridicolligereex datis jmoreArifi:otelico,cheologum vetas,ai fophiftam qui hoc ferent appellas, quare tu ratiocinatione argumetif:^ tua confirmare conaris, SC tanto verboru tar L/ Is a< 5 Wrime, 8 C hac compendiaria via commodiflimac^ ratione procedut, St reiicis tanq fophiftas captidbs^Sed nemini miru videri debet, a te hos receriores theo^ logos tam impudenter contemni,cum tanto faftu St arrog&ia,vetuftiirimos SC farafriiTimos doAores omnibus feculis probaciffimos fpemas, Diuos inquam iHieron}mum,Auguftinum,Ambro&rm,8t exteros tum Latinos,tum Grx-' cos,Dionyfium,Chrjfoftomum,Nasan2enum,Origenera,SC alios quos longu -^et receixfere,quos procaciftime derides, petulanriffime opprobriis St conui ** idis infelaris-Quibus rebus declaras necj te Deum vereri, cum tefte Hierony** mo,quifandfis Ddnoncredic,necDeocredic:qua ratione elici poteft, qui fary rftos fpemit,maximum quoqj Deum fpemere- Sed quid temeritas tua non au ^ dercCuius aucfforitati ceditfQuf nec^ Apoftolicis feriptis detrahere veretur,nec uidigna prorfus blaclerare de ef^ftola I^bi Apoftoli,St de libris Maccabxoi^ Aderasmi epistolam primam rum,quos eccleCa mter canonicos rec{pic,8C alus qiucunc^ dogmaribus tins e»< preflius occummt.Quas autem fcripturas recipis , nec his quidem parcere^-"'* ' lesjfed eas pro libidine tua detorques, tuifcp deprauatis, fcedif(^ fenfifaus inter * prerarisjVt aptiffime poiTis fcnpmrarum Harpya nuncupari. Nec ce tamen quifq redarguerepoteft, qui tibi hunciocumpermiferiSjVt tibi nullo loco con/ fenriaSjfed impud^diTime paffim cu te ipfum redarguas , fiC do<5hinam tuam hoc quo<^ decere putes. Cum igitur redargimonem non erubefcas, rationes in/ nixas principiis naturaliter notis non admittas, fedfcholaflicas dicas, SC vt fo'' phifticas reucias,fan»florum dodlorum fententias ff>emas,Conciliorum decreta non fedpias,exfacris literis veros fenfus illarum exaudas,auAoritatem omnem contemnas, quis negare valebit,dirputadi te nullum locum relinquere, atc^ tua methodum Mahumeti difciplinx prorfus effc conformemCCum vterc^ nullam permittatis exquifirionem fieri veiborum decretorum, fed ftari placitis vcftris iubearisC'Quod tamen cautelam communem effc omnium terericorum refert Hieronymus.Denii^ vt die negocium fuum vi 8C armis peregit, fubigendo fiW populos pocenriaificifteidemiam facere ccepit clam per mtniftros lubomata infirma plebe, vt arma fumeret pro libertate adurifus Tyrannidemifi: enim fo^ let principatus appellareiquis deinde tumultus magnitudinem 24 ruinam veri> tus, ne id malum in caput fuum tantorum fcelerum authoris recideret, libellos ediderit, quibus miTerrimos rufticos quos prius excitauerat,flCaduerfus no^ Irilitatemconcitarat detcftatur,8CtruddanA>s miferrime profcribitjVndema^ xima hominum ftrages fecuta eft,qua plus q centum 24 viginri millia defid^ ta funt, nec adhuc criTat gladii feuiria.Quibus malis hominem perdiriiTimura deledlari, declarat ftudium aus,quo non ceffat animos inflammare perpetuis U i>dlis,84 concionibus popularibus fediriofiflimis.Dum enim Eroftracum gau# det ^mulari, qui vt nobilitatem quacun<^ ratione indipifceretUTjEpheli» pr«/ clariffimum Dian» templum incendit.ad fuam gloriam h^c omnia facere pu tat,plurimum< 5 p eiodtat SC geftic animo, cum vidttfe iam vnius fecl^ audVoren» fuifle,ex fuo<^ nomine herericos quofdam Lutheranos appellari, vt olim Sabel.< lios,Donatiftas,autMamcheos,aManicheo,Donaco,autSabelliodi(flos.QiKy rum famam actequafle gloriofum putat, 24 magnam efle laudem in Cataloge ^ h^tefiarcharum confcribi.Quemadmodum Tacianus quidam eloqueitt^ cu^ more nouara condidit ha:refim,tefte Hieronymo, ita hic fuperbia turgidus ki/ cere ftatuir,vc qui antea nihil erat, iam afiquid efle videatur .Quod vt aiTequere^ tur,nullumqlibetturpefacinus fibiindixerat recufare. - . S At cum rulfus in Luthenim offenderim, rurfus commotus impellor quadam dogmatu iplius c5tmgerc,leuiora tamen vt plurimum 64 ob id forte a dodld^T * tnis viris prfterm0a,cum maiora copiofe 64 eruditiflime confutauerint.Sic au cem agam.vc primutelo vtar ipfius,quemadmodufupra feci,deinde noftris,uf eft a cathobca, 84 vera religione profedlisrationibus.Ab eo igiturprimumqug * rere fuccurrit,qua ratione,quave authoritate nixus, leges humanasjfacros ritus, '' '> cantus,64 folennes cgrimonias euertat.Sed illud in primis (^quodnoneftexle»* uioribus2)quofacr« fcripcur* loco motus, audeat diuina vota difl'oluere;vt ^ quoniam ipie hoc telo inftituta noftra oppugnat,vt dicat ea facris liceris nea ftESPo>jsra Jaxriif. contineri, nos aTJem armis ipfum adoriamur.-Citm pari rarione, afferre ipfe t*# l^'momufcripcuraJ obHgeirur,cum aliquid fbcuft qua nos vult efle obftricflos, curo perfpicuum fit,non minus legem condere qui confticuta decernit efTe abii cienda, q qui decernit aliqua de nouoeife accipienda, vc mceUigat Marrinus me magis moueri confilio noftra defendendi,q fhidio dogmata ipfius impugnan-' di-Nam illam diligendam inanem profe<ilo,K ftultam pittarem,{uxta Sapien' ris fentendamtV anum df aduerfus quenKbet ftulca proferentem eniti.Sed cum poiTeflbres fimus botisc fidei, noftrorum rituu, noftrorumi^ dogmatum, K ipfe calumniator infidiofus.fas eft vt ipfi ius noftrum ab eius oppugnatione defm’^ damustcui cum refiftitur a quouis catholico,fatis ab eodem infania Maroni re fellitur.Cum enim adtor non aflfequitur quod conatur,conuidhjs efle dignofci> tur.Iudices enim reum recle poflidere,inanem<^ fiiifle adhonem declarant. Stul tum cft: igitur quenq a moribus maiorum, a vouftiflimis confuetudinibus,a fa'' eris riribus ob verba Maroni dircedere,niG comprobet ille reftimoniis, Si inui'* iris rationibus concludat illa efle abiicienda,r«:epta communi confenfu,K iudi do clariflimomm virorum-Sed hoc non eft timendum in argumentis Martini, qu® tam friuolafunt,vt cuilibet vel medioCTiter eradito facLuimum fitilla re' f^ere-Iilud tamen animaduertendum eft,quod homo dolofus cum aliquod ar<' gumentum attulerit, qualecunc^ id fit , mox arte callida oppugnatoris parces deferitjSi defenforis aflumic,fec^ ex adore in reum flarim tranffbrmac. ^ Exordiar autem ab humanis tradiriorabus([Sic enim ipfe appellat canoni^ * . cas Sifacras leges, quarum codicem pubhceconcremauit^ qu*ram abipfo, vtrum illas improb«,quia human* fint,an q> improba Si prau« . Si quia hu' inanse,indignumeflprofedomterhominesconuerfari,quitammale fenrit de humani generis condirione,8i rarionis prouidenoa,vtomniahumana reiiciac, atq? condemnet : Si iniquas efle didt, par erat vt id arttea dalararet,^ eas com fcureret.Ac prauas dicere non pcxiefl, cum legi diuin* fint confentane* , 8C ad eam feruandam accommodatai.Necdicere poteftfuperuacaneas efle , ciim ieii: diurna fufficiat.Conflatenim diuinam legem ftatuerenecriTaria tm ad sterna falutem conrequendam,non tamen omnia exprefle cotmere,nec ad infima qu§i^ defccndereiSed potiora SC nareflaria tm complediireliqua tcto mortalilws coi* modaaddiuinam legem feruandam, ac ad bene viuendum,8i adfelicitatem co fcquendam opportunaiarbitrio afflantis fpiritus fandi, Kiudicio rationis nara' raralis decernenda rcliquifle : Cuius fpiritus vis fruflxa fuiflet ecclefi» tributa fi omnia lege euangelica fuiffenc exprefla,omni<5 honefla 8C commoda lege dt«' uina fancita fuiffenc. Pro temporum enim racion^aliqua decerni, qusdam im' mutari conuenicinecomniaomni tempore accommoda fune. Aliqua fanxeruM Apoftoli,qu:c deinde immutarunt£c vt fuperius expofuimus , plurima ftacuic Paulus qax euangebea lege non defcribuncur:qus nec omnia acc^wfle a domi noipfeteftacur,cum ait,Hoc dico ego,nondominus.Plura enim conflat ipfius feifu SC iudicio condita fiiifle:Multa quippe flatuit cu-ca ritus, 8C cofueeudinte, vt q> vir aperto capite orec,muber autem velato . Q» muber in ecclefia non Io/* quacur,fed caceacide prophetia X Unguarum vfu,quomodo & illis vcedum. De virginibus K viduis, De iudiciisSC concrouerfiis fidelium? De pr*pofiris,De AD ERASMI fiPISTOLAM PRIMAM coUe^tis,Deepuli's qujE publicem ecclcGa febac,8C multis aliis CmflibusiqU©^ rum decretorum plurima in Oxlic^ Canonum cranflaca comprehenduntur^. SimQi modo csceri Apdloli,8£ Petrus, 8£ lacobus aliqua fanxeruntjSC monue^ runt proprio iudiao,quod ipforuni epifl»la: teftantur,SC viua voce multa tradi deruntiquaru tradttionulgnatius Martyr libru cofcripfit,vtEufebius C«faric £s alTeritiq omnia aboleda dTeritdl oes humans traditiones tolli deberent, cu eariS plurima ab ipfisvt holbus ftatuta fuermt,no taq ifis a Chriihi tradita-N5 ergo o« human^ coffiturioes reiided^ funtrquod cofirmatur Si decreto Serua toris dicentis apudMatthsumtfupercatfaedraMoyfifederucScribfSi Pha^ rifffijqus dicunt facite SCc.C^uibus verbis aperriilimemonftracur Magiftratu gerentes, facultatem habere condendi leges illafcpfubioiKs effeferuandas-Pr?^ terea conflat multas ex traditionibus ecclefiaftids diuinas leges interpretari, quafdam non fcripcas,fed per manus acceptas promulgare,vt leges facri qua^ drag^malis idunu,Kfacramentorumtcum qua forma confidenda fint 85 mini Arandas 85 plurima id genus alia in facris conciliis definita 85 explicata . Non igitur aboknds fune a Repub.eccl£fiaftica conftitutiones canonit^, fed rore ^ rend«,S5feruands,quemadmodum Hieronymus inquitsPratcepca eccldlafli'' ca obferuenmr ficut a maioribus tradita funtAdde q> abf<^ humanis l^dxis nuUa reff7ublica,nulia vita ciuibs,vd. confHtui vel conferuari potefl. y Age vero,quid tandem eft caufe cur hsretid diuinas laudes, qus intemplig decancanmr,horariaf(^preces, 8Cfacras csrimonias damnent f Quo feripturs tdhraonio nituntur vt hsc tollant, 85 euertantfquas Chrifhis nunq toUi prf ce pit,rttc improbauit,nec Apoftoli prohibucruntCfed redibunt ad ineptias hgretia djclamabunci^ne inflituiTe quidem, quando feriptum non reperiatur,85 pro^ indehumano amfilio eas fuiffe conflicutas» Sed hsc rado q piarum procedar, q falfo innicamr fundameco fupra dl a nobis declaratum. Nec^ enim opiortuit, vt omnia diuina inftituta feriberentur lege euangelica, quorum cum multa fent vfu recepta, nihii erae quod quafi denuo fanckia feriberentur .Laucks autem diuinas cantare,85 folennibus facrifiais Deum immOTcalem adorare, tam anti-* quum eft, vt cum ipfo mundo natumeffevideatur.Hocenimante Mofen pri-^ inum diuina legis feriptorem, fadhim effe teftantur facr* litera: Hoc 8C Mo^ fes ipfe ftatuit efle faciaKlum,85 fecit , quum carmen illud fimul cum piopailo Ifraelcecmit: Cantemus domino, gloriofeenim magnificatus cflsequu fiCaicen^ forem dei«rtf in mare 85c.Quem imitata Maria prophetilTa,alTum|:to tympani no, cum filiabus Ifrael qua chorum agente, piari iufailo idem cecinerunt ; Hoc Rex Dauid Deo acc^tiffimus,hoc cateri vaces omnes vaeris ceftamenri pr^^ flicere,quodatceflancur tot hymni, pfalmi, cantica ad diuinas laud^ decantaa,^ das inflicucaiCantorefc^ a Dauide Rege conflitud fune ad id officium peragen dum:todef(^inuitacfpiritumfan5himadcanendum, vcloca enumerare nimis cp)erofumfit,85ruperuacaneum,cumres &pierrpicua,85 omnibus ptorfusma^ nifeflaivc illud fapie repetitum, lul^te Deo 85c.85 illud,C&ate domino omnis cetra, bene pfallice eiinvociflradone- Et iilud.Laudate dominum in fono cube, Bi pfalcerio 85 cithara, in tympano 85 choro,in chordis 85 organo , in cymbalis 85 iubilis<Qui quidem mos cum lege oiangelica non fuerit abeogatus; confijcf RESPONSIO.' XXXV. inaEU 10^1 inanisftiiire oprima ratione concluditur. Prsfertini quum femper at vniuerTa ;leGa foeric feruacus. Plurima enim anriqux l^is didlante fpiricu fandlo a ma tus noftris , ab ipfis Apoftolis recepta fiC pofbns tradita funt ; non quia amfcjuas legis effent,a cuius feruitute nos bberauit Chnftus/ed qm'a per fepro^ banda SC raaom' confeittanea, fummot^ Deo femper grata , maximo Angeloru exemplo 8i argumento: a quorum mulritudme, natalis lefu Chrifh' gratulatio, canti'dsaciubfl]sfedlaeft,hjsverbis:GloriamalriflimfsDeo,5Cm terra pax hominibus bon* voluncans , vt Lucas calatur m euangelio : Qux Chriftiai^ ni rite ac cafKffime peragunt : non vt mandata Mofis/ed vt inflatuta nous legis Chrifti : non vt peregrina ,SC externa, fed vt fua propriat^ rebgionis Chri ftianx . Chriibis libellum repudii iudidacp expreffis verbis abrogauit : Abro** gauerunc Apoftoli circundfionem , ciborumcp prohibitionem , ritum facrifi-^ ciorum in fanguine, 6C extera omnia qux Chrifliim venturum duntaxat prxfi*' giirabant • Non abrogatus fuit vfus templonun, non concentus diuinaru lau^ dum, non folennes preces, fiC extera plurima id genus: qux vt exemplaria cx'' leftiumSC verorum ad qux tendimus, cathobea Chrifhanoram peragit ecclo^ fia: Necavero folennis hic cultus iccirco fummo Deo a Chriftianis Kdiibetur, quemadmodum hxrtticus facttc, vt vult videri, cauillatur: q? fe putent tali con centu aures diuiiias demulcere, qux talibus cantionibus deledlratur: fed quia Gc pium, 8C reuerencem animum erga creatorem redempeorem»^ noftrum often dimus, eiufe^ cultui ad hunc modum pio infl^uto maiorum , SC Angelorum ex emplo vacamus: non vt Deo blandiamur , vt hxretid facrilega voce dicti.'/' tant , a quibas cum fammo Deo fupplicamus , cum foloiniter facrificamus, cumcumuiaciffimis honoribus eum profequimur,fiC colimus, cum illi laudes ex coco animo magna, 8C clara voce concinimus Deo adulari didmur=pue riliter ludere Si nugas agere. Quod nemo vetuftorum hxrericorum quod fdam) proferre vnq eft aufus : nec contemptor diuum Epicurus procubflec Adulabantur igitur Deo fan<ftilTimi vat^ omnes , quum hxc peragebant:. Adulabatur cantor fpiricus faneffi cum tanto concentu afflatus fpiritu diuino, facros hymnos no foiu voce, federia dthara Iftus SC ardens pfallebac JDeb'rab& tot famiriflimi dC graaiflimi patres ,tu veteris cum noug legis profeflbreSjquum prolixioribus verbis Deum precibuf^ adorabant, 5i hoc ritu Deu obfecrabant. Sic enim cob Deus ipfe vultrica fibi fuppbcari,quod virgo Deipara fpiritu fan/ dio repleta locuplecilUma teilis declarauic cantico illo. Magnificat anima mea dominum Sic. Teftacur hoc ipfe Seruator ncrfler tum exemplo,tum verbo, cuin impenfe admodum ccmplu coluerit, vfqueadeo vt nuq fuccenTuerir, nec imperio palam vfus fuerit, quod facre licer^ referat, nifi aduerfus improbos, qui templu prcfanabaCjSi vedradis emedifij mercibus poUuebatxjuos ter facratmima ma** nu fua flagellatos a t^lo,fimul cu argentarus,prcifulis ipforu numis eiecit,gr3 uioribus verbis increpitos, q? domum pacris fui,fuam(^,inftituta ad precandum Deum,orationibufcf colendum, forum SC mercatum facerent , Si fpeluncam la tromun redderenc.Quinimmo,vc ceftatur Marcus Euagebfta,ta efle reuerendij locum docuit,vt per cemplune vas quidem, aut quippiamabud tranfferri per/ fuic^cc, Qui cw dude , PulTace $i aperiecuc vobU^quid abud intelligi voluii^ ADER.ASMI EPISTOLAM PRIMAM ftos lani vita fmnflos,qum pro noIsiSjVt viuentes valebo, fic nuc vita terpellare 8C deprecari poffint-Sed licet no alieno ^eamus tcftxmonio aut arg^ i mento ad hanc rem comprobanda,cij hoc fit validimmu,artame plurima exepla dtari poiTent fan<fl:oru patrum, qui Angelis dC beatiflimis fpiritibus fuppKcarik. Adorauic Patriarcha Abraam fepe angelos ad fe venientes , adorauit lacob ac Loth,8i c^eri patRS.Iniquu igitur eft nos prohiberi venerari,6C fupplicare ar^e lis,8£ animabus feliciflimis,vtpro nobis intercedant, quos, etfi condonaretur reticis nihil opis pr^ftare nobis po0e,quod tame ipfi nullo teflamonio facraru Ii terarum comprobare poiTunt-Attameilla humilis fupplicatio noftra,qua mif» ricorde 8£ clementiffimu Deum pulfaremus, illis mterpellaris,vt aduocatu age* renc,omm'no acceptior reddi creatori videretur,q fi ipfi arrog&er abfc^ incemu^ doobfecraremus.Noeniminuidus eft ommpot&,vt nolit amic<» fuos hono<* rarijquosipfehonoreSC gloria fublimeseffecir,teftefcriptura, Nimis honorati funt amici tui Dais,nimis cofortatuseft prindpatus «>ru.Ec Chriftus in euage lio,qui mihi miniftrauerit honorificabit eu pater meus. No igitur tolleda eft fan iftoru deprecatio, quali no vale« nobis fufn^gari,aut id Deo fiituru fit ingratu atqj maleftu.Pr«terea refert fcriptura multis in locis angelos miffos effe ad ho>* mines iuuandos,c5pluribus in negocus,funt enim adminiftratorii fpiritus, tefte Paulo SC pfalmoru oraculo. Angelis fuis mandauit de ee,vt cuftodiac te in omni^ jbus vus tuis.E cuftodia liberati fune Apoftoh' in Hierufalej Petrus e carcere 65 cathena Herodis angeli minifterio,Mim funt angeli ad Deiparam virginem ad f ofcph dus fponfiun: ad Chriftu lefum fepe vt Qli miniftrarenc : vt aim confo<* larentUTjimmitKnte mortis tempore, ad eius tumulu poftq reuixerat eeftates re<* furrcxiire.Item ad Abraam, ad Loth,ad Iacob,adBaIaam,adThobiam8C alios patres, 5i ad ftemendum populos. Nam quemadmodum Deus omnipotens c« |5oflet fiie miniftris 5£ mediis erga mortales cumfla perficere,ve plurimum ta^ men pro fua maieftate vfus eft angriorum nuni{ferio,fic par eft etfdem intemu-* dis 8C interceffbribus* maieftatem diurnam a mortalibus exorari . Cum igfeur valeant feUciffim! fpiritus multa peragere erga nos, ita volente optimo Deo,8C in his quae ad hanc mortalem vitam pertinent: confentanaim eft, dC efficacius jxjfte ea que ad vitam sternam confequendamfpeiftant.Quodfifuffragari / poffuntjcommodiffimu profedlo eft,5C illos rogare ne nos officidiK) deftitutos relinquant. Necfuperuacaneum effe poteft illos interceffores inuocare,proptcri* ea quod Chriftus lefus vnus & mediator Dei SC hominum folu% valeat in/ tercedere pro nobis , cum ei nihil detrahamus , fed ipfum primum ofafe / eremus, dum teftes maieftaris illius,8Cquafi membra 6C <«rte feruos coma precamur, SC apud ipfum aduocacos adhibemus, veluc indigra rwbis vifie. qui fine interceflore confpecftum cius adeamus . Refpicit enim piendffimus Idus Optimus Maximus Deus parum mentium noftrarum confilium quunj fanclos veneramur , quum illis obfecramus , quum honoribus profequi a mur : at(^ inceUigir hxc obfequia omnia , nos iliis , iplius gratia pr*ftar& inipfum<^omnia referre, non audentes fine aduocato,fine interceffdregra» & accepto, caifcictia noftre mjferia; couenire cama maidlace.Sed turiofi homia t 2 is rabies expleri nunqu^ pocuiJXd mortalium pemirbauone,Qifidiam RESPONSIO c«KcbKs bellum mdixtlTct, quos mauuic blafpehman q laudan , opprobriis si M^'cus, q honoribus afRd . Proh nefas horrendum di(fhi, inexpiabile audicu, c^caru exeorandum, quales, qu^ nefarias, quam inauditas blafphomias ia»* ftacmfancStos omnes, in ipfam Deiparam perpetuo virginem, gratia redum* dantem, celfiorem omnibus angebs, fublimiorem eundis creaturis: cuius laui* des nuUalingua digne attingere valet: quxpraitennittenda cenfeo,cum abfc^ fcelcre ,fine piaculo ne referri quidem poflint. Tam fcelefta enim funt, tam iW pia, tam horrenda , vt ea etiam ad refellendum proferre turpe fore videaturi Sed cum talia fint, tamen ferenda quoquomodo videri pofTunt, fi conferantur cum iis, qu 2 C de facratiffim* Eucharifb'* facrifido latrare non formidat . Bo-' ne Deus, quam mitis, quam patiens es , qui ferre potes vipereum os virulen/ tifrime furi^ tantas , tam inauditas,tam ingentes, tam inexcogitatas prius bla>^ fphemias in teiadare. In facramentum ilkid fupreraum,quod angeli admiran tur5fadorant,diemonescontremifcunt:mpr*dpuiim illud facrifidumjfufa quo puer tuus Chriftus lefus velata rpa:ie intrer cegitur,nec mox verba profe-' rencem torto fulmine di0ipas 8Cabfumis: Sediudidatuaabyirusmulta.Ego certe blafphemias referre nec aufim nec poffira . Vix enini audire fuftinui > quas etiam Germanirc confcripfc, vt magis apud vulgus propagarentur • ^uas ab eraditis probri non pofTe agnofdc . Non enim tam fti^frfas quin percipiat, qu^ fallada , qu^<^ abfema doceat' Sed fatis hab^ imperia cam multitudinem iam comme^am infecuare,SC quibufdam fciolis ferupum faltem inifeereiquod circuitu verborum SC ambagibus a propofeo deflaffens fe affecuturum efle confidit:fere enim quum pdfima qu£c^ diTpergit , flarim a propofico,quafi iam demonnTaueric,decUnac: SC fe ad alia exaggeranda cohuee titfcripraranimteilimonia,nihiltamenadremfacienriainaniter infarciens, vc verborum copia tenebras offiindac eorum menribus,quos prxfligus fuis fafdf* < « nare propofuit.Quod dcprehenditur,cum in omnibus KMIis dus , tum in his maxime in quibus turpmiraa 8£ pemidofifTima conatur , vt m blafpfaemo illo fennone,quem aduerfus facrariffimum canonem milTa: diuulgauit. Sed quomodo cam atrociter inuehicurin facerdotes rem diuina illis facra=* G ciffimis verbis peragentes^quos beflias,afinc»,porcos,fetuos,fcdeftos, paffim ^ appellat, 6C omnibus aliis conuiciis SC probris infedatur,8C papiftas per concu/ ^ m^'am vocat more fuo femper venenatas fagittas fuas ingens adfeopum, eundis noriffimum oppugnandumfquanq hoc in loco tam impudenter fe-ac ftulce gerit, vc facile prodat impium d^deriumcalumniandi,:cumcacalumnia nihilo magis ad papiftas (jvt ipfe loquitur) hoc eft ad catholicos Chriftianos i^^perrineac q ad cacteros,qui chiiftianam reHgionem vtcun<^ rerinuenmt.Omnes enim Chriftiani facerdotes ,cam fchifmatid q hjretici qui Pontificem Ma^ ximum non ag;nofcunc,nec illi oboediunt, eodem ritu,quantu ad ea,qu« ad fub^' ^ i. ftanriamfacrificiiactinenc,remdiuinaperaguiu:,8Cnriftas celebrant: quo SCca** * thoUa,qui ab eo papiftf nuncupantur .Quod in primis atteftatur,cu mifla a ma gno Bafibo edita, cu 6t illa loannis Chryfoftomi qua Gr^ nunc vcunir .pariter ^ illa ArmeniorujMaronita^:, Caldaica lingua coferipta. Prgterea lacobicarui AbbafcinocudC clerorum idgenus propriis Pacri^chuparenriumiipfecam^ AD ERA5MI EPISTOLAM PRIMAM Ita execratur miffanim facnficiumjVt non vereatur facnlego ore dicere, Sathai ^ nam ipfum,eum ritum admuemffe,nullam<pMafphemiam a condito orbe comparandam a quocuncp impio fuifle prolatamideteftabiliufcp longe efle nro facrifidi genus viculis aureis, quos erexic Hieroboam Rex Ifrael popino adcM* randostmaledidlorcp SC perditos Idolatras efTe, quotquot eo more facri&ant,nul lumcp fcelus,cum hoc piaculo conferri poflre,longe plus abominando, q omnia lupanaria, cundla adulteria, homicidia,fiirca 8t latrodnia: SC hxc omnia potius eiTe ferenda q miflarum facratiffimarum vfumJta^ penitus carminandum rf/ fc St abolendumiConuerfufq^ ad eos qui Rcmpublicam adminifhrant, illis feuc/ riifimum diuinum iudicium comminatur, nih effecerint, vt hxc (umma .blafphe mia prorfuscollatur,e duitatibus quibus pr*fe<^H fuitf:quo etiam in fermonc homo mendaciffimus,admaiorem concitandam inuidiam,fabuiam ptorfus ina non a fe impudentiffime conlidlam narratiab illis autem quos ea calumnia cri> minatur, nc cogitatam quidem,fratres ridelicet minores magnum auri pondus Pwifici Maximo dedifle,vt ds permitteret m catalogo fan«fforum,qui in canone r«:enfentur,Idolum fuum,([fic enim faniJhim Fnncifcum per derifum appellat) recenicrcifed neferiihomuiis malignitas, verfutia fit impietas tam clare pacet hoc m fermone, verbis fcigulis ,vt fe admirandum poffe queq,qui Qlum audiet ric aut legerit, de ipfius fraudibus Stfumma iniquitate dubitare, vfjadeo m fin«* gulis verbis fceleftiffune nugac',omnia carpit at^ detorquet SC fic dudit, vt non ccmdonator difertus,fed puer fophifmatibus SC capriuncmis ineptiens effe vide^ atur-Tanta autem maKgnitate impietate omnia profert, vt ncfdam quomodo fe potuerint continere audientes fi modo pias,vel fdcem fanas habebant aures, quin mox faiflo impmi e fuggeftu dciicerent,3i blafphcmantem, manibus SC dc tibus diiacerarentjquibus blarphcmiis importunum SC indigniffimu dTet qmV q refpondere.Tum quia nimis friuola SC inepta funCjqu^ in medium adducit, vc nec <i'gnus fe, (^quemadmodum Hieronymus de Eluidio dixit) vt in eis vincam i J curiTum ne cietur eidem occafio rurfus magis ac magu blafphemandi.V t enim!% vetuit, quod in libro R.egum habetur ,Ezedaias Rex lud*,ne quicq refponciefc tur a populo Hi'erufalem,impio SC bklphemo Rapfaci Regis Affyriorum Se-t 4 nacheiib dac{,fed tacere iuff{c,audicis euis blafphemiis,ne magis ille blafphcma^ ' gendum. Exclamat taA:: . rttsita in his infandiffimis cum impiiffimo vidkur effe agendui me ipfe vocifcracurq? tanta cotentione, eo in fermone,fperans faltem ftrepituin^'^' anium verborum perfuadere poffeivc circulatorem quendam, SC pharmacopo* . lam,fua pfeudo antidota, magna vcxre SC praedicatione venditaMem,& garrulan ^ tem videre SC audire, ribi victoris potiufq docflorem concionantem. 0 De vocis autem nuncupatis, quibus hotnines omnipotentiDeofefpon^r^^ te aflringunt , qu® fcelefiiffimus homo penitus fufiulit , non erit alienum ali> qua commemorare, cum de iis liceat,ore no polluto differere.^uo in loco illud ^ primum me vehementer admirari proficcor,hoc tam impuderiSC turpi dogman*. 4 4 te a Marrino pronunciato,quenq fuiffe paulo modo prudemiorem qui de ipfius perfidia, turore<j SC impietate poifec dubicareiTollic enim proculdubio omne co uidhim humanum,omnem vitam poHricam, omnia commercia , qui poUidtis ^ ffari non vulr,qui fidem SC promiffa non obfiringere confirmac/jiui decernit iU» responsio: xl: negljgenda effe 5£ infirm 5 enJa,que lioh tantum homiriibus fed St omnfpoceriti llDeo cafK/Tjme religioffiTime^ promiffa funt. Vel cogitare profetflo difRdllimu m,quafaltem apparenti ratione, quoveteThmornofcripturarum d^(^llls Marti*' nus tam execrandum fcdus pronundare fufKnuerIt,prorfus aduerfum facris Ute rlsjccam fi IUI permitteretur Illas vt luberet diftorquere- Scriptura: nanq; tam exprelTe fuadent vouere,pr*dpIuntq 5 concepta vexa perfoluere,vt calumnl^ nui Ius locus rellnquatur-VcRiete, Inquit Halmus.SC reddite domino deo veftro vota veft.Et rurfus,Voca mea domino reddam In confpetfhi omnis populi dus.Et Ite rum, Reddam tlbl voca mea^qu* diftinxerunc labia mea. Et Illud In Numeris j Sl quis virorum votum voueric domino non faciet Irritum verbum fuum. Ec II-* lud Deuter.Cum voueris domino non tardabis reddere, quia requiret Ulud do*' minus ,etfi moratus fueris reputabitur tibl In peccatumtSi nolueris polliceri abf cp peccato eris :quod autem femcl egrefTum eft de labiis tuis obferuabls, SC faci-* es ficu£promIfiftI:5C propria voluntate 8C ore tuo locutus es domino deo tuo. quid apiertius dld pofleriEc Illud EcclefiaRSl quid voulfti Deo, ne moreris red* dere:dIfpUcet enim d Inftddis Si ftulta promllTlo-Quodcunc^ Igitur voueris, red detMuIccK^ melius dl non vouere,q poft vocum promiffa non reddere. H§c ce-* ftimonia tam expreffajtam expllcica func,vt caulllaclonl nuUu locum relinquant, nec gloflam aut Interpretationem padantur.Referunc 6i faerse llter^ plurima exempla fan<Ilorum,qm vota conceperunt ac Illa |»rfoluerunc.VouIt lacob cum peregrinaretur fede(^asoblararum domIfiOjSCprsftIrit. Concepto voco po^ pulus Ifrael,qul antea fuerat profligatus a Rege Harad Canand, viariam co^ fecucus eft, K vrbes vt promlferac, deleuic . Vouic I^hte dux populi Si pro-* fllgaulc populum Amon, Si filis vnigcruts fecfc ficut vouerac* Vouic vxor Alchans fi conciperet fiUum confecracuramfe eum domino, concepit Samu^' dem Si tradidit domino . Permiitt Dauld Abfalon recedere a fe , vt vota qu* concepflTe dixerat , redderet domino. Vouerunt vedores cum lona ex Tharfo dulcate profedl , vouic SCipfe cum a Ceto deuoratus effet In ventre dus.Vouebanc Nasard quum fe confecrabanc domino . Plurims leges Infticii tffunc In fcriptura,quf de voris mentionem faduntiClamat prouerblorum au-* thor:VIdImas Deo vouj, hodie reddldl-Ecrurfus, Ruina eft homini vota retra-*^ dare.MemInIt votorum EfaIas,HleremIas, Naum, Malachlas,8i fcrlpcura paf fim de voris agit ac loquitur .Attamen hic egregius feripturarum cultor, qui ni hll redplen<iimprscer eas cenfecfcripcurasjeddem»^ parantes Si claras eflfe prsdicat , qui gloffas omnes Si Interpretationes fandorum rdeclc, aduerfus hsc euldenriffuna ceftimonia feripturarum qus necp ad ludlda, nei^ ad csri* monlas pertinent Imperiofiffime voca infringlc,nuila fcrlpcura nljais, fed fola Luciferi authoritatcconfirmatus.lcaf^conclonatorprsclpuus diulns legis b/ bertacIfc^Chrlftlans affertor, vt Chriftianos omnino liberos reddat, a voco<* rum vinculo abfoluit.Immo vero vt magis perfuaderet quod fermone docuit, opere Inter primos Ipfe perfecit, ne minus exemplo doceret quam verbo.AbIc dis nanque voris folennibus , quibus obftringebatur Inftlcurifc]^ vluendl , In quibus tot annis profdTus vixerat , abnegatdque Auguftlno patre , quimm-* mo abnegato Chrifto Q Chriftum enlra abnegat qui el folenmter promiira,»^ AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM aftefht aliquo vidluSjOfic mfcioa abdutflusjfcd fciens ac volens impudenter ab/ megac reddere, 8C fidem perfringic^vxorem duxit pulcher maritus c^libatuia^ ftri(fhis.Et vt fceleris nihil relinqueret, pariter aflriftam voto caftitatis, virgini quippe faaatam duxit, ne folus inceftaretur.-Quafi veritus ne fi ipfe facracus pro fana contingeret, pollucretur:Num igitur hic verus Ifraelita cefendus cft,in quo dolus non fitC'An iuxta Redempteris noftri documetum,ex fruefribus ipfius ex^ iftimandustStupefco referens turpiilimafcelera qu? tibiErafme longe notiora funt q mib', qui Germaniam incolis, in qua his nouis ritibus Plutoni facrifica-» tur,in qua perfraeffis claufiris, profanatis coenobiis facrarum virginum viro^ rum concinentiam ac c^libatumproficermum,quafi referatis crgaftulis fenio/ rum,pollui,libklinari,rcortari, incertari permiGc,immo vero |:«rfuafic,precexcu(^ nuptiarum 6C coniugii,ftupris SC inceftibus facrilegium coniunxic.Quifq ne nifi omnino a religione auerfus,a fcnfu rationis deie^tus fuerit,cantam indignitatem ferre po{rctC'C^ius tam barbarus efl:,cam fems,tam viciis omnibus obrutus, qui hfc probare poffiriGentiles certe tale piaculum nequaq percuIiiTent-Ne^ enim Ignoramus qf^s olim poenas virgines Vertales dabant apudR.omanos,cum violat* pudicicigconuincerentur:Qiriflanicamen apudGennanos palam Kfo lenniter,h*c fieri permictuc 2C faciuc, fi came Chriffiani ciendi funt,qui a cacho licaecclcfia defecererSC non potius herericiperdiciflrimi,glori*Chriftiimpuden ter illudences.Hicego non video turpis Lucheri L bido quem colore valeat huic flagitio pr^endere,quam ftropham in excufarionem reperire. Nam quod noix nulli aiunt, a Luthero vota diilblui ac tolli propterea q? incaute nuncupata fuife fe exiftimtt,cum rem facihi {mpoffibilem,5C quam nec feruare iis qui fe votis a/ ftringunt expediat,fufcipiant.Quid abfurdius dici poteftj' o fordes, o ccenum,o ferti^fTimum lutum£rgo ne falaciffima bellua feruare c<»jrinenriam,ccdere pu dicitia tibi non difficile modojfed impofiibile v{det^,minime<j expedire^At Hie ' j remi^ Si Ezechieli propheris,Ioanni Baprift*,Ioanm Si lacobo Aportolis virgi irr nitace infigmbus,Paulo<^ c*terif(^ Apoftolisjpcrflq ad Aportolatu vocati fum, Mari* virgini Deipr*,fandblTimo eius lofeph fponfo,qui perpetuo pudicitia coluit(^vttefteurHieronymus2)Ghrifto8ifpiritm fantflo vifum poffibile,vi<^ fum ejq?edire.Si enim continenter viuere,c*Iibem vitam ducere irapoffibile fe,non ea verbo Si exemplo ruafifrenc,nunq tantum laudaflent, Si comprobafe fent.Sedprofe(flo quemadmodum fuibus difFidlKmum ertincceno non volu/ cari, ita Lueheranis,b'bidinibus non coinquinari.Vt enim teflatur HieronjmuSy Apud h*rericos non funt virgines, perraroc^ hereridfunt cafti,vtpotequifinc voluptuofi, caupones, mendaces, arrogantes Si hypocrit* . Ac inauditum ert: pofl: natam rebgionem Chrifl3anam,vt quifq facratus prefbyter aut eptfeopus virarem duceret, nec id vnq permirtum, non dico catholids, fed ne fchifmati/^ cis quidem aut hereridsmeqj de hoc vnq fuit apud Chriftianos qualefcunq^ fiie^ rint,concrouerfia:SC fi nonnulli poft vxorem dudlam facerdoriis facris iniriaban#*' tur:Ac qui facerdoribus exteris cafticacis voco folenniter cbHgaris nuptias per/ mittit, l^c credibile ert: breui aiam mariris libellum repudii concefluru, cum pari ratione vtruni^Lcere confiteri debeat.Si enim fas ert, qui fe ad c*libatum obligauit,hunc vxorem ducere, cur mfas videmur matrimomum qui coccaxeric r RESPONSIO.' XLI diffolueres Difi forte turpius eft vxon' ^ Deo fidem datam non proflare ^ Sed ''^uid de caeteris votis dicemr , quibus pariter abfoluic ftrenuos milices fuos apofiacas ( Contendet ne extera quoque efl? impoflibilia; oboedire prxpofio tis,abrenundare bonis, paupertate gaudere,acia comune viuere ( his enim tri« bus vocis potiffimum obftringuntur, qui religiofi nuncupantur s qui fe in fa** mulatum perpetuum domini lefu dediderunt . Ac confentaneum erac.vt qui vniuerfa opera bona euertir, is votoru quocj B obferuationes exploderet.Si enim fola fide iufti , hoc eft Deo grati Si accepti redduntur hoinines,operacj nihil pertinent ad felicitatem xternam adipiTcen/ danijVt profitetur h^reticusjconfequens eft,vc vota reddere fic fuperuacuu,cu operibus ea perfoIuantur.Qj fallax autem hoc dogma fit at<^ impium, quod tantu fidei tribuit,vt opera tollat, perfpicuum fiet cuic^ volenti veritatem inda gare, tum rarione,cum facrarum licerarum accurata ledlione, diltgentiq; earu collatione- Sed profefto par erat qui populos SC ignobile vulgus viuedi lic^ tia.SC legum abolitione fibi allicere fiatuerat , is hoc in primis dogma profer . rec atque docerer, cum aifKones ftudiofx non fine labore , nec fine conatu per^ fici poirint,8t ludia quadam rationis cum fenfu Si carne, vt teftacur Paulus dn* cens . Sentio aliam legem feripeam tn mebris meis repugnantem legi mentis tnex-ltai^ redtas operationes graues e{re,8i laboriofas poft erratura primi pa rentisipfa natura docet ob peccati fomitem in carne nobis coniundla, contrai dlum,K rebellionem fenfus a ratione indcfecreta.Quo fit,vt ipfe permolelte finc: Contraria aute hoc efi Tcafus obledtancia, dulcia Si iocunda qux largiter lioc dogmate permitti manifeilum elbSi enim ad iulHficandum interiore ho^ minem.vel ad illum conferuadum in adepta iufiicia,aut ad illam augmentada nullum opus bonum requiricur,efiricitur , vc qui fide femel iufiificatus fuerit» nullo opere concrario.quancucui^ prauum fic, modo a fide non deciderit, iniu^ ftus reddi poiric,auc iuliiria illius imminui- State enim fide, qux fola iuilificar, nulla operatio a iuftiria illum excludere poterit- Et fienim ad fubigendum ex^ tenorem hominem interiori,SC carnem fpiritui, operario quoquomodo requi^ ratur([vt hcreticus afferic) Hoc em tm de operibus fatetur, vt aliquidhal^e quo confugiat, vicius tot Si tam exprelfis facrarum literaru teftimoniis, qux frudf um operum teftantur , Si redte agere fuadent , Si prxeipiunt , fcilicet , nc omnino aduerfantia illis docere videatur- Tamequu interior homo,necadtio^ nibus iuihis reddi poiTic.nec ab illis iuuari valeac,quis in fide peradtx fuerint^ efFicicur,ne quibufcuque prauis operibus cum illa tmad exteriorem hominem per ipfum percineanc,iuftitia interior aboleri, aut labefiidlari poifit,modo idem nn fide perfillat t ex qua fola iuftificario procedit-Hoc igitur dogmate confli^ tuitur, omnes cupiditates ,omm'a fenfuum oblcdlamenca, SCaffeclibus confen^ tanea peragi poile abf*^ iaclura xcernx felicicatismullumque opus probatum requiri ad cam confequendam . Neque etiam illa qux ad ipforum prxeepto^ lum obferuationem acrineanc. Nam Si ipfa prxeepea ait , non effe tradita vc perficiantur cum perfici non poffint-Quod probat: exemplo concupifeentix, de qua didtu eft. Non cocupifees- Hoc enim neminem adimplere pofic ait:c« omnis homo neceffario concupifeat . Quafi vero prxeeptum illud ad primos AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM tnotus concupifccDtfe.qui nobis naturales funt, cohibendos pertineat, potius ne deliberata voluntas concupifcencix turpitudini c6fentiac.Manifefl^^^^^ eft enim prf cepco illo,noii omnem concupifeentia interdiifla efle (|Nam coni» cupifeit etia fpiricus aduerfus carne, Tefle Apoftolo^ Sed cocupifeentiam tm rei vetitf prohiberi cu cofenfu volutatis. Attamen ipfe per fummu medacium aliud fenties dicit,data hiiffe pr^ cepta folu vt homo ex iis agnofeat imbecilli^ tate fua cu videat fe impare efle eoru obferuationi quibus obftringitur , SC ob ea re ad promifla pr^mia legis accedere no audeac/ed ad lefum confugiat, id quo promittitur gratia, pax, iuftitia, libertas, SC omn{a,qu§ habebis h credest carebis, li no credeSjh^c ille.Pr^clara profedVo theologia, pia hfc elTe vide^ cur,qu 5 docethomineagnofeere debilitate fufvircuis,8Cq infirma fint omnia fua opera, SC in Chrifto prorfus confidere: Examinandu tamen diligentius eft, quam vim habeat h^c oratio, SC quid ex hoc decreto c6fequatur,ne &Ifa fpecie pietatis decipiamur • F Manifeftu eft auce hinc primu effici,Deu iniuftiiTimu eflejcu nobis prfco pta tradiderit, qug feruari a nobis n5 poffuntjSC tame ob eoru cranfgreiTionc iumac pcenas.Lege ccdideric,ad qua obferuada nulla nobis dederit facultati Quod ta abfutdu eft,vt nihil magis abfonu dici pofte videatur . Pr^terea fta/ tuit nobis licere Epicuream vitam ducere, modo in fide Chrifti maneamus.Si quidem fanguineChrifti nos ita lotos SC iuftificacos efle tradit,vt nulla opera bona requiratur ad felicitate alTequedam. Ex quo fequi tur,vt nec in prfceptis feruadis elaboranda Cc,turo quia fuperuacanca ad gratia fune opera , tu quia j anobis obferuarin6po0unt,necvtfupra ta(ftueft,aprauisopcribos abfti-» nedu cu officere ipfa iuftiuf interiori no valeat,modo maneat fides, qu? perfi' ftere poceft cu quibufcucj operibus prauis. No em repugnat homine firmiter * credere, SC tame deprauatiftime viuere,SC adhuc modupr^aunimus cocio>» i nator .glori^ Chrifti ftudiofus Lutherus,Epicutu in ChnlloreuixilTe, cundecp ^ ^ religione placitis ilbus coforme codidifle ftatmt, cu omnia bona opera exter-» minet, SC mala omnia petmittat.modo in fideconftanter perfeuerecur: cuifoii ^ omnes fuftificadirationes tribuic.Siembonfsoperibus.qualiacu^ fuerint ad < ' ^ interiore iuftitia nihil accedere poteft,profe(fto ne peflimis quide aliqd perire valeactQuapropter nihil prerfubebit fceleftiffimu homine, m®ribu% depraua^ tiffimu perfedhi Chriftianu dici SC eiTe:Cu nihil impediat quo minus hic idem perfetfle credat, SC affentiat dogmatibus Lhriftianis: nec folu in Chrifto fidat, . ied etia ftulte profiteatur, non polfe vilis prauis operibus impediri ab «terna felicitate cofequeda: cu Chriftus in ara crucis occubuerit pro eueftis in cu cre» ' decibusSC c6fidecibus,hifq: nominibus religio Chriftiana comedabitur.Primii q> profiigariffimi homines in ea perfedi efle poflint,SC deinde, q, anfam morta libus pr^ftetjVt exprobis improbi euadac, potius q vt ex prauis boni fianeseu fuerit perfuafum fola credulitate SC cofidetia, nullo alio labore vel negocio ho mines SC iuftos effici,SC in iuftitia perjiftere,SC felicitate «terna aftequi valere, Q Sed cum hsteticus tot fencentiis tum euangelii , tum dodforis gen>» cium inculcatis ad fidem extollendam , ait, Fide homines iuftificari non ex operibus propriis : fi quis cum percuntftecur, nunquid putet fe magna SC no^ responsio; XLII 0 -- ,v ua praedicare, an ab omnibus confeffa 5C comuma.dicfhiru efl*e puto,fe recon-* ^"^ea 8C abflrufa aperuiffe^qm' tam magnifice loquitur, 5C arroganceffe jac'lat, quaG magnu arcanu e tenebris eruiffetsCum interim nemo fit in fide catholica mediocriter eruditus, qui hoc ignoret,aut nefciat, Cne fide, neminem adultum comuni lege Deo placere pofle, SC hanc primam eile ianua accededi ad ipfum fummu opificem,qua occlufa ad Deum perueniri nequeat(^vt Paulus ait^Ac»* cedente ad Deum oportet credere, quia eft,8Cinquirentibns fe remunerator fit gCc.Nemo prsterea eftcatholicg religionis documentis inftitutus.quinfatea/ tur fola fide homine mflificari poiTe, quinimmo etia fine fide prxuia , fine fidei aiitujde qua agit Martinus,qui habitus negat.per ommpotentiam Dei , vt fic in infantibus baptiratiss etiam fi conflet femel iuflificatum fide, non poffe in iuftitia perfiftere abf^’ operibus bonis 2C obferuatia fakem ptfceptoru. Qui^ cuij enim initiatus factis Chrifl:!, ftolaq; illa rnudiflima SC candida fuperindu'' tus,ex aqua renatus fuerit 8C fpiritu fandlo,ad legem Chrifti feruaiida obftriii'' gicur.Dominus enim iefus perquirenti,quid fibi agendum efiet ad vitam coa lequendamjRefpondit: Vis faluus fieriJ' ferua mandata . Grati* igitur femel accept* cooperari debet qui illam acceperit, SC probari debet fides faltem in obferuarione mandatorum. Nam exercendum efl; talentum acceptum , nego.# ciandutj circa ipfum, 5C xdificandum fupra iaclum fundamentum , vei vndicj refonat eHaDgelium,8C vniuerfa Pauli dcdlTina,&C c*teroru apoftoloru docet. At fi quis femel iuftificatus fide viua anceaq aliquod opus agerepotuiffete vw ta decederet, vel eo momento quo iufrificatus effet , certum eft illum line vllo opere futurum Ktern* felicitatis participe , merito lefu Chrifii,cui adh|fit,8C innixus fuit fola fi'de: nec quicq aliud volunt omnes ill^ fententi* facrarum li«' terarum,quas hgrericus allcgauit ad fidem extollendam,vt opera deprimeret, q fola fide homine iulhficari pofle: nullis aute operibus probis, eria fi ab he<' ' roicis virtutibus fuiflent profedl 5 .Ne(j euefloru pr^cepeoru legis obferuatio-* ne,Gns fide queq iuflificari polfe. Pocilfimu aute legis Mofaic* quoru precem pta Iud*i ad Chriflum conuerfi, canti faciebant : vt putarent vitam sternam nemine airequipofle,nifieoru obferuacione:quapropter gentiles ad Chriflum couerfos pariter cotemnebac.eo q- illa no perficeret : quos Paulus Apoftolus , ‘irimis verbis epiftola ad Romanos caftigac.docens, non ex operibus iufti^ cari homine, fed fide in primis, K grana data per lefum Chriftu.Ec aliis locis cIarac,opera illius legis iam nec neceflaria.nec opportuna efle effedhi.Quod aute quifq in iuihtia accepta perfiflere valeat, fola fide, nullis operibus, falcem prjcepcoru peradtls,hoc eft abf^ eo q, pr^cepea adimpleantur, nuUo feripeur^ •^efHmonio probari poceft,cu oppofica fencentia omnes feriptur^ cenfirmenet opera videlicet requiri, in eo qui facultatem habet illa perficiedi,quis quilibet catholicus in factis liceris paulomodo eruditior agnofcat,5C cofiteatur.adtio** nibus noflris quantuuis laudabilibus, fludiofis SI perfeclis prsmium stern* felicitatis nullo padto conuenire aut deberi ex condigno: hoc eft ex natura ea^ rum 8C bonitate. Neque enim mereri valent tatu pr§m{um,vt Paulus teftatur dicens: Non funt condigne pafliones huius teporis ad futura gloria, qug re^ uelabicurinnobis.liludenim ta magnu ,tadun'nu,ta rublimeeftpr^miu,vt f ii 1 AD ERASMl EPISTOLAM PRIMAM ipfutn nulla ai51i'one humana confeqm, attingere, autfaltera merert valeamus non ipfaTfide.SC fi ta viua effct.vt montes e loco tranfferret, nullo opere ecia^ anima propter Chriftum profiindereturjno amore, etiafi ta inriamaci effemus, vt ardore ipfo erga diuina bonitate conflagraremus : omne quippe virtutem humana, omne focultacem,omne opus tranfcedit : humana enim bcultate ad illud anhelare tm,illud amare SC defiderare poiTumus, vitra progredi no vale^ musduxta illud, Non eft volentis neq? curretis, fed Dei miferentis.Quid enim proficifci poteft ab humana imbecillitatef Quid proflare valet in creatoris ob^ fequiu homucio? Si fi innocctiffimus Si fandliflimus.ati^ muditia Si intellige tiajbong volutatis afTedlu,8Coperadiindefefl*aperfeuerMiapar angelis e(l'ec« fimul<^ ardeti charitate flagrarecivt vel pro folo beneficio creationis erga illu beneficcntilTimu parente gratus eflepouic (’ Qua enim gratia referre poflii^ rnus.q? eius dono viuimus>hac luce,^ tot commodis vic^ perfruimur ( Cuius beneficia fi in nos vel vno mometo ceflarent mox deficeremus , SC in nihilum redigeremur,qu^dmodu ex nihilocodiri fumus: inedia abfumeremur,nifi nos aleretmuditate periremus ,nifi nos vefliretiab aduerfariis poteflatibus obruet remur,nifi nos defenderet:mucua pugna cocideremus , nifi nos ipfe guberna^ retnnfcitia pericb'tareraur,nifi nos ipfe illuftrarettmcerore atc^ «gritudineco^ iiceremur,nifi nos cofolaretur.Cu aute h^ tot catacp fint,ta(^ ingetia benefio cia,perfpicuu fic,morta!es no valere quibufcucp officiis illa vel minima ex par^ te promereri.Nec^ vllo pacJlo pro iliis gratias rrferre,tacum abeft vt operibus noflris merert fummu illud bonu valeamus, aut illa immortale gloria affequi, qua illius increat§ lucis participes efficiamur felicitate^ perfruamur,qua (^vc verbis Apoftoli vtar) nec oculus vidit , nec auris audiuic , nec in cor hominis ^cedit.lllud em maximu SC xternu bonu fola liberalicate munificetiflimi prin cipis Opc.Max.dono recipicur,n6 caq operibus noftris debitu,fed ex fola gra cia SC bonitate ipfius cribucu,qua ad illud recipiedu condici fuimus idonei. Ac deinde reddict incapaces ob l^fam maieflate a primo parete, cuius criminis in filios propagati SC traffufi cu reieffemus effedri, beneficio pietiffiroi red^oa 4 ris lefu ChrifH .crimine abolito refticuti fumus in gratia.Ipfe em pro nobis de^ ^ Jjl bicu foluitjSC fanguine proprio fordes deterfic nollras , illudi^ recipiemus fide graciaq; eius inftificati,nifi prauis operibus noftris illi obfiftamus , praeceptis no obteperaces,quoru obferuacioni,SC operu noftroru labori ad maiore muni*' ficrtia coftituit etia pi^miujquafiillis eflec debitu, ftacuw,vt quo quif^ maio^ ^ . ri conatu peregerit caqu§ debec,ac(^ plus cooperatus fuerit gratif quaacce' pic: fine qua opera quf cuc^ inania eftenc SC mortua, eo illi cumulatius donum^4^^ illud largireturjquafidonofuperaddideritprgmiu. Hgc enim opera expetere videtur, cum ne in vanu gratia recepifle videamur , tum quia par eft,vt bonis operibus exerceamutjSC adillud bonum conemur,operibufq:c5probem9nos flli effe fubietflos. Affequimur igitur acerna felicitate quado<^ fide tatu Si gra , tia: f^pius aute operibus pr^ceptorum in gratia pcrfeCtts: no quia ex lege ia^ r- ‘ \J fticif illis debeatur felicitas , qu^ longe cundia illa fuperac ac excellit , fed ex j lege mifericordix Si gratix,qua ftacuic fummus Deus,pr^miu illud fe dacuru i iis qui cooperari fuerint , SC legem ac prscepta fua feiuaueriuc : qui neminem responsio: XLin cSmuni lege illius triutnpfuKglonsvuIceffe: participem ,q[rifimodo per s*->«catem SC tempus facultas adfit ad illud airequendum,n5 fuerit enixus. luxca uiud.Non coronabitur ni'2 qui legirimc certauerit: 6C aliud, Rcgnu c*loru vim pacituT.SC violenti rapiunt illud • Quibus aute abeff facultas, modo non ad&c repugnas voluntas, fola gratia 8C fides quf datur in bapcifmo fune fatist Quo baptifmatis ligno reapitur quifi^ in familiam Chrifti , luxta illud, Qui crediderit 8£ baprisatus fuefic faluus erit.Quibus etia verbis cefirmari poceft, non fola fide.SC credendo homine iuftificari: cum baprifma pr^ter fidem expe taturt quod in a<5rione confiftit. Ac ^jibus operandi facultas adfit, eos voluit Dominus non fomniculofos effe,non ociofos fed excitacos,mduflrios,8C folia^ tos ad ipfum bonu confequedum.Sc3tu{c igitur Dominus illud bonu imper^ tiri,n5 dormieribus SC pigris,fed vigilantibus SC laboratibus, modo laborare valeattquod edocet illa parabola de virginibus fatuis SC fapieribus:Que enim parat^ erant intrauerunc cu fponfo ad nuptias,6C claufa efi: ianua fatuis , quia imparat^ fuerut,quis ol«im fidei omnes accepiflentjfed exringuebacur fatuae rum lampades.quia fides fine operibus emoritur; Atq? hgc quidem eft vera ca* tholicorum omniu fententia, qux in facris literis exprimitur « Par autem erat vt Lucherus diceret ; nunquld illa dicentes atque ita fen^ J.J tientes adorent Baal ; ofculentur manus proprias , quod eft fumma iniquitas, claudicent ^'Nunquid virtuti propri® SC operibus humanis quicquam eri-' buant ( An totum merito lefu Chrifti, immenf^ Dei bonitati acceptum re^ , ferant i Cum h®c fententia dicat , operibus humanis nihil deberi, fed mortis ducaxat lefu Chrifti merito, nos ad felicitatem ®ternam affequendam , facftos effe idoneos ,eam 9 fola Dei bonitate SC dono tribui , opera vero iccirco folum Kquiri, quoniam ab ipfoica decretum eft, qui ftatuit illa acceptare , modo fine cum gratia perfecfta,quafi effet iila raerica.Quam tamen felicitatem, ac etiam ' gratiam condonat ex fola bonitate iChriftus igitur hac fencetiafolus nobis yegna cslorum referauit . Ad qu« nec opera legis Mofaic® attingere potue^ runc, nec opera legis euangelio® poftlinc, etiam fi illa requirantur ftacuto di> uino: Cuius regni ipfe Chriftus legitimus eft h^res , eo q> nunq incapax illius fueric,quia peccatum non contraxerit, eiufdemi^ nos coh®redes effecit : exfi^ ^ liifque ir® in fiUos dei adoptatos tranfformauic . Per Coriftum naque conditi fumus ,per Chriftnm inftaurati atque redempti, fine Chrifto iuftificari non ve^ lemus. Ipfe operibus fuis nos {uftificauir,Deo conciliauir,8C sternam felicita<' tem,flatuto diuino,nob{s meruit: vti vaticinio Efai® prsdicftum fuerat,Obla^ tus eft propter peccata noftra,SCliuoreilL'us fanari fumus : iprefolus dolores - iniquitates noftras portauit SCc- In eo igitur confidimus , quum credimus eius meritis, opera noftra grata SC accepta Deo effe polTe . In ipfo fperamus quum cnicimur mandata illius perficere : nihil tamen in operibus noftris coV fidentes, quantum illa ex nobis funt , fed quatenus ipfe meruit, vt illa accepta, grataque redderer, SC Deus ftatuit tanquam condigna effent prxmio ea mu^ nerare, Sificquaficx quodam padto SC fcedere liberali opera noftra fore lar.^ giftima menfura remuneranda , vitraque meritum 6C condignum . Vcenim voluit dominus nos fide primu fibi iugi,fic deinde oftiaisvoluic e0efubie^os> AD ERASMI EPISTOLAM PRIMAM Hrilum acues in Lutherun),8C digna Eraftno confctIbas.Non diflitnulanter,no perplexe,nonambIgue)non lubrice, fedexprefle:non reniifle,fed vehemeeS^ quemadmodum hominis arroganda, Impietas, blafphemi* poftulant .Nam cum b^retlcls non molliter agendum,fed eos vrgendos, SC Icuere Increpados elTe prifeorum patrum qplurimis exemplis edocemur.In primifqj vas eledlcw' nis Paulus, q acer Si vehemens fuerit In pfeudoapoftolos. Si erroneam dcdtri^ nam prxdlcantes.dus epiftol^ reflantur , pariter 8C quorundam aliorum qui epiftolas canonicas fcripfere.Qj acerbus autem In Cherintum ha:rericum fue tk Apoftolus Si Euangellfla loan.narrat Eufeblus, Gmlllter 8C Pclycarpus In Martionem. AthanaGus quocpin beati Antonii abbatis vita cofcribic eum In Arrianos 6C Manicheos vehemenciffimuro fuifle Qj pr^rerea aperti fiifeueii fcercticorum cafllgatorcs fuerint AuguflInus,AmbroGus, Hieronymus, Hila rIus,fiC enteritum Gr*cj tum Larini fandllffiml dcdlores hxrctlcopum expu" gnatores.eorum GbrI SL monumenta dcclarantjquorum exempla a tMunt Imi canda.Perfpc<5him eft laropridem cundlls hominibus quid poflis,n:odo velis* Nontibl lorica, non cI)'peo,nI6 fidcl;ln quo luxta Paulum, omnia tela nequIG* fimi Igne exringues, non galea,nifi faluri5,ad hoc certamen eft opus.AccInge^ re m<^o calamo quafi gladio fplritus fed non ancipItj,vI(ftorIa eft In expedito. Plurimum enim vales eloquio, Ingenio folerriffimus es, dodlrlna cumulatiflk ir!Us.Sed prjcftablt Dominus Iefus,modo cceperls,lcgc pauciora dicere q co# gIta;Kris,dabIt(^facundIam coplofiorem, te<^ faplentlorcm, q hucufq; fueris, cffIaet;hccfololaborelonge maiorem gloriam confequeris , q ex omnibus quos hadlenus exhaufiftI:hoc teftm.oniocuiJdlIs obtredlatorlbus tuis filen> tlum ImponeSjhoc omnes finiftras de te fufpiclones fuftulerIs,hoc expofcl t ple tas tua, artas tua, authoritas tua . Quod fi fieglexerls Q parce qu^fo libertati ^ mex3 nunq efficies ,ne multi fufpicentur , Si credant tibi plurima conuenlre cum Luthero :ne complures probati vlrl te primum authorem tantorum lorum fulffe prxdIcenc.Non effugies nc hinc decedens tecum afferas notam'' hxretlcx prauiratis , ne a pofteris femper dicatur, quu tui mentio fiet,magn3 * virumfuifle Erafmujnlfi Lucheran^ perfidif quoquo modo fauIflet.SC fic glo^ ^ ' I rix nominis tui perpetuo detrahatur a multis. Cxcerum a te etiam atq; edam ^ peto.vt fi quidincemperandusjfi quid concitatius, afperiusve dlxiffe vifus fiie^^ ^ romihil tale In te didfem efte furplc€ris,fed omma referas in Maninum, In cu^ ius mentione nemo poteff incidere, qui modo fit Chrlffiang religionis ftudlo^ fus,quln excadefcatjiKfrena modeftix relaxet,elus blafphemlaiu diffidllqj, q3 in catholica ecclefia excicauk recordatlonerquandoquide aduetfus tam impiu Si mordacem hxredcu verba teperare contra omne modeftIa,non folu contil pietate effe videtur.Quod aute ad teperdnet,hoc tibi velim perfuadeas,me In^ geniojdo^rina SC fingulari virtute tua,Ica accedi ad teamaodu.6Cobferuan<% ^ du.vt paucis fim cocenurus.Quod fencles Ipfe,fi vnq cotlgerit.vc opera mea tiM bi vfui efle peffitrfandet^ inter nos hxc epiftola fandHflim^ amicitlx fcedus|^.,^ perpetuunn qua paulo tecu liberius egl,ffetus tua Si probitate Si humanitate.* CertumhabenstecundlaeffemboQamparcemaccepcurum. FsOmx Idibus Mali. M.D.XXVI* xLvrr: ?*> AD EXHORTATIO V' gionefeta/uc r-l" E M ClariCfiim doifHfllmiq; Comitis Albeiti Pu Carporum Principis DES. pw Eraftni Rocerodami Rdponfio. Comitis ipfis r ineandefcho liis. tinam Fortuna mihi Alherte Pjincipmn erudiciffi> i^me,plaufibilius ahquod ad te fcribaidi dediifec argume^ I cumiquanq hic ipfe cafus,etE parum felix, non prorfus ta^ ' jmen infelicitercmitrqui pro epillola, nec admodum loa' ga, fiCcam inelaborata rudiqj, iuftum volumen fummo fhidio pan'(^ ingenio perpolitum reddidit-Ceterum an et lillud mihi gratulari deb^m,nefcio:quod pro literis priua tim ad vnumfcripris, liber eftredditus, qui populo non vm' mihi fcripcus videtur. Id hac fadum occafione crediderim tquod cum iam.' pridem haberes argumentum paratum aduerfus Lucheri fetftam, mea prouoca.' tus epiftola coniimxeris quorundam de me querimonias,cuin Lucheranoru dog matum confittarione.Duos,vt aiunt, parietes de eadem fidelia- a Nec enim a NoncSfcrii libet hoc cfe viro tam claro, tam dodlo,um hum ano, denic^ de Aiberco Pio {uP tiunt fed ad» picari,q> eadem arte me negocio mifcuerit Lutheranoquapfeudotheologiqui||^^^^^||^ damfolenc in concionibus 8C colloquife meum nomen cum illius nomine conf^rius^is. lungerernimirum ad eum modum abutentes imperiti popelli CmpKcitate-Iftoru ' videlicet artibus res ad hanc vfi^ tempeftatem progrdfa eft; qu^ vrinam va^ nus fim augur])breui ad plures dimanabit, ni melioribus confiliis fuerit occur»» fum. b autem pro mgenii tui dextcrkate multa congeris atcp infulas vt b PotuiiTem videaris ad hoc faciendum neceflitateaddudhis, tamen quod ipfa loquitur epiftol^ me§ tribus propcmodxmi \«rbis refponderi poterat: quxnibl aliud 8(te%'onis abs te exigebat, q vt ponens iftam de me perfuafionem,vocef»^,vt vanas ica mP caufapoftaV hi parum honorificas contineres :fi quidem rumor verus huc aduolaffet. fin mi<' nus, putares eas literas ad te fcripras non elTe. c Alius illud forcaflis expoftula/ ^ effedltf ret qj epiftolam illam negligenter vni fcriptam euulgaris orbi,eaf<:^ voces q»as vt euulgaiet, Vt pofHiac contineres rogabam,non modo non continuifH, verumetiam mulco te an» atrocius per typographos euulgafti.fimul 6C infcicia barbariopnea traduc^, tohnuel»* SC innocentia in capitale crimen vocans.Na <k tota cenfura, qua de ingenio, iudi gantilTinia. cio, dodhina fecundiac]^ mea palam ferre dicebaris,apoiogiam omnem cibi rCi' mifi. d Saltem illud erat curandum vt epiftolafic excuderetur,quemadmodum ad te erat miflaalKcjenim lego penitus pro penicius,noftrarum pro noftracium, TOfceres pro nolles, item in nobis reuocarent pro nobis reuocarent, indignatus meoiudido pro mdignas:rurfushic cepttpro hinc cepit:mox negodo fe muoluere pro nego («tius^ alfe cio muoluere.quodftudio cuiufpiam deprauatum videri queat, Equidem prono men additum prorfus inuerricfententiamzverumhfcfciotypographis imputan coll^iffe jjp da potius q dbiapOTadmodum SC illud quod cum vniuerfa capita fe luche»’ rang refellas, totus liber in paginarum fromifpicus habet. Ad Erafmi epiftolam refponfwtquafi qcquid illic agitur,ad me f>ertineret.Na quod Badius nofler pr^ pr 5 feriunculam,fuo iure fucxj morefecjt:6C adte([ni fallor^)n2nl acttintf :qq l> rt*- AD ALBERTI PII C-V- EXHORTATIONEM e Non edis eradit illimi Badii letifiis. Q.uummt laudat facit pto humas Ititate fua^ pfatiaculani Madmt^Sl eerteieaPau hexepB^ccf mode adbibe nir. f Q_mittmo terti^ia ^es baJ ann’,nec tnqujc§,Tel tinmeas tibi f uiffe «(Ui s tas rerponde zes:ledhocti bi fadle cons dona g Q.U1' po-. tiuspius^in teger annus interfuit. funt m ea quo(^ voces, qu« vix refpondent meo erga (pfum candori: m qi ril illud, quod me fcribic apud patres purpuratos male audifle-Nunl enii cepi quenq Cardinalium de me panim amice loqUutu.Certe multorum epiftoi* lashabeo,honorificenriffimefcriptas,necidvnqqueftusfum. e Tu g» laudes quas tuus candor procer omne meritum meum, in me voluit effundere, fic intof precatur ,quaG tua humanitas veram obiurgarionem, hoc padlo voluerit miri^ gare.Ec omninoverum eft,quod Paulus Petro rrihcic in fedem,quemadmodum dk fcribit,fed nufq Paulus Petro calumniam impegit in&cion: quanqua Giap d locum hunc aliquanto plaufibilius,ac mea fencenria rectius mterpretancur, ^ diuus Auguftinus,qui tribuit peruerfum ftudium inducendi gentes in foruitote legis.Deinde pronunciac ecia,quod probe me voces ad palinodia.Verum nega^ bis horum quicq ad te pertuierc,nec mihi confiliu eft ob hafce nsnias humanif fimo principi vUumfaccfferenegocium: f acvereor,necibiiuftior ecpoftulan*' di caufa videatur, quod quu ante annum ni fellor,libru tuum ad me miferis, nui la tamen eu refpomone dignixis fim.Csterum id temporis iter in Italia nullis hinc Uteris erat peruium,g ac non multo pofteaqtuulibruaccepifl!em,Rj3mg mentis fragor omniu certe pioru animos hinc attonitos reddidit. De tc rumor ferebatur incertus, alii narrabant cu Ciemenre.vii-pericHtari:rurfus abi dicebi; quod tempeftiua fuga confuluiifes 8C rebus 8C incolumit^ tu^.Vbi tamenlo coru ageres, ne odor quide vllus ad nos peruenit.Ita ‘5 quum aliis iniquis labori bus fupra modu oneratus riTemjVifum eft id oper» in aliud prorogare tempus quoad certo didiciirem,qui te locus haberetdd quod ance criduu d^qi cogno^ . ui, videlicet amici cuiufda literis, qui fimul codicc mifir typfe excufum.Id feiffu eft.v.Id.Febr.quu ad morcatum Franefordienfem profeftione adornent cypogra ^ phio<ftauoGi.Martias.Adrri'pondenduita^fupcrerancdiesdece,8Ceram fic • occupatus, vt vix aliK Jcque.Sid} id tepus mire tumultuatur ofKcina typogra^ . phica,quse fex prslis^uicomejuggerence materia deludat Angebar anceps ^ nimi,propcerea quod verebar, ne fi difhiliflem refpondendi officium , viderer id vel offenfionc quada animi,vel cont^jtu cui freere-Rurfus deterrebat volumen phisq iuftu,ac tempus adeo anguftum,vt vix attente relegendis tuis fuffafturu videretur.Vemm animauitmeiftamafingularishumanitas,vtvelex tempore tuis litteris refponderCjfed carptim dC ad ea duntaxat,qu« me propius acringei^ renc.Tu pro tua folica facilitate boni confules.Prindpiooccuparionum OKUifa^ donem qua vteris,fic arbitror mihi tecum effe commune, vt opiner te maiorib? ac fplendidioribus quide occupari negociis,me tamen dmfioribus ac moleftMi^ ribus.Nam aduerfe valemdinis excufarionemXummopere doleo tibi mecu eflfe commune.Erat enim iftud Alberteingemu,quod fpreris omnibus oble^amdT’ ds,ad quae folec imaginu claritas, dC opu facultas inuicare,fummam eloquenda cum omnibus abfoluca numeris eruditione coniunxic>dignu perpetua valecudi^. nis profpericace.Ec haud fdo,an hoc ipfum incommoc^ de quo quereris, nonul.^' la ex parte debeas cu^e MLnem 9 ,Milu certe ffudiorum laboribus fic obmeo, vt, nec sgrocare Iiceac,nec mori,ncc vei medicoru opera:rurfum valetudinis adeo - afdic'l£,vc fubinde fic cu mone lu(ftandu:vix tantum otii conrigic aliquot men * , 0 fibus,vc auidjftuno lice^vacacec cuu librum euoluere.Ec ia nuc percurri verius M a RESPOJ4SIO. DERASMILIB. II jCLVIlii ^ ^perlegi.Primumhoc rmlii credas vclim vir eximiejnohpcflimc ficfei honim?, 'inhfl enim dubitem lufiurandu quamlibet fandlum interponere, G tu poftuJcs-A probationibus em abfhneo, ne dum verboCus docere conor mihi nulluefle oci um,hoc ipfo declare,me odo abundare, h lam no expedas opinor,vt par pari re fda,8C volumen penfem volumine.C^ fi maxime fuppeteret ociu, talia funt ple fa(5qufCongeris,vtautad me ruhil perrineat, aut feram habeatjac proinde fte rile querimoniam:aut eius denic^ generis £nt,vc nec agnofeere pofTim^nifi meo cum dedecore, nec refellere fine multoru offenfione,8C quod grauius efl,fine caii U cui pariter feuemus,dircrimine.Sic em hifce teporibus exulcerata funt omnia^ vr quocu<^ te vertas, fentias, te incedere p ignes fuppofitos cineri dolofo, quicqd atcingas,vomicaSChulcusreperias,5Cfubomnilapide dormiente fcorpiu.No»* nulla vero funt infperfa tuo volumini, i qu^ficutRomepride a multis, nunc vbi<^ leguntur ab omnibus: ita flprodirent in manus eorum, qui mea luftra** runt,quibufq; omis vit^ mef ratio non incognita eft,nonihil detradura videan«* tur,cadoris iftius fiC ^uitaris exiftiraarioni,quc te bonis omnibus facit amabile, vtfortunefplendor^eradirionisprdlantiafedtadmirabile. Equide optabili-' Us arbitror a multis amariqfufpid.Alioquicupiebavolumentuu,fonnis excu-* fum voUtare per manus omnium, fi quos forte vel autoricas ifta, vel eruditio, vel eloquentia, vel cador ^uicas, qualis haiflenus anemineprsftita eftj reuocaret ad fandHora confiUa-Vidimus enim quantu exulcerarint quida hoc malum , du parum dextre conati funt adhibere medicinam, k Sedvtinam ita temperaffes ^ ftilum,ne meam caufam cum negocio Lutheri commifeeres, SC ita tibi folidam laudem ex impietatis confutatione paraflcs,vt nobis immerenribus non aliquid labis alpergeres.Quum enim molefte feram cum Luthero laudari, l longe mev- lefHus ^ cu illo accufaritSC Cc accafari,vt ego via ftruxerim,ille in ecclefia irru-' perit.Quod tamen abs te nec ftudio,nec malidofefadlum fcio,fed ita tuo cando ri vt rulpicorjperfuafum eft ab his inter quos verfaris.Solcnt enim ingenia fim^ plida candidaqijcuiufmodi decet effe principum,vt nemini dolu medit&ur ipfa, ita de nemine facile fufpicari,quo fit vt fedlius ab aliis honefti fpede fallantur. Neq;enim animu inducere poffumjveltancu odi per tuas occupationes effe ei> bi,vel cantu patientis fl:omachi,viro femper exquificiiTimis aifueto rebus, vt no/ fttas nxnias vel eaoluere vacauerit , ne dicam introfpicere fi Ubuiffet, vel Ubu jerit,fivaca{ret.Mulcisenim,necfutiIibusargumenris videor mihi colligere, ce m nonnulla qua: torques inme,nonhauliireex lucubrationibus meisjfedex colloquiis hominum, qui plurimum abfunc ab ingenii tui candore, quorum hoc ftudium eftjVt per fubornatas perfonas fuam agant fabulam-Nec vili, vt modo dicebam,magis idonei funt fraudibus improborum,q qui ob ingenii fvncerica-' ttm,n5 nouerunc ipfi cuiq fraudem texere. Huius rei no conie£iteam,*fed certif fimum indidum ex malorum meorum experimentis capio, non femel in grauiiVi - mas coniecitus turbas, dum aliorum mores exmeis fftirno.Atc^hacincaufacan dor ifte cuus,quo mi laudis tantum cribuis,non dicam quantum agnofeam, fed quantum alius nemo tribuit eorum, qui meam mediocritatem, fi tamen medi/ • ocritas efl:,ad inuidiam aliorum, meumq; tedium laudibus extulerunc.-adeo me non febleuat in hoc argumento, vt vehementer edam oneret . Sic enim apud fe h At certe voiumen pro volumine-.f.d verba tanru; i Falfumex iftimasiRo» mg em nulli illu’.scq)iafa (^eR. k SqMraui quide, fed tti ita iplexeras, vt vix fieri potuerit- 1 (iuiadmo net non acc^ fat- m Nihil eif me tOTfi,fed ex tuis fcri« ptis ndnuila collegi.qu^c a pinrm'sr^ henduntur a gbosnecipfe diflentiof AD ALBERTI PII CV. EXHORTATIONE!^ d t-- leflor-Vir cantus ta i'n ceteros candidus ,n6 ha:c fcriberec de Erafmo, m(i plus haberet copercumqfcribit.Hornevidearomnino fine caufa fcribere/ tugnac’,ego pauca delibabo, fedpauds.Ormctaincerimampliflimas laudes, quas fimihicri,* animojhoc magis debeo tuo cadori,quo minus agnofcorfci quod magis dadrina oii arbitror ,vt hoc ceu meile pr^lito lenires obiurgadonis abfinchiu, amplcdlor hi* mcderogails manitacis cofiliuiqq ego taba deliiumenta nihil morbr,iam nec puer na: rerum ^Dftu ^ aut fi malis ftropharuiftiufmodi rudis tttia lationinegcK fi cu non abfinchium porrigis,fed letale coxicu ifta fermonis blanda fpede , ceu ciu Lutheta^ vafculo gemmeo propjnas-Siquide h§c eft tu§ fuauiloquentig fumma, vt luthe^ x^rrf^f vt ^ inuidia fubleues, orbic^ perifuadeasjquicquid eft huius miferad^calamicads, cc^ofcere vniErafmo acceptum ferri oportere.Hoc quum fit atrocius,q fi Veneficii crimen poifismene obiicias, quid mea refert, quam blande id feciasinifi quod quo placidius id agis, t&i voluiffe hoc prcfentius adfers vcnenum,quafi cicutam vino mifceasClcac]^ no dubito quin blandiri. libertatis veniam, quam a me precatus es, in amica pnuatai^ expoftuladuncula ^ ^ viciffim impetraturus in caufa multo inuidiofiiriraa.Quanq quid ao* faciles pbare cincc impetralTejqua non liceat vtifC^ua quidem in re nondum ftatui virpr«<* auresdejawri clare, vtrum gratulari debeam ifti tuf febcitad,an laudare prudentiam, qui fabu me taliade te l^m per fe gradofam , ita inftitueris agere , vt edamfi parum feliciter agas, yferri audiui- camen applaufunuti fit theatrum.Nam R.ome pridem in tuo nimirum theatro p Dsu imop UbcUum hunc expolifti,ac propemodum edid^, eandem fabulam dmuofal'* P^IMm Luteric, vbi fcis efle Bedaicos abquoc Si Sutorios ac pfeudomauchos, qui Stuniff pti’ veroq? quod aiunt poUice faucuri funt, quicquid fcripferis, modo in Erafmum, l^vel {.ym jn eorum laude verfaris,quos merito taxare cucum no fic,felfo edam laudas ^rem ve"^ graciofum.Nec augeri mib' clepfy dras param, quu hgc fine ex tempore pero ^isgciacce; randa. o Nonexcutiamigiturquffintifticquorundjmerudicorumdemecen d^Sa” credo, quod Wc quidam apud neminem no deprfdicauit;^ullo a tominoais,tici8Cimmicidifctunine:pro fomniis habeo, qu« mihi doiftorum hominum bjmjrudeia’ 8C Uteris fignificantur, Si orarione referuntur, quid hic aut ille nominarim, um nQJ ipm loco,quo tempore, dixerit, quomodo alius detrahat eloquendam, alius trii^ vidi feiam, bucs VTcunqj tolerabile phrafim,in totu adimat iudiciutalii me r^ant efte Gice ronianum,quodapud illos crimen eft, atrocius homiddiotnonmiUidumfefti^ i:epi,tantu ab volut videri, poiTophagu Si Errafmu appeUitet pro Erafmo, quidam edam ab eft vtmtao» orthodoxoru clafle fubmoueanc.Habeo fibelios Orefte dignos, qui R.omgver»’ fabantur inter fecretarios pontificios, nec mihi riculo eft opus autoris indice. Fa^' fterit. Ipfum cies ipfa minus mihi proderet homine q phrafis . p Boni confulo duos Stunic» *^.W®I^®>bbdlos non minus indoiffos quam petulantes iftic editos inme,ac vecan mSo^Sfo bfaus etiam Pontificibus Si Card.diftracflos.Nihil me mouet quod omatiff.iuu^ na tibi pfuaj nis Georgius Sauromanus fuo Ubello que iftic edere parabac,coa(ftus eft difpu ^^ 1 ^^ gere quicquid Iiabebac honorificam de Erafmo menrione,quu tu interim fitera^ \ id facete de ^ rie rei teneres principatu, atqj ado) fi vera fcribut,tuus illa calarn^^ iugularat.No bui,da a te no queror me frudatu laudibus, qu^ nihil aUud q grauant inuidia,officium erat illa difimifte/ed anirau expendo illoru,quiid perperi no poifuntjqq fiC hociftisfa' latione, cum prof^ioei^ram diuerra,mfhiij gloria tua nihil detrabetetiReftafvt nuligniute fadu putes, at td.cim caulam pxfcljnaremiltoilliniunieft. RESPONSIO D. ERASMI. LIB-II. cfle codonojqia came fiaud impune facerct,mfi totus m hoc cflem,vt la viemus - excremo vita: limiti, contemptis omnibus, confeientiam hanc approbem Chri^ ftaMulca diffimulanda fune alio properati. Sdo more hominum fieri,vt liben-' cius nundenttrffhaq leta, nec quilq minus libenter credit huiufmodi rumori*' bus. q Verum in his erat iuuenis quidam, vt tibi charilTimus, ita tua: eru-^q Q^uiTqm» ditionisadmiratorvnicus.fta^tereaalcertibi iuraciffimus fodalis. quum ante iftefucritna: annos feptem pontifids caufam apud noftrates ageret, effutiit apud me, na hoc habet bonum pr«cipuum,quod nihil c5tina,effe Rom? quend^ C^faris ora^^ probus ee po torem.qui hoftili efTec in me ammo-Ateg id quide teporis, nec te fcieba effc Rev in?,nec audiera C^faiis negoda procurare.No edidit quide ille nome, editurus fiquidinfticiflemjfedexncdsquas effutiit,5Cex iisqu* poftea cognom', certo Pariter6c is ccilegi te effeillum de quo locutus erac-Verum hic ipfemihifoleo libarim** f>onere,vt quod fciamndciam.vfcj adeo non placet cu eruditis viris difiidiu.Ca fi.me inteUis dorem tuum probo,q> ta amanter Stunicam tuum deprfdicas,^ illa, homo ca gdjat. Atfot didi ingenii, 8i homo minime inuidus,nec Hifpanos arbitror Gsit rifu ledturos, qui mc^o libros illius legerint, fumis, gloriis K raanifeffis calumniis refertos, terpretatns. (^uod ad religionem attinet, tria dunraxat loca vocauit in calumnia, fed q^ipfa res indicat, nec religiofe nec erudite.r Veru ego Stunice laudibus nihil dttraha, rHominefau , ^ ^ ' ticas,&mox nec ea camarma per me rurlus mouebicurnmo quod ad mequiQc atcmet,para*' vnguetoobli tus fum per fjmcera amneft!a,prorfus abolitis fuperiorum cStenrionu vefHgiisj nis, no tamp Chriftian* beneuolenti^fcedus cum homine ferire.Taram hoc dicam fino atri giffet,nifi qu* vere merebatur reprehenfione, aut ii femet intra duilitatem con rinuiffec, dignam quum ftudiis liberalibus, tum homine Chriftiano,quemadmo dum nunc apud omnes famam edeberrimam dl affequutusjita cum apud cordariffimos ac probfflfimos quof^ plus ver« laudis culiffec . Atqj hic in*' terimdumcaueo, ne qua prifHn» contentionis hulcus refricem , nonnullam me* caufe partem feiens ac volens prodo . Nam quum tu mihi renoues , qu* iH* pridem in me iaculacus efl:,camcn diffimulas qu* illi refponderim : fiue quia iudicaris nullius effe momenri,Gue,quod magis arbitror, f ea non legeris. fDiuinasp^ I^uod quide incommodum tota hac dirputacione ckuoradum erit. Etei^ quu nihil fic in accufarionis tu* capitibus, quod non libris editis femelatcjiteru di*' niea,qu*aJ luerim.tufic proponis,quafinihil omnino refponfumeiret.Acqin tui candoris erat, aut recipere fatiffadiione fi iufta videbacur,aut refellere fi quid minus pro-** bares .Quod fi hic repetere perga,qu* toties diuerfis lods a me didVa funt,qu^ erit modus voluminisrSinreciceOjvideboragnofcerequicquid intendis, pr*fer^ t ContrariiS tim apud eos qui noftra non acringunt.NuUi porro minus attingunt, 3 qui cla*' exiftimaui,at' ' mofiflime in me feripea debacchantur.Verum priufq ad quorundam irdOTuIa** tiones refpondeam, imitabor ilhid fapientis diAum,Iuflus in principio fermonis quofdam accufatoreftfui;profi£eormenonvnomodopeccairein edendis lucubrationi*' bus meis.Prima culpa plane mea eft^ quicquid edo, abortus verius eft q partus. fcri^erft,fcj Hoc vkium mihi penitus inficum eft.Non fero recognofcedi cedium,n5 prem&' bant g conce di moram,non elimandi quod deformatum eft diligentia, t Atc^ huius culp* toties ipfemibipcenas haud quaqleues do maiore cediorelambens ac refing& docet Horar mea, q fi initio iuftam curam adi^uiflem. Altera culpa mihi comunis eft cum g «t AD ALBERTI PII C-V. EXHORTATIONEM amlds,qu{ mea faalkate nonnimq funt abufi, protrudentes ad fufdpiendum ar gumentum,ad quod tractandum non eram natura compoficus, auc quod eius generis efletjVt farius fuerit non tra<5lare.Id vfu venit primum in Moria,mox in vertendo nouo teftamento,qq pofterius hoc oprimiquic^fuis calcuLs appro-* Ecceilf ^ 2 nc,mmiruminteUjgeces hoc laboris fuiffe neceffariumadintelligMos Gr§<* Kris^u?^ eorum commentarios, quorum omnium leiftio diferepat ab hac noftra,quf vul faipiile mi'- go fertur .Idem ab Hifpanis faiftum eft in veteri teftamenco, minore cum inui>' *’^':w^rti^dia,red,quodgaudeo,maiorefhidjorumfru(fhj.Hisrebus fatffum eft, vt inul> te ^nitetvi ca fcriprerim potiusq feliciter, u Ati^ vt fateor quf da a me fadla fcriptai^jqug dentiqu» ex nec fa(fturus era nec fcripcurus,fi feexdum hoc exoriturum diuinare pocuiffem: ita teftor.animum hunc a nouandarum rerum Audio, concitandifq; tumultibus busnoacquic femper abhorruilie,queadmodum SC nunc abhorrct,fperoc^ fore vt huius men {cs, ilk tfs nunquam me pceniteat.Tantum praefatus, veniam ad hominum querimoa pnsT' °'^nias,quas tu placide quidem refers, fedita tamen vem eadem efle fententiavi* X Atfecus iu dearis.Primum afTeueras me huius tumultus occafionem dediffe,tametfi caufas dicat qui nw gratiam facis.Verum improbis ,iuxta Grxeorum prouerbium,pr^r oc> pat^tcafionem nihil deeA:.Hancfirapiuntediuinisliteris,fiex veterum orthodoxo»» afFei^acptes rmn libris,non mirum fi rapuerunt e.x meis lucubrarionibus,8i id qd ad corri'* ta eft ^iegd g^‘^03 mores redle didfum erat,detorquent ad tumultum.Hinc orfus, addis in tcpropiuspii hoc confentirecundoSjVtcunc^ variantes in cajteris, Lutheranos ex meisfonti^ puUulacia venena irrigaret, vel ex meis pw^horris letalia fc ^TpotuiiTet mina collegifTe.Tam multa, inquis, cofenriunt in placitis vtriu%,vt autLuthe/ z Equidem fi rus videatur Erafmizare,aut Erafmus Lutherizare. Ego fortaffe mearum lucu/ caecus fum iudex,nec em'm eiufdem efi: iuxta Socratem , parere, 8C lyphem^eua-. de partu editbferreiudicium,attamenmearelegens,vtqu*dam offendo qu» ^s. At nec difplicentjita nullum inuenio dogma, x quod cum improbatis Lutheri decre/ cis confenciat/ed innumera que palam ab illius dogmatibus diffenriunt . Hoc teftari fe a te tam euides eft, vt vere ragi quod dici foIer,digicis,pedibuf <5 fentiri pofTit-Quid afcepii&fiod gypg prouerbio ftulcius:quod inter pfeudomonachorum pocula natum eft, dogmatizas . . ‘ . _ •* . * , , H ifto-zj.a i Dignum vero quod abs te claro iuxta ac a Ahcertera dotfto viro recineretur. Sic Lucheriffac Erafmus, vt cocciffac lufcinia. z Sed modeft-fcat; _ . , . ^ . ceres effeme» rcs excitermc,qui fumma concentione tentarenc oftendereme cuLuthero cofen/ ris loquor,cum illo conuenire C'Quod fi fuiflajan putas hoc fuiffe tadeuros Lu «flete eft cau theranos, aut ipfum etiam Lutherum,qui quaitta violentia feratur in me, decla/ ^defende^ rat Vt nihil aliud, illius Seruu arbitrium.Et quifunt ifH qui prodicat conferttire* b N5 equide nos in ta multis placitiscEx ta multis fycopt^ris nullus adhuc emtit, qui vel im^^ri^vnius dogmatis confenfum potuerit approbare-Scilicet profiiiit nuper cu fuis ^radida dl coiuratis aliquot Beda Parifiefis theoiogus,homo q3 res indicat.a adeo miUius torquere. vt iudicii vc careat eriafenfu comuni. Quid efledt tot arte recefendis errorib?,nifi Vt fua traduceret ftupiditate cu infano calumniadi ftudio coniudlam^* fa Si li> cet bene dicfta adprauuincelleiftu detorquere, fi oem fencerif vicinitate in fulpi tione cr3here,plura fune in Hieronymi Augu^atej adeo Pai^literisjf in mds. RESPONSIO D. ERASML lirtl c Icatp impudentiflime mennunir,qiuiactitantLutheruacmenondiuerrafcri ^ Sim vti» bete diuerfe-Soi atttigi qufda,mqius,velut m dubiu reuocans, de quibus du bicare nefas, d A.trigi,non vt ifta labefadlarem,fed «: emdidores folidjonbus demuitis,cet argumentis coprobarent,qu« nondum videbantur ad plenu effc perfuafa. Actf J flla mea qualiaouKj, tranquillis flaidiis, nullo rerum tumultu legebantur,donec ujflet fpofi= Ifelidi qiadam xj«>tTcu,apud imperitam multitudine vociferari coepiiTent, qucx' tisdobii^gd rum feditiofos uixta ac dementes clamore, fi tibi pergam b'c dcpingercivix mihi ^ fidem habiturus fis,tanta portenta latere inter eos, qui fplaididis maguificif^ nefaltemin» titulis fefe populo venditant.Qui tamen non in aliud promouerunt,nifi q, fe cor-* . “5“°' “ datis ac doAis viris reddiderint magis ac magis inuifos,quofdam etiam idiotas tnDii conciliarint,quibus ante fueram vel ignotus vel parum charus:Cc exiftima ren£:gb’certe tes, fieri non pofTe.quin vir bonus eflet,in quem illicam ftukcjtam impocedterj tam furiofe deblaterarent, e Atimtio,inquis,nonfujtingrata temeritas.Ego nenufpa^n priulq illius libelli prodirent, fummo ftudio dehortatus fum amicos ne fe mifcc ^ nificn Ulo rem ilii negociOjSC apud multos profed.Nec hoccontentusjilico feripris publi-' catis trilarus fum, nihil mihi efTe negocii cum Luthero-Quotquot Louanii agen e^id tu ffef^ tem adierant me Germani, quos nunc inteliigo iam tunc hoc agitaflfe quod |^^es,^epfo nunc aguntjficdimifijVtfadlefentirent animum meum penitus abhorrere ab itafaipfeias, hoc negodo.Primus omnium fubodoratus fum, ambitione corruptum homi'* gaefi multis nis animu . Qua de rejquoniam adhuc fanabilem arbitrbar,ipfum admonui, fed Lu , y. ^ * ,/ , T T ' ' r * -I' 1 -rr thernellebcK tamen ipiius prouocatus utens.Hsc nimirum lunt argumenta, mihi piacuiite nuvimeorri» hominiSjVt ais,temeritatem.Atqui iiiitiojquam tu temeritatem appellas, plerit^ gendis dq>r3 vocabant pietatem.In hac opinione fi fuifrem,cur ego potius accufer f g c^te/ tiClgnouitiilsLeodecimus,quiprimuinLutherifadKone er&pertradh. Nunc diuinit^mif^ a«5Vio Ljtheri mihi nunq placuittFabula qua agi putaba^no othino difplicuit/ed is error erat miW cum tot hominumilibusjcum tot vtriufijftatus primoribus communis, g Mores ccclefif nimiu prolapfos iam olim fufpirabat orbisjne»^ piurimisaiiis quifqvfqerat vir pius,quin6optaret Chriffianf pietatis inftaurarione.Sedcala mu,mquis,in illum noluifti ftrmgere.SciIicet totus orbis mei calami nutu mu' fententii tol tafretanimu.Bt hic fingor elo^uTOa fingulari, ingenio fummo, dodrina mirabi li, gratia fiCaudoricateincredibiliprfditus apud Germanos, videlicet nufg laufmn nofba^ datus,nifidugrauor inuidia. h Primuobfecrote vjrsquiflime, qu^ftufiate*' meritas,quu orbis tothaberetacademias,t<M: eximios theologos, tc^ epifeopos, i fiegopriuatusjtutoriusreitheologicsrudisjficenimillipromin/tis habuiffe ciant,velut alter Dauid profiliflem laceffiturus Goliath ad fingulare certamen, j®- ac todus pene orbis fremitum in meum caput prouocaiTem; me hoc re.na a ilii w .faemusaufuru, kquodiUudfuifTetconfiiiujftringereferniineUjdequocertedu “ bitaba,quid ageret, aut quo fpiritu ducereturfR^urfum finge mihi cofHtiffejqd era profedurusfProfcdo nihil aliud,ni quod effeci edita diatriba, in planicie, vc at tu p cete-. amt,equum,excitaui ferox ingeniu ad fua confirmanda dogmata, & ilii vehemen ter addidis triumphum rencxiaui. Quid profecit tVieras die veftras f Tantum g sipeccleft ain intelbgis ^tnoio^ facris oidinib^iitiatos 0C rnonachosfalfum eftjl vniueifmn pcpulu Chrift;anfi,non abnuo, h QjuningtfoffidopftatqaddjetjetfiadidqSaisfpedaffentfaiptoresniMvngaduCTfusHfreticosedidiirent. i Noc a^inetainorphoQm.ia es oilejc^ certe tale te esaftimaiTesjtheolc^ica vtiij no traiSalles. kEt hic fatens quod pixim’,ii5fuifleinitioiiigratanbijUius_aucfaci^:l£dcumagnciuiftiaufetrtTOnonftrinxifti',nec3dhucftringis, g fe* AD ALBERTI PH V.C DCHORTATIO^®r^. ir<cmerat*vicIelicet,vt{mpofinmiGtilliR,oin^fiIent{iim« 1 Silebat academia Luteriana ^njea^! SCErafmuspronuciafTetmLutherum; Eram cutn , fateor , vtcuncp gratiofus n»}c,djLuthc apudfludirforum populum:autorieas vero qus tandem efle mea potuit hotiu^ ni non folum priuato,fed omnibus modis humflic' m Verum finge fuiffe non^ Pr^^t c©= nullam:an huic ceiTiiTent illijqui nec academiarum, nec ponrificum, nec Cxfa-* daquuctoit. pis aucSloritati tantilium cefleruntflam ad hoc negocii,non perinde conducebat eloquentia, fi tamen eft vlla mea,vt rei theologic^ cognitio. Si vafridei tribuis, toreacoimce q» hui? peritiaminmeextenuem,obiidam tibi grauifTimum autorem Stunicam, auroritatem effugere non potes,poftea q hominem omafti tam ma^fico a^redi ne teftimonio.PoflumK exfodaKtateRomana multosobiicere,qui vixmihi tribu»* vites fufc^ unc fenfum hominis-Nunc quo grauer iraudia,Deum immortalem ex quantula m Authori inufca, quantus fio repente ElephantusJ' n Ita ne nullus erat qui in tanto orbis tate tribuo, tumultu obiicereturale^ Martis, nifi ErarmusJ" o Quanto felidus tu prodiffes ornamenta forcunx,prsrer autoritatem,pr2Eter gloriam, nulla ^ratquam inuid^ contaminata, tam recondita phiiofophix ac theologi» peritia,tantafai* nuc a te ab& cundia, tanta eria moderatione pr»ditusiHac certe via feHcius innotuiffes orbi, ^ 5 recedendis aliorum de Erafmo querimoniis, p Sed vbi qu»fofunt ilb' quos ma tribuiftib memoras, tam fagaces mearum lucubrationum ejqxnfores, qui conferre norunt gensjlnoifo dicilis, priora prioribus,verba verbri,fyllabas fyllabisiDe Leo 8t Stunica dicam, quibus cum mihi, fi pariancur,pacem effe cupio:fi id nimium eft,fal quostumuif occitarepom lulmodi untexpenlores.Quodlitepiget illa legere , noli vir optime mim nKy i 0 '',l^meduce uereinuidiam commemorandis ne dicam comprobandis talium fufpirionibus. Hic fi ribi commemorem qu» cenfores jfti in conciombus,m pufabds pr»le(ffii^ ti 6Cc . Sariefl ombus,in coiuuuiis,in concuiabulisdn fcholisjin priuatis colloquiis efturierunr, plane diceres illudeprouerbiis 5§ exjiwj). Ettamehiiunt quibus poriflimu dit» plicetmea fcripta. r InrertaIesquoniacuobfiniilitudineftudioruaflidue,vtcy' ncirfuiiTetad pmorjVerfariSjfortaiTeno in tempore dixerim,illud e comcedia,Corrupunc mo<* res bonos colloquia malarfed tameinfigne illu naturf tuc candore.nonihil offu to iateinmu fcant colloquia mafigna.Addis catalogum peccatoru meorum,multa,vt ais, le<^ fia «aionna^ guntur in meis,quf tam male fonec,quf in dubium reuocent,iam olim definita, n Hfcitaj) tiufauftoricate adimat racramenriSjpatrufan<ffionibus,Ponrificis maximi digni fers adi nuU» caci,facerdocu honori obftrepat,facras ceremonias paru reittrean^", monachos ia>* fe<ffecur,profefliones illoru derideat,c6fuetudines oprimas i^henc. f Miror Al> eximi’ bertu hec ta manifeffe vanitatis vel referre pofle.Na pfuafum habeo h»c tuo tnox ^ fu= de calamo, fed alioru animo fcribi.Potera vno refpofo refellere vniuerfa,fi dicer^ it,6< fortiffls ^ ' tne Lutherfi atforf cfl' \one loanes faber vir <Jodffim’.^Onutto alios copluiequos nec matgo caperet, o His laudibus non <ant^ ne e roftro cafeus excidat p Vbi Qnt qufris-^^bi^ multi-K nofti plnres cn te in indi* dn vocaiit editis libeIlis.Sut & pien^ alii 'etfi nihil ferita jemunftilEing naris exqutfit ilCrai^ tudicii. q Nec legi ,nec dil^bg^pgfirii lueni.rFailens,valetuck)n5ginittit me fnf eos verfanjieceo?! occupationes me iuifere,vK vnuaut duospoti’exfaine 5 ex vUa cofu«u<£ea^ofco.f Quafrote hfcdidsiSi nihil erronefi fcripiiftLdicas c6uemt,5 tone ta multidiuerforaon^t^onu ta diftantiu linguam etil ftudidi totcefuraniMBrinc editis volmnimV^Si omia teda TOWC9.j«on^p«lov^»t»t2pol^,o»ed,afcQ^„atemdoaoro»dimrtve*ipOT«tenecm.oia riSSS “<1^« mioftkrna tollait jnocaoVdequOTptaSiml . RESPONSIO. D-ERASMI.LIb.» Lt. quoii venflime dicere poteram, hxc omnia efle fpiendida mendacia . Cartcrum vt ad fingula tribus verbis refpondeamtSi qmd indubium reuocaui,auc tale t luniperiti tiuCjVt nondum videretur faris excuffum,auc de quo non extaret ecclefix defini rio.Idfi quando facio, c teftor ingenue, me nolle pr^iudicare vfq ecclefiepla^ tuGtq aduet^ aris.EccIefi« facramenris ne tantulum quidem aucStoritaris detraxi, fed addidi ^«sidquodfit nonnihil,quod quidem in me fuit, u (^uas vero tu patrum fandf iones appel»* u Ni^his les nefcio-Ecclefi^confliturionibus tribui,quod faris eft: x nifi forte parui!.' apertilTimeq lis tribuit qui no §quac illos prxcqjos diuinis.De porificis dignitate mox dica, y Si obftrepicfacerdotumhonori,qui per occafionem admonet eos officii, fa' matrimonii ttor obftrepo nonnunq,fcd hic ftrepitus efl: mihi cum Hieronymo,cum Cypria fcripfifti. 0 = tio,cum Chryfofl:omo,cum Bernardo comunis. z Sed quorfum attinet a pri<' fcis afcifcerepatrocim'u,quutuinhoctuolibellomultaliberedicasinfacerdo' caexhis qcc tes, theologos, ac monachos, nihilo fecius ipfam profrifionemfummoperepro^ bans^Quur autem tradfancur dium* Uter*,mfivtobflTepant malis omnium i^&p^uri! moribus ^ Nec verearis improbare quafdam receptas in ecclefiamcxremo»' maitaacfieT nias, veluri cantum perfra(ihim,vtvocas,8Corganorumftrepitum.Nibil detra-' M dignitati facer dc*:um, fed iftifortafTis alio gnomone metiuntur facerdotu di yiiiifigd ta gnitatem , quam ego merior, b Ecclefiafticas egremonias femper veneratus fum,immodjcas fuperftitiofas,8lSineptas alicubi taxoitaxo illos quorum mun' nucautecum duseftplenus,qmnegledlaverapictacefiduntcjEremonusfacris quidem illis, mtatu friges fed in hoc repertis,vt hinc proficiamus ad mdiora. c Profer mihi vnum mona chum,quem vt monachum fum infedlatus.NuUos ego magisveneror,nec inter lafit ^os magis liberet viuere q inter eos qui vere mortui mundo viuunt fecundum cCT<iot«reiM regulam euangelicam, nili haec corporis imbecillitas redderet me ad omne ho' ^ minum conuidhuninittilem. d Si quando moneo adolefcentes, ne fe temere gen^quibus prfcipitent in vitigenus ignotum tipfiinterim ignoti fibi. e Si taxo mona.' q^reit^fiK chos qui circumeunt mare 6C aridam, vt artibus rudem ®tatem pelLciac in naf fam:fi commonftro quibus in rebus Sta fit vera reIigio,an ob idinfeiifor mona.' 2 Q.iiofda di chos^ f Nec ordinem, nec proMionemvfq infe(ifor:cum coUegus in quibus viget regularis difciplina mihi femper fuit amicitiajSi vt quifep monachus inte> nec hia- ab « gerrimus eft,ita mihi femper fuit dharifiimus.Etiftorum qui fetraducutindies «uo-Atmin magis ac magis, non raro me miferet. g Quod fi mundi fauor in.quofda re^ frixit, fuisfadVisimputent,non meis feripris. h Quas autem optimas cdfuetu.' uerib orini dines damno { nifi forte iffi vocant optimum, q uicquid eft i^go receptum. a Egonihilhotfi inq)rcJ>aui,fed vfum immodicum non l 3 udau!,ewmni prsfertfm qui ad demiilcem^ autes potitu iliis infilhuit q ad diuinum honorem atfe^m ve ad fi^ieciora euehendum. Siidfentiebas, genuerat ptiedn^&quasfupftitiofasvelinqjtasiudicabasedoceda^&notvniuerfiuncodenaduquod vbi< 5 f 3 ds.EgoauteconflaterhocallOTteli^oneintegradiuperiiafenopoifefubIatisabeccklmcfTemaniis. c Q.uaminueiecundeelabinitcris.^Nonnegrauiuseft vniuerfos inceflere, profelIioni(5decrahere,quamvnumtro aut paucos acaifrietquod facis vt monachi funt,cuin eomm inihtutaderid^ ac improbes, d Atprifcomoreinfantes&pueruliccencbiorupatribusci&rdjanturadidvitfgenusfufdpienduadquod a tene* cis vnguiculis alTuefcenc^J putatur, e Q.113 falutaris nada fit cJauAru declararunt fandiihmiac vetuftilfimi patres Balilius,Chryfoftomusdiieronymus, Auguftinus,Gregcnius & alii plurimi editis libellis id genus vitf prpconiaates. f Q.uimmmohocipfumquoddiiia tuateffantur. g Iniuriaquidem&iaicorumleuitatequumplureshocfuofubr^hriviuantdifc^lma leftirutis adprifcam noe fnatn pluribus ccenobiis quam proterito foailo. b C^quodadecdefj^prxceptumel^uivfiunredadumnonpotefinoneireprobum. S’ AD alberti pii v.c. exhortationem. ° vereor, ne clamonixis S£ cxJus fuis eo proficiant, vt h*c rerum cala^ fimi dili «ucas aKquando demigret iftuc. tum definenc ferodre^ed Chrifti vc fpero bo geria^ifapie» nttasjVcoUmMinerua creditur Athemenfibus ,mcompoficos hofce tumultus nobis vertet m Inorem exitum. Tua: certe moderacicras erat tam atrocia cri> foWa populi mina aut non recitare, aut folidioribus: argumento ojincere. p Falfo ddam huius re^ eft SC illud me taxare cantus ac ceremonias ecclefiafticas.-genus cantionum ,auc p^Et^hocin ^'^uciam,aut aliud circa h«c incidens vitium, alicubi taxos nec iniu' fracc^oCs? ria, quum idem tufacias.Aequevanum eft,metaxaremonachos,vaniusefl:,me «idea quod taxare illorum profeiTionemsniiifortefolos monachos admoneri non vis. Ego ’ puto magnum eiTe difcrimen inter fcurram 8C monachum. Vbi profeffionem illorum tribuerim uifi'rmitati,non fatis meminisSi fieri poteft, vt hoc fub aliena iqQ.u3efficax perfonadifputandigrariaproponatur,certeprobabiliseftfent€ria. q Firmior enim videttu, qui diuitiis corrumpi non poteft,quam qui abiidc ne corrumpam & noconSpu tursqui includitur ne commercio hominum corrumpatur, infirmior videtur eo *ur,_n(m3ute qui verfans inter bonos ac malos feruat integritatem fuam . quod videmus <fhim ab ApoftoHs. Quid autem e0et piaculi, fi dixiffem monachorum confti^ ia,e^iE igi turiones elTe mfirmitatis, r quum idem de lege Mofi non impie dici queati ‘5^”’ Paulus vocat pedagogum At p^dagogus no adultis adhibetuTjfedpue.' «fate&n^J^^i^r^iis-Videsnevirilluftris, quam hac argumenta tam frigida nonre/ cariisjdonnfe fpondeant atrodbus illis tirulisuiirio caufa propcfirisC' f Et tamen interim, uiis gratiam ab Epifcopis.Card.facerdctibus,theoIogis ac monachis. Emfdem coeas, gtijcc veritatis eft, quod feribis me deteflari decreta ecclefialhca, SCfandhones huma^ pra^cre vt nas,quum tories detefter iftc« qui confuetudines fi£ conftittuiones veterum contcmnunt.Scio te.referrc calumm'as alicnas,fed indignas qua tuo mihi gias.Sa?fcn crede,calamo vel commemorentur, t Periculum rilenimuiefor&anexoria»* rur,qui tam impudentium mendadorum congeriem, fufpicentur ab eo profedla tisfub annis vnderefenmtur. u Expedit admoneri populum ne contemnat iuftas,aquas» feceffitad (fe pias principum 8C cpifcoporum conftiturionesifed necelTarium eft eudem acU lii jphetatu, ^noneri,primumhabOTdam rationem Dei-SinuUjfuntcMiftitutiones ^ifeopo fKus^ftqli, ruminiquc,fuperuacanec,adqudhimfpedlantes potius q ad pietatem , tamen eft admonitio, ne tales nafcantur.Nunc mudus plenus eftiiHufmodique^ quuti ^t.do rimoniarum.Prcfpidendum eft authoritati pr 5 fulum,red interim non ncgbgcn mi^m , ctfi da cura gregis. Non enim populus propter epifeopu, fed epifeopus propter po^ f«Sir^t”ob P^ irie vero nuUus ada> dididt qspedere fuo prgfuli,vt doceam cria euangelizadi inalisEpifcopis obteperandum,modonequ§iubentraidanc impios. Adeo ne *”Tum ^ 'vacillat q3ifcoporum dignitas SC monachorum au(iVoritas,vt ruitura fe, fi qu» cuit do i minus dicans.Q.u£ reliquerit domum antagrospropter'me,centupbim accipiet ftegtera. Et rurfus, vende omnia que babes,da pauperibus & fequeee me.N'on autem dixit,ietme illa vt firmior euadas in illis verfans incorruptus, r Q.U3m Crite con^xmis res adinutecmfdkas obfccro vir omatiinme,& fi Mofi kx ad eu^diu collata infirmitatis 1& cvquidSf leges gentiumr'niin]'me<m{deredper&5tionis.Atmonachorupimpta,norolnp(Zpt3m%elica verum 6f coriiliacompIe&mmr,iIlaautem3dfuramaperfeAionispettinent.Q.u3mobtemvaldedeira'ror quomodoab ore tuo erudito talia exddeie peSintSed tanta tibi cum monachis fimultas vt iudicium tibi omneperuertat. { Sdlicet iliivtmevxoratumvelfiliosquibuscaieofacerdotiisaimuIent:bi,ytimehonelknt inanibus baccdia» laurei au t do<fiorisuiion3chi,vt ad conuiuium hoiufculisc^^arum afofcantnr. t Idnonfulpicabunmrcuniasrent^iasTedtariaudierinca^ibus^iprimedignordturqaisnoftrnnifuent mendae u S''ii xea/xCx. ^ age vir ^regic.Cur tibipo^ negoau femper eft cum facerdotibus ac monachis qua c5 Laicis to @yita d>enutibus;Q.u$ta Utuprgbet dicSdi campa fionuies<»dinesdilailIm.Non emprfcepraCnnfii&los cie RESPOMSrO. DERASMI Llfl- II tv. lUos m genere fiuofficn admoneat? x Qjqegofanenon tam admoneo, quam tia«&mona c^dm veterum monumentis Ccmdico. y Qumigimr exuruntur libelli' complures, quin eraduntur e decreris Gratiani permulta, quin tolluntur nes Chriflia = emediolilm'BemardideconfiderationcadEugenium?Etha;ctu recenfes folum nudaac deib'tuta,vemm etiam aliterqhabeturin lucubrationibus meis, nes arguas, ne locis quidem indicatisjVnde poterat refelli calumnia, s Sedhomoprudes autfemeide* volebas mutari voces quibus offendi poterant infirmi. Meis fcriptis vir clariffi 2 ^ 5 ^ me non offendurymr infirmi,fed improbi quidam addi<fb' mundo, cuius minima no admones cura eft verse reb'gioms,fed alius metuit fuo regno, abus gloria;,ab'us qufftui, carpis,!ace abus ocio 8Cluxui,aliusfimul his omnibus, a Sed demus excidiffe mihi qu*/^^^^ dam,qux prsftiterac reticuiffe,qmd tandem vtibtaris adfert ifta tua tpierimo/ nec vnum ta nia? An vt me prouoces ad eorum defenfionem? Optarim iUic mihi minus Ixy nam effecaufam, fi compellar ad hanc apologiam. Sed faris exculcera» funt uerfum gen» res hominum, etiam fi nullus vnguis vomicam hanc exafperet.Quid minus ex/ y ^icettua pedit q h«c traduci,qu« mebus fopirentur ( Ego nonni^a huius generis fu/ ftuKebbris meis pof&rioribus editionibus,nonqjdefendinonpoffent, fedq» Ea monet,»: tanti non erat contendere. EthocdilTimulas. b C^uam malam gratiam iniit Stunica apud Gerraanie pr^fules, colle<5b's ac prodiris locis,quibus in me co^* ^tra nabatur vniuerfum hominum gaius concitare; QuamobremfQuia qui cu Lu^' hunt,i^«i5 cherofenriebant amplexifunt eum libellum, florilegium appelianres,8C cordati gj^^**"* prxfules maluiffentillalateremrcriptismeis,qdccerptafubiiciommum ocu''^j^^ vocula ^lis-Proinde vnus alter fummatim e condlio Norenbergenfi, fcripferunc ad quidem quod ' tne,rogar«:es ne quid refponderem Stunic*.Mihi quidem hoc fato quodam ac" immu^ cidiffe videtur ,vc nullus hoftis grauius me l^ferit, q amid quidam inepte fa** . nentes, dum nihil ab'ud effi'ciunt,q vc hoffium animos m nos exacerba. Verum femicoueine ego tota hac adione,cogor frequenter caufam meam dderere,dum confulo pu bbc* tranqmlbtati.iam quo pertmeat non video quod rac commemoras mran fuccHeare, ia: tiam SCgradusquibus huc vfcpcreuitecclefia.Nuq enim mfliifruc animus e<y ‘nd^abuni i clriif ritus ad illam infantiam reuocare.Cu moribus prolapfis femper pugnan ex* dum, ne nimium degenerent ab illa prifca fimpbcitace.Ec vc funt §tacu gradus, pdirarus ti: ita fortaffis eft fenedhis qucdam difipifcentis ecclefi 5 .Nihil autem vribus Chri ftianis,q femper repuerafcere,5C ad prifcam eniti fyncericacem. c Quis vnq au te male fenti f diuit ex me Romanu pontificem cogendu in ordinera,attt Cardinales effe lub.* ret,offenfi(fcri , mouendos,aut «quados Epifcopos,tu inter ipfos,tum cu prefbyceris, aut eccle ^ ^ fiamopibusfuis fpobandj^,aucmacrimomueiiciendumenumero facramen/ vtddc^fai pv. torum,aut tollendam rife confeffionem,auc euchariftiam domi fumendam,aut ® dantus SC ceremonias tollendas ab Ecclefia,auc monachorum ac monacharum cqi^^tes ftacum euertendum,aut afpemada decreta Ecclefif cachobcf?Quod fi nihil ho ac velis acci» rum,necpdidhimeftamene<: 5 fcripcum,quorfumiftatam inuidiofa mihi pingis^Sed tamen in his plurima irr^ferunc in vitam hominum, qu« corrigi fuiis-Ci^rfe & e re Chr iftian« pietatis .Eam prouinciam cedo proceribus ecclei^, nobis ta'* motem * * gercre.atquo latere poifuS ; - _velfi^primiqufinnumerislods,infimtisvoIuminib^ e(^i(^iftL'Siuee^!mp^et^sfcribas4iueptoueclio^b^ludasvel ferio a^,prophana aut fara traiStes/emg hoc laxu voJuis.Vbuji rit^cpremoniasfaceidotes monachogi inftiiuta,theo Icgorcgdetidens. c Q.uocqualacubi3tioncsniasI^enmt,fententiameaiinpronuiidat,quieapneii)ittic,eq;aii;^ AD ALBERTI PII C.V. EXHO RT ATI OMEM opinor effefes alicubi monere,prxrertimvbifacr«Kcer$ fi^gerunt oo< ligetcnqwdit cafionem. d Vide edam ati^ edam omadlTime princeps, quantam hic moueas Camarinam, fi dbi res effa: cum homme,au Chnftians rei craquillitas no eflec ^^“j^^chariorexilhmadone propria. At hxc, inquies, docet Lucherus* e Vtdoceac,«s mo g ^ & Juris hortis nihil huiidmodi legit feminum ,mfi pariter 8£ euangelium 8C epifto <pp3rninc,i<l las apcrflolicas 8C prophetas inius voces, vnde magis coUegicqex meis, f N5 \x mihi obiiceretuTjij. femei,opinordnftrumecum dixerun pro te^ giSfiipfe coi ftamaojfecums Hieronymum,quum aKoquitrecends locis appellem teflame tu.Idfi,vcais,feciflemadofl:etatione,quido[letarionishabeth«vox inftnimc tem^b^ ri3,nec fatisvideocur Hieronym? inlirumetu alicubi maiueric,4 teftamecuaiifi tibimouifed q^inllrumed voxmagis explicat volumina/juurefbmmi&vwuntaris 2Cpa«* ^j.Ea differedacomofirat diuus Auguftinus,nihil abhorre abinftrummvo<* tib! noeec vi cabulo,quedmodu nec Hieronymus. Et hac ipfam voce arbitror a me muta»^ tiatus.Vera tam,8C fi rcfediiret, quemadmodum refidet in aliorum libris,quid erae piaculi^ An hinc etiam erant orimritumultusC' g Sed atrocius eftq> diiorim euan^ bas qa vis'Ec geliifabukm.Male fit iftis diabolis, qui tSia mendacia deferunt ad aures ^ Signas qux melioribus fabulis occupetur.Quis vnq legit in feripris me^ eua ^imfunt gelii fabulamfQu* tandem erudidonisiacftado, fi fabulam dixi pro negocu vetua dicedi acfdone.Emphrafis VOCIS captata eftmonnouicas.Si mihi ruppetiflec alia vox, pariter reprgfentaflet quod animo fentiebamjabftinuiffem a febul* nomi € Q.uid aa-. ne.Euangebum non abftinet a fabulandi voce,8C tota ecclefia nutat, <j> alicub i dio^un^fd fabuhe nomen vfurparimfHieronymus Dalil» SC Sampfonis hiftoriam fabu>* ligere porait lam dicere non veretur, fedlmigemollius eftfabuls verbum,qimm refpondec La- Gtxcx voci,quac eft iTfa/tKjhoc efi:,a<5lio negocu.quod diuerfis perforas agitur, quacp partes implente-Veluri quum Philemon dicitur pffegiffevic^ fa«» ^eadnv^ bulam.S^ ad fabui® calumniam abunde refpcsidi pr®ter alios Bed®.Exhoc Atrius,S^l quocp loco vir eximie,coUigo te plane nc^lra nem legiflre.Iam vocatur ad par ^^^^"^g,tesnofb:aMoria,qu® multorum, vtafajia^hiram fecerit, h Nunqaudiuimii ri hprdurchf fca mea K^ria periire,nifi q? mihi nonihil peperit inuidi® , fed afaid theologos ac pfeudomonachoSjSC tame no alius liber maiore cu applaufu erat excqjtus, tamr. f Non non iam dico iuuenum,fed principum ecclefi® primatum. Qum ex amicorui emrhic^ua If^ris cognoui.opus hoc i Leoni decimo perletflum non difplicuiiTe. Alioqui non «latu Rc argumentum hoc nec ex ingenio roeofcripfi.nec vnq edendum pueaui. Datum vt gd magni cft vtcun<^amicorum affiaflibus.Porro q? mei nominis incerelTe putas, vt <^xis K penitus aboleatur ex hominum memoria, n® tu mecum facis, id<^ ia pro^ vocis habere pemodum acciderat, k 1 antum enim erat de Moria filenrium,vc mihi ipfi ex-* authotes. A t ciderit fuiiTefcriptam.Verumifta cuacommemorariorefricans illius memoria paricur eam excidere mentibus honimum.Fieri nem poteft,vt edita non trngis oftataj nihil fuperefl:,mfi vt filentio confopiatur.Hic rurfus meum fotum agnofco,de^ tion''s eflet g comodipfertitncfivoKteftatn^iPaiiluhabcar^thote. g Nechoctotverbisdefendftlnca nofibiobieMfitvti piaoilu vera vtmaleronas.Sedrup artis ei leuiotib^defedldis magis ifiilerevtvideaieiUisdefdisKgTauioradilu^. h Veru mafei fed nec culice nec bnira qdg, de hoibus no ite. i Nimira/elliuitatecraoehoJmgen^ obled^^ fertimeS ^ipins pt1git.Q.3 aute de Leone ings amici tibi iMlaiifeire.Scioera Leone nec aufum tua,necop^ipm ipfaafla etRlalesquofda&igeniiacumlnoiptobauenc. k NSidia^ttotiesfuiflegxcHlTam&aFKAeniotuo.aag paucisab annisdiI%etiffiiDetecc^ta RESPONSIO. DERASMI LIB. M fata ellm manus tuas Mona,at non delata eftoUsdefenffo, qua 1 Dorpfo qui^ EJo^urids primxis omrnu de eaqueftus hinc nominis cclebntate aurpicatus eftjrefpondeo* nufq Ita defendiMoriam, quin, ne dicam dolo, maluerim non editam, fed ei bene vo nullus tamen adhuc eiaitit iniquior Mcaiecenfor.qifliquorumrecenfesiudi lo^quiidma» da.Inepciasappeliauerequidam,aKilibeUum periculofglibertatis.nemotantaSrir? immetatem tribuit, quantam vix, \’c ais, a Porphiriis aut lulianis expe»5tcmus. mQ.ufnam.'' tCSindicSt, n Neminem audiuitam morcfum vt diceret quemq opera Mori* fadum P*® ve* pilo deteriorem-MuItorum iudjdacorredlafunt,plurimorum diTculTa triihtia, Vndemaiorem in modum dcrairorvelifta tibi veniffe in mentem, fi quidem maiore plau* h fc fcribis ex animi tui fententia,vel fi aliorum refers opinionem, tibi digna vi.* fajqu^chams tuis iUineres-Scacentenan vir eraditiffime multis, o SCinfigniq^tuinmo bus mendaciis,non tuis quidem illis fed tuo calamo proditis, in eorum gratia, deriferae , quibus videris iftam cantilenam canere-Siquidem mihi non canis, vel quia fcis ^e feru,vel quia non ignoras opmor me ad iftiufmodi querimonias refpodiffe. duemnt. Primum fateor effe quadam, qu* non in aliud parata funt,qvtrifu ledloreex*- ” Pdo,ver3 hilarenr.Ea nullos offendunt, nifiquofdam adeo tetricos .morofos, SC a Gratiis te, fed quo ad alienoSjVtiocari nec fciantipfi,nec alios ferat, p AKoquinuUuiUic vitigenus, leiigioneins damnatur, nec vUa difciplina rencicur,fedin finguKs quidpeccemr,n5 obiurga rionetetrica,fed per lufus illecebram aperitur, q Idtutameobiterficarripis, resfaai. ^quafiGt{nconfeffo,ne:vllam defideretprobatione,quum nemo nefciac,me nec gra= ' difaplinas,ntc infticuta,nec artes reprehedereifed mdicaffe,quid in qua^ re pec mendacis^ cetur.Idem^m erat huius argumericaputjVt docerem nuliu me hominu genus vani]eu%g aftultitialiberu. r Itacj vitia mortalium per lufumtrackicuntur, no homines. Placuit hoc emendandi genus Platoni, qui in hunc vfum probauic largiores in cis, veritas in conuiuiis inuitatiunculas. f Nec alio confiHofatflum videtur, quod Iwdiec^ apto erit. Germani infolennibus epulis adhibent morionem quempiam dicacem, qui fin^ gulos conuiuas didleriis perftringat.lnterim multi audiunt fua flagitia dome«' fellites icS ftica,nec Ucet offendi, vel quia dicuntur a morione,vel quia in couiuio, vel quia nulli omniu parcitur.Qtq Moria nullius nome perftringit,mfi meu. t An ille docet nil ferium,nil folidum,nil cxpecendu in vita riTe,»^ commoftrat quid in Q.u3m pcad re qua(^fug!endu^rmo magis hoc agit, vt que funtexpetedacuii^, felicius pctantur.Quis vnq tantu tribuit Mori§ lufibus,vt ex ea perfuaferit , nulla effe prorfus hominis felicitatem, 8C ad virtutes vitf^fucJhones capeffendas fegnior de r«ra fitreddirusC' u Aut tu nimium tribuis fauiufmodi nugis, aut parum magnifice fentis de moitaHu ingemis.Quorfum igitur pertinent illa tua vir egregi^Mul»* titcr & theo= ta fune in hominu vita qu? rideamus fateor, fed nimis iniquus eft hnmanaru re^ monachoiu i ftimtajjtmdpumcdnfiliajomnium artium lludiaJacerdotmnomainenta,adcmij pontificis maximi poteftatem^ q Vetboium tuorum fenfiis tam eft apcrtus,vt alia pto}»tio non exigatur. r Q.uid tumr Cum id comprciies ex eommftudiis que quotquot funt vana imprimis eflccontendis^nster vitia quae in ipfis committutur. f Motem germanicumnon caio,at is morio hominum vitas,in commune no traducit Jed tantumodo tasat prffenttum priuatos moresjympcrfiaij Platonis longediuerfi generis funt a tua iniaSatione. Nonis/edquivuiuerlalhidiaderidet&dan^^quodvtiijtufads. u Sciovaria eiIemott3liiuningenia,&pIurimotum lubrica. h it t AD ALBERTI PII C.V. EXHORTATIONEM. * q..«3tfa id fum ^limator ,qm omnia fine difcrimine damnat, x AnMoria taxat aliquid quod &: probandum^Recle philofopharis , res humanas ex adhi K potentia, tafuntvtrfc hocdlexperfe<flo 2C imp«rfectofic temperatas, vt nihil elTepoflic tam abfoiu»* aliquid habeat admixtum vitii, y Hoc quum ita fit, tanto magis pu»» uerfa redtet gnandum eft cum viciis. Addis me nec factis ritibus , nec religioni j ne Chrifto infi pepercilTe.Quis hunc mendaciorum acernum aufus eft ad ce tatum d^^fel^ca drferref s Illic fuperfticiofos ritus taxo non facros , SC religionis nego<* modetation? ciumadiuuo,dum indico fugiendam elTeperfonacam religionem :abfit; autem cara decibilis impietasabanimo meo, winChriflum, cuius nomen coco pe-' tore veiKtor, quicquam dicam contumeliofe. Hoc animo fum,vc malim de^ v|uu refeees. cies mortem oppetere, quam vUo verbo perftringere noftr« faluris principem, &nt^nu™- ^ nomenjUud, nobis faluciferum,angelisadorandum,inferistremendum.Qui<>‘ doemvitiata cun(^ voluunt meas lucubrationes ,nifi prorfus odio caeci func,fecile pcrapiui^, ^teriaextru q non impium affeAum geram ergaChriftum .Addis, tu tibi diuinadmdere ne permiccas.Hoc quum fu: falfiftimum, tamen huiufmodi bafibus tua niricur ora ecadetes vna tio.Iftud eft opinor Tulliano more dicere, a Ego te Alberte princeps eriftimo viriun Chiiftianap!etacepr^ditum,quo liberius apud tcproloquarquodfencioj zH^cqua^quidiuinadcrideancfaciliusmuenies in Italia apud cui ordinis homines, b acc^ ca Morrae dfc {n ifia laudaciiTima R.oma,q apud nos . Ego fane cum talibus nc dbum fi^rftitio”r H^ddem capere fuIEneam-Eriam atque etiam te rogo,ne quid offendat animum funtfed coin tuum mea hbertas.Vulgaribus fcommatibus non admodum moueor, ignofce, ^ fi tales facetias ferre non poffum.^uid autem appellas deridere diuinaC' c An pote cerroS derident diuina,qui taxant fuperftjtiofumdiuorunicultum, qui notancecs ,qui ojerre Dii ‘ charitate vacui fummam religionis coUocant in cultu, in cibis,in non inteiletiHs preculisfAnribividereturderiderephilofophiam Ariftotelicam,qiu traduceret noceam’ Iu illorum ftultiriam,qui non intellecftum Ariftotelcm perperam interpretantur^ ntine-Dedica J Non diifhirus cs ni follor, Quid, inquis, ad ii^ulareium prorfus religionem ^",”^^^Chriftianam dici potuit atrocius, quWiipfamrffe^uerfam in ftulcitia fun<* nuncuparevo dacaraf Forte fimile quiddam eft in Moria, fed multo aliter di<ftum. Nec id ra/ ro fecis, vt mea di(fta tuis verbis reddas Mrociora. Rjietoricum quidem ifthuc# quafdlima^ at minime theologicuin. e Paulus fcribic, Si quis videtur fepiensiittcr vos ,ftul nespr$ caet» cusfiac vcfitfapiensj Idemappellac ftulritiam crucis, K ftulritiam atcribua: deo,8C inter Chrifti difcipulos negat effe multos fepiencesjErgo quotquot gen».Q.u? ta* fapientes non fune , ftulri funt . Quis eft tam ftultus , vt non intelUgat b'c mlprocadilt me derides & contenis.Na8£ perfonae& larug^fic eftim eas per hidibrfu appellas)ad menda rcljaonis dignitate fanut.' a EOTquidefin^liciffimejMaodiusacaj&tpudicDadultcrii. b Hocn6exiftimo,jdafiti:^ftiiEmuh$Tefes pe* IraIiaTOde{:^a^aTi,vtpGet mania pauds abhinc anisfad5t.Sedquorfumhp:i'Biii ad paradudiiridiu,cueni(^namr Maria n6c6ferfItaIo9rcl^ocuiIlav2ftratifi:equidca^}ere& Genmnos.,6£ceterasoes nationes pietatefupareltaloa mo^nihildetrahete!abilIaqinipfiseft,quacupereeireardetiOTe. c Anidagasj)atefaitinfeti’. d Di^<efeam,ni fi 15« atrfurdiorad^na^tu dic mai quo pignore certes.quis priorib® editionib’ ^ detraxeTis.,8c nonuUa adduletis 0.0 & teftat eruditiiTim^ Dftri» iUaMorisc verba enarras^ no alphacerte betha me^ eft Etafmus, inqui« i^te mrfus lacal in femetipm-.alludes ad hoc qd ferij^t annotat ioes in noufi te(bmet5-.S in c^a Hieronymi. Cfi ^t primo edidi ih Moria no adhuc iiia £:ripferas,quofit vt in illa ad hsec aUndere no valueris, qd tnCup adiecflli in pc^emis. e Nonespartitusftultitrf accq5rioiies..fedfanquaviiicafit%nifi«fio,vfiisesnomine,adcon^robadani(} fenten tiam totius argumenti,videlk« ftulritiam cUndis in rrfjus etiam grauiilimfs t^arepdl cftetaiecenfi ta induds S tcligionerdeqoi minus viderrf)ctiainfiultitiaeirefundata.Veligimr ea indudlioenihilagisjvele&de I^nilfcato illiv ScdpisijioincfterisaccepiliaJ>i6ficPaiij*^vtdiftiguitfapietiateneDaabe«%elica.uaftftu!titani,nectUfc>ionu( RESPOfvSiO D. ER.ASMT. LlB.rr. LVir. <lifKngUi mundi fapienciam a Tapientia Euangelicae" Qua diftuicfKone feruaca, cotexms hae nihil hac fententia did pccuic Chriftiamus .quam cu tam atrodeer infedaris. f • Item illud jChriftum obledatu effe perpetuo morionibus, vetuli Si fHieris,a fe f Etfl ve autem reiedile graues K doclosjaut non eft in McFria,auc aliis verbis diiflu eft, ” quoruminiiidiamfimihiremittis,qu9fotepertuamfelicitatem,qmddici po/ tentiam tii% t^religiolius autfan<ih'useNonneChriftus apparuit paftoribuse' Nonne Si'' 9“®^ a fe rea meonfs complexibus h^fitiNonc complexus ^pueroSjK ad horum exemplu muicauicApoilolos(Nonnefibiaiciuicidiocasapoflolos(‘Concranonne cotem ros,usperpe-- p{IcHerodemC'nonne magna feueritate vociferatur in vitam Si faftum feribaru ^ ac pharifaioruraC' g CumquoPoncifice,cumquo fcribaaucpharifeo habuit homLum^ familiariracem,nifi quum per Euangelium repuerafcerent^Nec.hodiequenqua ideeit a recipic Chriftus qui mundo Gc fapiens, potens aut do<ilus.Mundum Gc vfurpo, quemadmodum vfurpauitPaulus.Quxftultafunc mundi elegit deus, vtcon'' nerat teden» fundat fapientes. h Senfuseilpiusjidquumconftetjiniquumeftexverbiscalu pwrm.C5f niam venari-Sed Moria abutitur feriptur* facra: teftimoniis. QuaG facerdor^ ^ quidam ac monachi, omneispenefacoias fuas non defumat ex facris libris-Vee mundi eiege* luci quum aiunc.Quid eft charitasfEft pallium monachi-Qui Gc £" Q_uia operit ™ >=0:^0= multitudinem peccatorum-Et rogatus quidam, ecquid placeret vinum , afeen'' \on taLlg dit,inquit,ruperius:tumalter,dcenditfuperiusfergoerictibi gloria, i Longe voluitapafta modeftius autem detorquet feripturas Moria , nec tamen id fade niG profata veniam, fec^ erraturam ovHv -51503 ’ivo<;,ztcj} in huius loci peroraricaie, rurfus prcca aio rdecit as tur veniam. At iam dixi me nolle per omnia tueri Moriam,atcp hacftenus patiar re accufariMoriam,vcinepri^,incogicanti«,autleuicaritribuatur,abhis k qu« cu impingis ftrennuedrfedurus. 1 Apud Italos nefeioGne ne tam imbecilies tifgos&nofafc m fide,vcob ludicrum libellum deficiant a Chriih>, apud nos SC fcemin* coty ftantiores fune, quam vteiufmodiluGbus labefadlencurrnec quifquam adhuc ceperit indi» excicit inhis regionibus , qui quod tuferibis ,incerprecarecur, eos iocosaba'' fcipulosmec nimi impietate profedtos- m Tix annos per omnium manus volitabat Moria, verfa etiam in Gnguam Gallicam , aui« principibus erat in delitus , nec jn ad ipoltdat» hanc quifquam hominum fremebat, pr^ter pfeudomonachos , fecus quam volebant atcatftos , quanquam in his quoque religioGifimo cuii^^ nondif''p(jc8^a(jAgj baru rege hu: maniiTimeqd tcftatur BtK)ius Cf farienfis. At hos omnes prseteris.\ec Herodem contemplU vti Regem fed vt iniquum homto nem.Nam licet voii^rit fuos eHe flmplices ficut funt coiumbaspati ter voluit prudentes eife vti ferpentes. g Cumplurimis cum quibus ftconuiuabanir vt muitisinlods teftatur euangelium ,nunime tamen illis repucra« fcentibusper fidcmineuin.Q.uinimmo8tcumpublicanisitaenimhabetLuc2S,Etfedtciconuiuium magnum iri domo fuaS( e tat tuH^a multa publicanorum Sfaliorum qui cum illis erant difeumbentes, de qua te murmurantibus Pharifeisfi: Scribis lefus tefpondens dixit. Non egent qui Ikii funt medico fed qui male h^>ent & c»teta. Et mrfus capite fepeimo.Ri^abatquidamde Pharifeis vtmandncatetcumiUo&ingrdrusdomumdifcubuit.EtecanHiiiet & esetera. Ad hiec K capite vndecinio. Rogauit ilkm quidam Phatilieus v tpranderet apudfedefus autem ingrelTus recubuit 6t extera. h Sipius,vecbatamenilludnonfonant,tetme%imtfenfuinS(calh^fennonem. i Si id verbo tenus tantum & tali mododignofatui illos nugati Non autemcaiin edunt libros/ed indecorum lia plere paginas his ineptiis. k Nil animo tuoimpingoquem pium elTe credo Be voioSed Morix vetba improbo, 1 Sempet fugillas Italos. m \il [niiuin,homines erum natura gaudent l^ibu5,& didetiis, modo ipfos non tan^t, nullum^ obfoniutn litf Uiosaitlidsseoquodlatyncocondimeiitopaiatumlk. h iu ADALBERTtPII C.V. EXHORTATIONEM n Sdiirtt qu3Cqu3ttua non probant odio permoti erga te id fai aunt, & calfi: niatoresfunt p Sieocando tevtererisrn deas quo^ te admones, noadhsec co fu^i:€s,fedta tum ea dke-- tesqnxid c5 troueifiamat tinent. q Q.uIimmo qdtu fcripii-- fti, a:^ les gi- t Sophiftua lefponlio ,c3 defenditquod noneft obie» &ajn^Txtai tut autem q3 cft reprehen^ fum-^nqua fcr^coll^f fe te incomo^ pKcuic Moria,cui'ratamvehemecerinfenfuses.NamKten'sR.oma miflisnon raro fum admomms, Albertum prmcipem in nglla materia facundiorem efle,^ in accufanda Moria.Id fi cibi acddit vehementi quodam religionis 2 eIo,no poG' fum non probare affedfum tuum, licet iudidum arbitrer nemini placicuru exce ptis iis quibus difplicimrum fit euangelium, fi Erafmi nomine proponeretur. . n Talibus enim odium 8C animi inducHo prorfus omne iudidum vidauit-Ulud iterum acq; iterum demirari compellor,<^ h^ tam multa,tam odiofa,atrodter ac penefeditiofeficin me congeris, quafinihilhonimbbris pridem editis dilue rira- o Quemadmodum2CdecoMeffionequerimoniamireexaggeras,quum nullum hic fit argumentum.quod non retuderim fcripto vulgato. Atcpi fi di.* fertus ac vehemens haberi voIebas,pruis illa fuerant refellen^,quibus quorun dam depuli calumniam-NiC forte non putas queq fore qui ifta tua legat, prg/ ter eos qui mea vel non attingunt, vel eadem cenfura damnant benedidla pari-.* teracmaledidla. p Cuius obfecro candoris dl,quum Leo copiofiffime,quum Sturucx aliift^ nonnuUis non indifigenter refponderim de coiifeifione, perinde nobis recinere veterem excompotarionibus 6L condonibus pfeudomonacho^ nim querimoniam, quafi vffbum nullum vnquam fuper ea re fecerim • In illo vero magis eriam dmdcro candorati tuum,q? obiicis non quod a me fcriptum eft, q fed a rabulis quibufdam iadlari folcc . Colligo vt ais , commoda 82 incommoda confeirionis,8iledIori velut integram exiflimarioncm permiD' to, retinendum ne putet confirendi vfunf,an abolendum-Iam primu hoc quam falfo adteddatum fit vide-Trifor nicommoda non ex re ipfa nafci , fed ex hominum ririo: wrba meafic habent, r Vt quam plurimum frmftus ca.* piatur ex confdTione,8i minimmti malorum admittatur , qua quir* dem mala non tam ex re qukm ex hominum vitio nafci videmus . Quemad.* modum fere nihil eft in rebus humanis tam pium , tam vt ita dicam ccelefte» da cofeHioncs tangexre^ fanata/ed^omodcxajR^oriantnr non deoiATe illa col%i:tum^aconfefiioniscffidodeterreant,ttimg>aShsrctis cis hoc tcnporeipfai^ugnatur.Q.uodij ita iila colligas, vtdecUres,qu3uis vitio hominum orirentur, tamen illoto inulta vitari nonpoITeinon enim exploratum elTepoteftconfitenti-.anfacerdos tam probus&do(ausfit,vtinillain« cidere non valeat,nec &cetdos parochus vitarepoteft mortis periculum imminens cum vocatur ad audiendam pes ftilentisconfeirionem,&csEtcrafiiiiiIiaqu.Trefersifnconimodoquinto.quibustecenliriscum nondeftnias,nihiIomis tiuscor.friConem necel&riofadendam^eianeledori permitti^ ea quicquidlubetAatuere.Prxtereacommodait3 lecen&as vt declares illa valete acquiri citra ecclelialhcam confafitonem , vt li quis confiteatur deo aut cordatoamico quod fuadesfadendum.Prftetisautem id vtilitatis quodeft negociiprimumcaput, videlicet peccati abolitionem fit gratias collationeni,<]Uf exfacramentali conf-ffioneproueniunt.Nam cxten commodanon m^s Chriftianam con fellionemfequunturq Ethnica autIudaicana.Deipfa autem in communi ita agis acli moralis philofi^hus de ea dclTeteret.Sic omnia metins prudentia humana.Omtendenfij prciiari non polle aChriftofuiffe inftitutam,dubitas an conftituto humano tantum onusin^xmi potuerit hominibus: & cum fuerit impcrfituan ptfftatet illud anriqua= re,eo$pIus officiat pietati gconducac-Nernoautem tam eft mentis hebes,qui ex hiscolligerenequeatqUffequan= tur.Xihilenimrefert gjiparfimhscfwoiatafint.cumfjdUimumfitiliaconiungere.Inquispnetereatale onus fra: tenw charitati aductfari fuadentijVtaliorun^tinerafubleuemus-.&^JoftoIonimPetTiaPaiilicxempiis.Hiceniin indulgens hominum infirmitati(vt ais)reniittit aliquid de pnecepto domini. Alter noluit iugum l^is Moyfi in^ ni gcntibu.s.Etfubnmgis.Q.uafronttigiturquicum Petro 8cPautenonfuntcompatandi,tmponunr talem iarcina confeflionis vitra ptascqjtum dominidViarginis anguftianon permittit me csterarecenfeie qu{ tefrrs,quibus digito triigipoteft fit Gquibufdam verborum inuoIucri5tiallucm3iiftudeasI^e^)quidfentias8CperfuadeTeconeTis.QiK^ dtca non eft quod putes verbulisilfiscordato&pioledori probare pofle hanc tuam exhomologefimreligionicarhos lic^ quouifmo^ dlecommodamdn qua cum non audeat Batauus libereptofene quod fentit,ita negocium inuo.Hut vtfere nec quid ftamatfibi^velitfactle deprehendi po(fit;niflY%dantiffiinusfueritledori8tdii& aliis locisa tequb tms [enteatiam indicas iis coatulerit. RESPONSIO D. ERASMI. LfaiL UHl quod homuium corrupriffimi mores Gbi non vertunt m pemfaein . Ac mox fXon girtie^ oftendimus pauds quantas commoditates habeat confeffio, deinde quan-» inquitfjpiesi tapeftis ver 9 pietaris,hmc per occafionemnafcacur inter homines .Audis pala me commoda tribuere cordefliom', incommoda viriis hominum, re bona vten#- giam mathe rium male. Atq; in ipfofbtim initio operis ita loquor. Vtrum conducibilius fit mathica,vs 9 i eam relinqui propter innumeras vrilitates quas ex ea videmus prof]cifci,an tolli fnn*t,q^h's ob innumera mala,qu£ confirenrium 8C audientiu culpa per huius occafione co ratiomb* con » perimus exiftere^Occafionem audis no caufamrKculpam hominu audis,no cri^ firniantur.,qs men confeflionis.H^c toties in eadem pr^faticHie di(ila,rurfus apolc^iis cita.'™^^^^ ta diiTimulaSjSCdicorribireferrecommodaSSincommcdaconfeirionis.Iifa rra Muitaautem videris Alberte prmc^s,ab illis didicilTe, qui vt fcribis examuffim fcripta mea ejommantjdidia didlis,fenfa fenfis 5C fyllabas fyllabis conferoites. Vanum iux** inftitua com «a acc^caluniniofumefl:,SC illud, quod fcribis ledloriper me fieri Hberum^vtru tnalitcotifefiionemrecinerianaboleri.Obfecrotequibusverbis hunc fenfum teftiniMiis meum indicoCLoquor illic de Romani Pontificis autoricate,de£^ ChrifKani po/ demoniltarf puli confnifu,hoc eft de ^oritate corius EccleGx- Si confeiTio indi(ffe eft per Ecclefiam, an non pocefl: riufdem aucoricate tolliJ' An cibi vniuerfa Ecclefiarilptafuere^atta quihbec IciHorfNec tamen illic affirmo, ab hominibus {nffiratamjfed ficita con'» ^ criIion^raciocmor,ica profatus. Tum £ quis largiatur ab hominibus irdlicuf'^m„„ygiej^ tam, An non hic faris dilucide loquitur Bacauus, eriamfi parum eleganterCNec aucur ex his ego hic difpuco , ab homirubus fit infHcuca cofeffio qua nunc vEimur,an a Chri fto tradita, rerioenda an coUenda, fed indico qusfHones huiufmodi inter alios figdecr^fae venrilari. Dutes, quid referebat iftius reithemmiffeiQuafi cmqriTecobfcurum, promul quod loquofiEt tame mea referebat hoc admonere, ne ledor eqxifhrec aliquid pr*cer id quod fufcepiffem.Ne(j me fugiebat hoc expecflaturos plerosi^.Quod falio^tpi* ins niC magno volumine traclari non poterat, 6C a multis erat accurate cradla'^ tum ,vixenim vUa qu^flao inter fcholafticos iacflarior , pr«cermifij quod vtri- ^ntiaSa ^ parci , hoc ril , 8C dubitantium 8C cetta perfuafione firmorum condudturum tecenfe erat, cradlaui . Debebas inquis vel obiter indicare tuam fententiam. Quod ha.» k bebam perfuafum , ingenue proficojr , voco rem faluberrimam dC in primis poifet,nifiveI piam . Et aduerfus Leum difputans profiteor rem optimam , a fpiritu Chr£li profejflam » a#eocius orbis tam diutino confenfu comprobatam , ea reueren »• ftttuta,vel g' cia feruandam , quali rifec ab ipfo Chr^ tradita. 8C loquor non de quacunque apoiiolos^ut corjfeirione,fed de hac qu* nunc in vfu eft Chriftianorum , cum omnibus fuis circunftaniiis. f Quam liqueam docere a Chrifl» traditam, oppido quam htl referunt ^ lubens facerem. Habebis me plauforem fi potes id ad plenum preferre, quod ^ •> :, Stolim a Theologis ,8C nuper craiftamm eft ab apprime do<ft{s, quorum eft Ia IH aut mftitu* cobus Latomus. Horum tamen neminifuccefficvc vellem. Imo Latomus no.' bis propemodubberu relinquit, malimus ne credere a Chrifto tradita, an e feri peuris irrelucabilib? defumpca,an generali Ecclefif decreto infticuca,8C tu a me dit feaitate pcrflulas vt pronude a Chr^ traica,Fingepronudaire,quis credar, rdi doceat di^quixtpeifi: cerenonTakiet,ni{iillaa^of(retet.Iai»busquo^apo(IoIusdeina^t.Ofliitto oetera^nec credo Lttomum hoc it: berea«daiduinrelinqueie,aniltdiuinuminftimcum/edtancumdemodo inlhcutionis.Idautnnaltecius dl qux: {iiiffi^Atnioetno^qucs refers iUlunpenoiKereieucis^dubiris an cotfaiobiims fit eatel nqui^ptervtiiitatesfe.' h im A D ALBERTI PII CV. EXHORTATIONEM tVtifiapMi^t Ecciidusex!/Hni6filere,qfiiuolisargutaQombushocaggredi. u Qmfilecvi fthiiilesde to clCTfpQ{-(^-valm'(fe£volu]Trec.Qiuconacur afTerere , nec ^cit quod conatur, to argumeto K ,.rc t s r \ i- rr -j r^^ ^iJIuditatta magis diliuaactqo gfuadere mtitur,q is g pala repugnat.bc vides quoleculo, aaffes n ni • jn qua regione, littus ille mihi fi editus. Ac ^ Olo qualis qualis eft viri ortho^ doxi gratias egerut-Non erat inquis in dubio relinquendum quod ab herericis niaidoma^perrinaciffime impugnatur, x quafi femper impiu fit, quod tuentur h^rerici, a At quo magis impugnabat'', tatoiuftior erat caufa decradladimuneris.y Ocio ji^j^^fum,fortem,do(fKi,infignem Theologum ea res poftulabat. z Egoccmfeflionis teneres. caufam reddidiiTem daeriorem-Poftremo qua fronte iubes me abis perfuadere, quodmihinondufarisperfuafumeft,5Cexp^oquiperfuadeari An aflentiri vi xitqadeiwit. detur hfrericis qui doceri cupithancconfeflionemfuOTetraditaab ipfo domi^ Certedefe: no,quu alioqui fateatur religiofe feruandaCQu* fynodus hoc pronuciauit i In'' ^g^^‘j.“'clytus Anglii Rex qui felicius trafilauit iftud argumencuqtutra<5farevide/ xQnadudis ris, nihil aliud pronunciat q effe probabile fiiilTe a Chrifto tradita.Quod fi hot* No rheranos h^reticoru nomine defignas ,fcis q Olis non affentiar. a Nam horum ^ta II q me^ pleric^ faciunt cuiuis fimplicicer liberum, vtru confiteri velit an non, ac quis cui Kntut oratio confiteri velit, b Gimplures detcftantur etiam vt rem impiam- Qt fi hxretici funt,qui non nihil dubitant quomodo fit indudfa confeffio,res erit tibi cu An-* funtqiwdkp gli^KjegejCuiuscruditampietatemtu merito prodicas: cum Latomo, nequid ali<K comemorem-Nec facis intelligo’quid h^c tua verba fibi veliM.Quinimmo gmatitus or< excepta vt a Chrifto mftituta.Si,vt,fonac fin^tudinem ide loqueris quod ego. Sic enim habet iniriulibeUimei.Ana maioribus inducfta,paularimrobur colle tutfitettiarnS®^^>’'^t3ntafic huius authoritas, c quafi fuerit inflituta a Chrifto.Sin,vt,fo<' cenfebasitotu nat caufam,aliis argumentis hoc til^i confirmandum erat.Addis quis dicas ne' ^^j^^^J^garinonpoftejquintutiorfitquibene cofefTus fuerit. Nec hoc fimplicicer di*» termittendu. co, d fedexconcriJione-Sichabentmea verba,quacumuis enim multis ac ma z Hic prodis g^is argumentis pars altera contendat, hanc confcifionem no fuiiTe infhtutam a^Hui^^i ab ipfo domino Iriu,nec potuiffetatu onus a puro homine imponi hominibus, tip tu fubfcri illud certe negari no poccft.SCc. e Itacp libellum illum legicupiebaa duobus bu quu illam hominu generibus, quoru alteri firmam habent perfuafionem de cofeflione d«i diuino mfti c tollenda, alteri dubitant num poiiic aut ejqediat per bccleii* proceres aiiqmd tuto non fa’- innouari circa confe{rionem,quam cufacramentu vocas,quum iuxca multorum uiS^rrformi Opinionem, podus res fit facramentalis,vt incerim faltem melius vtanrar confef dans dicas tuifione, nec pra:cipitenc fencentiam , donec de hoc pronunciauitEcclcfia.Ter»' tiote^e qui cinu, hominum genus ab cius libri leiftionc fubmoui , videlicet eorum , qm fa Dixi ia alia ^otifeftionem aut fupcnxacaneam effe contendunt, aut impiam. Iftos perui> effe quxftioj caces ad abos doiftores relego, mihi tumnecodumfuppetebatneccopigfufi* ^ ficientes ad confligendum cum illis. Omitto iam hic rationes ac teftimonia ffirutionis afa eaqqritdeinftituEte.Ceminm’inqna AnglifRe 5 cn 25 fatislaudad*aiIerm'tc^tofa 3 Uitposnitetif(|i&Cfaniftu(cui cof.dTioconexa eft ifolubili nexu^ ter^^ia racrameta,vim hafaetia diuin^ee recefendiyde Latom’ 6Ccf terii^i fi ambigut circa ipfam, tatu eft quitu ad moda inftitutionis & tepuscoftitu tu c^tedi . ndaut qtu adpnmu inftituei& c Illud quafi pw! mu ref.Tutjqd em quafi aumeft noeft aumm/ed aurichalcum, qucxi qoafi vnu,non dl vnum. d Q.uid eft hnc,;xcoceff;one'nih]lemfadcadcau{^cudeipfoinftirDto nihil detuiiens,nec vel tim3lletes,necei]k itoeilefernaia. e Scilicetinf3Cultatetuaeftcuediderislibros,pfcnbeTecuigenen’honununnt legedi,qaoduia wte hfc ref.zas cu nihil ad refadit nd eft cognctoe nifiad diuertecfi le^tin wimos his verbalis a qugl^^ fiopq RESPONSIO. D-ERASMI LiB. ti tua, qmbvs me docefe conaris, omnino credendum hanc confcfflonem a doy fcd&«feindu mino traditam, de ^bus interim nihil aliud pronunaabo,q dolere me non eC> fe firmiora, pr^ferdm ob a>s qui pcrtinadtcr totam damnat confeiTionem. Ad- vJdeii dis veroprxclaram fententiam , damnans q> commoda contulerim cum inccm ^ . . fumnabscdi moois.Nam erii omnino inquiSjnobis incommoda viderentur , tamen quia ita uinu effe in» fune ftatuta,pura mente feruanda Si conftantianimo retinenda eflent. f Obfe^ !? cro ce vt me viaffun patienter audias.In quem vfum oftendo incommoda, no ex gd re,vc dixi,fed ex hommum viriis orienriamonne vt vitencut, 5C interim firmiora o» &ir,qu« funt inflicuca^Si ferenda fune hxc incommoda,cur quoridie clamatur Pj'«^ m eos qui male feruant matrimonium, qui indigne accedunt ad menfam domi-^ ma p^ueti nijtpii male gerunt magiftratumf g Necj enim ego tollo confeffionis vfum, '' fed admoneo quid in huius vfu vicandu fit. Hoc nimirum eft flabilire confcfRcv nem,nonIabefacfl:are. h Hsc vides opinor cibi non minus extra caufam dicla, cant.N’am ^ qu^ eleganter. His ita peroraris, fubtexis ciaufulam.Quoniam,inquis,nimium profe<fto iu da,aliudrunr,' dicio noftroarrogamus,quum de omni re *que audemus iudicare, quid vtile. &tnfupuaca quid mutileiquid honeftum,quid fecusiquid red:um,quid d^auatum: quid di>' uinum,quid humanumiSi hoc tam in rebus definitis, q in his qux adhuc fub iu ntfisdgcerpta dice verfanrariquum taxamus mores,leges confuetudines,ritus, ceremonias iam g Nonegde dm receptasiqua: quum tu fepiiTime facias,vt monumenta tua ceflantur,n6 ab ^tede fed o» re multi ce accufant arrogantia, 8C rerum nouaram ftudiofum fiuffe dicunt, i Quum ais multi dicunt, ingenue fateris te ifta ex alieno fenfu loqui, non tuo. qbus fegme Alioqui quid prob* mentis habent ifta verba^Si de LutheranKjauc nefeio qui/ bus Italis fentis,adme nihil pertinent.Sin demeloquerismum tibi videor fque ^n^^^sobeet de omni re iudicare, k qui hoc ipfo libello fufpendi meam feriendam, aliis iu plaude tflji dicium defero , 1 imo qui nufq non defero Ecclefi«iudicio.In rebus inquis de/ fi:iim,quafihoc iam docueris eUedefinitum-Profer vbi qiccqimprobauero pro © x* deprauaco quod eiTet redlum ,vbi pro humano reitero quod erat diuinum, vbi • PutabS taxaueto mores pios, leges, 8Cc.quod ais fepiffime me facere, m quum nullum proferas locum.Opinor cibi pro oraculo elfe Scunice Catalogu. Atqui, quibus tis aliis non fama duntaxac notus es, multo folidiorem,*quiorem ac neruofiorem difpuca/P°‘^®5^® cionemexpetffabant.Nihilenimadhucadfers, n nifiqu^ab indodlis pfeudo/^^^^. monachis 8C leui bus Theologis folenc in compe^ationibus iacitari,quos non pu/ iudic» di det interdum edere mKidacia maioramontibusieocpfolum hoc agunt, vt lucu/ brariones meas aboleant, ne deprehendatur ipforuminfignis vanitas-A ceveroasfiteeteta. quid expetifari pomrat, nili verum, excuffumfiCxquumf o Pofthec ingrederis ^udargumencum, quo de quum plus facis refponderira pr«cer alios Petro risifufpendis iiiqua iudicM hoc tradas argumcntuin,vbt proferre (^>orteb3t,in aliis ante illud profers quido nec e3q>edit nec licet- 1 Non aniiiiaduertisi'qaatuotverbulis hic pugnantes fententias didsaaim iudicio ealefe tediiferredicas,S( ta» menn^esdeconfelEoneadhuceilcdefinimm.Prastereahalludnariscumex indefinita fingularem determinatam inferas, m Proferaminquamplufgfexccntis lociscumillaiiifermsredtauero. n Riirfusadmorfas&conuicia.Sedti?ce3ufamcuamnondefenduntquinpotiusdetetiorcmfacianl. o Nontepudettoticsconfiigereadh^cin^>tilteieipondillealiis&cftera,quiimfcripfinectantu Sutorwiwmi aDdieTam.Q.uum ante ex tuis literis ilitd a^m«i perquifiui eiuslibeDmn,quem dode grauiter ac pie conferipm no» tii. At illius non fohun timlnded R aigumentum dinemim elfe a meoconmeri-de yerfione enim noui teftamenti es b V AD ALBERTI PII CV. EXHORTATIONEM fero proJjdic articulos m Lutherum^ Qufti ribi ipG carus, qui cum tanto rdigiO tus 5:eloardeas,canca polleas tum authoritace, tum gratia, tanta dicendi faculta te,8C quod omnium potiffimum eft,toc annorum fudoribus parata Ariftocelicc philofophia: cognitione fis armatus, nunc demum poft annos nouem profiiis in harenam,quum tibi tutum en:R.ome,velut ex arce religionis omne telorum ge nus in Lutheru deiaculari-Et quod tu vir tantus non audebas R.om«, me vole-* bas in Germania facerevHic rurfus meam eruditionem,eloquentiam,autfaorita^ tem verbis exaggeras,nec vnq his ornor prxconus,nifi quum faciut ad crimen. SedfacdTanthx ftrophXjlongealiuddeme pronunciauit literaria fodalitas, R Prcfcabilc cui Rome cor)'ph*us CTas,mulco aliud apud nos deprxdicauit ille </'i'sr?k(o^aTO>' 4 >ef*^jmagna pars anim* tu$,8ivc ego fentio, magna pars huius calamitatis, orf inoxh» Quid fiftatim in harenamprofililTemCMeo antidoto peftilcntem colubrum, fic minem decer enim Opinor defignas Lutherumjvertiffem infugam,5C antrum fubire rubegif»* luiffes.nifcl ^ OuinonceiTit trium Academiarum cenfuris,non ceiTit atroci cxjutifi»* dSewnecmsf CIS cuplomati,noncclliteaicto U^Jans, tanti rumirum pnnapis,vt minima por> gni negocti oo ditionis iUius fit imperiumrqui no ceiTit incendiis hommu,ac mudo extrema minitati, ftatim meoferipto territus abdidiffetfeinantrum^Adidfane perfua/ et gratiam as dendum vere opus fit TuUiana facundia.Quanq quod aliis periiiadere conaris, pud TO qui fatfeio tibi nondum effeperfuafum. o Vbi vero fcripfi Lutheran* trageed^ pj^o^ogum mihi fuiffe non iniucundumC'Scripfi non omm'no difplicuUTe, fed ita teris efficere, no difplicuiiTe vt tame reclamare, imo fcripfi mihi nunq placuiffe. p Qui nanqt vtiillinonfe fjeri potuit vt reclamarem, fi placeret f’ Sed fpedlatorem me prsbui. Verum cum tot hominum milibus,qui tadei fpedtabant , quum ego protinus reda.» fuil marim.Hominemeprofceni6depellere,noneratmeum,fedeorum qui fpeda^ o Q.uodiio bantexorchcftra. q Interhostumi Albertefedebas, cui tanto maior aderac cohibendi malifacultas,cuitutumeratfacere,quod alicquicum vitK pericu^ ms placet , lo faciendum feribis , 6C profedo pie fcribis.Atc^ ideo libellum tot annis ela^ quod autem jjoracum,nunc demum promulgas,quum pene fitferura,nec idtamen^us cs pi^ non 0 « nifiLuterie,vbi tutior es q eras Rom*. r Ac vide fortitudinem tuam, qui mi^ hi timiditatem obiicis, nullum imp^s in tuo libro, prxter Erafmum oneratura quod atver^ inuidia,Lutherum confoiTum,vtais,5CHuttenumvita defundum, quum alte/ ba tua tcftan ra fadiO pene Lutherum obruerit. Quo grauior erat peflis,hoc celerius, m«» dixi occcurrendum. f Rede,fed initio plenf^ videbatur eiTe peiHlenria»' nonpreiabas rum anridotum,a multis dubitabatur quorfum elTct euafurum.Hic fi meam ex tum^m- accipis ,mccum accufas dodos omnes 6C Academias tc^ipfum fed ca place-, in primis. Verefferibis Arianam fadionem fuifle multo periculofillimam, bat cum pu. fed hoc tantum incendium ex improbitate clericorum ortum eft, qui hominem tarescurnub ‘ ttsytikripG'- fti, LutheruceIii’em'ffuadcaft''gandSdeprauatoshomin 5 niores. q Et hisfuprarelp6famplusgfatis;fed par eft agnofeasdidotum tuorum inconflantiiNuncvismeregnafle Ro nif,modoinibi non aufumfuilTe emittere libella meum.fed tanta Lutetif.ilIucul^fuj:^relfiinuatquomodofuf^re6 fus qui ad te triennium antc§ Lutetif eflem fuerat mnfimlTus.'' t Ridicuhim,quafi cum tibi fcrfljere 8CpCT occafionem Lutheranum felus atrigiireni,ab Hutteno in primis ita pro batum vt mox cu illo c^pirauerit in catholica ecdefS^ oinibus hfrettds,qut deinde prodietut,mibi e&t ^;endum, quorumfidiones & difaimina,vel foiis nominibus mihi nec fuere,nft:imnc velim e& cognita. >.4 r Hem peftiienciartunantidotumputafti efle Lutherum.Et nirfus academias : fedadeatgunieto eade rej^nfio.] RESPONSIO D. ERASMI. tlB-II. LXtff. eruditum permuidiame fuo contubernio depulerintj t quemadi-nodum hxc tQ.uorSh^ Lutheraaa tempeftas quorundam feditiofis clamoribus huc vf^ mcruiuitj ac magis etiam incrudefcec,nili meKoribus rationibus fuccuracur,quajn adferunt fi cieticos& , Sutores ac ^cte.Sedaduerfus hanc aufi funt fcribere Gr^ciLatiniq;, inqui-» bus Hilarius, u Verum nullus illorum tam celeriter fcripfit mArium,q tu fes:^°aqu^ volebas mefcribereinLutherum,8cHilariusaliqu&oferiusftrinxic calamum quamfaifuin in Arium, q ego iam toties ftrinxi in Ltttherum- C^ua quidem in re tuam squi-' ratem cogor defiderare, magna vehementia rhetoricaris de filentio meo, x quu tate & fupct= Diatribam ante complures annos emiferim , quum aduerfus Liuheri Seruum arbitrium.duobusiuftisvoluminibuspugnarim,quumtotlocisfparfim inlu quodiJJPblaf cubrationibus meis diuerfa ab illo doceam; 8C tamen Diatribam tibi fuilTele^ phemigtefta= diam in hac ipfa difputatione teftaris.Dices, quum h«c ordirer fcribere, non.<' dum videram. Efl:o,fed erat hoc tu* vigilanti* , detrahere adltoni , quod erat nimfanaifTt* fuperuacuum.EtCTiim fi non piguit te Luteri* tam multa adiicere , pr*rerrim mefynodide tefhmonia fcripcurarumec grauari debueras ea tolIere,q vt me apud malmolos antea^fcri grauat muidia,ita te apud eruditos Si cordatos vocat in furpitionem vanitatis, pferatad pti= Nodu videras hyperafpiftasfedvricg videras, quuh*c ederes, imo priufqtuu libellu ad memitteres,8Ctiiin calce librific iortaris me ad hoc muneris, quali nihil omnino pr*ftiterim. y CuUcemmedixi,noexmeaperfona,fedexalioru o Naimarn fcntentia,qui quum alias nihil mihi tribuere foleant , nec ingenii , nec erudicicy nis,neciudicii,quotiesonerandusfuminuidia,mirumquantusfubicofiam ele.' proditis dog> phantus.d u me potius nunc elephantum facis,nunc culicem, z Vbi vero mif^ matifaus non hi cenfuram arrogo vniuerfi orbisJ' An q> Moria tangit mores hominum , fed tam ciuiHter,vt quif<^ fua vitia citra dolorem legere queat^Ifta tibi quidem gra idiaa fuiifet, uiter dicimtur 8Cexarte,redabr<^caufa necexwro.Excufas Academias,q>poft ofFidoruofundt*finc,8imihidicis,tuautem ad hanc beftiam oppugnandam fi^duastes nullas adhuc admouifti machinas, a Id quum lurfalfiffimum, tamen toto hoc gimes incole capite mira profequeris whemcntia, perinde quafi fit in confio . Ita videlicet confueuit Cicero, b Quanquam tuus ille diplomatophorus, quum mifccrem ^uis vitus cum illo colloquium, dicenti quofdam indignari,q> nihil in Lutherum fcribere, pntnu * rerpondit,quidnecrireeftteinLuchcrumfcribere;Ethoctameneft totius ac.' Rjnjgfdi^ cufarionis tu* caput.Porro quanquam id temporis ffjerabam latiorem exitum, ffi fuerit ,cu» non enim fumvates,tamcnli quis probus bonis verbis hocmecum egiffet,n5 TCTunt. X Laudaui (v t icis)!aI>orem tuum in eo argumento,quamuis illo non impetas propria Lutheri dogmata quibus ecdefiam op= pugnat^cuiufinodiargmnentifunt&hyperafpilte.Promdenecatetecenfendiinifiadinfinuandum te multa &va^ r ia in «im fcripfilIe,tedtato plurium titulorum Elencho-Tantum autem abeft quod hyperalpiftasvidiflem cum ad te fcr4>it,quod nec adhuc quempiam l^ram. y Age quo loco egoquantum ad eraditionem & dodrinain,itaextuli vt vix magis potuiffem quo fotte inultoru animos ufiendi/ed hfca te iam milies didafunt. z Q.iKeris^vfaiij loeomm modo vUamoccafioncra vitg® exercend* aniperepotueris. a Falfumcomptt^MbisJidoceastetantumvnumexplacitisptc^riis trtutaffe, nam illud liberi arbitrii tam vas numeft,vtaboinnil)usgentibusactiationibuscuiufcun(5fuetmt te%t(Hus,acundif9 philofc^hisqufaimo&ab ipfo fenTu naturae explo&mr. b Toties obtundis mihi c^t deiib diplomatophoronefdo quid tibi dixeritjed hoc c^t te a coplurib^ffe. fua ruTTi,& 3 maximis pontifids veibisSt literis humanillime mitatum. Sed demus tuncneminem hoc tecumegtllie Poftd tot fcdulopetietunt fi! petunt cut id nonptzfiasjCUc adhuc diiEniuIas;' (iTI PII CV.EXHORTATl cHemfaterfs HetredafTem offidum meum, c Hmusoradon{sh«cefl:fumma,Slnonpr(y baris ^afmumeffe viruiM, qui dodtrina, facundia, {ngemo,mclido, autkoricace dmadaiTes fi plus valeat q tot theologorum, eruditorum 2C epifcoporum miL'aj mfi docue' ris Lutherum trammo negocio poflTe conteri .nihil hiEret in me criminis, quod tecu egiffst . non fit cum ceteris commune , tamen vni mihi intenditur. Vt autem ipfe Sedpotificesquoq^meumfiniamepilogum, Accuforq>nonfcripferim in Lutherum. 5^«* plicnmprimis. Acnone(£diftiarticulos.Nonenim eram Academia. Et li hic cerut,&tame laudatur celeritas, d omnium poftremafuic Academia ParilIenfis,authorica te prima.Tum fi filenrium vocatur in crimen, vides quot Academias vna da^ decennio.Sed mnas fententia.Tres enim duntaxat in illum fcripferunt articulos, reliqux ptorfiB vanu mnes hsrent in crimine.Non aggreffus es homine volumine.R.eclamat Dia^ ftibaiam pridem edita,nec id femel. Ac nonfatis acrociter.Id negat Lutherus, Jpondefj,qui quinullirefponditacerbius quammihi.Verum licobticuffi. e Imo refponi«* busiam abun duobus voluminibus, in quibus nec audaciam, necfeuericace defideres. Vt<* g[l'®^"^j^riimancetercripfitPrieras.Fateor,feditavc caufam indulgentiarum fe:eric effet habenda deteriorcm-Scripfit Card.Caiecanus. fubtilius quidem ille, fed quod ad cau** (x fucceflTum acrinec, nihilo felicius, f Ante cenfuras Academiarum,ante pon^' pioium oblb rificis fulmen, ance Gxfarisedicfhim, me priuatumm illum ftringere calamum tiis putaret fui{retextrem*temericacis,pofl:h^cfcribere fuperuacaneum erat. Nec enim ptobabile erat illum vni mihi ceflrurum,quj tot authoritatibus non folum non prfteritecur, cefTic, verum etiam ad audenda maiora animatus eft. g Hic fi dicis, me plus ^ fuiiTe valiturum, quam Academiarum cenfuras, q diploma ponrificis,q tha»!»* tarc , aplutb gorum libros ,q edi(5tu Cxfaris,ignofce rufticicari me§. nec iltud credtt quifq, tna hic dicis, nec arbitror teipfum quod affirmas credere.Poftremo docet exitus ipfe, quan / cum fuerim profedlurus.LegeLutheri Seruum arbicriu, ac meos Hyperafpu* therain. ftas,5Cintelb’ges verum eiTequod dico. Tantum ad infimulationem tuam in. d Adhucne cranfcurfu-Nuncmulcaifunccaufe.quas literis committere , nec mihi tutum *^emiicv'^ elf,nec expedit caufe, cui pariter fauemus.Hfc eft enim horum ceniporum in/ pis.'' Piofc= felicicasjVt periculofius fit hominum commodis aduerfariqglori» lefuChri* ^ Nec dubito quinhic tua prudentia diuinetquidfilendoloquar.iSi que iJIa animo cuneum vidi'irem,femocis priuatis affe(ftibusd’yncera pietate procuranriuChri ftendfs. C«re negoc!um,eo mihi crede per flumina,per lamas, per faxa,per ignes accurriC* t^ntej ^ hodie accurrerem, vel moriturus apud illos. Qui fpmtualifaus oculis co fcripfcrut his templantuT decorem domus dei,mox eofdem defled:unc ad ea quibus nnne eftj ^^||^^°^'macurecclefia: dignitas, non poftunenon fufpirare ex intimis pr«cordiis. Sed definita, qui; bu$in%nem inuris notaminquiensadhuciprasincrinunch^ete,cnmilludn5apaticioribustamendamnatum eflet, verum 8C a Pontificis maximi edifto,& a laai Senatus decreto. e Adhuc ide nonne vides toties id repetens deciarare te,nec tibi ipfivideri qusftioni iatiiFeciffK^sam animis hptet qtuevaiidarationeremelillisinfixafunt. f Itai^nunumfcribenditempusvis tibiaptumfuiHeiatiamiam dixb fti diatribas & hyperafpiftasduosfaipfiireante ne an poftdamnatum Luthenim.Sed tii indulges,corum moxe^ lituseras:necvides,g’hancpnctcn<fensexnifationeimpTUdentijE&vanitatisaccu6sOfnnesquivelante vel poft eunde mtum in eum rirrip{erunt,& prxcseterisglotic^fliimum AngJie r^eni,& do&ffimum patrem Rdfenfem: quifingulasLutherialTertionestamdode&pieconfutaUit. g Rutfus pedis ^uliinftar. b Nondnimc^necfumtamfolersvtconiiixtewleam. i Etphaiangcs&quadratasades cuncofijdenfiifimos vidiftt ,& vides moeJo equi tibi fint oculi. At pwlii Ipedator elTe maluifti g beJktor ,fed vhnam tantum ^«datoi nonetiaminiquf pattis^utorfuifies. RESPONfSIO D. ERASMI L IB. n LXTIH. de&to Pc^leag videris ribi faris declaranfejvoluntaceni fcribcndi m Luthenim k Frigi<is mihi defuifle, docere niteris ex arte rhetorum,mfhi' facultatem no defiuffejper-' tfaftans torius dccWna: Lutheranefummam.Quodfifacn's,vcme accufes m^entfie^ noafcripferimjiam fcripfirSm vt mftruas adfcribendum,]am ferum eft, no ob ceffire debuc id tantum qma iam fac'fum eft ad quod arma mfniftras, verum eriam quia res lam dudum exut hominum poceftatem,necKbellis agitur n^ocium,fed armis, negodupera» Quod liceftanr leges inter arma,multo magis difputatorii libelli- k Nihilfu gefe.Nonne pereft, nili vt agnofcamus manum deinos proirocanris ad poenitentia, 8 C ornes quicunqriumus,omiffis enim egemus gloriadei, ad illius mifericordiam confu/ft^ere valet giamus-Suivt omnes hcreticorum phalanges vnoconflic'hi profliges, 8 C inter iras,ftfedart necionedeleaSjVehementer optarim hanc tu{lilKllipartem,auttamfolidis ar^ ler^f^ais gumenris inftrudlamefte,vc impiis omnibus M opprimat,auctamfeiice vto^' animos &pes mnes ad recftiora confilia reuocec.Id tame felicius effecifles,!! hoftile aciem, aut f certe duce nominarim appeliafles poti? q me-C^eru quonia nihil hic eft,q 3 in itetis quo?: meis lucubrationibus !nuenimr,non eft quod refpondMm,nifi q? carptim qu^^ iudkium ^ dam attingam, qu« tibi huic difpatarionivifum eftinfpergere,quo confilio,no fatis perfpicio. In Diatriba reprehendis, q> in prindpio ac fine fim *quo & libellus modeftjor. l Non ita vifum Luchero, declarat volume quo mihi refpondit.Sed dera^nftrat. faerim, certe in hyperafpiftis hoc non potes reprehendere,nectamenprobas, m Q.uid fededitos diflimulas- ni Niff denuo, inquis, fcribas in Lutheru,adauxeris po^ ais r rius hominum de ce rufpirione,pofteaq declarafti Diatriba quid potueris fi vo ^ dora luiiTes-Quorfum attinebat, vchomoquemadmodu fcribis occupariflimuSjhic mirare. Con» fruflra tantum funderes verboruf n Quodfcribisabomnibus optari, flagita«' ri,requiri,iam dudum a me pr^m eft duobus voluminibus- Idfatftu diflimu.-^^to Lua las,ne no eftet locus iILts,qU 5 mulca,Ciceronianaphraff declamare pergis-Ob> vis iter notas q» nec vita fundos parcam,quo minus de illoru moaumetis iudicem. o Id fi miW cum omnibus fcripcoribus commune eft,pr^fertim cum tuo Ari^basinLuthe ftotele,que optimo iure facis plurimi,quur\'m mihi impingiturf p Nec Apo ftoli,inquis,nec Auguftinus vUam prebuerunt occafione.Hoc patiar obtinere mi» pteria te,£ docueris Auguftinu nihil fuffragari Luthero in qugftione liberi arbitrii, vt impetere^ ale exteris fileam-Sed non dat occafione, cuius benedida rapiuntur in occafio/ nem, q quur ego pr^rifledicar,in cuius libris nihil tale poteftdlendiC’ poifc deci^ De difciplinis humanis £c agerevideris,quafimeumdogmafic,pururhc.' *aras. torem aut grammaticum pofle mehus de fidei quxftionibus difputare, q gra-» uionbusdilaplinisinftrucfem,quumamenjTiiliftiufmodiproditufit. r Ex.' iam milies a cra concrouerfiam eft , linguarum peritiam theologo necelTariam,an humana o Soa poi taui3>ceipin tanCifaeeres, vt cum ArifloteIeteconferres.At inipIiiIofoph!amdoccntineceirumfm'tpn'fcorumefTatameaexplodetead veri tatemconfinnand3m.Tibi anrem tJon erat limilenegodum^proinde nec vila ratio taxandiprifeospatres- p Tam Augulbnusea in queibonefui^agatur Luthero, qLucherusecdritecarholicie^iiifiaccipiaspedemexhw qusediiputat ^uerfus Pel^ium-pro his qine definit ac docet. q Quinimmo vndu^ fcateot lis fententtis,i^ias demum Luthetus allmiit & definiuit. r Id invnoierlumlomtliopfilcenre^aitigi eorum temeritate impuirus,qui modo varias linguascaUeanLiheola 0ca ram mdsAg f tradaotqh AeTi^ifabulaserurtai^Prcirfusante hocertoneum C}q>loratal mam quidem tam Pauii Apo^ teftimonio^acuentis pot^s elle intcipt etari faiptuias,|Ioqui iinguisjtnlucubtanonibus vetufi^ i 4 ALBERTI PII CV.EXHORTATIONEM latrfi vt Au^ pMofophia £c neceflariat^ona videtur vtcucj diTputabile. f De facris LImiS vulgo comumcandis i'a pridem faris aperiu' medfencentiS, ne crambe rories phiiofophii da naufeamoueacledlori.c Qj. negas margaritas porcis Iparge^s,5Cfan^fti fenris depopulo Chriftiano fi dignu uidicas qui porcis di ca nibuscoferacur. u Certe ChnftuspmiTcue,fimplicibus6J idiotis fuamyfteria dam . De Ii tt dignacus eft aperire, 5C nuper audiri ccepcum efl^pleiiem a facTonim voluminu leAone prorius futmouendam. x Vereor ne^Sus videaturiniquapartirio, t^ma eft, cu Italis tuis vmdicas fapienriam cum eloquentia coniun<ilam,ix)ftrari6us nihil pateat plutiJ reb'nquenspra;terinanemeloquenriam,quivcmquis,fl:udium eloquenti ftut' w^i^e° diofapienti*pr^ferunt.Acquinufqpluresfuncqu^apudItalos,quitoca vi^ theologos v= ta nihil afiud agunt, quam vtLriguam expoliant. Apud noftrates magis vigec philofc^hi* ftudium q apud vos , magis etiam theologis , qu« apud vos pei^ noninfidens tota adpaucos monachos relegata eft. H«rericosapj^aseos,quipa<* dutamequin pam contemf*us gratia vocant Romanum epifco|Hun,an hoc titulo fimrius alicubi non facis memmi.Certe fi feci, non feci contumeU® caufa. y Veter» gis cpitularf orthodoxi honoris gratia folent hunc tribuere titulum, SC ipfi pontifKes hoc ti-* tulo fe defignabanc. z Non eft autem ornatiiTime princeps , quur depre^ dam eim ge* ceris ofFenfam, quod me docere vifus es . Vtinam ribi vacaret multo plura rus aifequen docere . Quod ad hanc quidem partem attuKt , habeo gratiam maximam» dum, naqu^ admodS dieo!c^’a vnaSf plurcs dici poteft,itam?thodus th eolc^ica mult^lex. t Ita non aperuilTes/ed reiideda eft vt inconfultaajuemadmodum dedarauimusA! eiqicrietia renim m^iftraedd iis in iods in quibus id fa^m eft plurima; hietefes puliulaiint . quod(ne longe ex^la petamus; fiobetnia latis declarat. t C&caluniniofe8ihicma}ignaris,acculansqu£Chriftiverbaruntn5me3 qui ea met^hoca declarauit myftena ' non elTe vulgo pandendame a contemptoribus quos ailimilauit pords conculcetur, (contenqjtores autem tamfunc hi qui res capere non valent,quamobtem & negligun t,q qui res cognitas paruipendunt)auc ab indignis difcerpatui quos canibus comp3cau!t,itaq^ ab illorum communicatione vtnin^ genus fummouit.Q.uod St teftatur Ai^uftin* in libro de iecmone dom(ni,inquicn5.Statuendum eft ne quid aperiatur eiyquoniam non c^it: melius enim quaerit idquod daufum eft,q quod ^rtumtquod aut n^ligit per contemptum vt porcus,aut in^bt per odium vt canis. U FaXumdeomnibus/ed vixcommuniaquxdam&iliaquidemnecelIaria,neccogrurumuItumal^tula tantum leferauit. Abditiora autem (blls eledfs ^x)ftolis,nec tame onmibus,nec omni tempore, fed cumcporninum fuit: vt ex euangelio pluribus locis colligitur.Vobis enim datum(diKit leTus diic^lis fuis}nolIe myfteriar^ni cmloramT U !i$3utemnonitem,ideoinparaboIisloquoteis&c.Necfenantiamcomptobatquodalibiadduds materna Imgua ludeorS antiquii teftamentu hiille dercnptS,cum quod ex illis non vulgodilpeTfuseftee,&d tantum apud facetdotes femaretur,ad quos fpecb^at illud redtare St interpretari populD.In Deutoronoisio em rcribitur de fci^to vohuni* neSiredtataMoyfes tradidit illud facerdotibus fetuacfii m archafcederisdoouni^iredpiesvtflngulofeptmo illud kgetenccotaomniIfTael'quod6CnofuiiretdilpecfumpTomircue,{)baturexhoc,^pet£fdTaIacerdotec^ortUiCillud ieftimi,regteiropopuIo:nHiemfa]efcaptiu;taceBabylonica.N6enim peniftent omnia ex^laiiatahreui tempore^ ft vulgo difperlaftiil&nt.Q.uaobre no ta imprd)a! ve^ rct^tui^qipfius veris di^Ktfta Ad quod vit^ & quoos: dapinulgatu!^cautQ,ne in lingua vulgare verterehfcripturaaut no facile eft c^re,j)b3toseTuinteiprete$ exigit quod & aifta teftacur:l’hiiippus em Eunucho Caucbds r^ns ETaillegeti dixit,Putas ne intelligis quf legis.'' At ille Si no aliquis oftsnderi t mihi’,quomodo pc^um dic.Paul^ quo^inutile putauic loqui linguis nili ptophets inteipte* tarentur.Q.uodiaman fdlecochiditralmedifcrimiiKnoelle vulgo ^anada x Qtapertehicmalignaris,im2 hocdixi aut etilfenli/ed potius cocrarfisjd ex epiftolanoftra eft videte. Alioquiintcri^ietestecerendosnon puta ui qui Lutheri negocio manus dedereietfi elcquetiiCmi eflent,tnffit illos accufaftifctibes imlii quotquot erant apud Germanos amares bonas Iiteras,ipro ftatim initio Lutheto addiftiftiinosfuiire,ecir^ex furatis amicis tibi faiftos ho ftes acetrimos paucis exc^tis.Cftetu fateor St gaudeo in Germania plurimos (^ientillimos efTe limuIS; eloquetiiTi mosvitosinecnopietateiniignes. 7 Alioquide{eculo6Clogediuemratione,hisautvteduvodbusquibus IsculS iquo viuis v tit.Sc qb’ nihil dCTrahai auSoritatisrei qua indtcas,paps aute nomine no ta Romanus q carholics ec« cki^epifcopusdefign^ z Hsca!sadinaiotetibigrariac6parandaale^nbus.VeTuhacvenilcgonunq pcftuk ui,nec ratio erat,cuin afteruillem me fcire tibi in ptcmiptu e)I^& pluraSi accomodatiora in fcelus iliud cogetete mos doyeUesXriquenietautemmhocoperetnbuisauUqwBdaquxn» vnqromnuuiyjuodbnepcriniqu^eft. RESPONSIO D. ERASMI LlB-II LXV. a qualem habituri fine Ltithcramnefcio. b Illud demfior, quare fub finem U/'® Luth«i= briredtus nobis tocies fruUra cantatam cantilenam, vc p>oft Diatribam rurfus ui Ltuherum ftringam calamum, 8C ftringam acriter, quod cum iam pridem eC' ftuio.necvo# fe {a<ftum non poffis ignorare, non faris perfpicio quo confilio diffimulandu pu rame caris.Hfc fi fcripferasnonduconfpesfHs voluminibus, quanto fatius erat hanc virefumem coronidem mutari, quod magis in re erat edftimarionis vmuf(^:Mef ,qj fine cau aliquid pro = fa craiitor odiofe:tu?,q> vel tam piger videberis vc cantum operx nolueris fume'^ ms*e^§ere rcjVelcamnon ingenuus,vt quod eft omnibus noriffimum diffimularis-Etince^ vt rkipikei rim fi deo placet, minitaris ni id feaam,for^vt hf reat in me Lucheranirmi fufpi - cio,vt mi W c plurima videantur conuenire cum Luchero,vt probati viri me pri jjus (hipe^ mum autorem cantorum malorum fiuffe prxdicent,at(j vita defiinclus hanc o/ da huius tu* pinionem mecum efferam- Quid fi feceroC'nihil horum eritfNihil, inquis. At ia pridem faifhim eft quod hortaris, d Iam fi verum eftquodcutatoftudio pro/ nifeih onn bare conatus es,Lucherum ex meis hortis letalia legiffe femina, quomodo mede totiiu^tio bS tur huic malo mea quamlibet vehementia feripta^An quod failu eft, fieri infe ^ itum poteft;Imofufpicionem iftam potius confirmauero,fi deftomacher in Lw pus fuerit fua theru. Dicar enim hoc ofBdo priore culpam penfaftc. Ac ifto nomine fyllabam mLucherum nec fcr{pfinecfcripfero.Menriantur, fingant comminifcancur ifH feriberes. At qufcunq; volent, e Prrcereavcreornequisconftanriamincedefiderer,quicum initio faftiis fis te de me femper honorifice & fcnfille 8C prxdicalTe , tamen ingrefTurus difputarionem , hjc in me congeris, q? detraham dignicari facer/ crambe reco* dotum SC pontificis, irrideam profdlionem monachorum aliai^ permulta ante comcmorata.Qug fi non credis de me,quorfum attineat in alienis calumniis c6/ traxifti ver= firmandis tantum operxfumerefSi credis, qui conuenit vt deeo femper honori buniex ma fice & fenferis 8i precaris, de quo tam niulta mala fcnrisflam in illo complu/ res candorem defiderabuCjq? iftam inuidiofam cantilenam alieno tempore canis ies.n6en!ift orbi-Ante annos odio quidam improba bhgua conabantur eam fufpicionem im pingere mihi,q. non effem omnino a Lutheri negocio alienusdd cum riiet fhlfif/ vit^ideft o « fimum, tamencaiumniapoteratvtcuncpprobabilis videri, f Tum poterat vi/ deripiecas,fimeadproficendumquidlentiremprouocafres. g Nuncpofl*aq notius eft,q expedit mihi,nihil inter nos conuenire, pofteaq tot libellis lapidatus d Tantu di* fum,pofteaq tam late patentis fadhonis odium in me codeaui, pofteaq cum ipfo Luthero gladiatorio more conflidlams fum,q noh tempribua eft ifta tua vcl ex Q^uodrea H poftulatioveladhortacioC' i Expoftulas de his qua: mutari non poffuntiadhor plurimos id taris ad ea qux iam peradla fune , quorum alterum eft fuperuacaiKum , alccru g quod tupner teris/uboriumfni/re loIium,dum putares feterc triticum. At cum tu id neges^i in Lutherum fcriberes,decktaics ifc him perperam ea coikgifieex ruis..8t enonea docuifle^quoc^.do &ii fa^m non ledderetur^infedum faltem nec ms nerer in t^rum/ed jtnprcd)3tum:quod II neglexis,inagis honorem tuum ^fdes q aliorum. e Q.uamfriuoiabgcfuTtt.'hpC3is,^pugnarentpub!ice de quodam, honorifi^Ioqui&priuateeumtnonere me repreh&lete, vel eunde l3udare,vno in negodoft c^iurgace in aitetoale tua mpe dodrina me honoriiiicefuilk locuti» fo^qmbaffe aut omiaqu^ faipferas neuti§.Q.uinimmode multis te admonui,et li mauis eria modelte coargui, f Si eo tenqxtre mibifctifrfilfoeadem attingens,certead idfadendum te eflemhortatus,qUodfed vtprinw tui» literisinuitarusfui,dtraquasforteidageretemerarTumvelineptumfutftet.cu in me nulla ell^ auAoritas te ad id piouocandijtam^ ab omni confuetudine alienus ellem,vt iute ambigere po(rem,an folonomtne tibi eOem cc^it^. g Q,ubd hiepr^rhetortearis materiam ex^geran5,3cll tam atrox in Lutherumfueris vt omnium Aif fatSio» nisforoteminteconuertil^/edfalleiisfiput^cwnicumoculoshisveTiucoiif^ere. [Document text truncated for crawler view.]