Parca non mendax Nota ad Hor. Carm. 2.16.39*
Abstract
Intento de explicación del raro singular Parca en Hor. Carm. 2.16.39.
Full text
ANUARIDEFILOLOGIA.ANTIQVAETMEDIAEVALIA(Anu.Filol.Antiq.Mediaeualia) 8/2018,pp.410‐421.ISSN:2014‐1386 Dataderecepció:31/12/2017 Datad’acceptació:10/02/2018 PARCANONMENDAX:NOTAAHOR.CARM.2.16.39* DANIEL LÓPEZ-CAÑETE QUILES Universidad de Sevilla [email protected] RESUMEN IntentodeexplicacióndelrarosingularParcaenHor.Carm.2.16.39. PALABRASCLAVE:poesíadeHoracio,Parcas,númerosingulardeParca,juegoverbal, metáforafinanciera,etimología,humor. PARCANONMENDAX:NOTEONHOR.CARM.2.16.39* ABSTRACT AnattemptatexplainingtheunusualsingularofParcainHor.Carm.2.16.39 KEYWORDS:poetryofHorace,threeFates,thesingularformofParca,puns,financial metaphors,etymologicalwordplay,humor. TegregescentumSiculaequecircum mugiuntvaccae,tibitollithinnitum aptaquadrigisequa,tebisAfro 35 muricetinctae vestiuntlanae;mihiparvaruraet spiritumGraiaetenuemCamenae Parcanonmendaxdeditetmalignum spernerevolgus. 40 1.Fijémonosenlaenteraestrofafinal.Tresdones,tresharmónicoskola...y unasolaParca.Enespañol,elsustantivoseempleaindiferentementeenlosdos números.1Porelcontrario,elsingularesraroenlatín;dehecho,noaparece nuncaantesenpoesía.2Tomandonotadeestacuriosidad,algunosautores *AgradezcosinceramenteaJuanGil,BartoloméPozuelo,AnaPérezVegayJoséArmentala lecturadeloriginalyvaliosísimasobservaciones;loserroresquepersistanenestetrabajo, naturalmente,sondemiexclusivaresponsabilidad. 1Hastadonderecuerdodemiinfancia,laprimeranoticiadelvocablomellegóatravésdela hermosacancióndeSerrat,dondelaformausadaeselsingular:“Siundíaparamimalvienea buscarmelaParca”. 2VanderHorst(1943:222),concitadeejemplosenpoetasposteriores;Harrison(2017:196).
Parcanonmendax:notaaHor.Carm.2.16.39 411 ANU.FILOL.ANTIQ.MEDIAEVALIA,8/2018,pp.410‐421.ISSN:2014‐1386 recordaronconVarrónque,deacuerdoconunasupuestaetimología(<parere),3 ParcahabríadesignadoenorigenaunadiosadelnacimientoaligualqueNona yDecima,componiendoconestosdosteónimoslatríadaonomásticaquelos antiguosromanoshabríanadjudicado,respectivamente,alostriaFata.4La explicaciónnoesdescartabledadoqueHoracio,comoesperomostrar, efectivamenteescribeestosversospensandoenetimologías,ydadatambiénsu descripcióndelaParca:nonmendaximplicalaideadequeelcursodeltiempo hizocumplirseeldestinovaticinado–yverificarseelloteasignado–porladiosaa Horacioalnaceréste:cf.Pind.N.4.41‐43 ἐμοὶ δ᾽ ὁποίαν ἀρετὰν /ἔδωκε Πότμος ἄναξ,/εὖοἶδ᾽ὅτιχρόνοςἕρπωνπεπρωμέναντελέσει;desdeesta perspectiva,leinteresaríaalpoetapresentaralnumenconrasgosdedeidad natalicia,yatalefectolehabríavenidobienaludiralaetimologíavarroniana, empleandoparaelloelsingular.Interesaobservar,entodocaso,quelaParcade 2.16.39dejaentreveratributosindicativosdelaasimilaciónconlasMoiras griegasque,comoessabido,experimentaronloscorrelatositálicosdeesas divinidades:laveracidadproféticaylaresponsabilidaddelloteasignadoacada hombre;yello,noineptamenteenuncontextodondeHoracioacentúala mezclalogriegoyloromanoenunodelosartículosdesulote:lainspiraciónde laGraecaCamena.Dehecho,Harrisonexplicóasuvezeldiscutidosingular ParcainvocandounaanalogíaconlossingularesΠότμοςoΜοῖρα,yapoyósu propuestaenlacolacióndelcitadopasajepindáricoydeunfragmentodeBión, subrayandounasignificativacoincidencialéxicaconmihi...dedit(v.37‐39): ἐμοὶ...ἔδωκεΠότμος;Biofr.8.4‐5 εἰ μὲν γὰρ βιότω διπλόον χρόνον ἄμμιν ἔδωκε/ ἢ Κρονίδας ἢ Μοῖρα πολύτροπος.Laexplicaciónesplausiblepor razonesnoconsideradas,almenosexplícitamente,poresteautor.Demanera extraña,nisucomentarionieldeNisbet‐Hubbard–oningúnotroqueyo conozca–observanqueNemeas4.43χρόνοςπεπρωμέναντελέσειpuedemuy bienestartrasmihi.../porrigethora(vv.31‐32);almismotiempo,lanae(v.37) puedeapuntaralahilanderaΚλωθώ,deditaΛάχεσις,dispensadoradelotes,y nonmendaxaἌτροπος,aquiencorrespondíaelveridicuscantus(Catull.64.306) “delascosasqueserán”(Plat.Rep.617c):laposibilidaddetansutilalusión, inéditaenlosestudiossobreestaodaquetengoamano,noesdedescartaren 3Quees,dehecho,lavigenteenlosestudiosdeetimología(Parca<*Parica);cf.Walde(1910: 561);Así,v.g.,enelcomentariodeOrelli(1885:300);VanderHorst(1943:222);cf.Bücheler (1882:235),infra§2. 4ApudGell.3.16.9‐10:AntiquosautemRomanosVarrodicitnonrecepissehuiuscemodiquasi monstruosasraritates,sednonomenseautdecimonequepraeterhosaliispartionemmulierissecundum naturamfieriexistimasse,idcircoqueeosnominaFatistribusfecisseapariendoetanonoatquedecimo mense.Nam‘Parca’inquitinmutataunalitteraapartunominata,item‘Nona’et‘Decima’apartus tempestivitempore.ComparableeslainformacióndeCeselioVíndicealrespecto,que encontramosallímismo(§11):CaeselliusautemVindexinlectionibussuisantiquis:triainquit nominaParcarumsunt:ʹNonaʹ,ʹDecumaʹ,ʹMortaʹ,etversumhuncLivii,antiquissimipoetae,ponitex Ὀδυσσείᾳ:quandodiesadveniet,quemprofataMortaest?
412 DANIELLÓPEZ‐CAÑETE ANU.FILOL.ANTIQ.MEDIAEVALIA,8/2018,pp.410‐421.ISSN:2014‐1386 unodelospoetasquemejorencarnanenRomalarefinadaherenciaestéticade Calímaco,ytantomenosenunpasajedonde,precisamente,Horaciocuenta orgullosolaλεπτότηςcalimaquea(v.38tenuem...spiritum;véase§2)comootro delosdonesrecibidosdeldestino.Adicionalmente,cabepensarquelos femeninossingularesCura(v.22)yhora(v.32)hayaninfluido,porsimetría,en Parca.5Yunsingularpoético,porlodemás,contribuyenotablementeaestilizar elverso.6 Sinperjuiciodelasanterioresinterpretaciones,convieneemperollamarla atenciónsobrelainsistenciadeHoracioenelnúmerotresaldescribir,en aritméticasimetría,losregalosquerecibentantoGrosfo(vv.33‐37)comoel poeta(vv.37‐40):comoconsecuencia,echamosenfaltaalatríadadediosasallí dondeencontramossólouna(v.39).Elefectodevacíoproducidoporese expresivocontrastenumérico,amijuicio,esdeliberado,yestáenelmeollo mismodelaexplicaciónqueacontinuaciónpropongoparalaprimera aparición,enlalenguapoéticaromana,delaParcaensingular.Atalobjeto partirédelaconsideración,enlosvv.37‐40,deunjuegodepalabras tímidamenteapuntado–yavecesdescartado–enalgunoscomentariosa Horacio(§2).Latareameobligaráantes,comocontribucionessubsidiariasala cuestiónqueaquísedirime,aintentarprofundizaryafinarenlaelucidaciónde eselususverborum(§2);adefenderargumentadamentesupresenciarealenel pasajehoraciano(§3)encalidaddejuegoconellenguajedelaeconomía(§3.1), deetimologíapoética(§3.2),ydeartificiohumorístico(§4);deestemodo, sugerirélavaloracióndelnúmerogramaticaldeParcacomoparteesencialdel mismoartificio,yconello,comoelementodehumoradicionalenelpasaje(§5). Lejosdeserexcluyente,mipropuestaintegraprovechosamentelasofrecidas conanterioridadporotrosautores;alhilodeestainvestigación,apuntaremos algunascomplejidadesadicionalesdelacuestiónque,segúnespero,recibirán atencióndetenidaenotrolugar(n.34). 5Especialmenteelsegundo,vistalaconocidavinculacióndelasParcasconlasHorasenel dominionocionaldelnacimientohumano.SobreestetérminocomentaHarrison(2017:194): “HorawouldbeoneoftheHorae,thegroupofdivinitiesthatcontrolstheseasons[...], appropiategiversoftime‐benefitstomortals”;recuérdeseasimismoque,ensuversiónclásica, lasHoraserantambiéntres,comolasCáritesylasMoiras.PeroHoraciohabráelegidoaquíel singularparapropiciarunjuegodepolisemia.Esposible,enefecto,quehoraserefieraaquí tambiénalpasodeltiempo(cf.v.g.Carm.4.7.6‐8almum/quaerapithoradiem),y simultáneamenteala“horanatal”(cf.Carm.2.17.17‐19SeuLibraseumeScorpiosaspicit/ formidolosus,parsviolentior/natalishorae),nociónque,segúnentiendo,seactiva retrospectivamenteenCarm.2.16.39‐40conlaaparicióndeParca.Sobrelaproteicasemánticade horaenHoracio,véaseReckford(1997);sobreunposiblejuegodepalabrasentreelnombre comúnyeldelpoeta,véaseinfrayReckford(1997:603‐604). 6Asímesugiere,contodarazón,miadmiradoamigoycolegaBartoloméPozuelo.
Parcanonmendax:notaaHor.Carm.2.16.39 413 ANU.FILOL.ANTIQ.MEDIAEVALIA,8/2018,pp.410‐421.ISSN:2014‐1386 2.Acometerlamorfologíadeldiscutidonombrerequieredetenerseantes enelsignificadodellexema.ElepítetononmendaxdespertólacuriosidaddeF. Bücheleren1882.LasParcas,observóelinsignefilólogo,sonenefecto proverbialmenteverídicas,yconelcorrespondienteadjetivolasretratóHoracio enelCarmensaeculare(v.25Parcae...veraces),peroaquínonmendaxflaqueacon esesentido(“fehltdemEpithetondieKraft”),yaqueelverboencuyocontexto apareceaquelepítetoesel“dar”(dedit);elcalificativosereferiráreferirámás bienalpropionombredeladiosa:“dieParze,diebeimireinewahrhafteparca ist,diesWortnichtLügenstraft,οὐψευδώνυμος”;Büchelerconectabaeljuego verbalconotradivulgadaetimología(κατ᾽ἀντίφρασιν,anonparcendo;véase§ 4),nosinrecordartambiénlacorrectaetimologíavarroniana(Parca‐partus).7 OrellirecogióensucomentariolainterpretacióndeBücheler,8reproducidasin indicacióndeautoreneldePage,PalmeryWilkins:“Parcanonmendax,that doesnotbeliehername,i.e.,becausesheissparinginhergifts”.9Demodo similarsepronuncióQuinn:“apunonParca(‘shewhoissparinginhergifts’). H.hadearlybeenledtohopethatthisiswhatlifeheldinstoreforhimandhad notbeendisappointed”.10EnelcomentariodeNisbetyHubbardresuenaun ecotenuedelamismaasociaciónverbal,enriquecidoconlaindicacióndeotras dosfiligranassemánticas:“Parcasuggests‘sparing’andseemstobeinformal tensionwithnonmendax(whichimpliesopenhandedness);malignum,withits hintofmeanness,providesanothercorrespondence”.11 Laideaesdivertida,yefectivamentehallaacomodoenladeclaraciónde bienesqueHoraciodicehaberrecibido;tambiénadmiteelaboración,yalgunas puntualizaciones.Desdeunaperspectivaestrictamentenocional,elcontrastede bienesmaterialesrecibidosporHoracio(vv.37‐40)yGrosfo(33‐37)yaes suficientementeindicativo.Perohayenjuegoestrategiaslingüísticas convergentesydelicadasdinámicasdesignificaciónqueconvieneexplorarcon algúndetenimiento.Bücheler,contodarazón,apuntabaelpapelinstrumental deparvaytenuemenelplanteamientodeljuegoverbal;lascosasson,quizá, algomáscomplejas.Atenciónalosítems#2y#3delalista.Sonbienes 7Bücheler(1882:235‐236),quecolaciona,enapoyodeestainterpretación,unainscripciónde Eritrea“mitnothdürftigenErgänzung”:‐ἡδίστ[η],πικροῦ δ᾽ἤματοςἠντ[ίασα∙ οὔ]νομαδ᾽αὖ [μ]η[τρ]ὸς ψευδώ[νυμον ἔ]σχονἐνἐργοιςΣυγτύχη[οὐκ ἀγαθῇ τοῦ]το λαβοῦσα τύχῃ;los hechos,aquíseve,desmintieronennombredeSíntique.Elmismoautordicehaberanotadocon anterioridadalgosemejanteapropósitodeCarm.1.12.37animaemagnaeprodigumPaulum;nohe podidolocalizareltrabajoalqueserefería. 8Orelli(1885:300):“atpleriqueParcasaparcendodeducebant,utHoratiush.l.dataopera iunxeritruraparvaParcanonmendax,i.e.quaerectenominatur,οὐψευδώνυμος.Nisihaeccum Büchleroexplicaveris[...]parumaptevideaturἐπίθετονesse;aptedicunturcarm.saec.25 Parcae...veracescecinisseetap.Pers.5,48Parcatenaxveri”. 9Page–Palmer–Wilkins(1896:269). 10Quinn(1980:231). 11Nisbet–Hubbard(1978:271).
414 DANIELLÓPEZ‐CAÑETE ANU.FILOL.ANTIQ.MEDIAEVALIA,8/2018,pp.410‐421.ISSN:2014‐1386 espiritualesquehacendeHoraciounCalímacoromano:12spiritumGraiae tenuemCamenae(v.37)nosremitealaΜοῦσαλεπταλέη(Aet.1.24),y malignum...vulguspareceríafundirenunasolafrasediferentesmanifestaciones deCalímacocontraelvulgo(Ep.28.4)ycontralosenvidiosos(H.2.105‐113;Aet. 1.17).13LaalusiónaCalímacoenelv.38habríaquedadomancasineladjetivo tenuis,habitualenlasadaptacionesromanasdeunemblemaléxicodelapoética alejandrina(λεπτός,λεπταλέος):tenuemes,pues,unpuntalimportanteenel mensajemetaliterariodelv.38.Ahorabien,elmismocalificativoaparece,más arriba,enelpequeñomanifiestohoracianoafavordelavidamodesta(v.14 tenuimensa),dondeleemosasimismounadjetivo(v.13viviturparvobene)que volvemosaencontrarenlarelaciónfinaldebienes(v.37parvarura).Seha observadoconrazónqueesejuegodecorrespondenciassugierelacohesión– tejadodedosaguas–entreelprogramaestéticoyelprogramaéticodeHoracio enestaoda,14aspectosobreelcualregresaremosmásabajoenesteapartado(cf. también§4).Loquellamaahoranuestraatenciónesquetenuissignificamásde unacosaenelpoema;queunodesussentidosserefierealamodestia crematística;yqueestesentido,eldetenuienelv.14,siguereverberandoenel vocablocuandoaparece,enelv.38,aludiendoalepítetocalimaqueo,sobretodo despuésdelareferenciaaunaposesiónmaterialenelv.37:lacitadafusiónde loestéticoyloéticodepende,ennopocamedida,delcompromisosemánticode tenuementreloespiritualylopecuniario.Algoanálogosucedeconmalignum, otroadjetivoclave:unareferenciaalaenvidiaperotambiénala“cicatería”, acepciónqueseactivaenlavecindaddeunsignificantecomoParca,evocador deladjetivohomófonoquesignifica“ahorrador”.15Deestemodo,lalistade regalosrecibidosporHoracioconsisteen:1)pequeñoscampos;2)elmodesto soplodelaCamenagriega”;3)yunmezquinovulgoquedespreciar(malignum/ spernerevulgum);16enfrente,todalaopulenciaagropecuariadePompeyoGrosfo 12SobrelapresenciadeCalímacoenestepasaje,sobretodoMette(1961);sobreCalímacoenla estéticahoraciana,Wimmel(1960),Cody(1970);sobrelainfluencia,engeneral,delpoeta cirenaico,ydelapoesíahelenísticaengeneralsobreHoracio,remitoalasinopsisdeThomas (2007);extrañamente,eltrabajodeCoffta(2001)noseocupadeestepasaje. 13VéaseMette(1961);sobretenuisenHoracio,véasetambiénRudd(2007);sobrelas reminiscenciascalimaqueaseneldespreciodelHoraciolíricoalvulgoysureacciónfrenteala envidia,engeneral,Nisbet–Hubbard(1970:14),sobreCarm.1.1.32;Nisbet–Hubbard(1978:339), sobreCarm.2.20.4;Harrison(2017:196);Heyworth(1994:54‐55),Nisbet–Rudd(2004:6‐7),en relaciónconCarm.3.1.1ss. 14Mette(1961). 15Cf.Nisbet‐Hubbard(1978:OLDs.v.malignus1;laconvergenciasemánticademalignus,en estaacepción,conparcus/parcere,esilustradaporelpropioHoracioenCarm.1.28.23attu, nauta,vagaeneparcemalignusharenae;cf.Sen.Nat.4apr.9eoenimiamdementiaevenimusutqui parceadulaturpromalignosit. 16Mipeculiarparáfrasisintentaremedarunjuego(hastadondesé,nodetectado)defalsa expectativasemánticaquecreovereneloriginal.Trasarvayspiritum,ellectorcreerá momentáneamentequemalignumcalificauntercerobjetodirectodeParcadedit,descubriendoa
Parcanonmendax:notaaHor.Carm.2.16.39 415 ANU.FILOL.ANTIQ.MEDIAEVALIA,8/2018,pp.410‐421.ISSN:2014‐1386 desbordándosedesdelapenúltimaestrofadelaodaeinvadiendolasiguiente (vestiuntlanae),quecorrespondealmenguadolotedeHoracio.17Elléxico adjetival–estratégicamenteanfibológico,segúnvimos,enloscasosdetenuemy malignum–subrayaelcontrasteyelmensajedefondo:verdaderamente,como dijoBücheler,laParcanodesmintiósunombreyfue“parca”conHoracio. 3.Algunosintérpretes,sinembargo,descartanoignoranlapresenciade estejuegoverbal.18Perdemosmuchoconesaomisión,segúncreo,yhay argumentosadicionalesparasubsanarla: 3.1.Nadaextrañamente,enunaodaquehabladedinero,posesiónylote abundanlasfiligranasverbalesconellenguajereferentealariqueza.19Eneste vueltadeversoqueelúltimoacusativoserefierealobjetodirectodespernere.Setratadeun artificiorecurrenteenHoracio.Dehecho,enlosvv.9‐11delapresenteodahallamosalgo parecido:non...submovetlictormiserostumultuscrealamomentáneailusiónsemánticade muchedumbrescallejerasdisueltasporellictor,emblemadelpoderoso;laaparicióndementis traselestratégicoencabalgamientonossorprendeconunametáfora:elpoderpolítico,comola riqueza,pormuchaquetengas,noteservirácontralasangustiasdetucorazón.EnLópez‐ CañeteQuiles(2002)estudioesteyotrosejemplosdelmismoprocedimientoenlapoesía horaciana. 17HalloindicacióndeestasutilezaenNisbet‐Hubbard(1978:269). 18Cf.McCartney(1919:350):“Parcanonmendax[...]issometimesinterpretedas«Parcanot belyinghername,»butitisbesttakenasanequivalentofParcatenaxveri(Pers.Sat.5.48)”;véase p.351,conn.1;enlap.347,n.1seanotaeljuegoparva‐Parcaenreferenciaaestemismopasaje horaciano(v.37parvarura;véasen.34enmitrabajo).Asuvez,Harrison(2017)notomanotade lacuestión,yconsideraquenonmendaxserefieresóloalcarácterverídicodelaprofética divinidad.Eldilemaesinnecesario:comovimosenelapartadoanterior,lasdosnociones–la parquedadylaveracidad–estánmutuamenteimplicadasenelartificiohoraciano.Sobrela imitacióndelpasajeporPersio(5.48Parcatenaxveri)volveré,segúnespero,enotrolugar. 19Nihilestabomnipartebeatum(vv.27‐28),sentenciaelpoeta.Elsentidoinmediatodebeatum es,aquí“feliz”,“contento”(OLDs.v.1),perodifícilmenteeladjetivonosedejaráleertambién como“rico”(OLDs.v.3)atenordelcontextoanterior(cf.vv.7‐9gemmis,purpura,auro,gazae)y delaadineradacondiciónqueasistealdestinatario(cf.sobretodo,vv.33‐36):“próspero”quizá recojalosdossentidos.Encupido/sordidus(vv.15‐16),eladjetivotieneunsentidomoral (“rácano”)ademásdeunsentidofísico‐material,porcontrasteconsplendet(v.14;“thedirtthat reallymattersisnotfoundinthecottagesofthejust”Nisbet‐Hubbard1978:262).Quidterrasalio calentis/solemutamus?(vv.18‐19):elverbosiguealudiendoaltruequecomercial(cf.Nisbet‐ Hubbard1978,263);paramutareencontextosmercantiles,OLDs.v.1.Abomniparte(sc.beatum): unalocuciónprosaica,comodicenloscomentaristas,quedenotaelsignificadode“entodo sentido,entodorespecto”,peroquequizáhayasidoelegidaporHoracioporlasconnotaciones dellenguajearitméticoquecomportaelsustantivo(conelsentidode“fraccióndeunadivisión” apareceenunpasajememorabledelArspoetica,vv.324‐325;parapars,partesenexpresionesde lasmatemáticas,cf.OLDs.v.5).Laaritméticaestábienpresenteenelcensoganaderode Grosfo,queelpoetadesplieganosinalgúndestellodeacumenverbal(vv.33‐37gregescentum; aptaquadrigisequa;bis...tinctaelanae).Nóteseasimismoeltenorlingüístico,enfocadohaciala nocióndelomensurable,enunadelasalusionesmitológicas:unalargasenectudconcedidaa Titonolodisminuyó(v.30longaTithonumminuitsenectam);Horacioconfíaenque–talvez–la horalealargueloqueaGrosfoleniegue,segúnunadelasrepetidasantítesisentrelosconceptos dedesposesiónydación(abstulit...porriget,negarit,dedit,vv.29,31,32,39).Yrepárese,claroes,
416 DANIELLÓPEZ‐CAÑETE ANU.FILOL.ANTIQ.MEDIAEVALIA,8/2018,pp.410‐421.ISSN:2014‐1386 contexto,lavecindaddeParcaconunadjetivoquepuedesignificar“rácano”, “roñoso”noserácasual(§2,yn.15):malignum,amijuicio,certifica indirectamentelapresenciadeljuegoParca–parca. 3.2.Comoaotrospoetasgriegosyromanos,desugeneraciónono,a Horaciolegustajugarconlaetimología–realosupuesta–delosnombres propiossegúnlosutilizaensupoesía.20Ejemplosobviossonelchistefinalde Sat.1.7.31‐35,construidosobrerex‐Rex,oEpist.1.13.8‐9,dondeeldestinatario Vinnio–enviadoaAugustocargandoconlibrosdepoesíadeHoracio–recibela advertenciadequeseempleecondelicadezaensumisión,noseaque “conviertaselcognomenpaternodeAsinaenmotivoderisaydesquehablar” (vv.8‐9).Epist.1.4tienecomodestinatarioaAlbius,noenvanoelogiadoporel poetacomocandideiudex(v.1).Másalambicadaeslaalusiónalnombrede Grophus,destinatariodelaodaqueaquínosinteresa,enfortesiaculamur(v.17), basadaenlaequivalenciainterlingualde,respectivamente,γρόσφος(‘jabalina’) yiaculum21;oelguiñoenporrigethora(v.52)alnombredelpropioHoracio, destinatariodelregaloofrecidoporlaHora.22Meparecepocodiscutibleque estamosanteunjuegosemejanteenelcasodeCarm.2.16.39,donde vislumbramoslaconexióndelnombrepropioParcaconeladjetivoparca– inclusosinnecesidaddenonmendax–yaapartirdelpropiocontextoléxicosemántico(cf.parvarura,tenuem,malignum,yelcontrasteconlariquezade Grosfo):algoparecidohallamosenCarm.3.28.8,dondeHoracioinstaaLidea sacardelabodegaunánforaque,apropiadamente,esdelañodelconsuladode entenuismensa(v.14).Comoyaserecordó,eladjetivoprefiguralaalusión,cifradamásabajo porelmismoadjetivoenlaestrofaquenosinteresa(v.38tenuemGraiaespiritumCamenae),al programaestéticocalimaqueo,delqueesemblemáticala“Musadelgada/sutil”;peroestey otrossubtextosdelpoetadeCireneenlamismaestrofafinalnonosharánolvidarque,enelv. 14,tenuissignifica“parca”,“modesta”(OLDs.v.10;cf.supra§3),oincluso“magra”,“delgada”, enmetonimiadelosqueaesamesasesientan:metonimiaque,referidaalrechoncho predicadorHoracio(Epist.1.4.15pinguem;15.24;Pseudacr.Vita,p.1obesocorpore),nodejaráde serunadivertidaironía. 20VéaseReckford(1997),conabundantesreferencias;losjuegosdepalabraetimológicosenla tradiciónliterariagriegayromanaconstituyenunasuntosobreelquehaarreciadoelinterés filológicoenlasúltimasdécadas,ynonecesitayamayorpresentación,cf.Cairns(1996)24;baste aquí,paranosobrecargarelpresentetrabajodecitasaotrospoetas,Cairns(1979:86ss.);O’ Hara(1996:7‐56),paralatradiciónanterioraVirgilio,yelrestodeestetrabajoexcelentepara losveriloquiospoéticosenelpoetamantuano. 21Nisbet‐Hubbard(1978:262);Harrison(2017:188,191). 22SiaceptamoslahipótesisdeReckford(1997:604‐605),consideradafavorablementepor Harrison(2017:194)yque,encambio,aJuanGilnoleconvence:Horacio,meavisaGil,está demasiadoempapadodepoesíagriegacomoparaobviarladiferenciaprosódicaenlaprimera sílaba.Elautordelahipótesis,quecreedetectarelartificiorecurrentementeenlaobrade Horacio,observaquelaexplotacióndediferenciasprosódicascomomateriadejuegos paronomásicosenlatínestabasancionadaporlaretórica(Rhet.Her.4.21.29);véaseReckford (1997:600),conbibliografía.
Parcanonmendax:notaaHor.Carm.2.16.39 417 ANU.FILOL.ANTIQ.MEDIAEVALIA,8/2018,pp.410‐421.ISSN:2014‐1386 M.CalpurnioBíbulo(Bibuliconsulisamphoram)oenEpod.15.12siquidinFlacco viriest(“sialgodevirilidadhayenFlaco”),dondeunaposiblealusiónal nombrecomúnflaccusconnota,segúnsedice,implicacionesdeimpotencia sexual.23Meparececlarotambiénque,enCarm.2.16.39,Parca–parcanoesun simplejuegoparonomásicocondoslexemaspercibidosporelpoetacomo homónimos,sinounaetimologíapoética:setratadelaalusiónalsignificadode unnombrepropio,yesenombrepropioesdealguien“quenomiente”.Dicho deotromodo,nonmendaxapuntaránosóloalaveracidadinherentealfatídico numensinotambién,enrigurosaconsonanciaconesacualidad,alaveracidad delnombreParca(estoes, ἔτυμος λόγος)enloqueserefierealcarácter ahorrativodelpersonaje,acreditadoenlosdonesdestinadosaHoracio:aquella expresiónconstituirá,así,unsutilejemplode“marcadoretimológico”,24yla estrofaenteracifraráunejercicioprácticodeloque,enelsentidoetimológicode lapalabra,es“etimología”:25elestudiodel“verdaderonombre”delascosas,26 23ComorecuerdaParker(2000:455,n.2),querechazaestainterpretación,elprimeroen proponerlafueJacobdeCruque(Cruquius)ensucomentariode1578.VéaseParker(ibid.:n.1) paraunalistadeautoresafavor,alaquepuedeañadirseelexcelentetrabajodeReckford,quien añadeSat.2.1.18‐19comoejemplodelmismojuego(1997:594). 24Esrecurrenteenlasetimologíaspoéticas,entreotrosexpedientes,lainclusióndeuntérmino indicativodela“verdad”quehayenelnombreoenlasaccionesycualidadesdeunpersonajeo cosacuyonombreesobjetodeljuegodepalabrasetimológico:O’Hara(1996:10‐11;75‐79; “etymologicalsignposts”);Maltby1993;Cairns1997;Peraki‐Kyriakidou2012(“etymological signs”);cf.Tib.1.10.2quamferusetvereferreusillefuit(posiblealusiónaferrum<ferum),Maltby 1993;Cairns1996,34‐35.EsparanosotrosunparangóninteresantelalítotedeAesch.PV717‐718 ἤξεις δ᾽ Ὑβριστὴν ποταμὸν οὐ ψευδώνυμον∙ ὃν μὴ περάσῃς, οὐ γὰρ ἔυβατος περᾶν,la mismaconqueglosabaBüchelernonmendax,aunquesincitarlaprocedencia(§2);recuérdese tambiénelοὔ]νομα δ᾽αὖ [μ]η[τρ]ὸς ψευδώ[νυμον deSíntiqueenlainscripcióncitadapor Bücheler(n.7). 25Maltby1993,268;Cairns1996,29.ComonosadvierteensuvaliosotrabajoPeraki‐ Kyriakidou(2012:480),lasfuentesantiguasdivergenenlaterminología.EnelCrátilodePlatón, lostérminosἐτυμολογία/ἐτυμολογικόςestánausentesyensulugarhallamosὀρθότηςτῶν ὀνομάτωνyδύναμιςτῶνὀνομάτων.Aristótelesusaσύμβολον.Cicerónprefierevisverbicomo equivalentedeetymologia,queasuvezviertecomoveriloquium(Top.35);otrosautoresrecurren anotatio,oratio.Tampocoelsentidodeltérmino ἐτυμολογίαosinónimosesexactamenteel mismoenlaAntigüedadqueahora(véasen.siguiente). 26Peraki‐Kyriakidou(2012:480)observalosiguientesobrelostérminosantiguosreferentesa “etimología”:[they]donotnecessarilyentailinandbythemselvesasearchfortheorigo,stricto sensu,ofthewords.Whatthey,infact,signifyisthedynamicsofawordinmeaning(s)andits relationtoothercluster(s)ofmeanings”.Lamismaautoracolacionadiversostestimoniossobre concepcionesdelainvestigaciónetimológicacomotareaesencialmentedefinidaporla ἑρμηνεία /interpretatio.Así,Quintiliano(1.6.29):haec[sc.etymologia]habetaliquando,quotiens interpretationeres,dequaquaeritur,eget;Orión,compiladordeunléxicoetimológicoenelsigloV d.C.: Ἐτυμολογία ἐστὶ τὸ ἐξ αὐτῆς τοῦ πράγματος ὀνομασίας εὑρίσκειν τὴν αὐτοῦ ἑρμηνείαν. καὶ τὸ διὰ τί οὕτως ὀνομάζεται [“excerptaecodiceregioMMDCX.Duodenis scripto”:eslareferenciadelaautoraenp.481,n.24];oinclusoelpropioIsidoro,dentrodesu concepcióndelaetimologíacomorastreodelosorígenesdeunapalabra(1.29):Etymologiaest origovocabulorum,cumvisverbivelnominisperinterpretationemcolligitur).
418 DANIELLÓPEZ‐CAÑETE ANU.FILOL.ANTIQ.MEDIAEVALIA,8/2018,pp.410‐421.ISSN:2014‐1386 consideradocomoexpresiónsignificativayverdaderadesunaturaleza(φύσις) segúnconcepcioneslingüísticassancionadasfilosóficamente,sobretodo,porel Estoicismo–conelclaroantecedentedelCrátiloplatónico–,27ydehecho evocadasexpresamenteporHoraciomismoenCarm.2.2,unaodadensamente alusivaadoctrinasestoicas–lasfamosas“paradojas”–sobreelusopropiodel lenguaje.28Desdeestaperspectivateórico‐lingüística,unjuegoetimológicocon Parcaparecetantomáspertinente:denadiemejorquedeunaprofetisacabe predicareladagionomen,omen.29 4.Nadaominosoniaciagohabría,sinembargo,enelsubtextoetimológico quepropongoparaCarm.2.16.37‐40.Alcontrario.Consideradacomo personificacióndeunnombrecomún,laprotagonistadelaestrofahoraciana compondríaunsucedáneoparódicodelaMoiraoelPotmos:siestossolemnes nombrespersonificanel“lote”destinadoacadahombre,cuandoeselotees menguado,parecebromearnuestroausteroHoracio,elnombredeParcano puedesermásverdadero.Pornodemás,nuestropoetanohabríasidodeltodo original.RecuérdesetambiénqueenlaAntigüedad,efectivamente,una etimologíaasociabaexpresamenteelnombredelasParcasconparcere,aunque enunsentido–aquísí–bastanteinfausto;30así,porejemplo,enlagramáticade Sacerdote:antiphrasiscumponiturverbumbonumpromalo,malumtamen significatur,utParcaeabeoquodnonparcant.31Lasfuentessontardías,pero tambiénabundantes,32yelveriloquiopodíahabercirculadoenépocas anteriores,quizáenladeHoracio;33aojosdelectoresinformados,susversos podían(pueden,hoy)serinterpretados,siquieraespeculativamente,comouna jocosaexcepciónaaquellaantífrasisfunesta:ensucaso–nosdiríaunHoracio pocoagraciadoporeldestinoenbienesmateriales–¡másbienParca,aparcendo! Eltoquedehumorsería,porlodemás,bienvenido.Elpoetamencionaasuntos gravesalolargodelaoda:porejemplo,laangustiayelmiedovitalquenilas riquezas,nielpodernilosviajessoncapacesdeconjurar;laimperfección 27Basteaquí,paraesteasunto,remitiralaexcelentepresentacióndeO’Hara(1996:17‐21). 28Vv.19‐21[...]Virtuspopulumquefalsis/dedocetuti/vocibus,conNisbet‐Hubbard(1978:48‐ 49),Harrison(2017:66);nóteseenfalsisvocibuslaalusiónporantonimiaaἔτυμοςλόγος.Los guiñosalEstoicismoenestaodahansidoconectadosconlasinclinacionesfilosóficasdel historiadorSalustio,tío‐abuelodeldestinatario(Earl1962:6). 29Cf.Plaut.Pers.625nomenatqueomen;Ov.Her.8.115‐116SaepeNeoptolemipronominenomen Orestis/Exit,eterroremvocisutomenamo;Mela2.56;Uría(1997:127ss.). 30Cf.ya(§2)elrecursoaestaotraetimologíaporpartedeBücheler(1882:235). 31Gramm.VI462,12.Sobrelaantífrasiscomoprincipiodederivaciónléxica,ycomocriterio usual,entreotros,deexplicaciónetimológica,enlateoríalingüísticadelEstoicismo,véase O’Hara(1996:20);sobrelasalusionesamilitia<mollisenlaelegíalatina,Cairns(1984). 32VéaseMaltby(1991:450). 33Losestudiossobreetimologíaspoéticasaceptanestaideacomopremisametodológica:una etimologíaconocida,hastadondesesabe,porIsidoro,puedeservirnosparaexplicarunjuego verbalen,digamos,Horacio.Cf.Cairns(1984:213);Cairns(1997:24‐25).