Marci Antonii Nattae ... Volumina quaedam nuper excussa ... : De libris suis quibusdam nunc primùm in lucem editis & argumentis eorum ; De principum doctrina, magnum, & uarium, & elegans opus, libris IX distinctum, in quo plurima de ueterum Heroum, Regum

MARCI ANTONII NATTAE ASTENSIS VOLVMINA qvaedam nvper excvssa, NVMERO EI ORDINE, QV IIVBIItlTVl. Delibris fuis quibufdam nunc primum in lucem editis &argumentis eorum . DePrincipum doctrina, magnum, &uarium, &elegans opus ,libris ix. aiftindum,in quo plurima de ueterum Heroum, Regum ,Imperatorum geftis ,& regimine continentur . In funere Io. Francifci Natta: patruelis ,Oratio . In obitu llluftriflimi Hieronymi Adurni, laudatio, feu confolatio . Pro fe &fratribus ,feu pro familiarum dignitate . Quumfufcepit Mantus magiftratum Rots ,Oratio . Poft abfolutionem gefti magiftratus alia Oratio . DeChriftianorum eloquentia liber . VENETUS, M. D. 1XII. 2 MARCI ANTONII NATTAE ASTENSIS, DE LIBRIS SVIS Q_VIBVSDAM nunc primum in lucem editis ,&argumentis eorum . voquaedam parua librorum meorum edo nunc uo lumina, iampridem elaborata .Vnumad res pertinens humanas ,alterum ad diuinas .Argumenta autem eorum latius proponere decreui ueluti in tabula depida pra? foribus ,ut his ledis uideant literarum ftudiis dediti ,quid ipfis legere expediat ,quid contra ,&excipiant fi quid faciat ad ftomachum reliquis prsetcrmiflis .Et de humanis quidem principio dicen dum ,qua* notiora funt ,&prius occurrunt fenfibus ,poftea de diuinis dicere aggrediemur .Primus igitur liber de Principum dodrina fcriptus eft . Illic doceo (fi modo id aflequipotili) plurimum rebus humanis conducere Principes urbium efle dodos ,imo neminem fungi rede pofle imperio ,& dignum fe illo ordine praeftare ,nifi qui difciplinis imbutus fit liberalibus , imitatus auream illam Platonis uocem ,qua pronunciauit humanum genus nunquam acladibus, &calamitatibus quieturum, nifi in urbibus, aut philofophi regnarent ,aut Reges philofopharentur ,beatas autem illas fore refpub. in quibus id contingeret. Quum autem huic uni rei oftendenda? ftuderem ,&hoc praecipue premerem ,tamen digrelfus fum faepe ad alia quaedam ,qua? utilia cognitu ,&auditu iucunda ,&apte connedi pofle ar bitratus fum :qua? fiue quis additamenta, fiue ornamenta uelit uocare,non repugnabo .Facio autem me loquentem tali de re adhibitis duobus eruditis uiris, quibus in fermone partes fuas dedi. Dialogos plane fequutus,quo rum morem lapientes uiriaufi funt efcena in fcholas fuas transferre .nam Dialogos non tantum leuibus& ludicris, fed feriis quoque &grauibus fatisfacere pofle rebus exiftimauerunt ,utilitatem cum uoluptate captantes . Hoc opus iam pridem cceptum diu fuit in manibus uariis interpellantibus curis :tandem ,Deo benefauente ,abfolui .Scripfit eodem argumento libellos duos Plutarchus Chaeronenfis: quorum uno aflerit in Principe requi ri dodrinam .In altero conuenire philofopho ,ut cum Principibus uerfetur. Nam hoc ipfum fuiflfet argumento Principem dodum non efle oportere ,fi uiri dodrina? ftudiofi aditum eius congrefliimq; uitarent, hoc ut eri peret, alterum libellum priori fubiecit. Nihil equidem in hac fcriptione mu tuatus fum ab illo meis contentus. Dicet aliquis. Quid hunc potius legam, quam illum ?an elegantius loquitur ,aut eruditius ?difficile eft refpondere, mihi pra?fertim, qui nullius fcriptis mea praefero .Melius (efto) fit illum legere .Sed quid fi uterque legatur ?num peius ?Nos enim planiores fuimus &uberiores :ille durior &breuior elocutione, &interdum fubobfcu- A2rior : ripr :illa funt uetera, noftra nouitatefua placere poffunt .Sed hac in re fuo quifque utatur iudicio, &quod uidebitur, id faciat .Nos ad iriftitutum redeamus .Succedit huic operi Oratio ,quam effinxi in funere Erancifci Nat ta patruelis .Spem laudaui in optimo adolefcente ,nam rem uix inueniebam .Dixi tamen de genere, de opibus ,de ornatiffimis adoJefcentis mori bus ,de intentiffimo ad optimas artes curfu :de initio raagiftratuum ,fpes ampla erat in manibus ,ea elapfa eft .Itaque Virgilianum illud fuppetebat. Si qua fata afpera rumpas .TuMacellus eris .Collegi poftremo plura, qua: attenuare poflunt ludum in morte cariffimorum .Nam quod illic etiam Graecas literas ueluti captata occafione collaudauimus, iure fadnm iudko, tum propter illius lingua elegantiam &cultum ,uariasq; figuras dicendi , quas nulla induftria ,nullo ingenio noftri potuerunt amulari, tum propter multiplicem rerum copiam &dodrinam ,qua Graeci olim homines abundarunt ,caterosq; referferunt .Quoniam autem duplex celebrandi laudes defundi offenditur ratio .Vna in funere :&fuper ipfum (ut na dicam )fepulchrum .Altera cadauereiam humi condito ,&iuftis omnibus perfolutis utroque ufus fum in Hieronymo Adurno, quem defleta eius mortemox refero inter diuQS,Graci apotheolim,ideft deificationem uocant .Nam ficfeciffe in Daphnide fuo Virgilium recolo :quum enim funus eius fatis defleflet, pofterius illum in cceium fultulit ,&fuprafideracollocauit, ut phis hic gaudii, quam illic ludus inefiet .Fuit hic Princeps, quem laudare aggreffus fum ,temperatiffimi, moderatiffimiq; ingenii, &ad res gerendas paratiflimi, in Deum &homines caritatis praftantiffimx .Itaque fi de quoquam Chriftianae religionis alumno bene fperare poft mortem poffumus ,de hocfperandum eft ,&exiftimandum hincdifcedentem Beatorum fedibus receptum ,unaq; cum Chrifto &reliquo fandarum animarum cho ro triumphare, Hxc eft maxima Chriftiani uiri confolatioinfuorum obitu, dum cogitat eos., qui afe difcefferunt ,coelos confcendilfe ,&Deo fruentes maiore uits lumine colluftrari .Sequitur Oratio domeftica in controuerfia iudiciali ,in qua agnationum caufam tueor ,plura difputans de lege municipali ,qua mafculis extantibus filiis ,fcemince nupta feu dotata ab inteftati patrisfamilias fucceffione repelluntur .. Cuream fcripferim ,quodue praftiterim ,non dico latius ,quoniam proprio prooemio armata eft illa Oratio, quo iudicantur omnia. Veteres Oratores non in publicis modo, fed in priuatis quoque iudiciis enituere .Si inerat contentio de teftamento, de mutuo, detutela, de fbcietate ,de hareditate ,&reliquis talibus ,has illi priuatas controuerfias fufeipiebant ,&modo ab adorum partibus ,mo do de reorum, (ut uidebatur) ftabant ,&in his etiam minutis litibus ingenii acumen, &dicendi nitorem oftendebant .Ifaus in hoc genere eft totus, Lyfias plurimum uerfatur .Nonnullas fuper his Orationes confecit Ifocrates .Demofthenes plures .De Cicerone notiflimum eft eum priuatas caufas egiffe ,&de aliis pluribus ,quos ille in libello ,qui Brutus inferibitur , collegit .Ego unam hanc Orationem iudicialem compofui ,cui nec in exordiendo defui ,nec in conftituendo ftatum caufa ,nec in argumentando, nec in contraria refellendo ,nec in perorando denique ;Sic enim ueteres Oratores 3 Oratores fecifTe uidebam ,&mecum praclare acftum iri arbitrabar ,fi quorum admirarer ingenia ,eorum fequerer ueftigia .Adolefcens eam confcripfi ,ficut alias duas fuperiores, &fuit uoluptati relegere, quod uidebar in » fenectute adolefcentiam meam reperifle :quanquam florentis illius atatis plures alia funt Orationes, quas olim emifi, fed non cum his, quarum editionem certis quibufdam rationibus tunc omifi .Iam aduentante fene<ftute duas habui Mantua, quas etiam edidi, unam ingrediens magiftratum Man tua Rota,Alteram exiens. Prima fublimior eft,& grauior, &excelfior: Illic de iuftitia plura dico ,altius &ueluti ab origine repetens .Enimuero magi liratum capiens ,qua de re potius, quam de iuftitia loquatur ?qua pra cateris omnibus illi cuftodienda, &adminiftranda mandatur, &cuius in ope re uerfarialfidue debet: hac hominum uita non minus ,quam aqua & ignis, neceffaria eft huius gratia leges condita ,qua aquum ius ftatuerent, magiftratus inftituti, quorum opera legum prafcriptaferuarentur, hanc fin xit antiquitas Iouis throno allidere, quafi hoc uno confiliario utatur, &per eum maxima quaque difponat ,fed ut hac uere fe habeant, dicta funt orationis initio .Deinde commendaui inftitutionem illius noui magiftratus cum fummalaude Principum .Secunda eft contra&ior ,fi materia fpe&etur .Refpondi ei, qui me magiftratu abeuntem de morefummislaudibus longiffima Oratione ,firmiifimis lateribus ,magnain multitudine prouexe rat .Poftea ueluti uicem reddens laudanti ,&his ,qui laudes meas aquis auribus acceperant ,urbem illam &ciues iuftis extuli praconiis .Harum Orationum editionem libuit repetere, &fuperiorum choro uno in uolumine aggregare. Poftremo proceditloco, &ueluti claudit aciem libellus de Chriftianorum eloquentia ,ame compofitus ,ut refellerem quorundam infcitiam, qui damnanteos, qui eloquentia ftudiis uacant .An non tunc aduocanda mihifuit eloquentia ipfa ?ut fe ipfam defendat illo fuo amplilftjno ore ,quo ueram agens caufam omnia profternere folet .Sed ubi eam inuenirem ,nifi in fcriptis eloquentium Chriftianorum? nam de hocageba tur. Oftendendum igitur fuit uariis induiftis exemplis in Chrifti ecclefiaelo quentia ftudia femper floruifle ,&oftendiffc arbitror ,non reiiciens tamen cos ,qui negledo omni Orationis flore poliunt de re argutiflime dicere, fed alteros prafero ,qui utroque pollent ,&fententiarum acumine ,&uerborum dignitate, qualis Auguftinus fuit,& Auguftino paulo atate prouedior Hieronymus,&his multo antiquior Tertullianus, &fi qui alii ante uel poft ciufdem nota fcriptores fuerunt .Et de humanis quidem rebus ita confcriptos libros habeo ,his argumentis ,qua propofui .Supercft mox, ut de di lunis in fequentibus differamus . MARCI MARCI ANTONII NATTAE ASTENSIS De PriNCIPVM doctrina LIBRI NOVEM» PROOE MIVM. etervm quondam Sapientum fuit fententia, ho mine improbo &iniquo nullam effe feram truculentiorem ;truculentiflimam autem beftiarum omnium effe Tyrannum, quam fane fententiam ueriflimam ef fe ,non aliunde melius ,quam experimentis quotidianis docemur .Nam fi quis reputare fecum uoluerit &animo euoluere ,qua uiderit ipfe ,quas legerit;, quaue audierit ,inueniet nulla naufragia, nulla irtr cendia, nullas peftes, nullas eluuiones, nullos terremotus ,tot humana corpora abfumpfiffe, tot urbes nationesq; deleuilfe, quot bella extinxerut, quas libidine dominandi hominibus per homines importantur .Tyrannos nero quis dubitauerit non fummam afferre perniciem rebus humanis ? quum uideatid hominum genus in proximos ,in longinquos ,in fuos ,in alienos ,cadibus ,rapinisq; bacchari ?nullis parcere ,dummodo, expleam quodcunque concupifcant .Nulla peftis nocentior, quam ubi infinita libidini fumma adiunda eft poteftas, nam non modo non uerccur,fed etiam appetit ladere :nec rei expedienda difficultas quicquam moratur .Ynde autem tanta exiftat libido nocendi ,quari poteft :aliis aliud caufantibus. -Ego quidem exiftimo ,atque adeoiudico infcitiam huius rei effe ducem r non enim illi male fibi rebusq;fuis confulere arbitrantur ,dum animo fuo morem gerunt deliniri fpecie prafentium bonorum, nihil in pofterum profpicientes ,&ignorantes ,quam grauem ,quanque fandam fuftinere debeant perfonam ,quicunque prafunt regendis urbibus ,&temperandis moribus populorum ,&quantum conducat non modo his, quos fub fe ha bent ,uerum etiam ipfis dominantibus iufte imperare :nam fi hoc fcirent, idq; penitus animis eorum infideret ,non adeo nomini ,gloria ,bonisque fuis inuiderent ,feu potius hoftes effent, ut his contraria molliri uellent , fed premit eos infcitia redarum artium ,ingenuarumque difciphnarum , ita ut pradpites in omnia mala nemine auxiliante ferantur .Etenim quum humanus animus adionum fit fuarum dominus ,&hac uel illa poflit libere deligere, &ad quacunque uelit ,fefeinfledere :nonne ubi ,quod deterius eft ,delegit ,dicetur infdenter delegiffe ?uel nullum potius effe deledum ?quum uerus deledus confiftat medius inter duo pluraue forte aqua lia uel aliter inter fe diftantia bona :quorum unum poft deliberationem ap prehenditur ,quodcunque ex illis magis placuerit .* non fic ,ubi bonum eft unum, malum alterum ,nam fi tunc malum apprehenditur ,nullo dicetur apprehenfum deledu ,fed ftupore mentis uel infcitia potius lingulari . Non 4 Non enim appetitus eft mali ,nifi ut fugiatur :Sin autem ,ut bonum appa rens capitur ,manifeftum eft deceptionem illic ignorationemque uerfari . Vituperanda igitur infcitia eft ,&laudanda dodrina :quae fi gloriofa eft in priuatis, quanto clarius in Principibus elucebit? Nota eft Platonis uox pras dicantis .Beatas illas forerefpublicas ,ubi Philofophi regnarent ,uel Reges philofopharentur ,in quam fententiam ierunt pofteriores ,quicunque de legibus, de republica, de regno ,de iuftitia ,de temperantia, deque aliis uirtutibus ad morum fanditatem fpedantibus fcripferunt :non enim illa obledandi ocii gratia fcripferunt ,fed ut monerent ,erudirent ,docerent: non illi fummas poteftates contempferunt ,eafque temere in quaelibet ferri uoluerunt .Illud indicat ,quod priuatim quoque fummis Regibus &Principibus praecepta cohortationefque per epiftolas aut libellos mif ferunt .Illud porro eft derridendum ,fi exiftimet quifpiam maximas res fine dodrina tradari poffe ,quum ne minima quidem fine ea rede ualeant adminiftrari. Interrogatus Ariftoteles quantum docfti differant ab indodis, quantum (inquit) amortuis uiuentes :tantum ille tribuit doctrinae ,ut fine ea uitam noftram nullam effe duceret .Eodem tendit Biantis didum ,qui interrogatus ,quantum differat prudentia areliquis uirtutibus ,quantum :(inquit) uifus areliquis fenfibus .At funt ,qui exiftimant dodrinam Regibus &urbium prouinciarumque dominis non conuenire turpiffimo errore. Nam quum naturalis fit amorlibertatis ,magnum eft efficere, ut quis alteri feruiat libenter :Nullum Animal homine contumacius ,arrogantius inlidiofius ,ideo non aliud maiori arte tradari debet, artem autem prasceptis dodrinas conftare fatendum eft .Prasterea ,quum fuperior ille locus tributus fit Principibus, utreip. confulant& utilitatibus populorum: nonne res ipfa clamat fine dodrina ,&maxima quidem dodrina id perfede cuma lateq; effici non poffe ?Verum quoniam de his latius colloquutus fum cum Io. Baptifta Natta fratre germano ,&Alberto Carreto fororis patruelis filio ,decreui collocutionem illam totam literis mandare :qua in re non exi llimo officium hoc meum fcribendi ab aliquo culpari poffe ,quoniam non alio refpiciens fcribo, quam ut profim hominibus ,quoquo modo poffim . Non ego ab ineunte astate pilis ,gladiis, caftris, aut aliis militaribus ftudiis metradidi .Literas fequutus fum ,ingenia ueterum fapientum tradaui ,& curas fuit difcere nonnulla ,quas illi in publicum ufum protulerunt, &nor ta omnibus effe uoluerunt :Scribendi etiam aliquid me tenuit lolicitudo . Quamobrem fi hac de re dicendum eft aliquid, dicam cum Peligno poeta . Hasc meamilitia eft ,gerimus, quas poffumus, arma. Dextraq; non omni munere noftra uacat . Neque uero profiteor me nouarum rerum inuentorem :fatis habeo fi uetera quasdam cultu orationis reddere blandiora ,uel colledione difperforum uberiora efficere pofium .Sed iam ad collocutionem ipfam ueniendum , quam ita exponam, quemadmodum ultro citroque commeauitternis perfonis ueluti in fcena introdudis .Hasc fenteuriam plenius meam, quam de dodrina Principum teneo, plenius explicabit , MARCI MARCI ANTONII nattae astensis, DE PRINCIPVM DOCTRINA LIBER PRIMVS. 2> IiA LOGI e PE r B^SONv£. Albertus Carretus Io. 'Baptista ,&Marcus T^atta fratres . Marcvs. vcvshic fane denfus &afper ,poterit nos commode,ut opinor, amerediano folis feruore nunc pro tegere .Videtis quam fuauis ifTe fit &amamus locus, hinc uiride fpeftamus folum .illinc uariis depi&um florum coloribus ,inde riuulum argenteis lafciuientem undis ,&ueluti per lata fugientem gramina ,ha rum autemarborum in quincuncem diredarum fron. dentibus comis nihil poteft efle feftiuius .Itaque (fi libet) hac fub arbore quiefcamus ,certus uitandi gratia .Ego hic nobis coenulam parari conftitui ,nam iufli obfonium huc afferri ,co quos &mini ftros cum uafculis fequi Alber. Amanus fane, (ut dixti) Marce locus. Ego talem agrum his in regionibus non expedabam .Mar.Natura hac funt opera Alberte ingenua .Illa uero ,qua miramurin urbibus ,marmorea pauimenta ,aurata lacunaria ,&fulgentibus obdudos cruftis parietes, hac cedent omnia ueluti afcitia quadam his genuinis natura delitiis. Nunquam ftudia noftra atque artes uincent naturam ,feu potius natura'omnis artificem ,qui omni auo ,omniq; fapientia prior ,{ponte ,quod melius erat ,delegit ,eoque nos donauit ,necinuidit tamen ,fi humana induftria illius opera imitari uellet ,imo ut imitaretur dedit .Verum ubi ea uenerint in contentionem cum alteris ,tam facile fuperantur ,quam fida aueris fuperari lolent .Alber. Scio ,&te de his quandoque fcripfifle memini . Eftque de his etiam apud ueteres hebraorum interpretes ,quos illi Talmu diftas uocant, multus fermo ,dum hac ratione omnium naturalium rerum opificem Deum commendare ftudent .Mar. Oportune Alberte ate illata eft mentio de hebrais. Nam uerumeft profedo ,quod olim audieram te hebraicas literas didicifle fub idoneis praceptoribus .Allatum eft te adeo in appellatione harum lkerarum &cognitione earundem excellere ,ut parem ex illa gente habeas fortalfe aliquem ,fuperiorem certe neminem , qua prouincia, quam fit difficilis, teftatur Hieronymus, dum fe fapius ten taffe ,fapius conatus fuos abiecifle ,&quandoquede uidoria defperafie fcribit ,&tandem per immenfum laborum pelagus uolutatum uoti compotem redditum ,&de amara radice dulcia poma decerpere .Tuuero adhuc iuuenis fuccifiuis (ut aiunt) horis huic uacans cogitationi, adeo omnes euicirti difficultates ,ut te fummi etiam illi hebraorum magiftri dicentem LIBER PRIMVS. 5 admirentur .ALber. Dicam tibi Marce, ut res habet. Ego hebraicce lin gux ftudio femper flagraui ,qua &Dominum Iefum ,&fan«ftiffimam eius genitricem Mariam ,&Apoftolos denique omnes loquutos accepimus, & qua ueteris legis arcana prodita funt. Nec ulla mihi eius rei melior effulfit occafio ,quam Mantus ,quo profe&us ,dum auls inferuio ,nadhis fum magiftros, quales optabam ,&quanuis multis interim premerer incommo dis ,nullum tamen mihi elabi patiebar diem, quin cum eis aliquid ad illaru literarum difciplinarum pertinens commentarer. Itaq; quantum in his profecerim ,aliorum fit iudicium .Me certe nunquam huius uoluntatis mes pcenituit .Mar. Re<ftiflime tu quidem Alberte ,qui &fi fummo natus es loco ,maiorumque ftemmate fulgeas ,atque opibus inter noftrates abundes ,tu tamen his &talibus fortuna; bonis literarum ftudia anteponis .Sed ut tu laudandus ,qui hsc infequeris ,ita uituperandos duco nonnullos Re ges &Principes ciuitatum ,qui literis non modo non uacant ,fed eas omni no reiiciunt &contemnunt .Alber. Velim Marce ,poftquam delapfus es huc fermone ,ut uituperandos ducas Principes ciuitatum, qui literas reii ciunt &contemnunt ,liberet tibi hac de re latius aliquid diflerere, altus adhucdies ,qui odiofus erit ,fi fuerit ociofus .Didum eft antiquitus .Comes facundus in uia ,pro uehiculo eft .At in feffione Comes fecundus pro ludis fuerit «Sclpedaculis. Materiam uides propofitam fecilem ualde& explicatam :in qua non tu modo ,qui eloquentia polles ,fed quiuis rudis & impolitus poflit efle difertus. Mar. Faciam ,quod te uelle uideo Alberte, modo idem fratri placeat .Non enim inter uiros tam arda fenguinis neceffitudine coniundos decet excufando aut diffimulando tempus terere, quin quicquid poffis id confeftim praftes .Equidem non folum ingenio tuo Alberte ,quod in te praftans &excellens eft ,affici debeo ,uerum etiam cognatione. Nam qui tibi auus maternus, idem mihi patruus fuit,& quam tu matrem ego fororem patruelem uocabam ,itaque quolibet impelli pof fum, uel folo tuo digito .Spedo tamen (ut dixi) Baptiftam,& attendo quid uelit .BApt.Mihi quoqueidem ,quod Alberto placuit ,probatur ,iam diu eft,quod nihil tuorum uidi aut legi. Itaque nunc iuuabit audire loquen tem :quanquam autem Albertus dixerit materiam efle fecilem &explicatam ,diligentius tamen cenfeo differendum ob fententiarum diffonantiam. Non enim pauci funt ,qui putant Principibus uiris indecoram efle in literis moram ,hanc facerdotibus tantum &Iurifconfultis aptarunt .Alber. Nonmentiris Baptifta ,ego id quotidie experior ,&uehementius expertus fum antea :non enim externi tantum ,fed quidam etiam ex affinium &amicorum numero aliterarum ftudiis abducere conati funt, prxfertim ubi ad hebraicarum literarum cognitionem deflexi, quos ego tamen omnes con ftantiffime repuli ,&in fententia permanfi .Mar. Non me latet hax opinionum diuerfitas,& eam fum fepius deteftatus. Alber. Iam palam eft Marce te de his rebus aliquando cogitauifle .Mar.Cogitaui equidem , fed non fine ira &indignatione, &magno animi motu. Albe R.Dic quaflb ,quid te commouerit? Mar.Quum propofirum eft utrum oporteat uiros Principes ,qui imperio ,potentia, diuitiis florent ,grauiorum ftu Bdia DE PRINCIPVM DOCTRINA medio autem Deos diiudicat ,offenditur de Principibus futurum Dei iudi cium, quos Deorum nuncupat nomine.Ergo principes funtDii nuncupan tibus ita illos diuinis literis, qua» non iccircotanto illos donarunt nomine , ut ignorantia rerum &excitate teneantur, quum Deus ipfe, cuius exemplo formare mentes debuerunt ,fumme fapiens fit .Si hxc,qux cernimus xthe reis in oris fidera clariffimis flammis micantia ,fpeciem quandam diuini fimulacri mortalibus exhibere ueteres putauerunt,tum ob lucem, tum quod ab illis erga hxc inferiora profluunt magna quxdam &prxclara bona , quanto uerius effigiem Dei referunt Principes imperii luce fulgentes :iufli ab eo non corporibus tantum ,fed animis quoque hominum optima quxque &falutifera difpenfare. Sed quomodo difpenfare poterunt?fi quod optimum &falutiferum eft ,non nouerunt mendaci fpecie bonorum capti atque delufi? Nempe multitudinem imperitam conuenit ab uno regi oportere ,aquo ?an ab imperito ?Ergo imperitus imperitos ducet,quod tam abfurdum eft ,quam fi cxcus excis ducatum prxbeat. Oftendentilliforfitan fe fine ulla literarum dodrina tanto oneri ferendo idoneos .Vtinam id pofifint ,fed quicunque perfpexerint &mores eorum ,qui regunt ,&eorum , qui reguntur ,facile intelliget omniain exea node uerfari .De hoc &fi iam multa fint dida,accuratius adhuc aliquid differendum uenit. Conflat nanque reip. adminiftrandx ius tripliciter elfe diuifum :aut enim populo competit ,aut optimatibus ,autfoli Principi. Dicetur autem planius ,fi hocide tradetur &diftinguatur numero ,quod ternos fcilicet refpublicx habeant Redores ,nam aut eas regit omnis multitudo ciuium, aut pars eorum quxdam ,fiue fecundum genus ,fiue opes fiue ,quemlibet alium modum :aut unus tantum ,qui grxee monarcha ,latine rex nuncupatur ,nec refert utrum magna uel parua fit refp. rem enim fpedamus nunc non quantitatem, quemadmodum quum album confideratur, nihil refert, quantum fit :nam paruum tam album eft ,quam magnum ,ficut nec fcapha differt a naui genere, fed mediocritate. Atin qua harum rerumpublicarum degendum, fi li bera fit optio ,quxri folet ,&conflat quod in ea ,qux optime gubernatur : nec fane difficile eft cognofcere ,qux nam fit ea ,nam confenfu omnium cenfetur efle regia :Rex autem fuam optime gubernat remp. fi modo uerus Rex .-plures autem non tam bene hanc fuftinent fundionem •Hinc quum omnium fit optima regia adminiftratio, fequitur ut huic oppofita Tyrannis omnium fit deterrima :peffimum igitur fub Tyranno degere ,ficut optimu fub rege ,nam illa fecunda optimatium refpublica ,&qux eft tertia popula ris ftatus ,et fi improbe regantur,Ieuius tamen nocere folentob poteftatem in plures effufam ,difeerpta enim uis minus uehemens ,quam conglobata, nec facile extremx improbitatis exempla edit multitudo. Quum igitur tantum interfit utrum unus ille moderator rede an fecus id agat ,quantum intereffe poteft inter pacatam &tranquillam &plane fcelicem fubditorum ui tam ,&huic diffimilem aliam triftem &inquietam ,nimirum fi cupiam eu, qui huic muneai folus prxfidet ,uirtute omni excellere, in primisque dodri na omni abundare ,quo facilius ,qux ad eum attinent ,perficiat, quodfieri fane poteft. Vnus enim tantum inftruendus eft, nam ubi optimates regue aut ;L 'r BE-R~ SECV ND'V S~. 9 .aut populuS ,ftultum efletin omnibus tantam do&rinx facultatem exquire -re :eaque ratione fit, utharum duarum rerumpublicarum adminiftratio re .gix poftponatur, propterea quod facilius fit unum omniuirtuteinftru&um .reperire ,quam plures ,deinde inter plures facile feditio concitatur, qua? u- -ni ad fe ipfum effe non poteft .Hxcfunt, quibus arbitror Principem doctrina optimarum artium inftru&um ad regimen accedere oportere, &plura arlia fuppetunt ,fed teneo me ,quia uideris Alberte uelle dehis aliquid prolo qui .Numhxc forfitan contemnis ,&ipfe aliud fentis ? MARCI ANTONII NATTAE ASTENSIS, De principvm doctrina LIBER SECVNDVS. Albertvs. ihil horum Marce .Quis enim uel mediocri prudentia proditus ,hxc poflit contemnere ,ac non redte poflit exiftimare? Veruntamen ifti Principes,quo rum animus ueladefidia uel alibidine eft corruptus, ubi audiuerint te tam acriter in eos inueftum ,quod uenationibus uacent ,aucupiis ,&choreis, &amoribus, &huiufmodiferuilibus uoluptatibus ,refpondeant forfitan irati ,ut te ulcifcantur .Quid ergo (inquient) nos facere oportet?Num fuades eburneam feliam in bibliothecam transferre? ibiquecum regali purpura fceptroque totos dies nodtesque affidere ?&libris negotium faceffere ?modo hos, modo illos uoluentes ,ma re Sophiftarum ,quafi nihil aliud nobis in uita gerendum;fit .Tua hxc fit potius uita .Nos exteris imperamus ,nec ullis feruitutis uinculis uitam no ftram aftringere debemus .Hxc illi fortaffe dixerint irato animo. Nos autem ,quibus curx eft ueritas ,non quo quicquam animo dicatur, infpicere oportet, fed num in fermoneinfit aliquid, quod difcuti& examinari debeat diligenter: ut nunc accidit. Nam ex iftorum fermone quilibet prudens eo feratur ,ut difquirendum putet ,fi Principes oportet magnarum artium dotirina effe inftrutios ,quod tempus illis relinquatur ,non dico uenandi, autmoribus fuis indulgendi ,fed ipfbs regendi populos. Non enim magna: difciplinx fubito perdilci poffunt ,fed longo uix tempore percipiuntur. Tu.- autem Principes uis omnes dodosdotirinxomnifuperare. Id quam difficile fit ,te non latet .Summaautem conclufionis huius ,hxc eft ,quod explicandum tibi eft, quam dodrinam, &quantam haurire eosuelis: fi lenem dixeris, facile errabunt,& melius tunc fuerit fe aliis fcientibus committere .Sin magnam ,longa opus fuerit exercitatione ,&infinito labore,. &uacuum tunc illis nullum relinquetur tempus ,quo. res refpicere. ualeanr ... *Cpopu- DE PRINCIPVM DOCTRINA populorum .Sic conficitur nulla Principes dodirina imbutos efle oportere. Hac quomodo fe habeant ,difcutienda funt ,ne ullus dubitationis fcrupulus in caula relinquatur. Nofti ex Rhatorum praeceptis in omni caufa diligentius infpicienda efle ,qua nocent ,quam qua profunt ,nam qua profunt facile occurrunt ,unum autem ,quod noceat ,nifi fuerit animaduerfum &diligenter repulfum ,rem totam bene inftitutam fiepius euertit. MAr.Eleganter tu quidem hac ,ut omnia Alberte ,quibus rem ,qua certa uidebatur ,uideris nunc ipfe in ambiguum deducere difcrimen. Et uirtute tua fa&a eft uidloria nutans. Nam neque in regentibus leuem dodtiinam probas, nec fi magna defideratur ,uides quomodo ifti eam percipere pofsint, &fimul publicis imperii curis uacare. En labafcit iam res ,qua propemodum confedia putabatur. Non deeft tamen ,quod refpondeam :habere me opinor aliquid,quo hanc tuam orationem refellam ,&quod me tibi probaturum confido .Ego non ita fapio ,ut uelim regem totos dies in bibliotheca federe, &cum Sophiftis duntaxat &aliis literatis uiris fine ulla intermifsione uerfari: Nonita fentio. Non me latet necefsitas illa ,qua aftringitur regnator maximam temporis partem in agendo confumere ,nam &magiftratus eum deligere oportet ciuibus optimas, &leges fcribere ,tum aquifsimas, tum ad finiendas lielociter controuerfias ,quantum fieri poteft ,potentifsimas ,legationes ad ahos mittere ,&aliorum ad fe miflas audire ,multorum ac pene omnium, qui ei fubfiint ,ingenia ,mores ,fortunas ,copias ,facultates nofle ,quo hisfcienter in publicum regni commodum pro cuiufque captu utatur .Saepe ipfe quoque ius dicere ,omnia audire ,uidere ,laudare induftriam,& bene de repi meritis praemia decernere ,&fupplicia in malos iufta ftatuere, demum commentari fecum &cumfuis diligenter, ut cundti qui eius parent imperio, quam optime fe habeant ad uirtutem, redieq; animo &corpore ualeant .Vt enim Gubernatori curfus fecundus ,medico falus ,Imperatori ui<5toria ,fic huic moderatori reip .beata ciuium uita propofita efl: ,qiise talis futura eflr, fi honefta fuerit ,locuples ,fecura .Haec &talia ,dum peraguntur ,magnam diei partem effluere non negamus .Interifta tamen uolo illum a.publicis^ apriuatis ,afuis ,ab amicorum negociis fepo^tum quoddam habere tempus diurnum fiue nofturnum ,quo curarum uacuus libris infiftere queat .Quae inuidia eft haec ,fi per dies fingulos paucarum horarum fpatia ,quae caeterfaleae ,pilae ,ludis deputant, ille abfumpferit lectiunculis, equibus. meliorem multo &iucundiorem tuleritanimo uolupta tem iNeque uerendum eft ,ut ftatim non pofsit percipere, nifi in illis confenefcat .Aliud eft enim efle profeflorem cuiufdam ingenuae artis ,in qua cum ociofa dele&atione non capita tantum rerum ampleCtimur ,fed &fin gulas quafque particulas ,membra ,quaeftiones profequimur, argumentamur ,refellimus ,comprobamus ,uetera limamus ,nouacudimus,aliud. eft fcire uelle pure ,quae in arte traduntur ftantem communibus decretis, & fumentem tantum ad animi fui cultum &ad rerum ufum ,quantum oportet. Illud enim primum ,non nifi diuturno tempore, &quod pene cum tota hominis uita excurrat ,confici poteft, alterum uir docili &feraci natus ingenio IO liber, secvndvs. ingenio facile arripiet ,&ubi femel introfpexerit ,rerum fontes ftatim uide bit. Reliqua, qua? ex his oriuntur tortuofa &lubrica, fcict difputationibus fuppofita& ingeniis magiftrorum .Sic infinita rerum fylua fruftra illum terruerit ,quoniam eligentur ex omnibus paucifsima quaedam numero ,fed ui fua potentifsima &cognitione dignifsima .Sin autem infumpferit tempus in fuperfluis, nunquam abundabit eo in utilibus &neceffariis. Cauebit igitur occupatifsimus Princeps,ne in uiilgaribus fcriptis ,neinfa bellis ,ne in nugis ,quanuis canoris tempus legendi abfumat. Cauebit etiam equibufcunque riuulis dodrinam haurire, quoniam id immenfum effet &infinitum, deleda tantum euoluet uolumina &externa &noftratia, in quibus fit amaximis ingeniis elaboratum ,&medulla rerum inclufa. Eo rum uim ,fenfum ,doctrinam ,quum perceperit ,fatis intelligere poterit eadem ab aliis eiufdem artis dodoribus repetita, ita ut illis perlegendis tem pus terere nihil fit neceffe :&fi quando illi fuerit de his ,qua? in arte quapia didicerit, loquendum, nontamieiune &fqualide faciet, quam faciunt plerunque hi, qui talia literis mandarunt, fed uberius effundet omnia & ornatius ,genere dicendi utens quodam ,quod fit ad popularem intelligen tiam magis accommodatum, atque ita fermonifuo apte quasque intexet, ut non ex dodrina loquacitas quasdam,fed prudentia appareat nata, neque illa in alienum locum irruifle ,fed in fuum ueniffe uideantur .Et hasc mihi quidem ita fe habere uidentur .Sed ne forfitan dicant ifti Principes hasc ef. fe uerba ,exemplis uti decreui .Namillud in ore eft omnibus mouere magis exempla, quam uerba. An non hoc audifti Alberte prouerbii uiceiadari? Alb. Audiui equidem :nec unquam,fatis rationem perfpexi. Mar.Si eam audire cupis ,credo id contingere, quoniam ea ,qua; geruntur ,&quorum effigies ,ueluti exempla quasdam ad infpiciendum proponuntur ,fubiaceant oculis ,uerba autem auribus tantum capiuntur . Senfuum autem omnium oculorum fenfus eft acerrimus .Itaque magis excitant &penetrant animos, quas uidentur, quam quas audiuntur .Hinc aduerfa &noftra &amicorum malumus audire quam uidere .Contra fit in lastis :nam hac fpedare magis cupimus,quam audire:tanta uis utranque in partem eft oculorum. Sedillud quoque crediderim in caufa, cur exempla magis moueant,quam uerba, quia uidemus uerba fupereffe ,exe pia decfle :reda enim ,&iufta ,&fortia ,&temperata facilius loquuntur homines, quam faciant :quapropter ubi,quod rarum eft fadu,emicat,tum id maximemouet.Nam has accipis Alberte caufas duas? Al b. Quidni? Mar. Sed num illud accipis pariter ?Al b. Quid ?Mar. Quod exem piorum propofitio trahit quodammodo ui quadam &neceflitate audientiu affenfum .Alb. Nondum percipio. Mar. Dabo operam, ut percipias. Nofti ne olim penes gentes &nationes omnes,imo &penes illorum tempo rum fapientes creditum uirginitatem mentium &corporum non poffe in mafculis foeminisq; feruari, ubi ad pubertatem perueniffent ?Alb. Memini quandoque id melegere ,&certe fublimitas rei ,&difficultas ,.& natura quidem aculei impellebant, ut id fieri non poffe crederetur. Mar. Quidubi Chrifti religio effulfit,& uniuerfas terras, uniuerfa maria peragra- . C2re DE PRINCIPVM DOCTRINA re ccepit ,&pafilm confpicerentur Chriftiani uirginitatis flore decorati utroque in foxu, num ea opinio ceflauit ?Alb.Ceflauit plane :neque enim aliud pofliim dicere .Mar. Q uis illam opinionem gentibus eripuit, & contrariam intulit ?Num infurrexerunt eChriftiano grege fapientes quidam ,qui noua quadam &inaudita antea eloquentia freti id uerbis fuaderent ?Alb. Qusuerba memoras mihi Marce ?Mar. Nulla equidem ti bi memoro, fed num ea fuafio uerbis fuerit inducfla requiro. Alb. Si meam exquiris fententiam, non arbitror uerba id effecifle. Ma'R. Nonarbitraris ?Efto ut uis .Quid igitur aliud eos commouit ,ut faterentur cufto diri uirginitatem per omnem uitam pofle ,quod antea negabatur .Si enim uerba non ualuerunt ,quia facile eft uerbis contraria uerba parare, unde id creditum ?nonne neceffario eo confugiendum eft, ut dicamus noftros rem ipfam oftendifle &ea ratione uicifle ?Alb. Necefte eft propemodum id fateri .Mar. Sed quomodo rem ipfam oftendifle ?nifi quod oftendeban tur piures Chriftiana in gente uirginitatem cuftodientes ,qui primum populis &nationibus uniuerfis admirationi efle cceperunt .Deinde quum uir ginum frequentia admirationem fuftuliflet ,indudti funt ,imo coafti fateri id fieri pofle ab omnibus, quod aquibufdam fieri uidebant: Non enim Ghriftianos elapide aut quercu efle dolatos ,fed eiufdem natura efle participes intelligebant ,&quod uirtutis genus illis inerat ,id omnibus patere , fi uellent ,exiftimabat .Quid de folitudine nunc dicam ?Alb. Quam mi hi nunc qusfo folitudinem inducis? MaR.Inuafit olim gentes illa quoque opinio nullum hominum folitudinem diutius ferre pofle.Aiebant nan» que hominem animal efle congregabile &fociabile ,ideo illum congregatione &focietate gaudere :&quantum his gauderet tantum folitudinem fu gere &horrere: quam eorum fententiam falfam efle Anachorira noftri oftc derunt ,qui magno numero eremi uaftitates fegregati incolebant ,affidue nullo hominum commercio diuinorum myfteriorum contemplationi uacantes iea res exemplis cognita,qux nullis uerbis populorum animis infuit di potuiflet .Si qui autem enoftris de folitaria uita uerba fecerunt ,ficut Ba filium fecifle uideo ,non hi teneri eam pofle oftenderunt ,nam id cernebantur ,fed quantum in ea eflet boni docuerunt ,hortatique funthomines ,ut folitudinem perfequentes non iam humanam ,fed Angelicam uitam ducerent in terris ,nam Angelorum proprium eft Deo afiftere :Deumque contemplari ,hos ut iam immitaremur fuadebant ,quos &in regno cadefti focios habituri, &quibus squales futuri eflemus. Quid ais nunc Alberte , quidue fontis? Alb. Illud quod necefle eft. Etenim iam uideo quantum fit rem exemplo commoftrare :fuadent exempla, quod uix fuafibile ui detur ,nam tum quafi digito res (ut dicebas) oftenditur ,&putet dicere praftare non pofle hominem, quod alii frequentes adhibita diligentia. Deoque beneiuuante praftant .Mar. Vis ne igitur, poftquam tantum exempla poflunt,trahamus exemplo quoqueaflenfum iftorum Principum, ut fateantur aliquando pofle eos &do&rinx &reip. adminiftrationi pariter uacare :Cur enim impoflibile putent ,quod ab aliis faftitatum eft ?Al b. Nulla rado eft id eos putare. MaR.Ego uero non illud modo exemplis inducis II lIB E Rs£t V kDvs: dudis oftendarfl, id efle poffibile ,fed quanti etia mdodrina fit in Principe quantamque utilitatem afferat &frudum, tum ipfis, tum etiam populis: huc enim fermo nofter tendit .Al b.Vera narras .Mar. Ergo quod magni momenti fit in Principe dodrina ,teftis antiquitas ,qua: regnorum fceptra his deferebat, quos norat omnibus ingenio &nobilitate intelligendi anteftare ,non nafcebantur reges ,fed fiebant ,ceffabat ambitio ,non generis amplitudo 3non pecunice uis ,fed commendatio morum,&prudentis opinio ualebat .Denique circum latis per uniuerfam prouinciam oculis deligebatur ex Omnibus ,qui dignus effet tanto munere ,ut omnibus imperaret. Non enim natura homini in alium hominem dederat dominatum, fed in pecora &beluas. Itaque quum nulli reges effentab initio, inftitutum eft deinceps publica: utilitatis caufa ,ut multitudinem regerent imperitam prudentes uiri ,non ut cupiditate dominandi, fed utofficio confulen diducerentur. Sic de Iano, Saturno, Cecrope, Amphione accepimus, qui uetuffimis temporibus omnes regnauerunt, &statis fus hominibus do drina: &prudentis merito uetuftate Iudice antelati fuerunt. Sic Mercurium trifmegiftum in Aegypto regnaffe conflat, qui propter admirabilem fapientiam cognomenilludinuenit,& Aegyptiis quidem tempeftate illa fiierat lolemne exfacerdotum ideft lapientum fuorum numero regem crea re .Sic deiocem feribit Herodotus unanimi Medorum confenfu regem declaratum, quod priuatus antea popularium controuerfias squifime definie bat ,&aliorum fententias iufte terminabat ,&hic Medis primus dicitur im peratfe. Quid Licurgum referam Lacedsmoniorum Regem ?quem confiat dodifiimum prudentiflimumque fuiffe ,qui remp .Lacedsmone temperauithis legibus ,ut quoufque uiguerunt ,inuidi fuerint Lacedsmonii csterorum armis, quia uirtute erant fuperiores, Alexandrum magnum ,qui bellica gloria prsfulfit, Ariftoteli plurimos annos operam dedifie notifiimum eft ,eiulque laudatiffima illa uox ad nobliffimum hunc Philofophunt in Epiftola quadam ,malle dodrins ,quam imperii magnitudine eundis anteftare. Sed res eft teftis quanti fecerit difciplinas. Nam Ariftoteli fatagenti fcire animalium naturam fuppeditauit aliquod hominum millia, qui exuenatu ,aucupio ,pifcauone beftias cuiufcunque generis deferrent inipi ciendi contemplandique gratia. Hinc optimi illi libri de animalibus ab Ariftotele elaborati, in quibus eundorum animalium uitam ,mores, generationem, partus ,cubilia ,pabula ,statem defcripfit ,quodfieri nonpo tuiffet, nifi fummaregis liberahtas in comparandis alendifque beftiis fubue niffet .Niimam uero Pompilium conftat Romulo urbis conditore extindo apopulo Romanoex Sabinis accitum propter fapientis exiftimatiOnem , qusde illo erat, quam fane geftis impleuit. Nam in regno conftitutus qiiumuidiffet populum Romanum tumefeentem priorum bellorum fuccef «bus &nimis ferocientem ,ipfe ad religionis ftudium csremoniafquefacro mmconuertit ,&in pace ocioque continuit ,duitatem denique manufuetiorem multo &iuftiorem effecit. Ferunt hoc regnante ,non bellum ,non feditionem, non tumultum ullum in rep. extitiffe ,ac ne facinus quidem ali qpodimprobius patratum :contendebant omnesimitatione regis iuftifllmi DE PRINCI-PVM. DOCTRINA &moderatiflimi animum ab omni uirio parum illibatumque feruare,idque prxftantius &facilius fadtu regem exemplo uitx multitudinem ad oprima quxque deducere ,quam ui minifque cogere: &Romanum tum quidem imperium regali poteftate tenebatur,& exiguis finibus daudebatur.Fadtum eft deinceps ,ut in populilibertate ,qua: feptem Reges fequuta eft ,affidue crefcens ad ultimas tandem terra: regiones extenderetur, quo tempore eos, quiadreip. gubernaculafedebant. Scauros ,Scipiones ,Catones ,Metellos, Lucullos, Catullos ,&alios innumeros literis &doctrina: deditos fuifile notius eft quam ,ut dici debeat .Rurfus (ut funt mortalia omnia fluxa & caduca) imperii adminiftrandi rediit ad unum poteftas. Cxferes namque imperare coeperunt ,fed tum maxime gloria ,opibus dignitate floruit res Romana, quum imperantes habuit dodlrina excultos ,qui nam hi ?plures fuere :inter hos pono Odauianum Cxfarem, Vefpafianum,Traianum, Hadrianum ,Pium ,&Marcum antoninos ,Alexandrum ,Seuerum, Aurelianum ,Tacitum ,quifufcepto imperio dodi uiri &prudentes fingula fic egerunt ,ut non melius ageret ipfa refp. fi loqueretur ,nec mirum, nam iuuabantur ad res gerendas {cientia ,qua: iunfta redo ingenio, magnxque potentis plura femper mortalibus bonapeperit, femperque pariet: quicunque iftorum temporibus Romano fuberant imperio ,fodicem uitam agitauere ,quum tunc honeftas &ueritas ius fuiun retinerent, nec illi de pa pulorum laboribus commoda fibi ,fed de ipforum laboribus commoda po pulis pararent .Vt enim sgrotantium caufa Medici inftituti ,qui illis ,non fibi commoda miniftrarent ,quamobrem non fas eft Medicis affligere durius sgrotos &morbos diutius protrahere,quo maiorem ferant mercedem: fit enim tunc contra medicina: prscepta ,&ars ipfa uiolatur,fic principatus populorum gratia inftituti ,non ut eos affligerent ,fed ut feruarent :non.enim multitudo propter unum nata ,fed de multitudine defectus unus, qui multitudinem curet eiusq; utilitatibus inferuiat ,fic grex non propter pafto ralem artem, fed paftoralis ars propter gregem inuenta. Itaque non fuam utilitatem refpicere debet Princeps, fed gregis fibi commifii, quodque huic proficuum id illi optimum debet uideri .Hoc Principes hi ,quos modo nomiriaui, norant, &utintelligereturid eos noffe, re ipfa populis prceftabant. Cum his Principibus optatiflimum erat dodtis &prudentibus uiris diem ducere. Nam quum &ipfi fcientia rerum poIlerent,de rep. uel de literarum ftudiis honefts collocutiones erant ,feueraq; multa &triftia iocorum fele condiebantur ,ita ut quantum iucunditatis &frudtus aliorum fermonibus caperent ,tantundem exteris inferrent. Al b. Tu uero Marce mirifice Rq manos laudas Imperatores, qui ab exercitibus, tum legebantur, nam legen di poteftas ad eos pertinebat .Mar. Laudo equidem, fed non omnes,ue rum eos, quos modo nominaui .Quid ?tu magnum fuifle id in illis putas,, quod iucundi eflent fermonibus $Maiora prceftabant ,nam non folum fe ip fbs &comites, fed etiam reliquos omnes continebant, ne delinquerent .Si quos autem deiiquiffe comperiflent ,ita puniebant ,ut nemini poftea libe-, ret idem tentare .Nec uero quia ab exercitu ad illud imperiale culmen prouehebantur, ideo putaris cum militibus diffolute egifle,ac non arctilllmam, difei- 12 LIBES. SECVNDVS. tlifciplinam caftrenfem penes illos fuiffe .Nihil licebat militi, nifi quod fas erat :unumquenque ftipendiis fuis contentum efle oportebat .Bapt. Vc rumte dicere Marce arbitror: nam id ex hiftoriarum monumentis colligere licet, in primisque id mihi Aureliani Imperatoris epiftola ad Tribunum quendam mifla indicat .Alb.Quam mihi narras Aureliani Baptifta epiftolam? nam melegifle non recolo .Bap. Scripfit Aurelianus ad Tribunum quendam militum his uerbis .Si uis Tribunus efle ,imo fi uis uiuerc, manus militum contine .Nemo pullum alienum rapiat ,ouem nemo contingat :uuam nul[us auferat .Segetem nemo deterat, oleum, fal lignum ne moexigat, annona fua contentus fit .De prada hoftis,non de lacrymis pro uincialium habeat. Hacille Tribuno pracepit. Al b.O tempora, omores .Ille follicitus erat de pullo uel oue ,ne raperetur amilitibus .At fuperioribus bellis ,quid hacatas mali nonfenfit?An non uidimus direptiones oppidorum ,depopulationes agrorum ,exuftiones tedorum ?Nonne ita omnia exhaufta deperdita militum licentia, ut pene apud populos nihil fit reliqui .Cogita illud quoqueBaptifta illa laudabilia praftitifle iftos ,qui ue rum Deum non nouerant, nec de rebus laudabiliter geftis pramiu aliquod coelefte de fummi Imperatoris manu expedabant .Hac turpitudo quanta ? nos, qui prius Chrifti milites ,quam regum fumus, quos fufcepta religionis nomen ad omnem animi uocat munditiem, deteriora gentibus praftare ,quos erubefcere oporteret ,fi tantundem ac non meliora praftaremus . Bap. Redte indignaris Alberte .Nam Chrifti difciplinaquemlibet noftru impellere deberet ad honeftiflimarum rerum adiones, tum eius ueritate , tum praceptorum fanditate ,qua etiam gentibus placuit .Et quoniam de Imperatoribus Romanis loquimur. Venit modo in mentem Alexandri, eius ,qui Mamea matriobfequens Romanum diu rexit imperium .Is in illis gentium tenebris Chrifti religione nondum.ab omnibus recepta Chriftianispropemodumaquus fuitquorum etiam confuetudine deledatus eft, conftatq; in larario Chriftum habuifle .Verum unacum Orpheo ,Mufeo, &aliis plerifque ueteribus heroibus :non enim ut Deum,nec ut aterni patrisuerbum nouerat ,fed ut praftanti uirtute uirum colendum arbitraba tur .Quumergo Chriftiana lege pracipi audiflet non efle faciendum alteri, quod fibi quis nollet fieri, praceptum hoc adeo dilexit, ut &in palatio & in operibus publicis incidiiuberet .Illud praclarius ,quod ffub hac eadem uoce, qui deliquerat ,pledebatur ,&officii fui admonebatur.ALb.O fummum uirum uel fummum potius Imperatorem,fi quidem iuftitiam tan topere colebat .Mar. Atnonhic unus, fed alii quoque, quorum nomina fuperius retuli, tales fuerunt. Hacmagna praftabant illi gentibus ,quibus imperitabant :nec praftitiflent, nifi optimam naturam optima dodrina corroborauiflent .Quid?fi dodrina Chrifti, qualonge omnium eft optima, accefifiet?Num putas Alberte dodrinam Chrifti fuperuenifle,ut refpu blicas euerteret '< ac non potius, ut meliora doceret ?Al b .Sic fane uidetnr. Mar. Nonneuides quantum deferat Principibus? Al b. Video equidem ,nam debitum honorem impendi iubet Principibus, etiam fi diffi ciles fuerint &morofi, illic etiam dicitur, quod omnis poteftas aDeo eft, & D-J-JKIWCIP V?;M: D©eTiR IN'A &qui poteftati fefiftit,' ordinationi Dei refiftat. Mar. Adde quodeifdeai tributa praftari mandat feruans antiquum morem :nam antiquis temporibus ,quibus Principes deligi coeperunt, uifum eft communi fententiafufte tari eos publico fimiptu ,propterea quod fua negligentes pubJicis commodis inferuirent ,&ea agerent, quibtis non folum ipfi, fed ciues quoque cun di cum fuis rebus conferuarentur .Ipfi enim funt, qui hoftes propullare^fe ditiofos comprimere ,malos cohibere debent ,nec finere alterum in alterius iurainuadere, ex quo focialis gignitur in populis amor atque concordia. Ergo quum Chriftiana lex fumma habeat Principum curam ,ut.illi habeant fubditorum ,quis poflit dicere rebus publicis aduerfam ,nec principatui congruentem ?Alb. Nemo id iure poflit ..Nam quantum Chd- •ftus principatum in rebus humanis approbet,uel illud etiam oftendit,quod nafci uoluit Odauiano iam Romaimo &totum per orbem dominante * Mar.Non ergo reiicit Chriftus Principes? Alb.Non. Mar. Ampleditur potius fi tales fint, quales ipfeuult. Al b. Quid ni? Mar. Vult autem ujr rutibus omnibus abundare. Alb.Vult. MaR.Et dodrina quoque un dique colleda. Omnis enim fana dodrina, non aliunde quam ab ipfoeft-, de illo unico effluit fonte, qui eft fons omnium fontium. Al B.Rede admones .Mar. Dodrina ergo illa, qua docentur Principes rede imperare, -& fi tradita fuit inter gentes ,& ab his ,quiuerum Deum non nouerant : diuinitus tamen defluxit, &per fapientium uirorumora promulgata fuit,. Al B .Suades .Redaenim eft locutio .Mar. Nulla igitur caufa eft Principibus cur nolint gentium dodrinam adhibere ,quia dicant fe Chrifti my fteriis initiatos .Al b.Vera narras. Dodrina nanque Chrifti ad altiora du cens, non illa humiliora reiicit &contemnit. Mar. Sed iam redire malo ad priora :&fi nihil intexui nunc quod fuperioribus non refpondeat .Ve- •runtamen oftendere coeperam exemplis eorum ,qui inter gentes imperaT runt, eosrediflimeid munus obiilfe ,qui dodi ipfi &lapientes fument» nam illi quod potuerunt ,cur noftri nequeant, non folum non impediente Chrifti religione ,uerum etiam cohortante, &adiuuante ?Alb. Quid ergo dicent ?Nam fi non polle dixerint ,non fuadebunt ,fin nolle ,defidiara fuam coarguent .Sed perge porro ,ut coeperas :&reddequicquid omiffum putas. Mar. Scio me in ueteribus Principibus Romanis enumeraa dis omififle C. Cafarem didatorem ,qui forfitan omittendus non fuerat,, quum non folum beUator fuerit acerrimus, uerum etiam orator maximus» demum quibufcunque atatis fua hominibus dodrina par adeo, ut multa quoque confcripferit laude digna,qua pofteritati prodeflfent,quorum nonnulla adhuc inter manus uerfantur. Idem rerum potitus labentem antea an num &errantem correxit, ftabilemq; reddidit :quod nonlatinis modo ,ue rum etiam gracis ,quorum fapientiam hauferat ,quin potius omnibus nationibus, qua idem exemplum fequuta funt ,fuit perutile .Ex quo colligi poteft nihil humano generi fruduofius, quam ubi multa rerum peritia ma-f ximafe potentia adiunxit .Quid Theodofius ?nonne inter dodos Principes numerandus? .Qui proelia mulis Tempe- LIBER SECVNDVS. 13 Temperat, &geticum moderatur Apolline carmen . Arma inter, cymbrosq; truces, furtoq; nocentes. Sauromatas . Magnum certe ornamentum Theodofio ,quod inter praelia carminum curam fufciperet ,ac expeteret . Tempora circum Inter victrices hederam fibi ferperc lauros . Iulianus ,quod afide ChrifH turpiffime defeiuit, poteft uerae pietatis hoftis haberi. Sed non literarum, neque artium multarum, quibus admodum deditus fuit, &quibus etiam Chriftianum populum, cuius odium profiteri coeperat, exagitau.it .Sed quo piaculo Conftantinum pnetereo 'i Hic eft ille, qui primus ChrifH religionem fuperiorum Principum uitio exagitatam ac pene demerlam extulit ,primus Romanis uexillis Crucis figna impreifit, primus Romanorum Imperatorii templa publice Chrifto extruxit ,&Chri ftianos ad honores & c dignitates perduxit .Nonaliunde clarius perfpici poteft, quantum Principis au<ftoritas coniundta prudentia; ualcat. Nam ubi Conftantinus Chrifti fidem palam amplexus eft,innumerae gentes eandem fidem receperunt, ac deinceps prolpera multa Chriftiano populo confequu ta funt ,ita ut non multo poft pulfis idolis uerus Dei cultus toto orbe terrarum enitefceret ,in quo imo confiftit animarum falus. Quamobrem &fi di uino illa a&a funt fauore ,qui religionem fuam latius dilatari uoluit, ut fieret infinita credentium multitudo ,attamen fi quicquam ea in re humanis auxiliis tribuendum eft, Conflamini opera factum dixerim ,ut totus or- bis crederet ,ueramque falutem acciperet .Is enim principium attulit publice eam religionem profeffus .Principium aute potentiffimam efle cuiufquerei partem fcimus omnes :nam eo firmiter ia<fto reliqua facile fub manus fuccedunt ,&principium tantarum eft uirium ,ut ait Plato ,quod ne mohatftenus Oratorum ac Poetarum illud pro dignitate fatis commendauit .Vides ne Alberte, an me diutius dicere oportet, quantum falutis huma no generi unius Imperatoris lapientia Deo moderante inuexerit. Alb. Video equidem ,nec plura uerbadefidero .Mar.At non religione tantum Conftantinus infignis fuit .Sed innumerce in eo ,ut aitEutropius, uir tutes animi corporifque claruerunt. Fortuna omnibus ei bellis fuit profpe ra. Verum ita, ut non fuperaret induftriam .Mos ei plurimas difcordias fcdare ,nutrire legibus bonas artes ,precipue ftudia literarum :legere ipfe, fcribere ,meditari ,audire legationes ,&querimonias prouinciarum ,afte dtariiufticiam liberalitate amicos parare ,&nihil occafionum praetermittere ,quo eos opulentiores .clariorefque efficeret .Haec de ipfo tradit Hiftoria ab externis conferipta,ne i-noftris ipfum tantum commendatum putes. Hic rurfus urgeo ,&quaerocur hxc exempla uidentes noftri Principes non ipfi quoq; literarum ftudiis uacent. Nam quod in procuratione totius orbis terrae, ingruentibus faepe maximis bellis, &interfummas difcordias &contentiones ad imperium quandoque eue&i potuerunt ,cur hi non poffint unius tantum duitatis uelprouinciae Domini ,in ocio degentes &umbra, &in iplo principatu nati atque educati c1an prioribus feculis meliora ingenia, maior docentium copia ,uberior librorum fupellex? non opinor , Dquam DE PRINCIPVM DOCTRINA quod nonnulli in bello foede arma proiiciant ,feque hoftibus dedant .Tyrannice imperarunt nonnulli omni do&rina inftru&i ,efto .Num ob iddo dtrina culpari meretur? non arbitror. Nulla quippe dodrina: culpa eft, fi homines non cogit ad bonum :non enim hanc habet facultatemrpoteft qui dem monere ,erudire ,impellere denique ,ut ad meliora fe conuertanf, & uirtutis partes lequantur :led cogere non poteft .Atque id ipfum ,quod cogere non polfit ,hominis gratia inftitutum fuit ,ut boni cuiufque operis do<ftrinainftrumentum, homo dux eftet, &hinc homini laus premiumque accederet .Si enim dodtrina hominem cogeret ad bonum, doctrina ho mine uteretur ,omnifque actio honefta doctrince aferiberetur ,non homi- ni ,nunc meliori ratione effectum eft ,ut homo doctrina ,non ut doctrima homine utatur .Sicut nec in naui clauus utitur Gubernatore ,fed Gubernator clauo ,ideo recti curfus laus non clauo,fed Gubernatori debetur. Denique ut res melius perfpiciatur ,ponamus nobis ante mentis oculos Principes duos ,malum unum ,bonum alterum ,&uideamus quid doctri na fi adfit ,in utroque polfit .Deinde fi non adfit ,quid ex eo fequatur .Et malus quidem Princeps ,& fi doctrinam teneat, quaremp.adminiftrare queat ,tamen ei non aflentitur ,contrariaque fi agat ,id fibi &rationibus fuis putat fore utilius ,ideo nihil ea utitur .Itaque fiue Phalaris ,fiue Cxfar ,fiue quis alius Tyrannidem affe&auit ,&hanc confequutus ,Tyrannice imperauit ,huic doctrina nonipfi ,non populis profuit .Fateor Alberte, &memento me hoc tibi affirmaffe ,in Tyranno doctrinam nec ipfis nec po pulis prodeffe ,ficut nec aurum nec argentum prodeft mortalium nemini, fi eius dominus ad oftentationem tantum ,non ad fructum aliquem utatur .Atin Principe bono ,quis effari queat quantum doctrina afferat popu lis utilitatem ?' quantamue iucunditatem ?hic eft quem cupimus gentibus &nationibus imperantem uidere,qui uelit &poffitlegitime imperare,nam ut uelit ,efficit iuftitke amor &cultus :utpoffit ,adoctrina mutuatur .Hoc ego Principe nihil ftatuo in terris gloriofius,nihilfplendidius,cui ad rectam uoluntatem acceffit egregia fcienria, tum multo ufu, tum alfidua difciplina rum tractatione comparata .Parura ne.igitur tibi doctrina Alberte uiderur pofle ,fi in eo ,qui bonus ftudeteffePrinceps ,id agit ,ut quod cupit efficiat ?nam uoluntasipfa non multumJaudishabet, nifi res fequatur. Hoc eft illud, quod magni momentiduco eiTe in doctrina., quod per eam efficit Princeps iuftitia: ftudiofus ,ut cum onmi uirtute &tranquillitate, popu li ,quos fub fe habet ,fcelix agitent teuum ,hoc doctrina abfente continge re nequit ,uult quidem ille hoc efficere .• fed nequit propter infeitiam .Ex hoc maxime peripici poteft, quantum praffidii fit in doctrina ad beatum po pulorum regimen ,quum adeft ,fi cogitetur ,quantum afferat detrimenti ubi abeft .Loquor autem de bono Principe ,cui falus &beatitudo populo rum fit cordi .Nam in malo Principe doctrina: inopia nullum affert populis detrimentum ,quoniam fi eius habeat copiam ,nihil magis uteretur ,quan do femel ftatutum eft ei malum effe &Tyrannice imperare .Itaque iam ut concludatur hic fermo Alberte ,fic habeto ,me plurimi facere doctrinam in Principe eo ,qui iufte ftudeat gerere principatum, quo ftudio. teneri cun .ctos LIBER TER.TIVS. 17 ctos Principes oportebat .Nam doctrina id effecit, ut conatus fuos ad opta tum exitum ualeat perducere :quod unum maxime fpedatur ,nam confumatio operis pene fola commendat artificem .In malo autem Principe doctrinam non requiro, quia nullum ab ea populis iuuamen proficifcitur,poft quam malus effe uult, &libidinem fuam iuris ftatuit effe menfuram .Fruftra igitur mihi obiiciebas Alberte Tyrannicam uitam eorum, quos dodos fuiffe conflabat .Nullam ego in Tyrannis dodrinam defidero, quoniam in illis omnis dodrina fuperuacanea eft ,cui non parent ,quam non aufcultant ,uerba tantum effe quxcunque de uirtute traduntur ,exiftimant .Nequeego dum in Principe doctrinam requiro, de huiufmodi monftris &pro digiis loquor, fed de eo, qui faltem hoc Principis titulo fit dignus, hoc eft, qui honeftaris curam aliquam habeat ,cupiatque legitime principatu uti , nam ut quod expetit aflequatur ,dodrina inftrudum ad tanti muneris tra dationem accederecupiebam :huc tendebant fuperiores noftri fermones , quos tu falso de Tyrannis quoque haberi arbitrabaris :non enim illos refpi ciebam .His ego rationibus protedus dico in Principe ,rede imperii cupido neceflariam dodrinam tanquam elauum,nudam autem uoluntatem nihil aut parum proficere. Nam quod fubiecifti deinceps Alberte naturam ad rede imperandum plus ualere ,quam dodrinam, uide, ne id tibi concedi nequeat. Fac Principem fponte fua propenfum effe ad iuftum redumque colendum ,cupere inftindu quodam mentis ,ut omniaiure &legibus gubernentur, nolle obfequi libidini fux: nulla ne impediunt, quominus in propofitofufceptaque fententia permaneat ?At quam multa funt.Primum uoluptas irrepit fuauiter affluens fenfibus ,eofque leniter demulcens ,cui , quoniam domefticus eft hoftis ,&naturalis cuiufdam bonifpeciem pra fe fert ,non facile obfiftifolet. Confuetudo uero horum temporum quantum ei audoritatis prcebet ?quantum licentia* ?qua pro nihilo habetur adulteria ftupraquein domos caftas intuliffe. Virginalemque uerecundiam proftituif fe,maritaleque fcedus &thorum illum legitimorum amplexuum confcium probro tcmerafle .Hax paflim admittuntur, quia impune fiunt, &nulla ho rum funt iudicia :dormit enim (ut eft penes quendam Poetam) Lex Iulia : quanqua &extera* iam leges eodem exemplo conniuere uidentur.Demum noneft aliud ,quod atque frangat animos ,humique deiiciat ,quam libido . ©culorum reliquorumque fenfuum, &circunfluentes undique uoluptates. Quid auaritia ipfa iparumne detorquebit de redo fenfu Principis? fuadens infummo faftigii culmine pofito multa effe paranda, atque adeo rapienda, ut poflit omni cum elegantia &copia, magnoque rerum ftrepitu intra principalem aulam degere ,&nulli hominum in diuitiis &apparatu effe fecundum .Quis tunc obfiftet ?nam priuatos arapinis legum iudiciorumque me tus coercet .AtPrincipis poteftas fupra hiec eft omnia :non cohibent, feripts leges Principem ,quin etiam per ipfas leges fola Principis uita exlex fta tuitur .Ira uero quantum incendit ?quee obliquos agit.uiros,etiam graues, &nihil fere aliud in homine tam turbat rationem, quamferuor ille mentis ,quo nos Ixfos dolemus ,&ulcifci affedamus .Hos uehementiores animi motus iugumrationis excutientes &poffe fe ferre negantes ,priuati ho- Emines , DEPRINCIPVM DOCTRINA mines, quanuis natura &moribus bene conftituti, difficulter repellunt', Principes uix poffe uidentur ,ita multa perditi ,quos circa fe habet, moliuntur ,tot machinis-oppugnant uitiis fauentes fuis ,ut omnibus opus iit praffidiis dodrinx ad conferuandum in eo reda natura flatum .Atque hae de moderato Principe dicuntur ,qui habet aliquam curam honeftatis tuen da propter naturalem pudorem ,ut multis in aduerfum impellentibus uix fine literarum Audio flare poffe uideatur ,Sed quid erit, fi fuerit'aliquis natura ad iniuftitiam procliuis ?qui crudelitatem non horreat ?auaritiam dili gat? intemperantiam etiam ampledatur? neque afuis, qui deprauare ma gisfolent, neque adodrina, quam nullam habet, aturpibus reuocetur? An non tunc ,ueluti torrens quidam iniquitatis agros urbefque inundans obuia quaque trahet ,rapiet ,difperdet ,lacerabit ?quem tutum atam immani &truculenta beftia reddet uirtus ?quem egregia gefta? quem ge^ neris nobilitas ?quem diurna* ?quibus etiam irritabitur .Lege qusefo AI- berte iniquorum Principum gefta ,horrebis animo tam tetra legens facinora. Alb. Legere me aliquando memini. MAR. Reminifcere ergo foediflimarum illarum mortium, quum lacerabantur humanacorpora minutis idibus repetita): nam celeritas mortis beneficii, loco ponebatur. Quum quidam ad fupplicium duci iuffus rogaret Tiberium Ga:-t farem ,ut unoidu concideret, tum ille ,nondum (inquit)-tecum mgratiam redii .Illa enim Caligula: uox ,quam impura ?quam nefaria? quum non fimplici contentus morte illud paflim effunderet .Moriatur ,&ita moriatur ,ut mori fe fentiat .Num tibi Alberte uox hominis &ad hominem uidetur? Al b.Polyphemi mihi hzc uox uidetur ,uel Antropophagorum quorundam ad {ocios fada ,fi modo ulli unquam tales fuerunt. Mar. At qui horum nefandorum fuppliciorum .caufa erat nuda quandoque Principis libido ,fzpius leue aliquod didum uel fufpicio quxdam. Alb. Ooptabile fub tali domino exilium &fulgam foelicem. Mar. Miferrimi fane erant, qui comprehenfi talia perpeti cogebantur ,quando etiam ipfa crudelitas acerba &miferanda eflr infpicientibus .Quis enim paululum humanitatis habens humanum corpus lacerari ,&fingula membra cruore rorantia uel ia hofte libensuideat?. Atii ,quibus afpera eft natura ,nec ullum cum mufis commercium ,qua? manfuefacere feros &indomitos eorum animos poterant ,ubi dominantur ,pafcere oculos gaudent miferorum fuppliciis infandis .Nihil illis dulice proster uinum &iniuriam ,nxVeneris quidem uoluptas grata ,nifi illi— L cita fit. Bap. Rede uituperas Marce hos ,qui tam fama inferunt fup-. plicia .Principem nanque oportet uelocem efie ad pramua: tarde autem ac. prope faftidiose ad poenam fe commouere :&de multorum tuncconfilio.. Hinc Iouem finxit antiquitas ,quum auxilii aliquid &utilitatis mortalibus; importare uelit ,id folum facere: fed ubi fulmine nocere uult ,uel tempeftate aliqua foeda ,uel terremotii ,uel bello aut peftilentia ,duodecim aduocare :illifque audoribus ad uindidam fe conferre .Sciebat ne id antiqui, tas ?minime :quando enim coelos confcendit? ut renuntiare potuerit,quae illic fierent .Sed exemplum regibus proditum ,ut eadem facerent .nam Io’ uem LIBER.JBRTIVS. l8 uem fummum Deorum omnium errare non poife cenfebant, &tamen huc in puniendis fceleribus illo more uti uoluerunt .Mar.An non optimum quoque illud Socratis ,quod in illos triginta Athenarum Tyrannos eiacula tus eft 4qui multos indemnatos ciues occiderant propter pecuniam, &ami cis concedebant parem licentiam, mirum uideri ,fi malus haberetur bubul cus ,qui concreditos fuse curse boues indies pauciores faceret, &peiores . Redte autem exiftimetfe duitati przelfe ,qui populum quotidie minorem faceret &deteriorem .Bapt. Sapienter quidem Socrates ,ut omnia : quanquam ob hsec &fimilia dicta increpitus fuerit aCritia Tyrannorum illorum acerrimo ,&monitus, ut defifteret, parumqueabfuerit ,quin occi forum numerum augeret .Sed poftquam in hunc fermonem fuppliciorum Tyranuicorum incidimus :occurrit nonnullos effe, quietfi in reliquis crimi nibus legitimo iudiciorum moreutendum putent ,in maieftatis tamen iudicio quiduis licere arbitrantur ,&aquseftionibus incipiendum affirmant . Itaque qualibet occafione uel fufpidone comprehenduntur homines ,&acerrimis tormentis interrogantur.Occiduntur quoque uel in exilia nudi pel luntur ,quafi eo melius conferuetur maieftas, quo durius uiolatur humani tas :compertum fatis putant de crimine ubi in reum prona eft quaelibet fufpicio.Egoquodiftifaciunt, nunquam lege lanatum reperi ,nec ab ullo prudentia IurHbonfultorefponfum animaduerti. Mar. Dubitas ne frater, quotieshsecgeruntur, quin ad meram gerantur libidinem 4Bapt. Vt non dubitem inique ifta geri ,illud facit,quod fuadet ratio ne ambiguain re cer ta feratur fententia ,&prsefertim ubi de crimine incumbit damnatio :nam illic probationes luce meridianaclariores requirimus .Concedunt leges da nationem ,fed in confeffum uel conuidtum .Nunc quse eft impudentia, uel quantus potius furor 4Nones certus de crimine, &tam fecure procedis ad poenam. Athicagitur (inquiunt) de maieftate larfa, quo crimine non aliud atrocius .Scio &concedo ,ut ipfa mouearis criminis atrocitate’, probati fcilicet non accufad: nam uel innocentia 'ipfa' nocens effet ,fi folum accufaftefufficiat, nec quodatrox fit crimen, ideo probationes non queruntur, imo eo grauiores queruntur,quodtantum crimen admiffum facile credi non poteft .Animaduertit Senatus Romanus M. Tullio &C. Antonio confuUbus in P. Lentulum pretorem &coniurationis focios ,fed dete- <fta iam erat coniuratio ,indiciis ,confelfionibus ,teftibus ,literis denique reorum ,rite tunc illi poenas fceleris fui dederunt ,at donec latuit coniuratio ,nemo in crimen aut iudicium uocatus ,tantum ,que erantfufpedta ca uebantur. Sicagereoportet Principem cum ciuibus ,ut in eis non fufpiciones ifed criminapuniantur .Mar.Nemo te audiens Baptifta non uera dicere exiftimabit ,idque more tuo facis ,quo confultus inconfultufque ueritati affidue inheres .Principum iniquorum hec eft ratio, qui ubi de imperio fuo agi fentiuht ,timentes ne imminuatur aut labefactetur ,prolpi ciendum fibi putant miferorum exiliis aut pcenis ,&quicunquein illorum degunt comitatu ,gratificari fe illis putant, fi acerrimos prebeant fe criminis inquifitores ,uel quarumlibet fufpicionum ultores .Itaque multa abfur da &grauia confequi neceffe eft ,ut qus nulla ratione gerantur. Bonus au- E2tem DE PRINCIPVM DOCTRINA terti Princeps ,idemquedodrina pollens nihil huiufmodi molietur. Quis M.Antonino eRomanis Principibus dodior unquafuit ?quis Philofophia praceptis inftrudior $quis eodem mitior ,lenior ,humanior ,dementior?1 Illud indicat ,quod quum ad eum Elius Verus, qui collega fuerat imperii, literas dediflet, quibus fignificabat AuidiumCaffium affedare tyrannidem, hortareturque ,ut morte ipfius fibi ipfis confulerent ,in hunc fere modum Marcus refcripfit .Qua; te mala impulit ratio ,ut tam folicite metueres ? Antibi uidemur pofle in Auidium aliquid ftaruere &animaduertere nullo tefteconuidum?quumin caufa maieftatis quicunque etiam 'legitime dam natus, tamen oppreflus femper putetur. Aut enim dii immortales uoluerunt Caffium fublatis nobis imperare, &hoc uitare nullo modo poterimus, aut fi aliter fatum manet, ipfe fponte fua cadet. Nemo qualibet fauitia & feritate praditus fucceflbrem unquam fuum peremit .Suos igitur libi mores habeat Caflius, &quantum ad nos attinet, uiuat, prafertim quum Dux bonus bello lit. Studerem illam caffianam.feueritatem militibus & reip. praftet .His &talibus fententiis pugnans Antoninus facile una epifto Ia collega; cupiditatem arcuit .Verum quum multis poft annis Caflius aper te defduiflet ,fuifletque ob eam rem amilitibus totius pene orbis confenfione interfedus ,agre tulifle Marcus dicitur, quod non uiuus potius in poteftatem ueniflet ,ut officia in eum fua commemoraret ,&feruaret .V- xorem deinceps &liberos eius incolumes praftitit,quibus etiam dimidium patrimonii paterni reddidit ,petiitque aSenatu ne in focios &confcios defedionis grauiter mendicarent .Idem hicImperator ,qui Philofophus & erat., &habebatur ,grauia bella tum per fe ,tum per legatos confecit ,omnibus reip. muneribus uigilanter aftitit ,uirturibus honores &pramia reddidit,fcelera extinxit, pacem ac ocium pop. Romano &prouinciis omnibus labore fuo parauit .Au.Hic ergo oftendit ueriffimam dfe illam Platonis uocem beatas illas fore relpublicas ,ubi aut Philofophi regnarent ,aut reges philofopharentur .Mar.Hanc uocem Platonis auream idem Marcus ufurpare quoque crebro folebar: necnfurpaifet ,ut opinor ,ii diffimilia fada uerbis praftitiffet. Inteiligit autem eum Philofophum efle Plato >qui no dodrina tantum, fed uita quoque &moribus fit Philofophus. Dixi antea non officere populis ,fi malus Princeps dodrinam habeat nullam ,hoc accipi uolo de morum dodrina ,quam iniquitati deditus etiam fi habeat , non audit .Atnaturalium rerum infeitia fateor non modo moderatos Principes,fed etiam malos plura infe &alios peccauiife.Hocadmonuit epiftola Antonini prudentiffime feripta ,&id quod aDomitiano infulse,ne dicam improbe et crudeliter geftum eft.Al b.Quid nam hoc eft,quod a Domitiano geftu dicis inique?nam epiftolam Antonini nuper audiuimus.MAR.Do mitianusImperator bacchatus eft cadibus et rapinis in Senatores Equitefque Romanos .Inter cateros Metium Pompefianum iuffit interfici, propte rea quod genefim haberet Imperatoriam .Hoc audiens exclamare cogeris magnam infeitiam fuiflfe pracepti ?Si enim confideraflet Domitianus » quodin epiftola Antonini nuper recitatum eft ,nunquam fe cade illius uiri contaminaffet .Illius nanque uox eft, quod fucceuorem fuumnemo unquam tIBERTERTxVS. I 9 quam peremit .Fac enim effe in fideribus ,(quod ego non credo, nec unquam prudentibus uiris fuaderi potuit) fed fac eam effe in fideribus uim,ut certo loco collocata ,quo die Pompofianus nafeitur ,efficiant uel indicent eum Imperatorem, &id neceffario euenturum, nulla caufa Domitiano, cur euminterfici iubeat, non loquor de legitima caufa, fed temeraria :Si enim cx fiderum politione ,qua? nafcenti Pompofiano affuerunt ,portenditur cu neceffario Imperatorem fore ,profedto antequam imperium adipifeatur, oc eidi non poterit ,non fi millies quidem id iubeat Domitianus .Quamobre fruftraiubetur occidi, fiuegenefim Imperatorium habeat, fiue non habeat: Si enim habet, occidi non poterit .Sin occidi poterit ,non habet ,fic etiam conficitur ,ut uane timeatur, id quodaut futurum non eft, aut fi erit, euita ri non poteft .An ita defendetur Domitiani faftum ,ut dicatur fiderali lege difpofitum Pompofianum imperaturum ,nifi iuffu Cxfaris fuerit interfe- <ftus :hoc fi fumpferit aliquis, fumet alius, nifi antea morbo perierit, uel nifi illud, uel illud fecerit ,alius denique aliud excipiet, ita ut non uideantur fideraratum aliquid &fixum oftendere ,fed dubia omnia &fluxa .Quamobrem ,qui conuenit incera euentus gratia certum fufeipere flagitium .Intelligitur iam(ut opinor) ex infeitia dominantium proficifci caedes uirorum illuftrium ,quae non modo ne male ,fed ne fruftra etiam committantur,do dirinaprxftare poteft .Simili Vefania captus Valens ,qui cum Valentiano fratre Romano praefuit imperio: Is quum de fucceffore imperii quaereret a Magis ,audiuiffetque ab eis fucceffurum eum ,cuius nomen aquatuor his literis initium duceret th. e. o. d. multos nominis caufa peremit, quali illos infidiatores haberet imperii ,aut illo pado efficere poffet ,utfucceffore careret. Occidebantur ergo Theodori., Theodori, Theoduli, Theodorici, quicunque in capite fui nominis illas literas habebant ,quin etiam Theodo ftulus quidam ex Hifpaniauir fortis occifus eft: quo animaduerfa plurimi periculi effugiendi gratia nominafibi mutauerunt ,&nunquam fe prioribus nominibus appellatos fuiffe pernegabant :quid porro profecit illis cxdibus Valens? certe prxteriit Theodofium Honorii filium ex eadem Hifpa nia oriundum ,quem fuccefforem ille Magorum ambages denotabant. His addo Neronem, qui antea'iimiliufus eft feritate in caufa. Nam quum eo imperante uifx effent fxpius ftellx ,quas cometas Grxd ,noftri crinitas uo eant ,&anxius effet, quod uulgo credebaturearum confpedtu fummis poteftatibus exitium portendi ,ubi aBabilo Aftrologo admonitus eftlolere re ges talia oftenta aliqua illuftri exde expiare ,&afemet in procerum caput conuertere, ftatim in nobiliflimum quenqueuariis occafionibus allatis fxuire expit, &ea in re non domefticis ., non exteris pepercit :ftulte quidem &infipienter ,fi hac ratione credidit ftellx fatum uitare .Si enim illorum crinium radiis interitus fuerat prxnuntiatus ei ,qui rerum potiretur ,quomodo peftem debitam afe poterat auertere ,&in alios deriuare ,quali igna ro fidere ,quem notaret? Quod fi dicatur fidus illud malignum effe ufque ad necem iliuftribus uiris, quxro utrum omnibus malignum an quibufdam duntaxat ?Si omnibus ,ergo &Imperatori :Non igitur fatum euadet :Si quibufdam tantum ,neceffe eft alterutrum ,ut innumero horum paucorum. DE PRINCIPVM DOCTRINA rum ,quibus denuntiatur interitus ,includatur Imperator aut non includ^ tur :nihil poteft effe tertium,fi includitur in illorum numero,certe occidet, nec elabetur ,etiam fi plurimos interfecerit,fin extra illorum numerum fuc rit ,quibus dira protendantur ,quid opus eft aliorum catdes moliri fua cau fa ,quum ipfe in tuto fit .Nullaigitur ratio, cur ubi le oftenderit crinita ftel la ,irruat Princeps in aliorum ccedem :fiue denuntiet ftella illi necem ,fiue non denuntiet :nam in altero ftellce uis euadi non poteft :in altero nihil ad illum. Male igitur fibicauet aliorum Illuftrium aedibus, aut cum his morituro ,aut fine his ui&uro .Vnde igitur tanta illa in Nerone crudelitas ? apparet ex infcitia ortam ,fi hax non uidit ,fed &illud potiffimum uidere debuit, ftellas has cum longo illo crine gigni naturalibus de caufis, quas explicant ,hi ,quibus talia indagare cura fuit ,quod autem naturalib us fit de caufis ,non portenti loco habendum ,nifi forfitan commouemur eo, quodraro uifuntur, fed non quodcunque raro fit, id portentum eft: nam fi ita effet ,hermaphroditum gigni ,aut tergeminos nafci portenti loco haberetur ,raro autem uifuntur ,quia ea ,quibus eorum fit ortus ,raro quoque concurrunt .Redte ergo Vefpafianus ,cui quum ex amicis nonnulli renundaffent iam pluribus continuis nodtibus ftellam crinitam fulfiffe ,quali faluti eius metuerent, irrifit qualecunque hoc oftefttum, &id noii adfe dixit ,fed ad Regem Perfarum pertinere ,qui bene capillatus effet. O&auia no quidem Caffare initio potentia: fua: ludos funebres in honorem Ccefaris didatoris auunculi celebrante apparuit huius generis clarum &perlucidum fidus fub undecimam horam diebus feptem ,id ille diuinitati Ccefaris afcripfit,demum fibi pofterifque prolperum &falutare credidit :&omnino fi quidem in talibus ominandum eft, decet Iceta magis &iucunda, quam tri ftia ominari,dodi autem uiri quandocunqueappareant hxc coeleftia ligna, neutram in partem illorum aduentum accipiunt :norunt enim unde proficifcantur, quatenus permanent, quomodo extinguantur ,difcutiunt ratione uanam luperftitionem. Illud quoque oftendit naturalium caufarum cognitionem utilem Principibus ,noxiam ignorationem ,quod Nicia? Athenienfi ,&Dioni Siraculano contigit, (tranfeo nanque ad Gracorum exem pia) Nicias Athenienfium Duxquum ualido exercitu Siracufas obfidione premeret ,mox uariis detrimentis acceptis non iam de uidoria ,fed fua mi litumque falute lolicitus abfcedere cupiebat,&clandeftinam profedionem moliebatur,&ecce in ipfo profedionis articulo Luna repente no&u.defecit, quo confpedo adeo perturbatus eft ,&deterritus Nicias ,ut confilium ei deeffet ,quali tenebris menseius obruta ,non luna fuiflet .Exiftimabat enimaduerfo Deo fe iter illud fufcipere ,&magnam fibi exercituique fuo calamitatem denuntiari ,eo quod paulo ante tam luminofum fidus fubito obtenebratum extitiffet :non enim noueratLunam illud perpeti ftatis iem poribus interiectu terra inter ipfam &folem, quod fi non philofophica » at humanafaltem ratione id quod fadum fuerat expendiffet, profperum illud lignum potius ,quam aduerfum iudicaffet ,quoniam clandeftinam fugam meditantibus &fallere cupientibus tenebra quam lux aptiores. Veriim dum inani fuperftitione ob imperitiam detentus iter illud diltuliffet, deinde 20 .LIBER. TERTIVS. deinde diceret alterum Lunx circuitum expedandum ,.ufque eo defedit, iacrificiis quibufdam placans Deos, donec hoftes audis copiis caftra eius circunualarunt ,qui denique ipfum oppreflerunt ,xundumque exercitura deleuerunt ,eaqueclades grauiter (fi quxris )Athenas afflixit :Nam periit ipfe una cum quadraginta hominum millibus ,uir exteris in rebus memorabilis ,&bellica olim gloria infignis .Nonfic Dio ,non fic ?qui unus ex familiaribus Platonis ,&ab eo philofophix imbutus praeceptis, quum eZa cynto aduerfus Dionyfium folueret,& per idem tempus Luna defeciflet, ni hil ea re commotus coeptum peragens iter Syracufas applicuit ,&eiedo Ty rannoiura&libertatem ciuibus reddidit. Laudatur tali inreC. Sulpitius Gallus ,qui quum tribunus militum fecundx legionis militaret in exercitu Pauli Aemilii confulis, quem aduerfus Perfeum .Macedonum Regem habebat ,militibusin concionem permiflu confulis uocatis ,pronuntiauit nodeproximaab'hora-fec unda ad quartam ufque Lunx defedum ,admonuitque ne id portentiloco ducerent: id enim naturali.ordine flatis tempori busfieri ,&fcki antea &prxdici pofle, &ut fxpius uidiflent nonpleno fem per orbe ,fed exiguo quandoque cornu fulgere Lunam,- nec tunc mirarentur, ita nec mirari oportere, fi aliquando obfcuretur ,quum terrx umbra condatur .Quumdeinceps, ut prxdidum erat, Lunadefeciflet, milites Ro mani neutiquam perturbati funthuiufmodi fpedaculo, fed fermo inter eos manabat de Galli fapienda ,qux propeniodumdiuina rllis uidebatur. At in Macedonum caftris.omnes afflidabantur ,ut prodigium ,quod fadum fuerat ,accipientes,- occafum regni, perniciemque gentis portendi opinantes,nec antea damoribusululatibufque ceflatum,quam Lunainpriftinum lumen rediret. Tantumintereft fcire, quaremreferfi.oporteat .Sedfcien tiam quoque natui-alium rerum in re militari prodefle;Imperatori offendit C. Cadarbello Alexandrino. Nam quum infequens Pompeium Alexandriam fe contuliflet infirmis prxfidiis ,eaque in urbe obfeflus teneretur are giis exercitibus ,&aqux inopia laborarent milites Romani,iamque fugam meditarentur omnes ,qux nec honefta ,nec tuta eflet ,iuflit confeflim effodiputeos, afferens,,quod aqua fequeretur, propterea quodlitora omnia naturaliter aqute dulcis uenas continerentur, quod quum eflet fadum, magna ui aqusinuenta exercitui fuo fubuenit :haec exempla ,qui uiderit , nonnePrincipem magis:, quam quenquam alium dodrinainfirudum efle cenfebit oportere? Tanta eftin humanis fenfibus procliuitas ad. malum, tam faciles lapfus, ut arte opus fit, ut quis flet, nec cadat, nam priuatos multacontinent ne pareant cupiditatibus, legum metus, uulgi exiffimatioj amicoruminimicorumque libertas ,horum in exprobrando ,illorum in ob iurgando, demum tenues plerifque opes, ut nequeant quod cupiunt imple re: nihil hxc ad Principem, qui nec leges ,nec populum curat ,non amicus adeft ,qui corripiat ,noninimicus ,qui coarguat ,non.etiam rei difficultas illum moratur ,cuius nutum eunda fequuntur .In tanta licentia uiuendi pofitus ,mirum fi non offendit illud ueriffime didum fuifle, cui licue rit ,quod uult ,flarim uolet ,quod non licebit :Licentia enim (ut inquit Comicus)reddimur omnes-deteriores..Magnum..tunc fuerit ,fi fponte-fua *uirtutis DE PRINCIPVM DOCTRINA uirtutis fcmitam uolet ingredi afeenfu arduo ,ac non prceceps in luxum &rapinas feratur, quo illum &cupiditates humanz&adulantium greges trahunt nullo reuocante.Ariftoteles inquit in politicis,Magno opus effeftu' dio iuftitia» &temperantia his ,quos Poetce fingunt infulas incolere fortunatas ,ne in tanto illo ocio &abundantia bonorum petulantes euadant- Praeclare id quidem ,quod tamen uerius competit in iftos Principes ,qui: abundantes rebus iis omnibus,quatbeatos facere putantur ,facile corrum, puntur, &in qucelibet uitia perducuntur, nec uero aliter contingere poteft,. quando exiftimantes fe beatos nullam aut exiguam admodum curam fufcipiunthoneftatis .Res ipfa id indicat, non fermo uanus, nam emagno Prin cipum numero ,quos fecula tulerunt, eorum ,qui legitime fundi funt hoc munere, nomina parua capere tabella poffet, infinita autem eft multitudo eorum quos Leta &profperaftationis huius uicerunt. At quid tam diu loquor ?quafi declamatorio fungar munere :nec uobis partem ullam mutui fermonis relinquo ,fed rapuit me impetus dicendi ,&feruor quidam mea tis aduerfus eos procliuis ,qui negant Principibus uiris fcientiam non modo non neceffariam ,fed ne utilem quidem fore ,nam contrariam fententiam meliorem elfe offendendum fuit ,idque dum.oftendo exemplis ex om ni antiquitate colledis ,incidi in hanc fermonis longitudinem: neque enim tanta res breuibus peragi poteft < 9plura etiam addi poffe confiteor ,qua; uo bis meditanda relinquo. Albi Tu uero nihil reliqueris meditationibus noftris .imo ate petimus._, txt quicquid adiici iam didis poffe cognoueris , id proferre ne graueris, nec te longitudo;moueatfermouis ,nam non debet longum uideri ,quod fufceptce materix tradationi conuenit., fiue id ualeat ad docendum ,fiue>ad ornandum ,fiue ad uberius commouendum ..Non. enim tam impetu fuo proficit oratio ,quam mora ,ficutnec ignis ,nec imber ,nec alia multa .Quod uero impudenter tibi uideris facere ,quia folus pene loquaris ,ac non in partem fermonis nos uoces, uel admittas, memen to principatum tibi huius fermonis traditum .Itaque perpetua oratione uta ris licet ,fi uidebitur,pofthac .Mar.Mos Dialogorum hoc habet Alber te ,ut mifceantur fermones ,nam &fi quifpiam eccEtu dux ftatuatur fermonis ,poteft alius tamen, contradicere his, quce dicuntur, ut obieda diluantur.. Licet quttrere ignoratum aliquod, nec non fas. eft confirmare iam pofita ,&adiicere pondus audoritatis fux .Interrogari etiam adicente quilibet audientium poteft ,ut necelfe tunc fit ei, qui interrogatur refpondere .Ariftoteles in llbris,in quibus fummam adhibuit diligentiam , & quos ab eo editos fine ulla dubitatione conftat, non utitur huiufmodi coi locutionibus,fed ipfe perpetuo loquitur,nec utiturprooemiis, autullis aliis fermonibus ad iucunditatem ,fed ftatim rem aggreditur ,&alfidue urget , nec ofcitareledorem patitur ,ipfe quxftiones fibiipfi proponit, idemque diffoluit .Eius magifter ,Plato Dialogos eft fequutus,quanuis philofophicas res tradaret ,nec ulla refugit ornamenta dicendi ,fufus in omni fermone ,&prteftitilfe eloquentia putatur omnibus ,quorum extant monumenta literarum .Huncimitatus Cicero ,quum philofophiam graxis anteaJiteris tantummodo explicatam cuperet latino ipfe ferraone illuftrare .Nam collo- 21 £IB E R, Q_ VAR. TVS. collocutoribus utitur ,rem peragens ledoribus (ut opinor) non ingratam . Nec defuerunt poftea nec nunc etiam defunt periti homines ,&in difciplinis plurimum uerfati ,qui ftudeant Dialogos componere ,&uulgo legendostradere :quumenim animaduerfurn enet hanc uarietatem mixturamquefermonum, qux inter plures habetur, in comcediis tragcediifque admo dum placere ,hunc eundem morem dodi uiri ad res graues &ferias transfe rendum libi elfe exiftimauerunt ,non ut uoluptatem tantum nudam &ina nem praftarent, ficut tragcedi &comoedi folent ,fed ut cum uoluptate facerent prouentum .Nam feueram grauemque ledionem plerique refugimus ,nifi iucunditate quadam condiatur .Ergo iucunda in dicendo mifcen dam funt grauibus ,neque id fine exemplo :nam medicos uidemus idque fecundum artis priecepta ,moliri multa ad fuauitatem erga tegrotos ,utiftis afperitatem temperent remediorum ,quin ipfa etiam natura parens triftibus Ista immifcuit, ne illa opprimerent, fi perpetua fuilfent. Ergo poftquamhocinfermone,quidedodrinaPrincipuminftitutus eft ,id fufcepimus ,ut inuicem colloqueremur ,idque hadenus fecimus ,idem in mediis &poftremis partibus cenfeo faciendum.Nam &iucundior fuerit fermo hac uarietate colloquutionum temperatus, &mihi quoquegratior, qui per interuallacupioconquiefcere. Bap. Poftquam id Marce appetis, non deferemus pirtes noftras ,tuifque fermonibus noftros implicabimus ,ut pro hoc Alberto pariter refpondeam. Veruntamenfi rede animaduerti, non inultum tibi reftare fermonis intelligo .Nam &argumenta allata funt plurima ,quibus oftenditur ,quod propofitum fuit dodrinam rede imperare cupientibus non modo utilem ,fed neceffariam quoquefore ,deinde obieda fortiter diluifti ,exempla etiam fapienterattulifti ,ut rem ipfam oculis quodammodo fubieciffe uidearis .Hscego fufficere arbitror, nec quid adii ci polfit, teneo. MAr. Si id tantum infpicimus Baptifta ,quid fit, quod res ,de qua quxritur ,necdfario poftulat ,ut doceatur ,fatis didum exiftimo ,nec alia opus efle adiedione :Sin autem illud contemplamur ,num omniapofita fint ,qu^ ad ornatum faciunt ,&corroborationem iam dido rum ,dubitare tunc cogar, nec unquam id affirmare uellem. Video nanque artifices tam &fi rem fe perfeciffe arbitrentur ,opus tamen adhuc fuum expolire &manus addere ,certe pidores ipfi multa addunt extra ordinem , quibus illa primum elaborata effigies, quse eft in tabula Princeps, gratior reddatur &ornatior :quid igitur prohibet ,quin huic fermoni accedere pof fint plurima ,quce rem ipfam magis augeant &illuftrent .Alb. Si igitur accedere iam poflitis ,putas poffe plura ,da operam ,ut ea nobis exhibeas , nec in aliud quxfo differas tempus. Mar.Faciam ,quod uos uelle uideo, utroque tamen ueftrum interloquente ,ubi uifum fuerit. ALB.Sic fiet. Mar.Terret me nunc Alberte folitudo bonorum Principum ,nam fi hic fermo in uulgus exierit, metuo difcerptionem amalis, qui contra fe hsec cogitata arbitrabuntur .Alb. Quid hoc ad te Marce ,fi fermo tuus difcer patur amalis ?Mar.De me ipfo metuo Alberte ,ne difcerpar propter fer monem, nam de fermone ipfo nihil laboro .Al b .Sermo ifte inter amicos paucos fit, qui non exierit foras, nifi te permittente: quanquam etiam fi Fexierit. DPPRINCIPVM DOCTRINA afperiora ab hoftibus metueret ,laqueo fe de arbore fufpendiffet ,didum fuiffein eum ioculariter apraetereuntis ,lagenam uini pendere ,non hominem .Sed bibacitatem omittamus. Quid li Princeps iniuftus fuerit ,rapax, crudelis ,nonne iifdem uirtutibus praeditos duitatibus &prouinciis, quas fubfe habet praeficiet? &quanta tunc pernicies populis impendet? Hoc idem indicat Nero, qui quum fuis prouinciam dabat, cum his mandatis ab fe dimittebat ,ut omnia raperent ,auferrent ,nec cuique quicquam relinquerent, quoniam paupertati fuaefubueniendum elfet,ergo magna funt in potentia Affentatores penes iniquos Principes ,his omnia committuntur, per hos geruntur. Imo audeo dicere hos eife fupra ipfos Principes: nam horum didis ,inuentis ,cogitatis illi obtemperant: quia frontem contrahis Alberte?Principes inquam cupiditatibus fuis iam antea captos &deuindos Affentatores trahunt quacunquelubet, nec intelligunt illi fe turpiffimis feruire hominibus ,tum maxime ,quum fe eundorum putant dominari .Sed de his didum fit fatis .A lb. Satis fi ita uidetur. Mar. Poffumus tamen adhuc addere aliqua finitima iam didis. Alb .Quinam ea? Mar. D icam .Poftquam Platonis &Dionyfii illata eft mentio, quorum, alter statis eiufdem Philofophorum Omnium fapientiflimus fuit: Alter Tyrannorum potentiflimus. Si fapientia &potentia in idem non ueniant ,ficut fieri debe re affero ,fed feparatim agant ,quemadmodum in Platone &Dionyfio ege runt ,&horum alterutrum poffidere tantum liceat :quid horum duorum quis fibi magis optauerit ?potentiam ne an fapientiam? Vtraque omnino magnifacienda .Itaque magni uel maximi potius fuere, quibus contigit ambas poffidere ,-fed paucis contigit :confundas raro uidere fecula :difiun dae facilius reperiuntur .Quomodo autem haberi poffint ,non eft nunc di cendi locus .Illud certiffimum eft uoto fruftra peti .Sed quid fiet fi ab Om~ nipotente Deolibera detur optip,utranuis fumendi (liceat fic fingere)quam duarum magis quis deligat ?&ut planius adhuc loquar, non difcedensa perfonis ,quas modo propofui .Interrogo utrum.Platonis malit quis feeffe fimilem an Dionyfii? Tu Albertetah optione propofita utrum duorum magis deligeres?Alb.Rede me &ordine interrogas Marce.Non eft nunc (ut opinor) dereligione quaerendum ,nam fi hanc refpicimus ,neutrius op tauerim conditionem .Mar.Non agitur nunc(ut ais) de religione, nec illud uenit in difeeptationem ,quam fibi fortunam quifque magis optauerit, Chriftiani an infidelis; quis enim negauerit Chriftiani hominis uitam quibuflibet alterius fortunis praeferendam ?Sed infidelem infideli compara mus .Remotis igitur religionis iuribus ,quaero de te, fi temporibus illis natus effes,& inter nationes eas degere contigiffet,quae Chriftum ignorabant, utrum malles te Platonis an Dionyfii fimilem .Alb.Rede (ut dixi)me in terrogas .Ego magis facerem Platonem cum ftudio illo atque dodrina , non modo quam iftum unius infulae dominum ,fed alium quemuis maria omniaac terras regentem. Sed memento hanc interrogationem non effe paffim,& ad omnes faciendam .Plures enim fupelledilem magis Dionyfii. argentumque ccelatum aeftimarent ,quam totum hunc Philofophum ,qui Academia fpacus inelufus uix famem frigufque pellebat .Mar.Licet tamen LII HVINTVS. 2J men quid uterque ageretfpeculari ,&ex eo perpendere ,utrius uita ,nobi lior ,elegantior ,utilior ,iucundior ,fuauior ,&iudicarc deinceps ,quam quis potius fano mentis homo optauerit fibi &optione data deligeret.Alter in epulis uino ,luftris ,ganeis ,codibus ,rapinis aflidue uerfabatur ,metuens Tyrannidi ,ne quid pateretur ,uiuebat cum fugiti uis, cum barbaris, cum facinorofis. Neminem, qui libertate dignus eflet, amicum fibi arbitrabatur .Alterius uero mens indagandis perfpiciendifque rebus cum earumcaufis &rationibus indies alebatur ,fatagens uidere coleftia terreftriaqueomnia, unde inciperent, quomodo progrederentur, in quo definerent,& inter hoc naturo omnis conditorem perfpiciens Deum, omnibus in fidentem ,&fupra omnia flantem ,cun&aque mortalia &immortalia nutu regentem &moderantem .Adhoc maximo &intentiifimo Audio homines ad decus ,ad uirtutem ,adlioneftatem hortabatur .Quammulta ille de iu flitia ,temperantia ,frugalitate ,fortitudine ,pietate ,religione dixit ?nec dixit modo ,fed etiam fcripfit ,nec foripfit tantum ,fed etiam edidit ad totius pofteritatis fru&um ?Huius uitam ,qui non optabilem efle dicit,&Ty rannicam illi profert ,hic «anis corruptus bonis, guftum uero laudis ueroque fuauitatis amifit .Alb.Eft ita profedo ,nec aliter iudicaretur fi teftimonio meo &fratris tui flaretur .MAR.Non conquiro nunc teftimonia, fed rem ipfam expendo. Perfpicuum eft enim ,fi aDeo cuiquam detur optio fapientio uel potentia; ,fapientiam magis eligendam, quam potentiam. Nampotentia fine fapientia fi multitudini prodeffe nequeat ,cui coercenda; &moderando potentiaeft opus ,prodeft tamen &ipfi fapienti, <Sc alii cuicunque ,qui eius uocem audire uoluerit .Potentia uero fine fapientia non modo inutilis eft ,fed etiam perniciofa ,nec ipfi modo perniciofa , qui eam habet ,fed ciuibus &populis uniuerfis ,qui fub ea degunt .Quis proterea mentis compos dubitauerit bbna, qua; proprie funt hominis, praeferre iis ,qua; circa hominem funt ?Atfapientia animo infixa proprium ho minis bonum .nam hac redditur homo melior, non imperio &potentia, quo extrinfecus obueniunt ,&nihil ad eum pertinent nifi cura &adminiftratione .Quamobrem Platonem dicimus Dionyfio anteponendum ,ad quem ille acceflit ,non utfer uiret ,fed ut fer uaret ,quod etiam proftitiifet , nifi Dionyfius maiorem cupiditatum fuarum rationem ,quam falutis habuiffet. Quid de Pythagora, Democrito, Socrate, Zenone,.& plurimis aliis proflantibus Philofophis dicam?qui non folum naturalium rerum rationes infpexerunt ,fed multos etiam ad reCtius uiuendum excitauerunt, &leges populis fcripferunt ,&rebus etiam publicis utiles fe probuerunt .Quo regna, quo opes poftimt eorum ftudiis &cogitationibus anteferri? At non modoiftos uiros, quorum doCtrinafuit peregregia &lingularis ,fed., ut adleuiora ueniam .Homerum eiufdem tempeftatis regibus profero .Illi ni hil habebant, quo magis nobilitarent Poetam. Alter fuum& multorum nomen in oternitatem pene uerfibusfuispropagauit.Eadem de Thucydide, Herodoto ,Saluftio ,Liuio ,reliquifquehiftoriarum feriptoribus dici poffunt :effetftum eft enim horum cura &diligentia, ne fuperiorum temporum gefta laterent, &utexempla multa ad res commodius gerendas ueiuti Gante DE PRINCIPVM DOCTRINA anteoculos «iepida haberemus .Veniamus ad noftros ,ne externis conten ti domeftica negligere uideamur .Alb. Sic quidem faciendum cenfeo ,il lo etiam addito ,quod maiori uoluptate te de noftris loquentem ,quam dc Romanis Grxcifque audiemus .Mar.At qui Alberte Hieronymum , Auguftinum, Ciprianum, Bafilium, Chryfoftomum ,Gregorium, Bernar dum ,Leonem ,&reliquos eiufdem generis ecclefiafticos Dodores, qui non folum eloquentia dodrinxque opibus locupletati., uerum etiam pietate in Deum ,&uitx fanditateinlignes fuerunt, pudet cum fceptra tenentibus ,qui deterius uixerunt ,conferre .At Eufebius Cxfarienfis ,qui ecclefiam texuit hiftoriam ,&qui pro Euangelia multa aduerfus gentes confcripfit :Ladantius quoqueFirmianus Conftantii Calaris praeceptor, qui eodem calore idem argumentum tradauit, fed uberiore fluxu dicendi ,quam clari funt ?quam omnibus in ore ?quantum utilitatis inuedum in pofterita tem horum ftudio uidemus ?&quid agi per eos lplendidius potuit &fruduofius ,quamquum religionis noftrce iura aduerfus idolorum cultores de fenderent &comprobarent ?Ppflfum addere Tertulianum ,qui multa confcripfitad religionem noftram pertinentia ,tum uero Apologeticum egregium aduerfus gentes ,quo nihil fubtilius &acutius excogitari poteft. Non omitto Petrum fcholaftica? feriptorem hiftorix ,qui tanquam hauriret omnia, &magnae eflet gulae in literis, comeftoris nomen adeptus eft, multa digeflitifte, protulit, non mediocrem Dei ecclefice frudum ferentia. Bap. Quin tu potius nobis alterius Petri Theologorum maximi mentionem facis ?nam hunc in hocfermone pmeritum-, non oportuit .Mar. Minime oportuit, et rede tu mihi huius memoriam fuggeffifti.Iftius nanq; in imme fumnobilitati labores ,qui fandorum didis colligendis certiflima Theologice iecit fundamenta ,ex quo fententiarum magifter uulgo nuncupatur , perinde ac fi rem fibi fumpfiflet,uerba exteris reliquiflfet.Hic Theologorum pater, nifi fuilfet, Chriftianae fidei difeipiina quodammodo erraret, fed per hunc colleda, et in ordinem quendam redada fuit .-Ita deinceps confequu ti ingeniofiflimi multi ,qui eifdem in ueftigiis confiftentes libris omnia referferut. Noftis hos nouitios TheologOs,quos nonnulliicholafticos, alii Pa rifienfes uocant. Hi aflidue fententiasPetri commentantur,& morem quen dam fuum probandi tenent ,omifla omni uerborum pompa, inter quos diuus Thomas Aquinas emicat uelut inter ignes Luna minores .Quis omniu iftorum in remp. Chriftianam meritapoiut dicendo xquare ?Gerte meriti funt amplius ,quam ulli reges ,qui corpora ,urbes ,agros de hoftibus captos Ghriftiano nomini adiicere potuerunt .Ifti uero ,mentes hominum in fidei porellate tenuerunt ,quas afcediflimis erroribus liberauerunt ,&ad aeternae falutis iter docendo uerterunt .Haec perfequutus fum, ut intelligen tes noftri Principes literarum ftudia diuitiis quibufeunque «St imperiis &regnis anteponi, deponant aliquando fupercilium ,nec intumefcant ob potentiam ,fed remoto fcientiae bono multis fe inferiores arbitrentur ,qua dc rc probo Ariftotelem ,qui ad Alexandrum quandoque fcripfit ,non iis tan tum effe gloriandum, quiimperio abundant ,fed iis quoque ,qui Deorum immortalium naturam ,uira ,poteftatemque cognouerunt .Alb.Ita ne uero LIBER Q^VAR TVS. 26 uero ad Alexandrum ille fcripfit ?Mar.Scripfit, fi Plutarcho Cheronen fi creditur: nam eo auctore id profero, non quo in epiftolis Ariftotelis, qux nunc extant, inuenerim. Quid autem defiderem in iftis Principibus, iamdu dum perfpicuum eft .Volo autem iplos ad hiec fortunce munera minoris ex timationis maius illud &uberius fcientix bonum adiungere, quod quum priuatos ornet &reddat gloriofbs, quanto uberiori laudet &gloria locuple tabit Principes ?Multum ualet fcientia literarum abfque principatu :princi patus autem, quid fine tali fcientia poffit efficere, haud facile dixerim, quin fi dicendum eft ,quod fentio ,tantum abeft ,ut profit ,ut potius noceat ha benti .Vis ne Alberte ,ut dicam, cur nociturum putem, fimilitudinemque adiungam ?ALb. Volo equidem :nam &fi iam multa fint dida ,hoc etiam connrmabitfuperiora. Mar. Ego ubi rudem &imperitum uideo Principem regendce ciuitati ,aut prouincke prspofitum ,huc ftatim adducor ,ut credam hoc ei perniciem illaturum ,nam non ad multitudinis (ut oporteret )commodum uolet uti principatu ,fed ad fuum, atque inlcienter ipfo utens principatu multas calamitates &iniurias ciuibus inferet ,&aliorum detrimentis potentiam exercebit, feque nequilfimum nocentiffimumquepnebebit ,infinitifque criminibus foedabit ,idque ut fimilitudine quadam (ficut pollicitus fum)illuftrem. Si uideat quifpiam nauem neceflariis rebus inftrudam ,&ad curium paratam :prafit autem ei rudis &imperitus gubernator ,dubitabit ne quid euenturum fit ,praffertim fi longius fit naui gandum? Quid dicet uir prudens, qui haxuideat? Te interrogo Alberte. Alb. Perdet (inquiet) ifte omnia :ush fibi ush ,nauigantibus non euadent .Mar.Quid Principem uidens infipientem ,cui fumma fit licentia quicquid uelit agendi ,cuiuslibidini pateant omnia ,ifte idem uir prudens quid dicet ?quorfum opinionem fuam diriget? Nonne affeuerabit, quod ifte &fe,&fuos,&reliqua corrumpet omnia regendi infcitia? Alb. C lamet itaneceffe eft confequentia rerum addu&us .Mar. Audi quxfo reliqua . Habebit Princeps ifte ob diuitiarum &opum copiam circum fe multos:hoc enim fit. Quid igitur ifti tam multi num aduerfus unum Principem confifte re audebunt?& eius incufare dementiam?quod male et turpiter adminiftret imperium, uel num potius eius incendent 'dementiam ?conclamantes ipfumrefte omnia gerere, non tanquam ab hominibus prognatum, fed de ccelo lapfum, &ad hominumfalutem diuinitus miflum? ALb.Si id quod quotidiani ferunt mores infpicimus, collaudabunt, &miris efferent laudibus Principem ,quanuis fcedifllmefe habeat. Mar. Poffem multis exeplis oftendere neminem audere diuerfa aReges fentire in confiliis capie dis etiam quum de peripicua ipfius Regis utilitate appareat.Vno utar, quod de Perfeo Macedonum Rege traditum eft. Is quum bello Romano plurimis iam detrimentis acceptis in extremum penedilcrimen addu&us effet ,Gallorum adfe aduocauit decem millia equitum, totidem peditum, hominum fortiffimorum,ftipendiafacere confuetorum, quitum forte per Illyricum effufi erant ,padtufque eft in fingulos pedites quinos aureos, in equites denos ,mille in eorum Duces.,.& iam Galli aliquot dierum uiam progreffi eo peruenerant, ubipecuniam numerari oportebat, mercedemque paftam fla- G2gitabant DE PRINCIP^il DOCTRINA gitabant .TumPerfeus confilium aduocat ,rem proponit :fed quum primus allatis certis caufis oftendiflet Gallorum auxilia fibi dimitti placere, contradixit eorum qui aderant nemo (ut audor eft Liuius) Nemo in tanto difcrimine aufus eft ftultum Regis confilium improbare :quum tamen omnes idem fentirent meliorem effe regni cuftodiam,quam pecunix, qux utique non feruaretur .Nam fi Gallis non diftribueretur ,ea Romanos uidores fequeretur .Verum quum perfpicerentomnes Regis auaritiam ,qui tan tx multitudinis mercedem metueret potius ,quam hoftes Romanos, filentium tenuerunt :nec uoluit quifquam obftrepere palam Regis dementix , occulte tamen mordebatur, tanquam id ageret ,ut bene diues cum omni Regia gaza in triumpho portaretur .Vides iam Regi Alberte parum effe au xilii in confultoribus ,nifi le prius ad bonos componatmores, dodrinaque omnidiuina &humana imbuatur. Vbienim in malis moribus cupiditatem alicubi oftenderit ,eodem eundi fequentur :non enim prius Regis ,fed fuum confiderant diferimen ,fi contradixerint .Sed num potes dicere mihi Alberte ,quid nunc mihi ueneritin mentem .ALb.Polium ubi dixeris . Mar.Sic cogito .Eritfortaffein magnaturba hominum aula? inferuientium ,& Principi adulantium unus aliquis uir fortis ,feuerus ,&lapiens, qui miferatus animo Principis imbecillitatem ,conetur illum adfanitatem mentis reuocare ,horteturque ut difciplinis omnibufque redis artibus feip fum inftituat ,quo par tanto fit muneri ,ficut olim Dionyfium Dio ,propinquum propinquus .Quid futurum putas ?ALb.Scio ,quod nihil pro fidet ,ficut nec in Dionyfio Dio quicquam profecit .Mar.Honorabunt forfitan hunc uirum exteri talia fuadentem,culpamque omnem transferent in Principem ,qui honeftis monitis non moueatur .Alb.Honorabunt > imo auenabuntur eum plures: magna pars illudet,&hominem nihil lapere arbitrabitur .Mar.Quid dicent ?nam afferant aliquid necelfe eft .An non illud in promptu ,nihil opus elle tot literis, fedpolfe Principem hac communi prudentia? luce utentem rediflime habenas imperii moderari.- Al b .Ha?c omnino iftorum eft oratio .Ma r .Quin addis infulfam hancefle &abfurdam orationem .ALb.Nonaddo,quoniam id iam per- Ipicuum eft ,&ex fuperioribus Termonibus patet .Mar.Vis ne de hoc etiam aliquid rurfus dicamus ?ne fruftra hic redierit fermo .ALb. Aueo audire ,nam eandem rem uariis tradare argumentis oratoriumeft maxime .Mar.Nolunt ifti (ut uides )Principem altius euehi : nec fublime aliquid fpeculari ,exiftimantes nihil illorum cognitionem facere ad Principatum ,fed recordare qua?fo illius fimilitudinis ,quamante propofui ,de rudi &imperito nauis gubernatore :nam fi huiusinfeitiam perfpiciens aliquis hortetur ,ut antequam clauo manus inficiat ,curet aliquam nauticarum rerum fcientiam percipere ,fiderum motus, terrarum tradus ,uentorum uim ,aduerfarum figna tempeftatum tenere. Remiges autem &nauta? homini adulantes contendant fuperuacuam effe hanc difeendi curam pofle, illum humanx prudentix uiribus abfquealioufu&fcientianauem medios inter fludus redam prxftare ,& ad deftinad litoris oras prouehere :Nonneifti tunc ftolida lapere &dicere uidebuntur? LIBER V A RTVS. 27 fcidebuntur? Neminem mihi dabis tam emotas mentis ,qui illa audiens non ftatim exclamet. Oattoniti. Ita neuero talia proferre &fuadere audetis ?Non abfurdiora minus ifti loquuntur ad Principes ,quos nihil intelligentes ,nimis etiam intelligcre arbitrantur .Auerfantur ifti Principem efte atque adeo haberi Philofophum .Quid diuinarum (inquiunt )&caste rarum rerum cognitione, quas Philofophia affert,cum principatu ?quibus &ego dico. Quid fideribus cum mari ?uel quid etiam cum terra ?nam non minus agricolas, quam nautas feruanda funt fidera ,quod qui ignorat ,admoneri poteft carminibus illis fummi Poetas, dum de agricolis uerba faciens, inquit. Prasterea tam funt Ar&uri fidera nobis, Hasdorumque dies feruandi ,&lucidus anguis. Quam quibus in patria uentofa per asquora uedis Pontus, &oftriferi fauces tentantur Abidi. Credo equidem,quod fi rudis homo uideat nautam uel agricolam fulpicientem in coelum ,oculosque fubaftra tenentem (ut cecinit idem Poeta de Palinuro )dumillorum ortum occafumque (peculatur, rideat quantum polfit* &inlanum uocetutrunque, quod quum uni res fit cum mari, alteri cum terra ,coelum fupinus (pedet ,tanquam illic nauigandum fit potius uel ferendum .Sed huius ineptum rifum contemnant illi, &hominem bre uiflimo frangent fermone .Dicent enim .Latet te 6homo quifquis es coniundio rerum diftantibus in locis politarum ,hanc difcere cura ,&ubi didiceris, te tui ipfius ,&intempeftiui huius rifus pudebit. Hasc illi .Eadem iftorum ratio ,qui fi uiderint Principem inquirentem aliquid de Dei poteria, fapientia, caritate ,de animorum, Dasmonum,elementorum ftatu,deque aliis mutabilibus, quas immutabilis ille condidit ,qualis nuper Picus Mirandulanusfuit, fuperuacuas rei operam impendere exiftimant ,&uixmentis credunt compotem ,quoniam hasc uana &inutilia in alto defixa & tam longe polita fufpiciunt, &fcrutantur, idque arbitranturad Principem non pertinere ,ficut nec rudis ille uir exiftimat fidera gubernatori nauis effe infpedanda ,fed facilius quis medios inter fludus nauemfine fiderum infpedione ,quam fine multa diuinarum humanarumque rerum cognitio ne principatum poterit gubernare .Ingredior adhuc magis introrfus ,&(ci re ab iftis peruelim ,utrum artem regendi populos facilem putent ,an diffi diem ,fi facilem ,unde tot in duitatibus inuidias ,ftupra ,furta ,rapinas, casdes, uulnerat? Cur Princeps non prohibet ?cur uel horum plurima eius iulfu fiunt ?Si difficilem ,cur retrahunt Principes adifciplinis ,per quas fa cultas melius aliquid gerendi paratur ?Magna &multa funt munia Principis ,inter quxhaud fcio an illud prascipuum ,ne ciues diuitiis luxurient , aut paupertate onerentur, propterea quod nimias diuitias reddut fuperbos, feroces ,arrogantes ,uiolentos ,cupidos dominandi ,uoluptatibus etiam &luxui indulgentes. Hasc efficiunt diuitias ,quid paupertas ?horum contraria ,nam uiles fecit ,timidos ,abiedos ,Aflentatores ,feruiles ,fures quoque &raptores .Demumpecu nite gratia ,quiduis fecere &pati paratos .His uiciis occurrere oportet Principem ,quod aflequetur ,fi ciues mediocres DE .PRINCIP V,M DOC T.R’I N A diocres erunt moribus ,quod erunt fi fuerint facultatibus .Quarode te nunc Alberte,num quenquam Principum uides haccurare? Al b.Quid uideam, quod nufquam eft ?&quomodo curabunt illi, quod neperfomnium quidem uenitin mentem optare ?Mar. Infcitia igitur praetermittunt,quod eos oportebat: nam id nefcire haud magnum eft. Magnum autem id uidere ,maius conari ,ut efficiatur ,maximum re ipfa efficere. Quis nunc praeterea Principum eo incumbit ,ut populi ,quos fub fe habet ,fint manu ftrenui ,ob afiiduam armorum tractationem &bellicarum rerum meditationem, iidemque quieti atque pacati fintob religionis ftudiurri 'i qua fane focietas fortitudinis cum modeftia ,ut praclariffima eft,ita &difficillima :difficillimum enim fa&u eft ,ut squalitatis iura feruare uelit ,& legitima difceptationeuincifepatiatur ,qui magnitudine animiexcellit, quod effici tamen in populis etiam poteft ,fi quis regere fciat .Graeci gymnafticae muficam admifcebant, ut unius difciplinae ferociam alterius dulcedine definirent ,atque ita animos iuuenum ad temperatum ftatum deduce rent, inter mollitiem feritatemque medios. Mihi latius uideturafperita-r tem morum, quam armorum amduatraftatio ingenerare poteft, religionis curacompefcere ,&ueluti manfuefacere ,quod Numa Pompilius fecundus Roma Rex prsftitit :qui quum populum Romanum ferocientem nimis atque intumefcentem frequentibus bellis, qua fub Romulo faufte gefferat ,fufcepiffet ,facrificiis cultuque Deorum immortalium induito mitigauit ,&ad mediocrem habitum conuertit. Nanque aliquis modo trux uifa iam uertiturara. Vinaque dat tepidis falfaque farra focis , VtPelignus cecinit Poeta. Nunc nulla opus eftmufica aut religione ,ut per eas populi manfuefcant ,quid ita ?quia quidam Principes populos imbelles efle cupiunt ,quibus etiam arma detrahunt .-Alii nullam impendunt operam,ut bellicofi reddantur .Itaque ubi bellum impendet ,neceffeque eft patriam &imperii fines armis tutari, externo utuntur milite, egentes undique homines &facinorofos mercede cogunt,qui non tanquam ad bellum cumhoftibus gerendum fuerint uocati,fed ad diripiendas fociorum atque amicorum fortunas ,ita omnia uaftant ,trahunt ,lacerant ,corrumpunt .An non ita hodie Alberte fit ?Al. b.Fit fane. Copias licet nunc cernere in bellis non militares ,fed pradatorias .Quamobrem definiuit nefcio quis bellum ut diceret, nihil aliud efle bellum, quam uim,qna infertur coaftis hominibus ad rapiendum latrocinandumque paratis ,uel bre - uius ,bellum efle congregationem prauorum hominum rapientium undique &pradantium .Mar.Non infulfa profe&o definitio ,&uidetur ille quifquis fuit, ad definitiones fuifle ingeniofus .Licet omnino de hodiernis conqueri bellis ,in quibus omnia militantibus conceduntur .Vetus illa & antiqua militia nocens hoftibus ,innocens amicis receffit .Sed de his nunc non agitur ,redeamus ad priora .Alb. Equidem cenfeo ,fi quidem adhuc reftat ,quod dicatur . Marci. MARCI ANTONII NATTAE ASTENSIS, DB |* R, INCIPVM DOCTRINA LIBER. Q.VINTVS. MARCVS. MNeSartes Albertc principatui fubiiciuntur, non modo hx honoratilfimx quales funt ,militaris ,iudiciaria, rhetorica ,fed etiam qualibetleniores, &qus inferioris funt ordinis ,ueluti agricultura ,archite&o nica ,&cerdonica, futoria, &reliqua :nam ad Princi pem fpedat ftatuere ,quas artes in ciuitate, &quales efle deceat ,&quid quenqueaddifcere, &quoufque oporteat .Non igitur fieri poteft ,quin principatus ars fit maxima,fi quidem eius eft de reliquis artibus decernere ad communem utilitatem tanquam earum omnium fit prades. Nulla hodie horum me ditatio penes Principes noftros: eft tamen aliorum qiiorundam ,de quibus pigetdicere. Al b .Imo dicendum eft tibi. Video enim de uitiis Principum te uelie aliqua proferre .Mar.Vellem ,fed tamen (ut dixi )radet : nonenimiucundaeftde talibus Oratio. Veruntamenfi dicendum eft de Principum uitiis ,nolo intelligi illa de omnibus dici Principibus ,fed de his tantum ,qui illis obnoxii funt criminibus ,quos ego plures efle fentio. Videmus nanque in Principum aulis prcefefturas prouinciarum ,Senatoriam dignitatem ,procurationes ,magiftratus, omniaefle uenalia. Scelus quodlibet pecunia redimi :in cubiculis luxum ,in iudiciis aurum dominari, con trouerfias priuatorum tardiffimererminari (fi tamen terminantur) &magnis iacturis litigatorum ,adeo ut expediat fiepius litem deferuifle ,quam il lo modo uicifle ,bella infuper (quod fine lacrymis dici uix poteft) non neceflaria &perniciofa fulcipi cupiditate dominandi ,qua de re populi collatione Eris affliguntur ,urbes diripiuntur ,agri uaftantur ,homines in ferui tutem abducuntur, neque liberantur,nifi idoneum erogauerint argentum. Hec &his peiora fiunt ,qua? ubi contingunt, necefle eft infcitia regentium contingere :ficuti quum domus male gubernatur ,quilibet id fentiens iner tem patremfamilias eain domo habitare exiftimaret. Bap. His ,qua ate hadenus didafunt Marce uehementeraflentior ,atque ita iudico &ftatuo Principem multarum rerum peritum &fcientem efle oportere ob magnitudinem eorum »quE tradanda principatui &gubernanda committuntur . Capit autem quandoque admiratio eorum, quicontrariam induerunt fententiam. Videas peritiam deligi undique &laudari: imperitiam culpari. Nemoeft ,qui fi militandum fit, non fequi malit armis captis peritum belli ducem ,quam imperitum :hoc enim tutius &fecurius exiftimatur .Si & bricandum eft aliquid eligno ,uel ex Ere ,uel emarmore ,quceritur peritus faber,imperi tus dimittitur.Similitef.fi aliquid operis in agro faciendum eft, DE PRINCIPVM DOCTRINA eft ,ille multo rerum rufticarum ufu callidus agricola adhiSetur Thuicre<fte committi putatur .Denique medicum ,rhetorem ,pidlorem ,'ftatuanum , tonforem ,futorem ,cerdonem ,adhibent fibi& fths homines eum quem peritum exiftimant :nullum horum probant, nifi in artificio fuo probum . Vnum Principem illi negligunt effearfificem iri fuo munere,quenV ne medicorum quidem artificem ,fed fummum effe oportebat :nam lapfus priua tis in rebus ad paucos pertinet, hsdunturii duntaxat, quorum eft negocium,& fecunda ciuitatis fortuna priuatorum fepius fubleuat incommoda :res uero publica ubi male geritur &adminiftratur, priuatorum etiam beatitudines in perniciem fecum fimul trahit .Ergo Princeps undecunque fcientiam re&e adminiftrandi remp. colligere debet ,fiue legendo, fiue audiendo, fiue alio quocunque modo pariatur, quandoquidem ab eo uno non uniuerlbrum modo ,fed fingulorum quoque flatus pendet: refte an fecus fe habeat .Stultitiam autem eorum ,qui contrariafentiunt, fatis mira ri non poffum.M ar.Stultitia omnino illa eft opinatio ,utdicis Baptifta : cuius caufa fi quceratur ,illa eft ,quod penes eos principatusnon eft-cuiuf- dam artificii nomen ,fed ho noris &dignitatis, quod ex eo forfitan fibi fuadent ,quod principatum uident ueluti hereditarium quiddam fucceffione &neceffitudine deferri ,&nafci Principes non fieri .Bap.Ego uero non mediocre fed maximum effe omnium artificum arbitror re£te imperio uti , teftem habens idoneum Odfcauianum Cefarem,qui mirari fe dicebat,quod Alexander Magnus parto in multas nationes imperio adhucalias quererer, quas debellaret ,nam fi magnitudo rei &difficultas illum excitaret ,maius fuiffe opus difponere re&e ,quod habebat ,quam acquirere ,quod non ha bebat. Mar. O preclaramoiocem fummoillo Imperatore dignam ,qua' oftendit non tam fpe&andum ,quam late ,fedquam iufie Princeps imperet .Hoc enim iudicio contingit :in altero cafus dominatur .Veteres certe Romani de bellorum principio magis, quod iufie fufcepta effent, quam de exitu ,quod fceliciter eueniffent, gloriabuntur. Sunt nonnulli alii, qui hocuelfolum uel pracipuum putant efTePrincipis munus ,poffe exercitum du cere,etcollatis fignis copias hoftium profiigaredd fi habeat,quouis imperiodignum arbitrantur, quu tamen in Principe nihil fplendidius fulgeat quam iuftitia ,cui (ut ait Ariftoteles) ffellarum fplendor ,nec matutinus ,nec ue fpertinus poffit comparari .hoc fane indicant Virgiliani illiuerfus, nam nondum comparente Aeneain naufragio, Troianis de eius morte dubitantibus didlum eft ad Didonem amaximo Ilioneo oratore Troianorum . Rex erat Aeneas nobis ,quo iuftior alter , Nec pietate fuit, nec bello maior &armis. Videtis,ut in Regis laudibus prius iuftitiam collocet &pietatem,antequam • ullum inferat fermonem belli &armorum. Ipfe Aeneas commendatfeip-' fiim apietate . Sum pius Aeneas . Et reliqua, omittens quantum in bello poffit, poterat autem (utnoftis). Rei igitur militaris fcientia ,&fi deceat Principem ,nam per hanc fepe feruatur imperium j-& ufus eius late patet ,tamen obfcuratur fplendore iufli- • ti^ LIBER Q_ VINTVS.29 tio,quaeut uirtutum omnium eft Princeps, ita &PrincepsefTe debet in Principe .Si tamen militia in honore collocanda eft fummo ,ita ,ut nulli artium fui dignitate &utilitate concedere debeat ,quotufquifque rei mili tariftudet ?de Principibus loquor .Vendicant fe Principes penes populos non tam animi uirtutibus ,quam aliis quibufdam externis ,fed forfitan fer moni huic noftro finis imponendus ,nam de Principum do&rina ,de qua propofita eft quoftio ,multa ha&enus dicta funt, &alia quaedam prioribus adiicere ,uereor ne fit todiofum. Itaque ftatuo ceffandum. Alb. Minimeceffandum :nam adhuc altus eft dies ,Solem uides :nondum ad occafum praecipitat. Mar. Quid fi alia in propofita quoftione non occurrunt ? AL b .Scio quod occurrent ,uel fi nihil aliud occurret ,potes faltem de his externis dicere ,quibus ais Principes fe populis uenditare ,ut etiam uarietatem quandam non ingratam fermo hic nofter affequatur. Mar.Acqua: cunque de his externis dici polfunt, notiffima funt &uobis &omnibus. Alb. Nihilominus dicendum eft tibi :nam dulce eft colloquium inter amicos ,etiam quum ea memorantur, qua: ipfi tenent. Mar. Externa haec, quae me nominarim appellare iubes ,nemo non nouit :funt enim ludi ,fpe- «ftacula ,certamina naualia &terreftria ,congiaria ,munera ,faltationes , fabula: ,hiftriones ,&his fimilia .Reuolue animo hiftorias Alberte ,quas Iedfitafti .Reperies his &talibus Principes deliniuiffe animos popularium , &eorum fibi gratiam conciliare conatos .Alb. Leuia hoc funt quidem . Mar.Atleuibus iftis ducitur multitudo ,demulcent haec fenfus ,&momentanea haec uoluptas penes imperitam plebeculam magni eft momenti . Suntetiam externa illa ,qua: uulgus miratur ,&terretur, fceptrum, purpu ra ,diadema ,magnificentia aedium regiarum ,latellicium ,equitatus ,aurum, argentum, gemmae,lauta &copiofa fupellex, multus magnufque ami eorum comitatus ,procedentium ,fubfequentium ,lateraque tegentium , &plura alia ,quibus illi uulgo beari exiftimantur.Alb.Quid tu hoc Mar ce uituperas >quibus populi Iponte munierunt principatum .Nam florente etiam Romana rep.& adhuc uigente libertate nofti Confules &protores protextam fumpfilfe togam, &fella curuli uedos, promiflis lictoribus cum fafeibus &fecuribus,quo fane infignia magiftratuum ab Etrufcis prius ufur pata ,Romam deinceps translata fuere .Athenis etiam ,quo una omnium duitas maxime fuit libera ,eos qui coeperant magiftratum ,coronas geftare folitos accepimus ,&fane conuenit eos ,quibus maximo poteftates credito funt ,primarumque rerum tradita adminiftratio ,habere circum fe ali quid ,quod reuerentiam iftis in uulgus probeat &au&oritatem .Mar. Non ego Alberte. his imperii infignibus Principes denudo, aut his ornari molefte fero ,led illud coarguo ,quod putant nonnulli in iftis externis prin dpatum confiftere ,faris eos elfe &uideri Principes exiftimant ,qui quamplurimis fortuno bonis abundent: non intelligentes eos uere effe Principes, qui rede funguntur principatus munere, quod fane munus non progenitorum ,non fortuno beneficio defertur, fed ftudio, cura, induftria, dirigentia comparatur .Volo ego Principem iftis imperii infignibus munitum &ornatum uidere ,modoilla porioraducat ,iuftiriam ,fidem ,pietatem , Hreligio- DE PRINCIPVM DOCTRINA fa etiam ab utroque inflituifle Numam penes Romanos, quum tamen omnes eodem contenderent ,ut refp. rede adminiflraretur ,&ciues Iui ,quan tum in ipfis eflet, degerent beate .Non eadem inflituta fuerunt Carthaginenfium ,Siciniorum ,Locrenfium ,Crotonenlium ,ut ex multorum fcriptis colligere licet .Vt fingulorum uarii mores ,ita&'popuiorutn funt .A- thenienfes olim hilares ,iracundi ,uiolenti ,placabiles erant, &fupra uires audaces .Lacedaemonii contra graues ,feueri ,cunctatores, uix his, quibus infiftebant fidentes. Afianorum tumida mgenia, mania, pauida,ad feruiendum parata .At Germanos uideas feroces ,mortis contemptores , libertate gaudentes ,Itali pari uirtutem magis cauti ,&ratione pericula declinantes. Negocia item hominum, ut pleraque iub eodem genere fint, partibus tamen differunt ,aliud alio plus uel mimis ,&diuerfum quid habet ,ita ut omni fimilitudine par dici non pofllt .Sigillatim igitur difcutere, quid apud quofque populos quaque de re quifque adturus fltin maxima lo eorum ingeniorum negociorum uarietate ,infiniti eflet operis ,nec tutum dicere .Magnaetiam uis eft temporum ,nam quod uno aliquando probatum fuit tempore ob certas caufas ,poftea his conuerfis fuit improbatum . Summatim autem &generaliter res prxfcribi poteft. Quidigitur a&urus fit fapiens in rep. Princeps fi de me quadratur ,fic refpondeam .Principio religionem ille ueram inducet &tuebiturfuperftitione fugata ,dabitque operam ,ut caritatem &prouidentiam Deiin omne humanum genus diffufara omnes cognofcant ,&quacunque fidei noftrce myfteriis tradita funt ,firmiter teneant ,frequenti auditione diuini uerbi ,precibus ad Deum humil lime fufis,uiles efficiet diuitias praderibendo ciuibus moderatum cultum &uictum ,quem tranfgredi nulla ratione queant, definiedo etiam cenfum* ultra quem nemini poffidere quicquam nec libeat, nec liceat. Enimuero duo qusedam uigent modoin ciuitatibus ,qua; frangunt animos hominum &corpora femperque fregerunt ,defidia uidelicet &luxus ,hxc igitur duo ille pellet ,&totidem contraria fubflituet ,pro luxu frugalitatem ,pro defidia laborem .At controuerfias ciuium pro re natas, quam iufle extinguendas curabit ?&quam uelociter ?tum legibus ad definiendas lites ualidiffimis,&cequifflme fcriptis,tum fententiis Iudicum incorruptorum ,non alio ,quam ad caufarum merita fpe&antium :nam nunc plerique (bona ue nia liceat dicere) ad perfonam fepius refpiciunt, nec aduerfus argentum funt fatis firmi, officinas inftituet in urbibus armorum, eorundemque gym nafia in eifdem collocabit ,efficietque ,ut corpora exerceant ciues uenatu , curfu ,ludatione, equitatione, armorum denique tradatione, idque potiflimum Audebit ,ut durent fe laboribus ,quo deinceps in pratiio fortes fint &feroces ,nec hoflem cominus extimefeant .Nec tamen bellorum erit appetens ,fed fortitudine fua exercitufque fui terrori fuerit finitimus ne prouo cent ,&prouocatus non tam pertinax erit in gerendo bella, quam facilis in ponendo .Quid de ingenuis aliis dicam difciplinis ? An non harum magiflros ad fe alliciet undique ingentibus propofitis pmmiis ad eruditionem iu uentutis ,profedumque ingeniorum ,&ad decus ornamentumque duitatum tNe artes quidem negbget inferiores, quee manu utuntur, quas necet fitatis LIBEft. 5fe XTVS. 33 litatis uel utilitatis caufa humanauitaadinuenit, nam has quoque iubebit adeffe frequentes ,reiedis tamen illis, quas ad effoeminandos corumpendofque animos pertinere uidebit .Sicut uero nemini nocere uolet ipfe iniu Ile ,ita nec alterum patietur impune, nam diflimulata fcelera augent licentiam peccandi, fed ut maleficia coercebit terrore poenarum, fic uirtutes pro uehetin maius honoribus, &aliorum dulcedine pnemiorum. Vtetur autem grauioribus &dubiis in rebus nonfua tantum, fed etiam amicorum •prudentia ,conquifitis fententiis ,ut quid magnis expediat ex uarietate fen tenriarum argumentorumque Collatione facilius deprehendi cognofcique poflit .Manifeftum autem ,quod amicos moribus fuis fimiles deliget, ideft bonos &prudentes, qui &honefta fuggerant confilia ,&ad reda cohortentur .Et quia diuerfa hominum funt ingenia :quaedam quieta ,placida , moderata ,alia acria ,uehementia ,fortia ,utrifque utetur pro conditione flaturae fuse ,alteris in confiliis capiendis ,alteris in rebus gerendis :nam & confulto opus eft ,&habere ,qui confulta ,mature exequantur .Valde au tem refert ,quos lateri fuo adiungat Princeps, boni ne fintan mali, ut qua «doque fuerit didum melius efle ei reip .in qua malus eflet Princeps ,amici Principisboni,quamubiexaduerfb Princeps bonus, amici mali. Vnus quippe amultis facile corrigitur ,multi ab uno nulla ratione fuperari queunt. Eritidem quantum ad mores pertinet domi forifque egregius ,pius, clemens, liberalis, magnanimus, erit etiam humanus, fimplex, hilaris, ita ut nec hilaritas imminuat feueritatem,riec-fimplicitas grauitatem,nec hu manitas maieftatem :fed in eo fit omnium uirtutum concentus atque coft cordia .Hsec &his fimilia munia erunt fapientis Principis ,qui fe populis non populos fibi natos arbitretur. Dei infipiente non neceffe eft protrahere termonem ,fed unico uerbo dici poteft ,nihil horum ,uel pauca quadam adurum ,&fi Tyrannico more fibi putauerit umendum ,contraria omnia praftaturum ,trahet ,rapiet, lacerabit, necabit, &eadem multis facere permittet ,ad-libidinem unius hominis gerentur omnia, non fecus ,acfi quOd ille iufferit ,id leges poftularent ,quid plura ?peccabitur undique in tra muros &extra .Aegreferendum eft omnino talia fieri ,fed non admodummirandum .Quid enim faciat, qui nullum cum lapientia ,dodrina* mufis habeat commercium? non enim intelligit, quid Principis dignitas ue lit ,quid maieftas tanta requirat .Cur fibi in populos tradita fit gladii poteftas, demum quod Principis munus fit ignorat, nec quo confilia adiones ue fuas referre oporteat, tenet. Principem feuocari, &omnia fibi licere audit:Vnum ergo putat opus effe Principis agere quodcunque concupifcit : nam fi quod honeftas fuadet ,fas permittat ,faciat tantummodo ,nihil fe apriuato differre exiftimat. Itaque, ut oftendatfe Principem ,ea peragit, imperat ,mandat ,qute non modo Principis ,fed ne hominis quidem urat mediocriter infanientis, polluit fcelere fuam& multorum confcientiam , maximamque fibi irrogat contumeliam ,dum fe de omnihominis dignitate deponit, nam nihil in homine ratione dignius,quam abiicit ille cupiditatibus parendo. Et hic quidem tam fcedus, &turpis uita; huius fpacium peragrat, atubi ab humanis deceffit,ad diuinas uenitur leges, qute animam -'Ieius DE PRINCIPVM DOCTRINA cius nudam fufcipientes miris uerberant modis ,horribilibufque affligunt fuppliciis ,propterea quod hic pofitus potentia principatus fretus leges humanas contempferit atque defpexerit ,dum non fibi ,fed aliis fcriptas arbitratur ,quum tamen eas reuereri deberet ,ueluti germanas &focias ,&ipfarum diuinarum legum aemulas ,deque earum ui pendentes ,hos &tales parit ignorantia exitus ,graues populis ,qui illam experiuntur :grauiores ipfis Principibus ,qui aluerunt &corroborauerunt: non enim diuina fuppli cia humanis conferri poliunt .Hos ego Tyrannos ,qui non diem ,imo ne horam quidem praeterire fine cruore &rapina pafli funt ,qui in eundos Ty rannidem fuam &faeuitiam exercuerunt ,quales Graecia &Roma multos tulit, quaero quibus comparem. Nullum enim animal rationis expers ,tam ferum immanfuetumque uideo ,quod non iftorum crudelitate uincatur , nifi eos Bafilifco libeat comparare .In eo enim uidetur natura qualemcunque effigiem fieuiffimorum Tyrannorum eifinxifle .Primum communione nominis illis coniungitur .Graeci Bafilifcum ,quafi Bafilicum .Latini fimili loquutione uocant Regulum.Deinde geftat in capite ueluti Diadema can didam maculam ,reliquo nigricante corpore .Illud regum fi mile ,quod non ut reliqua* eiufdem generis beftiae humi repit lubrice multiplicique flexu ,fed celfus &eredus in medio incedit .At pernicies quanta ?necat non contadu modo ,fed afflatu frutices, exurit herbas, rumpit faxa ,hominem fi afpidat tantummodo, interimere exi (limatur, hunc &ipfi fugiunt ferpen tes uim eius metuentes ,ubi audiunt fibilum longe recedunt. Inuentum efi: uenenum,quod reliquis uenenis noceret .Similis Tyrannorum uita , non omnium quidem ,fed eorum ,quorum infignis fuit crudelitas ,hi quo cunque incedebant ,eundaleua dextraque perufta cernebantur ,fuis &do mefticis ,&his etiam ,qui eiufdem iniquitatis fuerant participes ,erant ter rori ,quicquid contingebant ,afflabant ,atque adeo aipiciebant ,id dominis ,imo &cum dominis peribat .Hos ego Bafilicis comparo ,quanquatn forfitan inepte. Quis enim unquam Bafilifcus tam late uaftauit omnia,qua Nero ,Caligula ,Domitianus, Commodus,Maximinus ,Licinius, reliqua* Tyrannica* peftes? Horum ego uitam miferam ftatuo &eo longe miferiorem, quo diutius illis impune licuit peccare, nam peccatum fine poena, maxima efi: pcena, quum impunitate propofita confuetudo peccandi protrahatur, indiefque augeatur &corroboretur, quo nihil deterius .Vtiam concludatur fermo ,nihil tyrannico uiro miferius ,nihil lapiente Principe fcelicius,& poflquamde huius adionibus nobis loqui propofitum fuit, eafque ficut ingenii facultas tulit, protulimus, ecquod in terris aque optan dum &tam confpiciendum ,quam peritifsimus ,omnique uirtute inftrudiffimus& Deo, quam fimillimus Princeps? Vtenim Principis poteftate inter homines nihil maius ,fic eius munerenihil melius ,fi ut oportet admi niftretur .Is enim efi: ,qui quaeritur &anobis commendatus ,non qui titu lo &honore principatus contentus negligat fe ipfum &caeteros ,uel ad inia niam libidinum fuarum eunda dilponat ,fed qui prudenteragendo oftendatfe dignum tantis opibus tantoque munere. Vt enim uident omnes, quod unus omnibus imperat :ficuideant pariter omnes, quod unus omnibus LIBER SEXTVS. 34 nibus debeat imperare. Hcec funt, qute in propofita quceftione cofero in me dium :non autem tam longo ufus effem fermone ,nifi ueftra me &auctoritas ad dicendum &oratio impuliffet. Alb. Et elegantem Baptifta ,&gra uem ,&ualido fententiarum robore inftru&am, tua denique prudentia di gnam orationem habuifti, &quantum ad me attinet, eam ualde comprobo. Vnum tamen illud me (ut uere dicam) commouitnon leuiter,quod &nos antea, &tu apertius in oratione tua pofuifti, qucEcunque peccant in rep. Principes ,ea ab ignoratione proficifci ,Vereor ne plerique contra hu:c infurgant ,afferentes non omnia peccata ignoratione ,fed pleraque dolo et fraude fufcipi, quum homines intelligantfe delinquere, nec tamen abftinent a delidis indulgentes cupiditatibus fuis .Quis ignoratadulterium effe delidum?nemo,imb fatebitur,quilibet hoc quod tendit ad uiolationem fce deris maritalis &prolis incertitudinem ,magnum effe crimen ,&tam magnum ,ut legibus pcena capitis feriatur, &tamen nullum in urbibus frequentius deliCtum .Si interrogaueris adulterum, cur id committat, an fciatfe delinquere: nunquam dicetfe nefcire, fed illud afferet Medece ex Poeta infigni . Video meliora, proboque ,Deteriora fequor . Enimuero fcientia opponitur ignorantia ,ficuti fibi ipfis inuicem opponitur uoluntarium &inuoluntarium ,propterea quodfcientia uoluntatem ha beat facientis, ignorantia nonhabeat :omne autem peccatum uoluntate co trahitur :aut enim id quod geritur ,peccatum non eft, aut fi eft peccatum , uoluntarium eft, quum igitur ignorantia uoluntatem non habeat, caret eo, quod proprie peccatum facit, non igitur ab ignorantia peccatum proficifcitur .Hoc uidiffe uidetur Iacobus Apoftolus in epiftola ,dum inquit .Scien ti bonum facere, &non facienti peccatum eft illi .Et Dominus in Euange lio .Seruus, qui cognouit uoluntatem Domini fui ,&non fecit ,plagis uapulabit multis :ita enim dnftum eft de feruo cognofcente uoluntatem Domini ,quali extra omnem noxam fit, fi ignoret. Non peccat, qui fe peccare nefcit :quamobrem nufquam ignorantia ple&itur legibus, fed fraus (ut dixi) quce non contingit fine confilio atque fcientia eius ,quod geritur, hinc negant ueftri impuberem &fuiiofum capitalem fraudem admittere ,fraudi autem adeo coniunda eft pcena, ut pro pcena fraudem ueteres ponerent, &fi quis errore uel cafu quicquam uetitum admififfet, fraudem ideftpoenam cellare dicebant .Hinc ubi aliquis foluebatur legibus plebifcito uel Senatufconfulto ,neillud fibi effet fraudi ,quod contra legem ueniret caue batur .Quamobrem fi Principes peccant in fe ipfos &ciues, ita ut nefciant fe peccare,ignofcendum eft, eisq; parcendum, ut hominibus :multus enim error humanam uitam occupa uit .Sin autem intelliguntfe peccare, nec abftinent, felfum eft, quod fupponimus, Principes peccare ob ignorationem , nam etiam intelligentes fe peccare ,nihilo fecius peccant .Non ergo in caufa peccatorum eft ignorantia :quam uitati poffe diximus,fi Principes doftri nxliteris difciplinisq; incumberent :hoc re&e diceretur, fi nefcientes pecca rent Principes, fed fi fcientes eadem faciunt, cur pro remedio confugimus ad fdentiam nihil profuturam, quali non habeant, ac non potius iubemus, I2 ut DE PRIN CIPVM DOCTRINA ut rationis fra?no comprimanteorum libidinem ,cui nunc fcientia fuccumbit .Non enim ignorabat Nero fe delinquere ,quum matrem interfici iube ret, &quum Senecam praeceptorem eodem donaret munere, ut taceam de aliis eius aedibus &rapinis, quibus in optimum quenque irruebat ,quse omnia aperte nefariam erant, &fcelerata. Ha?c mihi nuncoccurrunt Baptifta ,qua? obiicerem orationi tua? ,ficut fiepe aliud alias occurrit ,quae ut difcutias oportet ,&diluas ,fi modofides orationi tua? ,&fuperioribus noftris fermonibus conflare debet .Bap. Mouifti Alberte quceftionem ,non nunc primum ,fed iandudum inter ueteres Philofophos agitatam pluribus fermonibus ,dum quaerunt fubtilius ,qua? fit origo ,femen ,&caufa peccandi ,his illud ,aliis aliud cenfentibus :non enim conueniunt lententia? , ut funt diuerfi ingeniorum captus .Quanquam his ,qua? nuper obiecifti AI berte( fi rede memini) occurrit antea Marcus, fed paucis, ueluti praeteriens ,&aliud agens .Veruntamen fi plenius defideratur refponfum ,&de re tota uis audire aliquid fpatiofius ,non deero huic uoluntati tua? ,nam fi ceffaro, perierit nobis omnis fuperior oratio ,quam tamen redte politam exiftimo .Affentior nanque Platoni ,quiaflerit omne peccatum ab ignoratione proficifci .Nemo enim peccat ,nifi quia id quod peccato affequitur , putat bonum ,quanuis re ipfa malum fit, uerum opinio boni id efficit, qua erepta non reperiretur ,qui peccaret .Abfurdum porro eft dicere aliquem pra?fente fcientia deligere id quod eft deterius: nam dum id dicitur, illud diciturinimicumefleeumfibiipfi, quod fieri nequit: nulla enim natura maior commendatio ,quam lui ipfius ad fe ipfum ,deligit igitur, quod fibi uilum eft melius ;quumautem id quod deligit ,non fit melius ,fed peius , non fcientiam illo in iudicio ,fed ullam opinionem affuiffe dicemus ,adiu tam aprauis cupiditatibus aduerfus redam rationem. Etenim in bonorum malorumque ad uitam pertinentium deledu ,communia &generalia uident omnes ,nec in his ulla eft aberratio .Falluntur autem ubi ad propria uentum eft, nam non perfiftunt tunc in fententia, propterea quod qua fen fibus lenocinantur magis fequuntur, eifqueut notioribus immorantur . Hoc oftendere polfum perfequens eadem exempla ,qua ate allata funt . Interroga adulterum ,fed ex his unum ,qui non erubefcat de hoc crimine, fed libenter fateatur, uel de illo potius glorietur; tales enim multi. Dic huic. Adulterium numcenfes efle malum? Fatebitur, fi aliquam habet partem fani iudicii :nam &naturalis ratio id admonet, qua plurimum poteft,& illud quoque quod in propria uxore id recufaret. Sequere. Tu ergo cum hac &illa nupta adulterium committis: hoc quoque latebitur,nam unum ex' his facimus ,quem non pudeat huius criminis ,fed libens agnofcat .Perge porro ,ut concludas .Ergo malum eft tibi cum hac &illa muliere adulterium committere,negabit :uel fi forfitan fateatur, uerbo id dun taxat fatebitur, fed animo neutiquam affentietur :non enim fi hoc malum fibi efle exiftimaret ,illud patraret :Diuertit enim tunc ad alia ,&cogitat, quam iucundus fit amicte complexus ,eamque iucunditatem fequendam putat ,nec male ,nifi repugnaret honeftati :in hoc enim aberratio ,quod tanti LIBER. SEXTVS. 35 tanti xftimat obledari ,ut id praferat honefto ,&dum id facit, bono fuo fe id facere arbitratur .Is ergo ,qui utitur illo carmine. Video meliora, pro boque. Deteriora fequor, non ea profert ex animi fententia, fed ea propugnans adhuc pro redo aduerfus fenfuum illecebras. Ita enim Medea lecum difputans &certans aPoeta inducitur .Nemoautem fpontefequitur deteriora, qui firmiter &inconcufse iudicat alia effe potiora Nero interfecit matrem ,non quia nefciret matrem afilio interfici elfe malum ,fed 2uia eam matrem, quam tunc habebat, interfici bonum elfe exiftimauit jecie falsa deceptus opinati boni: non enim illud uere bonum erat, fed malum, quia parricidio feinquinauit foediffime. Similiter nouerat Nero hominem necare malum effe ,prafertim praeceptorem fumma grauitate & lapientia preditum .at hunc hominem ,&hunc praeceptorem ,quanuis fumma grauitate &fapientia infignem necare ,bono fibi effe putabat . Falso id quidem ,fed putabat tamen :non enim ea patrans parricidia , rebus fuis male confulere exiftimabat, fed optime. Eadem ratio eft de caedibus aliis ,rapinis ,facrilegiis ,incendiis ,quae ille ,ut profutura fuo imperio committebat. Haec eft illa ignoratio ,qua detinentur improbi, quod quum priora concedunt, non tenent deinceps confequentia ,&quod in genere malum elfe uident ,id in fpecie oblata bonum fibi effe arbitrantur .Dicis peccatum nafci uoluntate ,ignorationem autem non effe uoluntariam ,ego autem exiftimo non omnem ignorationem effe inuoluntariam ,fed quandam fufcipi uoluntate -• nam fponte fua ignorare &capi uidetur ,qui quod in uniuerfum fcit elfe malum, ubi adfe &propriam conuertit caufam,id bonum effe exiftimat : ficut enim qui nouit omnem mulam effe fterilem ,nunquam dicet hanc uel illam mulam effe fcecundam, dummodofciat effe mulam ,&fi diceret, repugnantia diceret, &turpiter errare uideretur, fic qui nouit omne adul terium effe malum ,fi deinceps dicat aliquod adulterium effe bonum , nonne turpiter labitur opinione? &exiftimandum eft uoluntate id ignorare ,quia in eo politum fuerat cupiditates proprias franare ,aquibus abftrahitur, ne aut communia tunc confideret, uel fi confiderat ,ut ea poftponat, &falfb concludat: magna autem uiseft cupiditatum ,ita ut non modo redam rationem afpernentur, fed quandoque obruant &extinguant, ut opus eius omni ex parte impediatur, licet plerofque cernere ita iracundia; motu efferuefcentes ,ut ufum rationis amififfe uideantur, alios nimio amore ita concitos, ut in infaniam incidiffe crederentur :immutantur enim in tam uehentibus animi perturbationibus corpora, ideo nimirum fi ratio tunc nihil agat, ficut nec in fomno, nec ebrietate quicquam agere poteft. Peccata autem nafci ex ignorantia, illud quoque indicat, (utipfe quoqueutar facrarumliterarumteftimonio) quod Daniel in alterum ex fenibus ,qui pudicitiam Sufannre attentarunt , eiaculatus eft .Species te (inquit) fenex decepit, quid eft hoc? Numformo& mulieris fpecies decipere poteft? certe ex fenon poteft, nifi adiuuetur cupiditate oculorum .Eleganter fane Daniel ,qui quod materiam .prabet DE PRINCIPVM DOCTRINA prxbet deceptioni ,perinde pofuit ac fi id ipfum efficeret deceptionem .Ve rum autem fi amare uolumus ,fua quenque cupiditas ad deceptionem trahit, dum qux fuauia funt fenfibus ,prima ducit, pofteriora, habet quxcun que re&a ratio, diuinx &humanx legis au&oritas mandat,atque ita fe rem habere ,ipfe quoque Daniel oftendit ,nam poftquam dixerat ad fenem illum .Species te decepit ,fubdidit ,&concupifcentia fubuertit cor tuum . Num tu aut quifquam alius Daniele fapientior ?ut qux ille cenfet ,reiicere ualeamus ,cenfetautem ex deceptione nafci peccatum ,confiat fane eum, qui decipitur aliquid ignorare, unde illa deceptio nafcatur: Nemo enim fciens decipitur. Peccata igitur ex ignorantia nafci fatendum eft. Nam quod fubiccifti deinceps Alberte legibus non pledi ignorantiam ,fedfraudem duntaxat &dolum ,fateor non puniri ignorantiam legibus ,fi peccarunt nefcientes ,quid agerent hi ,quibus ufus rationis, uel nondum aduenit ,uel ereptus eft ,quales funt pupilli nondum proximi pubertati ,furiofi ,dormientes :hos enim commemorafti. Affedatam autem &lupinam & fimulatam ignorantiam puniri dico, quum aliquis dat operam ne intelligat ,uel ignorare fe dicit ,quod omnes norunt ,uel fingit fe nefcire ,quod planiffime nouit .Item &punitur ignorantia in eo ,cuius culpa fadum eft, ut ignorans delinquerer, hinc punitur ebrius fi delinquat, quia in ipfofitum erat,ne in ebrietatem incideret.Noli putare Alberte leges noftras igno ranrix efle patronasmon enim hanc omnino prxtereunt.fed puniunt fxpe, ut nuper audifti .Illud quoquefcito (quod ad rem pertinet) pledi quoque legibus ignorantiam ,ubi artifex infeitix accufatur :non enim huic qux artis fux funt, ignorare conceditur, non auditur, qui profitetur suem,fi dein ceps ignarum fe artis efle dicat ,&petat errori ueniam :non enim profiteri, &in artificum numero debuit fe collocare :fimiliter fi cui munus aliquod iniungitur ,inquirere, inueftigare ,fcire denique debet, qux ad implendum illud munus pertinent ,ni faciat ,ignorantix reu stenetur, aut manda tum non fufeepiflet fi illud erat neglecturus .En illud eft ,quod Marcus iaculabatur in Principes, quod quum Princeps nomen fit officii &artificii cuiufdam ,eius fcilicet ,quod ad regimen populorum pertineret ,fintipfi in opere proprie negligentes, nec fciant, ac ne curent quidem fcire, qux fui funt officii ,fed temere agant omnia &inconfulte negledis difciplinis , unde id fcire poffint .Qua propter ignoratio fraudi illis efle debet ,ab igno ratione autem proficifcuntur peccata omnia ,quemadmodum didtum eft , quoniam pro bono fufeipitur ,&amatur id ,quod malum eft, &pro utili, id quod eft calamitofum. Res autem omnis huc tendit Alberte, utfraudem uel domum cenfeatur admittere, qui fcienter (ut fic dicam) ignorat, talis eft autem ille, qui quum in eius poteftate pofitum eflet cupiditates animi temerarias ratione repellere ,id facere neglexit ,ita ut uideatur de induftria nonuerum, led apparens &imaginarium bonum fequutus fuifle, habet quicunque peccat ex ignorantia hoc quod uana capitur boni fpecie, nec ferre uidet fua gaudia uentos ,ex malitia illud ,quod ignorantiam hanc cu piditatibus fuis reie&is non reppellit ,nec curat difeere ,quid uere bonum fit quidue malum ,dumfe ipfum non re&e &ordine, fed intemperanter amat. LIBER SEXTVS. 36 amat. Ergo &priuatus omnis &magiftratus, &multo magis Princeps, qui tanto'rerum tumori praepofitus eft ,ftudeatin primis ,ut boni &mali notitiam aflequatur ,deinde eam animo altius inierat, agendo aflxdue optima quaeque, &in his fe exercendo. Virtus enim haec, quae ad mores fpectat ,non natura generatur in nobis ,licet ad eam fulcipiendam natura apti fimus .Comparatur autem ufu ,a&ione &exercitatione ,hinc mores funt didi ,quod confuetudine quadam in nobis procreentur .Sicut enim fabricando fabri (utaiunt) fimus,fimiliter agendo iufta,iufti efficimur, fubeundo magno animo formidolola ,fortes abftinendo aturpibus ,uoluptatibus temperati ,largiendo liberales ,proficit autem in hoc difciplina,quod oftenditadiones eas bonas effe, &redas &honeftas ,atque etiam utiles , &aquocunque, qui rationis compos haberi uelit fufeipiendas ,uias praeterea tradit, quibus unumquodque rede &facilius effici poteft. Hcec qui ftudueritperfequi, credo equidem auxiliante Deo fore, utfibi ipfi & caterisindies reddatur utilior. Sin aliter, ruet affidue( quantum ego fentio) in peiora. Nemoab omni uirtute confeftim deficit, led paulatim per partes effluit. Nemo repente fit turpiffimus ,led certis nequitia gradibus adfumma fcelera prolabitur. Propone tibi exempla horum Principum, qui Iceleratiffimi extiterunt, nullus inde coepit, quo incredibile fuit eos perucnide, corroborat fe ipfam in minoribus audacia &impudentia :ut inde adaltioraprogrefliisfiat. Speda Neronem, ut huius exemplo utar, qui modo commemorabatur. Putas ne initium fcelerum amatris parricidio duxilfe ? Ille uero antequam huc ueniret ,&infinitas ciuium cades fecerat, praceptorem occiderat ,fratrem ,amitam ,priuignum ,uxorem necarat , mater reflabat ,hisiam peradis eam pofterius aggrelfus eft ,ut omnem improbitatem impleret .Dodrinaautem fieri poteft ,ut Princeps hanc lequens putetfibi omnia tempora obferuanda, ne peccet etiam in minimis, quoniam qui ab his temperarit ,fibi aditum quodamodo obftruxitin maio ra irruendi .Haec habui Alberte ,quse dicerem ad obieda tua, quse fi non di fplicentjfatiseft, fin autem nondum illa repulfa opinaris, hortor ut rem totam &nobilcum &cum aliis diligentius confideremus .Alb.Non alia opusconfideratione Baptifta .Rem ipfam ,qu* ueneratin contentionem, dilucide explicafti, &tam firmiter &ueraciter ,ut iam nemini dubia elfe polfit .Si quid autem aliud dicendum eft ,quod minime fuerit difculfum , id aggrediamur. Mar. Nondum deelfe nobis exiftimas, quid dicamus, &rede fortalle .Suggeruntur enim mihi quaedam, &aquo mihi fuggeran tur non uideo, quae non abhorrent a propofita queeftione .ALb.Effundas ealicet ,poftquam uenam ingenii adhuc fcaturientem in te fentis .Ma r . Faciam, ut te uelle uideo. Veruntamen conquiefcere paulilper, &uelud meipfum colligere decreui, tanquam longo iam felfus itinere. Deinceps reliquo fermoni dabimus operam. ALb.Vtuidetur. MARCI MARCI ANTONII NATTAE ASTENSIS, DE PRINCIPVM DOCTRINA LIBER SEPTIMVS. Marcvs. vperioribvs fermonibus Alberte offendimus, qua&quanta fit in Principibus fere omnibus infcitia,& quantam hac, tum illis, tum populis i quibus regendis prapofiti funt ,afferat calamitatem, &ne quis bonarum artium hoftis obiicere poffet ,id nos inaudita parte cenfuiffe ,extitifti tu Alberte ,qui aduerfariorum partes fufciperes eaque proponeres , quibus illi caufam fuam protegere folent ,idq; tuum fa*ftum non modo moleftiam nobis attulit nullam ,uerum etiam ingentem uoluptatem: non enimnunc poffunt illi nobis obiicere, quod quicunque ftatuit aliquid inaudita parte, tam &fi a? quum ftatuerit, ipfe minime eft «equus .Nos contraria audiuimus ,te huic rei operam dante .Ea quam leuia effent &inania ,patefactum eft fermone meo &fratris .Quid igitur his addi poteft ?Illud ,ut opinor .Ego &fi turpium facinorum caufam aferibam omnino Principibus ipfis, qui ea admifferunt,non tamen ab omni culpa defendo populos .Ai b .Quomodo id dicis ? aut quare ita tibi uidetur ?Ma r .Quoniam credo egopopulorum peccata promereri, utab om ni humanitate &dodrina alieni uiri dominentur ,gerantque fe (ut confentaneum eft efferis eorum moribus) afpere&truculenter, uidente ,qua; fiut diuino numine ,&ea fieri concedente ,nam ubiin malos feruos peior datus eft dominus ,dignum (ut aiunt) patella operculum ,&quod de Afino carduos tondente didum eft ,fimiles habent labra laducas. An non uides, quidinfocrisuoluminibus minetur Deus Iudaorum populo ob eius neforiaiceiera? Te enim illis in rebus nemo peritior .Memento quid illic fape legeris. ALb.Memini .Minaturillis pueros, &hypocritas ,&focinorofos reges .Mar.Cur hoc ?numobludaici populi fanditatem, an obfcelera? ALb.Ridiculum eft dicere obfonditatem .Nemo enim bonusbonis ma la minitatur. Mar.Obfcelera ergo. Alb.Manifeftum id quidem. MaRv Tyrannos igitur immittit fepe Deus in populos, ut eorum puniat nequi-; tiam ,&contundatfuperbiam ,&coerceat intemperantiam .Neque infida rihoc poteft quifquam ,quoniam Deus ,qui Prophetarum ore loquebatur^iefcit fallere, aut mentiri. Dasne mihi hoceffe uerum?aut quxris maio ra teftimonia ,quam diuina?Ax b..Minime. Do quod uis ,nec datura unquam reuocabo .Mar.Quid fi doceo folfbs gentium Deos eadem pro tuliffe? Erant illi quidem impuriffimiDaemones, ueruntamen uera multa pronuntiabant ,feu ,quia id focerent imperio maioris poteftatis coadi ,feu ut fimulata uirtute fallerent ddneeps maiori mercede in ftudio uera religio nis. LIBER SEPTIMVS. 37 nis .ALb.Quid eft igiturillud, quod ifti hac in re pronunciauerunt? Mar. Audies. Aegyptiis Reges femper extitiffe conftat .Quum uero iam plures regnaffent ,&ad Mycerinum quendam regnum perueniflet ,ex urbeBuri redditum ferunt oraculum ,fore ,ut fex omnino annos uiueret, feprimo extingueretur .Ipfum id sgreferentem mififlfe ad oraculum querimo niam huiufmodi ,quod quum pater fuus patruufque, qui Deorum immor talium contemptores fuiffent, templaque claudi iuffiflfent, infinitosqueprs terea homines perdidiffent, tandiu uixiffent ,ipfe pie faciens tam cito uitam finiret, relponfum ab oraculo remiflum ,ob hoc ipfum propere extin- &umiri ,quod pius eflet ,nec faceret-, quod fierioporteret .Oportere autem centum quinquaginta annos Aegyptios affligi ,idque duos ,qui ante fe fuiffent Reges didicifle, ipfum uero nequaquam .Hscde Herodoto. Plu tarchus uero in libello ,quem de fera Deorum ultione infcripfit ,refert de Sicyoniis, quod quum impia qusdam &fcelerata egiffentin athletarum certamine Pythiis ,refpondiffe Deum Sicyonios flagellatoribus indigere. Nec multo poft exortos Sicyone Tyrannos, alium alio nequiorem, qui cor ruptos eorum mores ab ornni intemperantia purgarunt ,Orthagoram ,My ronem,Clifthenem. fimile dicit fmfic Pharmacum Agrigentinis Phalarim, RomanisMarium. Vides ueterum quoque Deorum teftimonio dari in po palosefferos &immites Tyrannos ,qui fuis mentes moribus irruant quoli bet, &cxdibus ,exiliis ,uinculis ,uerberibus ,expilationibus ,rapinis hu miiiores reddant populos &modeftiores, nec conqueri illi iure polfunt, quod Tyrannicam poteftatem experiantur ,ultricem fcelerum, moderatricem flagiriorum .Sed quid etiam bonus &egregius faciat Princeps ,ubi in populi corruptos inciderit mores ?Neminem ille quidem lsdet bonum :ne mini eritiniuriagrauis .-mitior etiam erit in pcenis, fed tamen illum quoqueoportebit multitudinis improbitatem aliquo pharmaco coercere :afpe ro quidem &trifti :ueruntamen falutari &neceflario .At nec poenarum rimoreximitur fub bono Principe, fed hoc bonus proritat Princeps, quod non ipfe, fed leges tantum timentur, quanquam ne hs quidem timeantur ab his, qui fecundum ipfas uiuere decreuerunt .Neminem enim leges offendunt ,nifi eos ,aquibus ipfs prius offenduntur. Melior fane fiiit conditio uetuftiflimorum illorum Regum ,qui ab initio humani generis extite runt, facilior tunc offerebat fe imperii adminiftrandiratio, propterea quod homines tunc fponte fua ius &squum colebant. Proque metu populum fine ui pudor ipfe regebat Nullus eratiuftis reddere iura labor. Vtelegantiflime cecinit Pelignus Poeta .Erantillorum quidem temporum aurei (ut poetice loquar) homines ,quibus non multo poft fuccefleruntar gentei ,hoc eft ,non tam laudabiles ,quam prius fuerant, attamen tolerabiles .Nunc in ferrea hac state aduerfus dolos ,fraudes ,infidias ,fcelera multorum magna proponitur bono Principi lutftatio ,adeo ,ut ad hsc fuperanda ui fit opus, &csdibus, nonnunquam &eiedionibus purganda ciuitas ,periti Medici more, qui abfcindit ,exurit ,aufert ,quo reliquo cor poribonaualetudoferuetur. Al b.Aurea femper efflorefcet stas Marce Kubicun- DE PRINCIPVM DOCTRINA bus ,leges populi feruire commodis .Non poliunt una linea circunfcribi omnia ,nec unaincommutabilis efle regula in magna ac prope infinita rerum ,temporum ,locorum ,perfonarum uarietate :latis eft legum latori , fi leges tulerit ,quam plurima compledientes ,&quantum fieri poteft opti mas :minutatim autem &figillatim infiftere ,&fi cupiat ,non poteft, quia id fupra hominis eft uires ,ideo alegibus luis aliquid excipi facile patitur : tolli etiam &abrogari non renuit :Intelligitenim fe &mortalem ,&mortales leges tulifle, ut quas non femper fixas inconcuflafque manere oporteat ,fed fepius ad uarios &inconftantes rerum motus expediat commutari .Iftud eft ,quod dicitur Principem fupraleges efle ,non quia pro libidine fua eucrtere eas debeat &commutare, led ita fi ere populi efle cenfuerit, eadem quoque poteftas plerunque competit iudicibus, nam hi quoque poliunt interpretatione leges mollire ,ubicunque equitate fuadente id neri debere cognouerint .Et hoc quidem tempore iudicii fi fecerint ,ratum eft :nam rem iam iudicatam refcindere non permittitur ,etiam fi tale quid emerferit ,quod antea ignorarint ,& quod fi in iudicio patefadium fumet, aliter iudicaflent, folus tunc Princeps re perfpe&a fententiam Iudicum retradiabit, &aliam proferet iuftiorem, fed ut de Iudicum poteftate in legum interpretatione dicere omittam ,&ad Principes reuertar .Difpenlatio legum credita eft Principibus non diflipatio :tunc enim dilpenfat Princeps , quum ius fuum unicuique aiftribuit ,quod iuftitia eft proprium .Sin aute dilpenfare eft ,ut quidaminterpretantur ,gratiam petentibus facere eius , quod lege fieri iubetur, aut uetatur ,magnam certe hac dilpenlatio defiderat cautionem, ne fit temeraria, led rationem habeat ualidam,probabilem, necefiariam .Bap. Iftud eft Marce ,quod noftri dicunt polle Principem aduerfus ius naturale &gentium gx caufa ftatuere ,&ius alteri auferre .Illud enim uerbum ex caufa temperat Principis poteftatem .Nolunt Principes ulla lege teneri, etiam r.e fi ex ufu reip. indudta fit 'i etiam ne fi naturalis ratio ei cooperatur ?Tu mihi legem tollis publicis aptam commodis, nec cogitas, quam fit rationi contrarium non feruare legem eum qui tulit, uel qui feruandam omnibus proponit ;non fatis eft Principi iubere uerbis legu cuftodiam ,nili eam quoque fuo firmet exemplo .Fadia enim etfi plerunque tempore pofteriora funt uerbis, uim tamen femper obtinent in hortationibus priorem, nec dico aliquando legem non efle loluendam ,led caufa requiritur ,&uehemens quidem caula, &grauis, &potens ,ut ate Marce quoque politum eft, &ueteres antelurifconfulti pofuerunt,occafionem au tem pro caufa rapi molefte ferendum eft :non enim fi non obftatur, propte rea etiam permittitur .Legi derogant refcripto .Cur ?an quia poteftatem habent abrogandi ,id fumunt pro caufa ?At non folum poteftas illis data , fed etiam fides ,ut bonis uiris habita .Nemo conqueritur tantam illorum efle poteftatem ,fed talem fuifle uoluntatum .Detur dilputandi locus . Quaram cur non id facere potuerint, fed cur facere uoluerint, cur denique fecerint $Quid ?hanc legem, cui derogatur ,qualem efle Colunt ?bonam ne an malam >Si mala'eft, danda opera eft, ut ea fublata inelioralia Icribatur .Sin bona ,feruent &cuftodiri iubeant .An ideo in uniuerfum lex Icribitur. LIBER SEPTIMVS. 4I bitur omnibus, ut quod fcriptum eft ,deinceps ligillatim pretio ,uel prece delere poflit, &id exiftimant regium uendere ius publicum quibuslibet, uel condonare ?Nefciuntifti Principes, nefciunt, quanta uis fit iuftitiae, quantaue pulchritudo .Quod fi fcirent ,non tam temere contras leges aequiflimefcriptasrefcriberent in aliorum gratiam, nectam multa ipfi cum contemptu optimarum legum peccarent .Ignorantia igitur mater, utin ca: teris ,ita &hac in re peccatorum omnium .Tollunt animos quia non eft , qui ab illis exigat geftorum rationem .Aiunt nullam legem fibi imperare , necjfalluntur ,fi delege hac fcripta loquuntur :non eft enim imperium ullum fcripta? legis in Principem ,ficut nec manusiniefto .At imperat tamen illis ttqui bonique ratio, quam humanis mentibus impreflit Deus, cui lex fcripta innititur ,quae fi nulla elfet ,nihil fere inter hominem pecudemque intereflet .Aib.Nolo uos molefte ferre ,fi inue&us fum aperte in quofdam Iurifcon. qui hoc ordine indigni nimis aflentantur Principibus ,quos aiunt folutos penitus efle legibus, non diftinguentes ,quibus legibus: nam iis legibus ,quae ex fonte deducite funt naturae ,derogare minime licere & aueteribus didum eft, &ego antea latis perfpieiebam ,nifi fbrfitan huic Marco aliud uideatur.Mar. Qui pofliim aliter Alberte dicere ?nemo ho minum quacunque praeditus poteftate naturam commutauerit,necius eius imminuerit-.'Natura enim ius eft, quod non opinio genuit, fed quaedam innata uis inleruit, nam colere Deum ,amare patriam ,parentes ,liberos , fratres ,cum omnibus hominibus concordiam pacemqne copulare ,infidia ri nemini, uim uifeppellere ,honefte uiuere ,&fi qua funthuiufmodi, ne moeft qui dubitet ,quin anatura meliore ideft Deo inufta firit. humanis mentibus .Itaque iuftitiae initium anatura dedudum eft. Deinde quaedam in confuetudinem ex communi.utilitatis ratione ab omnibus fere 'gentibus receptafunt. Poftea. jes.& ab natura profedas ,&a confuetudine ubique probatus legum fcripto includi placuit, ut earum firmior redderetur cuftodia ,qua? fane omniafunt fupra principatum :nec ea Princeps auferre poteftiure, nifi uefcommunis depofcat utilitas ,uel idonea alia fuffragetur ratio .Veluti rem mihi qusefitam hereditate, uel emptione ,uel alio legitimotitulo non auferet Princeps ,nifi iniufte facere uelit :auferet tamen iufte ubi deliquero criminis puniendi gratia, hec potentior fuadet ratio ,ut iufte auferre poflit c- ALb.Non eft iniftis longus terendus fermo. Nam ea dem mihi quoque,antea uidebantnr ,nec omnino horum ignarus eram ,id queuosexiftimare uelim .Bap; .Si eadem antea Alberte uidifti,idque nos exiftimareuis ,petimus: ate nos quoque ,ut uiciflim ipfe exiftimes ,nos ea dixifle ,non ,quod ea non intelligeres ,fed ut memoriam eorum ,quce tibi iani effluxerant excitaremus .Alb.. Quid? quoniam de puniendis crimini bus illatus eft fermo 5haec criminum remiffio &indulgentia ,quae quotidie Principum refcriptis conceditur, num eam quoque licite fieri dicemus ? Ego uero nonlicere dicerem, nifi ex caufa, ut tu modo in derogatione legumBaptifta dicebas .Iftud uerbum ex caula moderatur omnia ,&. ex eo uelutifr^num iniedum Principum poteftati,Si mpdoillud recipiant :nam plerique tianum momorderunt ,ex infritia fcilicet ,ut fepe iam diximus. LBap. DE HINC I ‘P VMDOCTRINA Bav . At non in alia re peccanr facilius Principes ,quam in criminum remiffione, capri falfa uirtutis fimilitudine, quafi ea fit clementia ignofcere in delidto ,quum publici iuris id fit diffolutio &effufio. Clementem eum uoco, qui fuis opibus fubuenit mifero,& ad uerfam alterius fubleuat fortunam quantum poteft ,quem etiam mifericordem licet uocare .Clementis etiam animi eft, non irafci in iniuria :parcere inimicis, &debitorem pecunia, aut alicuius officii non urgere ,fed expedtare eius commodum. Sunt tamen nonnulli ,qui clementiam pro moderatione quadam accipiunt.Hinc apud Comicum Clemens feruitus ,&apud Cafarem in commentariis Clementer ius dicere ;&Cicero fe clementem uocatin difputando .Eam moderationem fi quis adhibeat in animaduerfionibus,ne nimis dura aut afpera pce na in reos ftatuatur, clementia; putant opus .Quod fi Principes ita acciperent ,non effe de hoc contendendum ,uariis enim ex caufis licet imminuere pcenas legibus ftatutas ,fed facinus ipfum omneimpunitum relinquere , haud fcio an unquam liceat ,nifi forfitan, aut fumma perfona dignitas,aut praclara in remp. merita ,aut perfpedta uirtus ,ingeniique fublimitas ,aut quaslibet alia magna potenfque ratio.id fieri patiatur: Omni nanque peccan ti pcena diuino humanoque iure debetur. Quicunque peccat ,ftatim fe pce ns obnoxium reddit .Quamobrem ubicunque Princeps crimen remittit, fi id facit horrore poenarum, animi eft mollitia :fi precibus amicorum ,uitiofa uerecundia ,fi propter pecuniam ,auaritia eft ,fi aliquo alio pramio, intemperantia. Vix ulla inferri grauiorreip. poteft fecuris ,quam hac criminum remiffio ,nam incitamentum eft non leue ad maleficia ,ubi uident ho minesfacultatem fibi concedi criminis redimen di ,&legitimas pcenas effu giendi. Veteres aurem iuftitia tenaciffimi fuere :de ea nunc parte iuftitia loquimur ,qua in delidtis ultio nominatur :quanquam etiam reliquas eiuf dem partes enixe coluerunt ,nam &religionem erga Deos ,pietatem in pa rentes ,in-rebus creditis fidem, in mutua beneuolentia amicitiam, &in uni uerfum hominumgenus caritatem feruabant, &fi quaalia funthuiufmodi ,fed utredeam ad animaduerfionem in delicis ,quid egitL .Brutus,qui primus Roma; conful ,&libertatis audior filis fuit ciuibus ?nonne quum filios comperiflet confilium iniuiffe de reducendis regibus ,eos fecuri percuf fit i Nihil apud eum patrius potuit affedtus ,quum fe confulem effe uideret. Simili ratione T. Torquatus ,quum tertio confulatu bellum cum Latinis gereret ,filium ,qui aduerfus eius edidtum lingulari certamine cum hofte pugnauerat ,capitali fupplicio affecit ,hic quoque maluit fe &familiam legitimo fucceffore,quam iuftitiam fuo decore orbatam uidere. Illud quoque Zaleuchi memorabile .Scripferat is legesLocrenfibus ,&pcenam in adulteros ftatuerat utriufque oculi amilfionem ,oblato filio ,&de crimine hoc conuidto ,quum duitas in honorem patris pcenam hanc remitteret ,fuppli carerque ,ut adolefcentulo filio.parceret ,ueniamque cetati tribueret ,confenfumque duitatispenes fe ualere uellet .Tandem multis exoratus partiri fe dixit pcenam cum filio ,atque ita primo fibi unum, deinde alterum filio» oculum eruiiuflit .Alb.Fortius hoc fa&um Zaleuchi uidetur,quam Bru ti &Torquati .Illi enim nonfe ,fedfilios puniuerunt .Hic pcena partem in LIBER SEPTIMVS. 42 fe recepit ,&licet fortius fecerit ,ut dixi ,non tamen iuftius .Kam pIcnifTimefuperiores fatisfeceruntlegi, qui de filiis fupplicium lege ftatutum fumpferunt .Zaleuchus uero partem tantum pcena? in filium deriuauit, nam quod aliam partem ipfe innocens fumpferit, quomodo dici poteft fatisfadtum legi ,cuius non fuit confilium punire innocentem ?Mar.Mihi hoc Zaleuchi exemplum uidetur admirabile ,quod pater fubiecerit fe poena: quadam ex parte pro filio, id tu quoquefateris ,dum afferis Zaleuchum for tius feciffe, quam Brutus fecerit &Torquatus .Sed illud quaeritur ,quomo do fatisfa<ftum fit legi ,quct adulterum utriufque oculi amiffione feriebat, quain re confidera pro prudentia tua, ut foles, quod filius, qui deli querat, et fi minus iufte punitus fit ,pater tamen ,qui non deliquerat, plus iufto . Itaque fi in unum pcena congeratur, reperietur illud pondus ,quodlex requirebat ,nec fi aduobus corporibus fuerit per partes tolerata ,detradium iufto ponderi aliquid uideri debet, modo eo nomine fuerit illata ,quo lege importabatur :quanquam etiam dici po/fit non duo extranea &maxime in ter fe difiundla pcenam illam fuftinuifte corpora ,feddomeftica& coniun- £ta, ac pene eadem .-nulla enim maior coniun&io, neque propior, quam patris &filii propter principium unius ad alterum, hinefiliusin patre torqueri dicitur, &in filio pater. Al-b. Si ueteres tam feueri exa&ores poenarum fuerunt, cur pofteri non funt fequuti, pnefertim tali propofito exem pio ,&uiis iam ad lUa impreflis &patefadtis ?Mar. Corrupti mores in caufa, quos poftmodum luxus &auaritia:& nimia opum admiratio genuit. Si refpicias ad prima tempora Lacedaemoniorum reip. Athenienfium ,Romanorum ,inuenies feueriffime coercita deli(5la, non fi quis modo totam le gem contempfiflet ,fed fi quis ,uel minimam eius particulam uiolaflet : Deinde hic mos paulatim diffluere coepit, ita ut maximorum deli&orum rei elaberentur, uelleues poena? imponerentur ,quoniam ,qui iudicabant, iifdem tenebantur cupiditatibus, eadem fetabantur,uera tunc iudicia de delitis fiunt, ubi in populis innocentia amatur,fcelus odio habetur: nam qua ratione alia exiftimas Alberte impunita hodie relinqui adulteria ,nifi quia haec apluribus comittuntur: nec audent homines uendicare in altcro,quod ipfi admittunt,&eius perpetua optant fibi fieri facultatem: Non enim dices id contingere,quia nequeant homines ab alienis fe continere uxoribus.Si id dixeris, urgebo exemplis multorum populoru, quibus per plura fecula igno ta fuere adulteria .Alb. Difficile ego omnino arbitror, non impoffibile . Mar. Difficile femper fuit feipfum fuperare. Itaq; plures reperti, qui hofte armis ,quam qui cupiditates fuas rationis dutu edomuerint ,magnoq; in honore habiti, qui ab alienis mentem, oculos, manum continuerunt, nam ut omittam ftupra &adulteria ,ad quee impelli uidenturhomines ,ftimulis quibufdam &aculeis fenfuum &fpecie naturalis cuiufdam boni ,quid dicc mus de rapinis ,quas Principes exercent ?Nam de Principibus tantum fuit propofitus Termo, quid inquam dicemus ?Onerant populis tributis ,uedtigalia infbtuunt noua ,augent uetera ,priuatim etiam multos falfis delatorum criminibus accufatos expillant, conquiritur ‘undique materia cogendx pecunia:. Pueruntolim in Principibus, qui talia gererent ,quos nobis hi- Lsftork DE PRINCIPVM DOCTRINA floria; prodiderunt :funt nonnulli hodie forfitan tales .Vtrumfcienter hxc eos facere ,an infcienter dicemus ?Ego credo infcienter ,-nen quod ignorent quid fit id quod geritur ,fed quale fit :ignorant enim quantam ipfis fa cientibus id inferat illaturumq; fit perniciem ,quod ut bonum &utile fufci piunt. Infcienter etiam, quia non folum fallit cos in apertis praua cupiditas, fed in plerifque quadam rerum obfcuritas :uitia enim tenui limite diftant quandoque auirtutibus ,&quia finitima funt uirtutibus ,uirtutes uideri uolunt, imitatur prudentiam malitia, fortitudinem audacia ,uerecundiam timiditas ,liberalitatem profufio ,frugalitatem auaritia ,feueritatem crudelitas, magnitudinem animi fuperbia, religionem fuperffitio. Hic quid aget Princeps rudis &indottus? num poterit fadtum aliquod uel faciendum diiudicare, utrum in uitii ,uel uirtutis partibus fit ponendum iSi nomina tantum infpiciet ,cui dubium, quod hi, quos circum fo habet ,rem trahent ad meliora uocabula ,laudabunt quicquid erit ,audiet fe in tenacitate parcum ,in fuperbia magnanimum ,in crudelitate feuerum, denique in rapacitate iuftum uocari. MARCI ANTONII NATTAE ASTENSIS, DE PRINCIPVM DOCTRINA LIBER OCTAVVS. Alber tvs. Iste hic parumper Marce :nam hoc ,quod poffre mopofuifti, me quandoque commouit, non quod fa ueam prauis Principum cupiditatibus, fed dicendum eft ,quod illi praetexunt .Euolue tecum ueteres hifto rias ,nam recentiores libenter omittimus .Non inuenies unquam Principes rapinis intentos ,ut non pra fe ferrent egere multo auro atque argento, &plurimis demum opibus ,fi Imperium feruare uellent, uel augere. Non uidetur autem iniufta haec cupiditas, fi Imperium ele<5tione populorum uel fucceflione uel forte delatum conentur retinere, &aduerfu* hoftem tueri ,nullus grauior lapfus ,quam fpoliari regno ,hoc ne fiat ,humanitas etiam poftulat, ut hi,quibus imperat, iuuent non confilio tantum, fed re&opibus &tributorum collatione: nec exiflimare debent rapinam, quod in tam pium neceflariumq; ufum impenditur .Hoc officii genus,quu. non fponte exhibeant populi .Exiguunt ipfi ,&conantur ex plurimorum fortunis opem fibi praefidiumq; afferre .Mar. Omni hocfermone Albet te id egimus, ut offenderemus infcitiam caufam effe omnium ,quae Principes peccant in Imperii adminiflratione :id fi unquam ulla in re, in hac praecipue ,quam commouifti de Principum rapinis, elucere potefl .Nam quid caufa Utv LIBER OCTAVVSi 43 caufe efTe dicemus ,cur nonnulli Principes, quum populos affligerent exactionibus ,priuatas etiam domos falfis criminibus exhaurirent, nihil fere cuiquam relinquerent, tamen egerent perinde ac li nihil rapuiflent, alii ucro, quum abftinerent alieno, plura etiam largirentur ,abundarent, fufficerentq; imperii opes ad exercitus alendos &expeditiones obetlndas ?unde hoc obfecro, quod rapientibus deerant omnia :abftinentibus fupererant ? Et ut te ad ueteres reuocem hiftorias ,ad quas prouocas. Nero &Domitianus, qui improbitate &nequitia inter Romanos Principes famofi funt, hi diripiendis domibus ,duitatibus, prouinciis intenti femper fuerunt ,quid ita? quia maximarum rerum cupiditates habebant ,quas explere non pote rant ,nifi orbe compilato .Memento Neronis auream domum .Ifthmi effo fionem, aquarum dedudiones per multa terrarum fpatia ,fpe&acula ,ludos, uenationes,naumachias,miflilia rerum omnium in populum iada,ingentem pecunice uiro in hiftiiones ,aurigas ,cithariftas collatam .Tiridatem Arment® regem infinito apparatu fumptuq; exceptum. Adde profufio nem domefticam,alex ludum, conuiuia, comeflationes,icortationes ,unguenta, gemmas .Adde nauigationes, itinera, peregrinationes ,magno uirorum mulierumq; comitatu ,magno iumentorum uehiculorumq; numero lequente .His tam immanibusfumptibus exhauftus, ac pene perditus, ita ut ftipendia militum &commoda ueteranorum protrahi ac differri necef fe eflet, rapinis animum adiecit, nulli parcens hominum nec Deorum: nam donariis quoque fuis templa fpoliauit ,fimulacraq; ex auro uel argento fabricata conflauit :eadem in Domitiano reperies ,nam hic quoque in fubftru&ionibus aedificiorum, &in muneribus &fpedaculis immenfas erogauit opes, praeter quotidianos fumptus ,quos in uxorem ,concubinas &familiam largiflimos fuftinebaf. Hi noninuirtute principatum ponebant, fed in immenfis impendiis ,nam fe Principes effe &uideri exiftimabant ,fi ea aggrederentur &molirentur ,quae uix humanis uiribus expleri poffent, effundere qualitas opes ,&quaerere effufas ftudebant ,atque ita his alternantibus uitiis, nec effufionibus,nec rapinis erat modus. Non fic Traianus, ut optimumImperatorem peflimis opponam .Ille uero ,quum &collationes remififfet, congiarium plebi, donatiuum militibus oblatum reddidiffe ,delatores abegiffet ,uedigalia temperaffe ,tantos imperii redditus puta uit ,ut ad illa praeftanda ,&ad reliqua onera fubeunda fufficere poffent :ni hil enim in uanas &fuperfluas cupiditates infumebat ,ut deinceps uacuus &egens priuatos ad fe cenfus traheret ,fed domi erat parcus, &continens: foris &in publico fplendidus ,fed non luxuriofus .Nemo minus fifco ftuduit, nam fifcum Lieni fimilem dicebat,quo pinguefeente reliqua membra tabefeerent :non ex immenfis opibus fpedari fe ,fed ex animi uirtute cupie bat ,maieftatem fuam auguftiorem uideri credidit, fi eam homines exinge nii morumque pneftantiaextimarent, modicam uero, fi ad opes folafpedarent. Similia dici poffunt de Pio& Marco Antoninis Imperatoribus, quos confiat apriuatorum pecuniis abftinuiffe, &grauia tamebella geffiffe &copreffiffe ,&pecuniam ciuitatibus ad operum nouorum conftrudione, uel ueterum reftitutionem mififfe ,&frumentum populo Romanoin fum- DE PRINCIPVM DOCTRINA maannonae penuria fuppeditauiffe ,&alia multa his confimilia exercuiffe Magnas uires habet frugalitas uelmagaum eft porius ipla uedtigal ,efficit haec,ut non refpiciat aliena,qui in fuis fit diues.Hoc ignorant ifti Principes, qui priuatorum opes diripiunt ,uim omnem imperii in externis collocantes opibus ,fcelere etiam quaefitis ;ne illud quidem animaduertunt ,quod turpiter quaefita in turpes quoque &inutiles abeunt ufus, quod exemplo paret Neronis &Domitiani ,dialiorum multorum ,quiiifdem ueftigiisin ftiterunt ,idque praedicatum quoque diui Thoma? ore ,qui in libellis de re gimine Principum afferit nutu fieri diuino ,ut pecuniae apopulis extortae in fuperuacuos &inutiles &nihil profuturos ufus recedant .Idem quoque fen fit comaedia .Namillic quoque legitur .Male partum male difperit, &fane confequens eft ,ut qua inlania rapiuntur aliena ,eadem etiam effundan tur. Vis uanitatem malorum uidere Principum in refbrfitan exigua, fed ex quaad maiora conie&uram ducere licet? Alpice Neronem &Heliogaballum ,qui nunquam bis eafdem ueftes ,nunquam iterum eofdem annulos geftalfe dicuntur .Afpice A.Vitellium ,qui afratre adhibitus fuit ad coenam ,in quaduo millia leifliffimorum pifcium ,feptem auium appofita fue re ?quam ut ipfe fuperaret ,ingentem dedicauit patinam ,in qua (ut Tranquillus eft auduor);Scarorum iocinera,Phafianorum ac Pauonum cerebella ,linguas Phoenicopterum :Murenarum la&es ,aCarpathio ufque Hifpa niceque freto per nauarchos petita commifcuit. quanquam ne illud quidem conuiuim VeriImperatoris negligendum eft, quod duodecim conuiuis Romxparauit.-Dedit nanque fingulis formofos pueros &elegantes ftru&ores, quorum minifterio in coena ufi fuerant. Dedit quoqueuafa auea,argenrea, myrrhina ,criftallina, gemmis edam circumlita, fimiliterque pocula ,quu ad lingulas dapes ac potiones nouis lemper miniftraretur :quotpmerea ci borum genera ex animalibus appofita, tot uiuenria donata :quin edam coronje datte cum aureis Iemnifcis ,&alieni temporis floribus: Vala etiam aurea cum unguentis .Poftremo abeuntibus etriclinio,uehicula pnsbit.a cum mulis &mulionibus .Omne dicitur conuiuium fexagefies centenis millibus feftertium illimatum .Hanc tantam profufionem populus Romanus admiratus eft .Sed antea conuiuia paria imo longe prodigifiora Antiochus filius Demetrii Macedonum Regis, &alter Antiochus Syris Rex populis perhibuerant, ut ex Athenati.fcriptis colligere licet .Illud inuifebatur illic egregium ,quod quemlibet conuiuiarum oportebat infidentem Camelopo tare :quo pera&o Camelo una cum ftragulis, &puero, qui Camelum cura bat, donabatur. In hos &fimiles apparatus impendunt Principes diuitiis abutentes, &animo fuo neutiquam honefte obfequentes .Illa uero caufado, qua uti folere ais Principes fe pro tutela &cuftodia imperii cogere pecu nias falfa eft, nec uero innititur ,quoniam qua; iniufte rapuerunt, in libidines fuas effundunt ,tum etiam non licet hac occafione in priuatorum irrue re cenfus, eosq; fi6tis criminibus &alio malo moread fe ducere :Sin autem bellum graue imminet, aut alia quariibet publica urgeat neceflitas, tunc arrario deficiente licitum eft imperare pecuniam &ad tributa populum uoca re, ita ut omnes pro facultatum modo mcollatione concurrant, nec unus plus LIBER OCTAvVS. 44 plus alio grauetur, fed ab imis ufque ad fummos farcina decurrat fnon ego iuftas infector exadiones, fed iniquas duntaxat ,&illicitas ,&nullo more nulla lege fodas. Ifti ergo Principes talia caufantes non effugiunt infomiam tyrannidis, &conqueftiones populorum .Nemoeft in populo uir prudens &integer, quiiftorum lic prcedantium agnofcatcaufom ,utiuftam &legid mam .Sed funt alii, qui fe lepide prcdari per alios putant, itautipli nullam fubeant infamia notam ,fed iufte fe gefliffe uideantur. Alb. Quomodo id ais ‘f aut qui fieri id poteft ?Mar. Multi funt in ciuitatibus, qui rapinas committere nonuerentur .Annon funt ?Alb. Plures quidem, quam uellem. Mar. Ergo Principes his ,quos norunt rapaciflimos ,occafiones prabent rapiendi .Nam iftis mandant magiftratus &procurationes, ut deinceps repletos pecuniis ipfi aggrediantur ,&ab eis tanquam afpongiis bene madefodis omnem exprimant humorem ,fimulant fe molefte ferre , quod populos fpoliauerint, atqueita accufotores in eos &Iudices comparant ,&damnatione fequuta pradam omnem araptoribus extorquent. Alb. Annon id iufte? Mar. Iufte quidem, fi extrema refponderent : non enim fpoliatis reddunt fpolia, fed ipfi inuadunt. Quapropter non iuftitia eft illa, fed iuftitite uanum &inane fimulacrum ,ut ipfe iam perfpicis , &ego antea dicebam .-quanquam ipfihuc afpirent, utiuftitiam uideri uelint, fed bis peccant, primum quodiniquis hominibus magiftratus committunt, &ueluti pratdones immittunt in populos .Deinde quod pradam apradonibus ereptam, qua? reftituendaerat Dominis ,auertunt ipfi ,&in filcum fuum ingerunt ,nec mouet eos populorum ludus ,fortunarumque alienarum direptio .Hcec omnia miAlberte infcitia contingunt, ut fapiflime didumeft, quam fi auerfamur in priuatis ,commoueri debemus ,ubi eam in Principibus, qui capita funt rerum ,uidemus :nam erratum unius Principis totam labefodatremp. non priuatorum etiam multorum delida ; acciditq;hacinre, ut in nauigatione :nam unius aut alterius remigis delidum non impedit admodum fcelicem nauigationem, fed fi gubernator,cui fumma totius nauigationis commiffa eft ,delinquat ,quia non redum curfum aut clauum teneat, neceffe eft illius delidi nauigantes omnes fieri parti cipes, nec lingularis, fed communis incumbit calamitas .Alb. De infci tia Principum nobis hodie magnusfuit formo :nec dum tamen Marce qua; fiuimus, quod forfitan in primis querendum fuit, eadem ne infcitia adminiftrent male omnes imperium ,an uaria fit in lingulis &diuerfo .Mar. Eadem Alberte in omnibus fi id fcire expetis, fed refert quanta in unoquoque fit :nam in uno poteft effe minor ,maior in alio .Sunt enim in infcitia gradus. Vt enim in rebus turpi turpius, tenebrofo tenebrofius, infimo infi mius, fic in hominibus infcitoinfcitior, imprudenteimprudentior alius alio inueniri poteft. Non enim poffum Domitianum Tiberio aquare infcitia regendi .Nam Tiberius, edi peccauit in remp. fepius ,idem tamen meruit derep. plurimum .In Domitiano plurima peccata, exigua merita cernuntur .Itaque infcientius Domitianus Tiberio imperauit .Nemoautem tam malus fuit Princeps quin boni aliquid gefferit, fed id in quibufdam raro, in aliis denfius elucet ,in his autem ,qua; rede geruntur &ordine ,regnat DE PRINCIPVM DOCTRINA gnat fapientia, in aliis infcitia dominatur,eadem infcitia eft omnium,fed mi nor in eo, qui minus, maior ,qui magis peccat ,Maiorem etiam infcitiam eius effe dixerim, qui cupiditatibus fuis indulgens pcccat, &hocipfum pec care deledat. Alter uero, qui dum facinus tradat,' fecum ipfepugnar,&inuitus quodammodo &obliquus aufertur afuis cupiditatibus, &quum faci nus peregerit ,confcientke ftimulis urgetur, hunc minoreignoratione peccare dixerim ,quam illum fuperiorem, qui nihil in facinore dolet ,&fenfum quodammodo abiecit peccatorum .Magna &denfa ignorationis nox eum, qui talis eft, premit, nec facile fariari poteft :per diti eft &penitus cor rupti nihil in delido commoueri, nullam habere reuerentiam honeftati; quanto corruptior ille ,qui fua etiam gaudet improbitare. Atquicunque faluam habet pudoris partem ,concertat intra fe, huc uo cat ratio, alio cupi ditas trahit, &ut uincat tandem rationem cupiditas ,attamen pugnauit,attamen lucem quandam honeftatis profpexit ,attamen non noto pedore inhxret facinori ;quis dubitauerit minore ignoratione teneri ?quam fi nihil curaret, aut etiam de delido gauderet .Vtriufque exemplum fnmere poffu mus de fummo Poeta noftro .Nam dum Etrufcorum Regem Mezentium inducit contemptorem Deorum,& uiuis mortua iungentem corp ora,&infandas caedes, &effera alia committentem, nonne utdetur hunc in eorum parte collocare, quos nihil peccare pudet, uel peccatum potius decedat ? At Didonem Carthagine regnantem idem Poeta facit certantem &: amori repugnantem .Hinc illa dicuntur . Sed.mihLuel tellus .Et reliqua . Notum eft uobis carmen totum .Mouet mulierem una ex parte Aenea?uir tus, fpeci.es corporis praclara, magnum Troiana? gentis nomen, fpes fobo^- is procreandce,ex altera memoria prioris coniugii ,fecundarum nuptiarum pudor, fama pudicitia negleda? ,uetus procorum repulfa .Inter haxpra;- lia ubi plenior ad eius aures Anna; fororis acceftit cohortatio inflammantis mulierem ,qua magis illa rapiebatur .Tum plane uida, eft, &abieda om ni cundatione totam fe fe amori tradidit ,nam ipfam repugnafte, illud quo que indicat ,quod pofterius afbrore eft didum-;- .;mu . Placito ne etiam pugnabis amori ?..«oh Poftquam autem ipfa& Aeneas conueniffent, adhuc uidetur inteliigere , quid in fe admifcerit ,ideo :. Coniugium uocat, hoc pmexit nomine culpam . Hi, qui fecum pugnant &repugnant, furfum deorfumq; feruntur, demum cupiditatibus fuis fuccumbunt ,uitio quidem tenentur ,fed (ut eft quorun dam Philofophorum fermo) uitio imminuto. Nullus autem has animorum inter fe conflidationes peritius expreflit Peligno Poeta in tranfmutationum libris :qua? enim illa eft concertatio intra fe Medea; ?quam uaria; colloquutiones? quot fludus seftusq; mentis oftendit ?quanta affert pro redo? ut rur fus cupiditas emergit ?Eadem facit Scylla ,Nifi ,Mirrha ,Biblis ,quarum nullalegitimo amore arfit, fed fua cuique libido pro lege fuit: nam prima hoftem ,altera patrem, tertia fratrem ,unde minime decebat ,amauit .Ha rum mire affedus animorum exprimuntur aPoeta, ex utraque parte pugnantium liber oct a vvsr 45 gnantium ,&modo hoc modo illud probantium .Vincuntur ha omnes a cupiditatibus filis ,fed minore omnino fcelere ,quam fi nihil fe peccare fen tirent.Loga etiam illa pugnain Althea Calidonia Regis matrona fuit, dum difputat intra domus fecum penetralia ,utrum Meleagrum filium fortiifimum uirum ob necem auunculis illatam perdat in exuftione torris, an incolumem effe patiatur. Vicit hac in mulieredeterior pars, fed non fine pugna,ut dixi.At Pentheus Thelarum Rex, Niobe Amphionis Regis uxor auda&er peccantin Deos ,quorum cultum negligebant ,hos in genere illo ,quo peccarunt ,plene peccaffe dicemus :ita enim peccarunt auide ,ut ipfo peccato deledatos ,&in eo fibi ipfis placuiffe credi poflit .Fabulas loqui uideor ,fed cur non fidis utar potius quam ueris ?quum fabulofa facilius audiantur, Sc tnagismofcantur,& nihilo deterius auditores inftruantur. Alr. Tutero in iftis, ut uidetur, nam etiam fabulofa erudire poliunt, & fepius his ad commonendos animos ufi funt grauiflimi audores .Illud tamen me Marce commouet jquod malos ira quandoque peccare dicis, ut cos etiam peccare deiedet .Vnde-nam id efie credam us ?Mar.Facile id quidem nolfeAlberte, nam quodcunquemali magna ui fummoque animi appetunt ardore ,.ubiid coniequntifimt ,gaudent *tanquam fitim cupiditatisfna reftinxerint, &ex motuad terminum peruenerint. Sed ex his, qui ex habitu peccant uitiofo, illud procreat ucduptatem ,quod confiietudine fiia utuntur, qua eft illis uelut altera natura .,Naturale igitur quodammodo hiseft peccare, quodcunque autem cuiquefecundum naturam contingit ,placet, fitq; latum atque iucundum. Inueniuntur tamen nonnulli, qui poft delidttm poenitentia ducuntur .Nofti enim illud : Pceniter O.fi quid miferorum creditur ulli . Poenitet^ Sefado torqueor ipfe/meo .• .... Et illud adolefoentis ex Plauto . Ego animo cupido atque oculis indomitisfui . Perfuafum eft facere, quoius menunc fadi pudet . Hi, qui talia memorare poliunt, offendunt non undique rationem in illis extindam &obtenebratam fuiffe ,fed adhuc lumen aliquod fupereffe .Sed rarum id hominum genus .Maior pars non de peccato dolet ,fed de pcenis -& aliis incommodis, qua peccatum ipfum fapiffime fecum adducit.Sumus plerique fimiles mulieribus in adulterio deprehenfis ,qua non adulterium patratum ,fedprafentem lugent peenam :difplicetnon peccaffe, fed puniri. Al b. Accipio equidem hac: funtenim (ut dixifti) non admodum difficilia cognitu .Sed quid eft quod Marce dixifti nullum effe tam malum Principem, quod non boni agat atque egerit aliquid :ego amalo nihil bo- ni prouenire crediderim,ficut nec ab obliqua regula architedialiquid redi, nam hanc Regi comparauimus .Enimueroetfiopusextrinfecus redumap pareat, non tamen ab his geritur honeftatis uel utilitatis publica ftudio, fed uel lucri fui ,aut gloria, aut priuati alicuius commodi captandi gratia .Di dum eft anon malo Poeta . Quid Nerone peius ? Quid thermis melius Neronianis ?M'Putas DE PRINCIPVM DOCTRINA quoque una cum uita profundere oporteat .Omnium ergo iuftorum par erit uoluntas, non tamen par erit opus, quoniam fieri poteft ,ut in iuftitia* operibus promptius aliquis uberius lstiusq; uerfetur ,leu, quia ita aflueuerit iuftis peragendis, feu, quia fors obtulerit ,&ueluti campum proftraue*- rit, unde hsceius uirtus latius innotefcere ,&excuti poflit ,feu quia etiam tam temperato fit corporis habitu, ut ad aequitatem animi poflit efle promptior .His rationibus effici poffe dico, ut alio alius iuftior uideatur ,Ariftides Athenienfis uulgo cognomen iufti tulit, uerifimile eft in populo Athenienfi fuilfe aliquem, qui pari fuerit erga iuftitiam animo ac uoluntate, qua lem iifdem fere temporibus Socratem philofophum fuiffe dixerim .Potuit Ariftides uideri iuftior .Ipfe enim acceflferat ad reip. adminiftrationem ,& fuggerebat ei refp. aflidue facultatem ,undeeius iuftitia late perfpici cogno fciq; poflit .Socratis autem iuftitia ,quae in priuatis uerfabatur ,erat obfcurior. Ponimus Numam& Neruam iufte regnafle .Horum duorum Numam dixerim iuftiorem Nerua ,quia quum Numaplurimos regnaflet annos, plura edidit iuftitis opera. Nerua, qui paruo tempore tenuit imperium ,pauciora :fimiliter iuftiorem dixerim eum ,qui prompte exequitur iuftitice munia, eo qui aegre &uixid facit: iuftiorem eum, cuius in arduis eminent iuftitia ob contentiones &difcrimina, qus magno animo illius caufafuftinuit ,quam alterum ,qui in paruulis tantum negociis ea utitur . Denique ex adtionum uarietate iuftitiam unius maiorem efle dixerim, & minorem alterius :quanto enim maior adio tanto iuftitia excelfior uideri debet. MARCI ANTONII NATTAE ASTENSIS, DE PRINCIPVM DOCTRINA LXBERNONVS. Al BERTVS. ati s de his habeo. Illud proponere tibi nunc iuuat .Si iniquus Princeps ifti regioni pnefideret ,quid ageres? quoconfilia tua referres? Maxime Deo habenda? gratis, quod j?onos nadi fumus Principes ,iu ftitis tenaciffimos, qua? tua fit fub iftis uita &conditio, teneo. Illud iuuat exquirere, quid fub iniquo Principe ageres ,molirere ,qustuaeflet cogitatio. Mar.Ferrem illius mores ,ut csteri ,nam fcio , quod meille nunquam ad honores proueheret, nec confiliario uteretur,nec adminiftro .Deligunt mali Principes in amicitiam ,&ad minifteria, quos feruitutis patientiflimos arbitrantur ,&quos non deceret efle nifi feruos , quos denique exiftimantfauere illorum cupiditatibus, efficere imperata, in horum LIBER NONVS. 49 horum finnm congerunt omnia ,hos ampledtuntur, &praxripuos habent , bonos autem uiros fub horum principatu uideas fitu &ocio marcefcere ,& in tenebris quodammodo degere, nifi ubi periculis &delationibus fub lucem &in diem pertrahuntur, &calamitate accepta in notitiam omnium per ducuntur. Alb. Fieri tamen poteft ,utinter iftos bonus aliquis uir uel cafuuel errore deligatur, eum te elfe facio. Mar. Meliora ominare qucefo .Al.b. Si id tu auerfaris ,fuppone alium quendam pro te ueluti Lucium aut T-icium, ut uos in ueftrisfoletis formulis, uirum probatis &egregiis moribus, quem malus uelit Princeps omnino fibi operam dare, &principalibus intereffe negociis .Mar. Heu quantum mali huic uiro nuntias, de hoc di&um eft antea. Alb. Properanter forfitan didtum, plenius aliquid fi dixeris, gratum erit .Mar. Quid in re clara &manifefta neceffe eft tempus terere ?Etenim fi unus epluribus quifquis ille fuerit, repugnet &eatobuiamuel monendo uel confulendo mala? Principum cupiditati, praeterquam, quod nihil proficiet, utPrincipi maleuolus notatur, &inuifus eft toti curia? .Si depellens calumniam, uadit contra fifcum ,importunus ef fe, &nimius, .& calumniari ipfe perhibetur, nam fub Principe malo fifci cau fam'femper bonam ede oportet, quid ita ?quia ftultitia quadam fifcum fibi putat efle datum non reip. caufa, fed faginee, ideo quicquid fifcus non diripit, id fibi ademptam arbitratur .Poftquam iterum relatus hic eft fermo de adulatorum uocibus contra egregium confultorem ,decreuide hoc paulo amplius loqui ,ut tu poftulas, initio hinc du<fto .Medicus non a?groto modo, fed ne.fano quidem homini permittit omnes cibos ,fed falubres duntaxat, ordihfSnq; &tempus cibi fumendi prarferibit, nec faturum uult amenfadifcedere, qUo facilius concoquat, atqueita hominem.in optimo ualetudinis ftatu conferuat, differt autem aMedico longe coquus: hic. enim qui falubres corpori infalubresue cibi fint ,non didicit ,nec difeere curat ,fed quaiucundiftima putat efle .palato &fuauiffima ,heee perfequitur &tradit , repletqi-hominum corpora dulcedine obfoniorum, &ex ea fagina in podagram,calculos, aliosq; fbediffimos morbosiniicit,ha?c quum ita fe habeant, non obicurum eft, quis horum duorum alteri fit praeferendus. Si qui autem fint, quicoquo magis obledentur ,quam medico, illiusq; artificium magis,quam huius probent, nemo tamen illorum tam emotae eft mentis., ut odioinfequatur medicum, extindumq; cupiat, propterea quod fuaferitpro fahite corporis anonnullis abftinere &temperare. Atcum medico animorum agitur durius .Alb.. Quomodo id ais? Mar. Dicam fi potero. Legiftifepius Plautum, eiusq; fabularum elegantia &fermonis nitor te tenuit .Alb.Ita eft. Nam nullo Poeta fum magis deledatus. Mar. Quid igitur ait ille feruulus in Aulularia ?Nonne cenfet officium ferui boni efle , ubi herum ab amore uidetfuperatum . :;:-n:8.etinere ad falutem, nec quo ille incumbit, eo impellere , Ai. B-fDenfet profedtoi. Mar. Hocdum facit, nonne eum hero medici meempreftare opinaris, dum retinet ad falutem, nec re&um putat ,quo incumbat, eo. impellere? Alb. Sic eft. Mar. Quid uerum amicum &bcaumeonfiliari um ?.num aliud facere fuades ?An non fimili ratione ad -'-vu Neum DE PRINCIPVM DOCTRINA eum putas pertinere, ubi Principem fuum aliqua captum uidet libidine? Retinere ad falutem ,nec quo ille incumbat eo impellere .Alb .Haud aliter dicere poflum .Mar. Quidigitur futurum, fi uir quilpiam bonus unius honeftatis curam ducens, fimul&ad falutem relpiciens Principis ,ac citus in confilium fuadeat Principi fidelis medici morem ,ut ab his& illis abftineatlucris tanquam turpibus &iniuftis; nonne aflurgens tunc coquus aliquis ,qui ftudeat dulcedine prsdx cupiditates Principis replere ,nullo iufti iniuftiue habito difcrimine ,accufabit illum ?' tanquam extenuetPrincipem, ad maciemque deducat, afferens non pofte fine congerie multarum pecuniarum fubfiftere principatum ,&quum hsc dixerit aflenfumque Principis tulerit ,quid futurum (inquam) eft medico illi? annoneiicietur,aut etiam necabitur? coquus injhonore habebitur? 'Alb. Haud aliter eueniet. Mar. Vbi hsc contingunt, nonneputas contingere ex infcitia regentis ?Alb. Et maxima quidem .Mar. Hanc infcitiam nocere exiftimas bono illi Confultori ?Alb. Exiftimo profefto ,fi quidem ob honeftum confilium ,aut patrimonium , aut patriam ,aut libertatem ,aut uitam amittet .Mar. Erit tamen illi in malis maximo fblatio refta confcientia ,dum meminit fe nihil de republica nifi honefte prteclareque fenfiffe .Alb. Erit profedlo :nam &calamitas ipfauirtutis fuce illi feret teftimonium .Mar. Quid Principi talia peragenti putas ne retfte procedere 5Alb. Non arbitror. Mar. Quid ?non arbitror dicis ?ac non dicis potius id neceflario confequi .Enim .uero fi febricitans aliquis medicum reiiciat, coquum audiat (ut tibi per ean 1dem loquar imaginem) dubitauerit nemo, quin homini re&e fe habere non poflit corpus, fi ita curetur .Quum uero animus Principis foedus exsftuet cupiditatibus, &medicos fibi optime confulentes reiiciat ,oderit, fupplicio afficiat, coquisq; fe tradat, ecquis eft, qui non intelliigat animi ualetudinem huic re<fte non procedere, ac fore ultima qusque deteriora prioribus ?Ipfi tamen coquos magno habebuntin honore .Alb- Magnam prodicas ho rum coquorum potentiam .Mar. Magna eft ual de penes eos ,qui fibi uoluptatibusq; fuis indulgent. Hos coquos prudentes uiri, qui in Principu aulis uerfantur ,nimis male metuunt, uoco autem iftos Principum affeclas ex imagine coquos, quoniam ,utilli fuauitate obfon.iorum corpora ,-ficifti uoluptatibus miniftrandis atque fouendis animos corrumpant,& quoniam . coquinaria nihil aliud prceftat, nifi quod adulatur co rporis, ficifti, qui nihil aliud norunt, quam adulari Principibus, merito huius artis nomine .cenfentur .Ifti autem eo magis incumbunt, quodpiroprie gulam Domini tenent .Nam nofti illud . Nonfatis eft ars fola coquo feruire palato , Nanque coquus Domini debet habere gulam . Si farnus fuerit Dominus ,fi arrogans ,fi auarus, fi uoluptuofus ,fuggerunt ifti per fingula ,undegulam Domini fuauiter mouere poflint .Si quid auer fatur ille, ipfi quoque auerfantur :dulcia enim &iuciunda tantum lupponere certum eft ,quodetiam munus explent .Et h$c eft caula illorum potentis. Alb. Quo igitur Principes uocas? Mar. Huc Alberte, ut ftudeant LIBERNONVS. 5° deant optimis efle moribus ,optimamq; adipifci difciplinam ,fi modo &fi bi &aliis uelint efle utiles :non enim fatis eft ipfis, fi neminem fallant ,nifi etiam prouideant, ne ab alio fallantur ,quod ingenua; praftant artes ,qua; &ingenium acuunt ,&pedtus erudiunt .An non in laudibus eft Albcrte prudens fimplicitas ?Alb. Vtique. Mar. Ergo hoc oftendit non latis efle non fraudare alium,nifi ab aliorum fraude quis fibi cauerit. Fraudes autem uoco adulationes ,quibus illi ut pifces hamo capiuntur .Ducuntenim ifti fuos Principes quocunque libet nec alia re ,quam cibo aliquo obla to, qui fenfum mulceat ,&miferi tunc Principes capere fe putant ,quum capiantur. Alb. Aquo capiantur} ?Mar. Ab ipfa improbitate, in quam ueluti in hamum incidunt, &ab ea transfiguntur .Fortuna id illis tri buit ,ut abundent opibus &potentia, ipfi autem quid per fe afferre ex altera parte debent ?Alb. Si me audierint atque te ,afferent,prudentiam . Mar. Rede loqueris, fed adde, quod non prudentiam tantum afferent , fed reliquas uirtutes quoque prudentis comites ,&quod ufque eo progredientur, quoad offendere poflintanimi dotibus fe nemine inferiores. Nimis forfitan Alberte requirere nunc uideor :dumdico animi dotibus debere eos nemine efle inferiores .Alb. Id forfitan quibufdam uidebitur. Mar. Quid fi dixero oportere eundos, &in fua unumquenque laude fu peraret Alb. Grandior hic erit fermo ,&fonantior, &admirabilior . Mar.. Atfi illud dicerem, non puderet didi ,nam fententiam iftam probare conarer uetuftatis iudicio .Nonenim priuatos ullos ,fed Reges finxit antiquitas bicipites fuifle ,llcut de Iano &Cecrope accipimus .Cur? Nonne portento &monftroeft fimile hominem cum duplici capite nafei? Al b. Non ego ex matris utero fic prodire uoluiffem .Mar. Attamen ueteres tales finxerunt fuos Reges, fed non ad formam corporis hocilli referebant , fed ad uim fennendi&intelligendi ,quam in regibus duplam efle ad exteros cenfebant .Alb. Praeclara igiturilla fuit fidio, nec admiror tamen id fic-finxifle refpiciens ad ueterum confuetudinem, qui figuris &imaginibus plerunque res magnas &graues notabant .Mar. Quid.de Epifcbpis no ftris dicam ?nonne hos ueluti animarum Reges uocare poflumus ?. Sed ut Omittam hoc Regium nomen, quoilli non utuntur ,nonne &ipfi pallores fe uocant ,&ab aliis uocantur iAlb. Hoc paftorale nomen uideo undique illis tribui. Mar. Quid caufaecenfes? Nonne, ut de nomine ipfointelligeretur eos tantum dodrina excellere oportere ,ut reliqui ad eos collati gregis numero habeantur .Nonenim credo mitram ,&recuruum baculu , fandalia, annu!os,et fi qua alia funt Epifcopi infignia, caulam huius efle no minis, fed dodrinamiplam atque fapientiam. Alb. Credo &ego dodri nam in caufafuifle huius nominis: Nambonis Ecclefis temporibus dodi tantum, &eruditi uiri Epifcopale hocregnum tenebant .Nemo tunc id pa ftoris nomendeturpabat, fed gregem unufquifquefuum uerbo &exemplo pafcebat. Mar. Rede addidilti Alberte illud de exemplo ,nam exentr. pium quoque ualde ad dodrinam pertinet, quia offendit re id fieri poile, quod fermone fieri prarcipitur .Sed quid uetera repetimus ?Nonnulli pau lilium fupra hanc atatem propter lingularem dodrina opinionem pantifi- ,.N2catum DE PRINCIPVM DOCTRINA catum maximum adepti funt, qui opibus, diuitiis, potentia maximis iam fe Regibus squauit. Au&oritate uero omnis mortalis conditionis faftigium exceffit. Quod igitur quibufdam plufquam regalem peperit dignitatem,cur turpe ducant Reges fibi uendicare ?Num, quia Reges nafcuntur? at ea eft caufa, cur magis incumbere deberent difciplinis, quum certo uideant fe regnaturos, neque fine difciplinis nequeant prsclare id munus explere .Huius rei caufa manifefta eft quidem de fuperioribus fermonibus, fed apertius adhuc dicetur fi patiemini .Rex fimulac natus eft, feu is ,qui regnum poftmodum fufcepturus eft, magna parentum ciuiumq; laetitia natale eius celebratur, &alumnis tunc traditur educandus ,atque ita tenere &molliter eius educatur infantia. Deinde ubi ex infantia ad pueritiam prorepfit, prima literarum elementa capit &grammaticorum fcita audit, &ex his aliqua difcere incipit .Vbi ad decimum aut duodecimum peruentum eft annum, tum lentius negocium difciplinarum agitur, quum uehementius illo tempore fe magiftris tradere oporteret ,hinc ad quinque uel fex annos, hi quos circa fe habet purpurati, imbuuntadolefcentis animum uana opinione :negantes regium efle quotidie caput in libros mittere ,&horum loco ,uenationem, equitationem, aleam, amores, potationes proponunt .Ille autem facile fuaderi fe patitur, &alabore declinans ftudiorum comite ,illa potius fequitur, que fenfibus uidet efle primaria ,ibiq; omnis difciplinarum ratio perit .Sed iam fefe Rexcorroborauitetate .Tum plane illi incumbunt: ex citatur fpe augendi imperii :memoranturopes &copi* regni, maiorum uir tus, belli.gloria, triumphorum decus, negant iuuenem Regem ocio fenefce re oportere :Alii predandi rapiendiq; uias oftendunt populosq; tributis onerandi :quanquam iniquitas non egeat forfitan magiftris :ingeniola enim per fe fatis, attamen plura etiam ab ahis difcit .Sic Rex laudis auidus pluribus hortantibus ad bella feftinus progreditur, nec uereturfe fuaq; omnia dubi* Maris ale* committere .Hsceft fuafio praeclara: femper interfuit fej uorum Dominum habere negociofum,ut eorum opera illum promereatur. Al b.Tu quidem Marcedefcripfifti ad unguem,quod fieri lolet. Mar. Sic equidem neri iudico .Vterque autem noftrum fuaferit reftius his ,quibus cura puerorum regiorum comittitur,ut omni conatu dent operam,ut initio aetatis imbuant eos optimis difciplinis :tunc enim incipiendum eft, ut res de inceps ad maturiores annos paulatim perducatur, ubi perficietur, &perfe- <fta fruftus feret uberrimos ,nam puerilis animus mollis eft &tener, &duci facilis ,&quo trahere uelis, fequax ,hinc ubi quicqua apprehenfum fuerit, &in animo puerili tanquam in uacuo &inani fundo refederit ,haud facile euelletur :fed comitabitur maiori in state indelebile, pugnandumq; omnibus artibus, ut epueritia in adolefcentiam tranlgrelfus ille in eo ,quod bene coeptum fuit ,perfeueret :nec abducatur aftudiorum labore ad uolupta. tes ,quae fe in illo primo adolefcentis flore oftendunt, fenfibusq; lenocinati tur .Hoc dum efficitur ,nonne fpe iam beatum illud eft regnum, cui in ma gnare&arum artium copia Rex educatur? Sed, ut opinor ,hsc fruftra canuntur, &in nubes uerbafparguntur. Nam adeo contraria inualuit opinio, ut non modo Regium non putetur literarum ftudia perfequi ,fed ne nobile quidem. liber nonvs. 51 quidem, hoceft ,ut planius loquar ,non efle id regia; dignitatis, ac ne nobi litatis quide .Scimus tamen ofim homines nobiles non modo didicifle plu ra, fed etiam fcripfiffe .Obiedum aliquando Terentio fuit comico Poene . Homines nobiles Eumadiutare ,aflidueque una fcribere , Num legifti aliquando hoc carmen Alberte JAlb. Legere memini, mihique huius carminis diligens cura fuit .Mar. Num inficiatus eft hoc crimen ille ?Al b .Minime ,fed gloriofum libi putauit tales adiutores habere .Mar.Rede ais :fequitur enim . Quod uehemens maledidum illi exiftimant , Eam laudem hic ducit maximam ,dum illis placet , Qui uobis uniuerfis &populo placent , Quorum opera in bello ,in ocio ,in negocio . Suo quifque tempore ufus eft finefuperbia . Erant hi, qui obiiciebantur adiuuare Poetam in fcripto comico e Principibus Romana; ciuitatis ,fummo genere nati ,fumma amplitudine, maximifque rebus geftis .Si peculiaris eflet nobilitatis ignorantia literarum, poterat Poeta ab acculatoribus querere an non puderet illa dicere? quomodo enim dicere poftunt, fe ab illis adiutum uiris in fcribedo ,qui propter nobilitatem &litudinem nefciunt omnino literas, num ignari literarum poliunt feri bere ?num alium feribendo adiutare ,etiam fi cupiant ?his &talibus argumentis poterat illos urgere Poeta ,fed non hac ratione repulit maledidum, fed illa, ut non improbet fcientiam nobilium ,fed magis accepilfe dicat feripta illorum ,quod tales eflent ,qui fcripfiflent .Itaque quodnonnulli uano errore decepti putant turpe elfe, fi fcribantfibiideftad aliquam fuam laudem &frudum ,id non modo turpe debet uideri ,fed laudabile ,fi fcripfe rint etiam aliis ,ingeniumque fuum illis fuppeditarint .Nobilitas igitur ge neris non modo non deterritur fcientia literarum, fed etiam illuftratur, prin cipatus uero fuftentatur ,nam ubi maior regenda moles ,plus illic prcefidii ineffe debet ,magnum autem prsfidium aliteris ,quibus ad omnia erudimur, nec fi qui Principes difciplinas fedati ,male imperarunt, ideo abiicienda dodrina literarum, non magis, quam medicina, eo quod plures medici uel infeitia uel fraude multos occiderint xgrotos ,non magis quam canendi ars ,eo quod plerique inconcinne &barbare canant: Etenim eos , qui fecus agunt ,ac illis dodrina; prxfcnbat ratio ,dodos elfe nego ,uti tamen dodorum hominum pofte uerbis nunquam negaui ,dodos autem e£- fe eos puto,quos dodrinafuafit bonum id elfe lolum, quod ipfa fieri iubet , ctEtera fraudes elfe &deceptiones ,tum a fenfibus ,tum auulgi opinioni profedas :ad hanc ego formulam Principem dodum requiro ,non qui uer bis &difputationibus ,fed geftis ipfis dodrinam offendat. Eum autem, qui loquitur edodrina, &uiuit contra dodrinam, non habeo pro dodo , ficut nec pro pidore illum haberem, qui male pingeret ,quanuis de pingen di arteloquereturfcientiflime .Demu is Princeps ,cuius immenfa gula ,ua na lingua ,manus rapaces, animus feuus ,quum deinceps laudat xquitatem, iuftitiam, continentiam, &harum uirtutum officia exponit cum .uituperatione DE PRINCIPVM-DOCTRINA peratione contrariorum do&ine, an infani potius nomeri ferar, qui ea loquatur &contraria agat ?quid aflequitur illo Termone, nifi quod fe ipfum accufatt nulla enim dubitatio relinquitur, malaeffe, quorum ille meminit, ut malorum, non expedat aliorum teftimonia tacitus ,. fed propria uoce damnari appetit. Sed non fi quidam nihil eliteris prasterquam inanes quaf. damuoces retulerunt, ideo fit, quin fuerint plures, qui ab illis magnuth -fumpferint auxilium ad res bene gerendas,imo fine illis uixpoteft quifquam Princeps magnus clarufque euadere: omnem enim diuinarum hurnanarumque rerum cognitionem continet ,animo tantum opus eft obfequente, &ad obediendum parato ,nihil iubent ,nifi fandum, fincerum ,integrum honeftum ,addo etiam nifi utile ,tam &fi faspius utilitas latet initio ,fed in exitu fe ipfam oftenditrquicunque autem Principes literarum funtrudes, fieri poteft diuina quadam fortuna ,ut imperium rede adminiftrent ,metuendum tamen eft ,ne cupiditatibus fuis pareant ,&in illicita omnia &ne faria ferantur, &eomagis ,quo maius imperium ,quia latiorem uim nocendi nada eft libido .Nemo priuatus ,imo ne plures quidem priuati in unum fimul coniedi tantum nocuerunt, quantum unus nocuit. Nero, quan tum Claudius, Caligula, Domitianus, Commodus, Baflianus, Maximinus ,Carinus, Licinius, &fi quashuiufmodipeftes in imperio fuerurit, nullum adodrina repagulum aduerfus effrenes libidines, nullumab honeftis ftudiis fubfidium aduerfus Alfentatorum uoces habebant .Itaque tot numero &tam immenfamagnitudine flagitia ediderunt, ut horreat animus ea cogitare .Quid dicam animum impurum fiuiffe ,quum corporis nulla pars aflagitio uacaret? quem diem excipiam ,quum omni fere hora aliquid fieret fceleratum ?quid memorem ciuium uitam extinxifle ,quafi do-? mefticis pepercerint ?inquinati funt dedecore ,- turpitudine ,peccato :puT det referre ,quam leuibus ex caufis homines ex omni ordi.nead.necem traherentur :uigebant maieftatis iudicia ,non folum ob fadum, fed ob quod-- libet di&um, quidam etiam,quod in fomnia Principi improfpera uidiffent, exdndti funt .Alii, quod genefim Imperatoriam habere dicerentur, uel quod de uita &falute Principis mathematicos confuluiflent ,necabantur . Nonnullis crimini fuit, quod hreredem inftituerant Principem, &adhuc foperuiuerent :Foeminas ,-qua* de ui, de ficcariis ,repetundarum ,reip. oppugnata*, incufari non poterant ,ob lacrymas damnabantur :obiiciebatur enim, quodperduelis cuiufpiam necem defleuiffent. Athi Imperatores,, quos modo retuli ,plures imperitarunt annos jut potuerint fama multa patrare .AtAulus Vitellius ,quum paucos menfes potitus effet Imperio, tam multos extinxit, ut credi poffit diutius imperaffe. Inter castera illud egre-, gium ,quod quum in ipfa falutatione inimicum fuum quendam ad fupplieium duri mandaffet ,moxquereuocaffet, &ad fe adduci iuffiffet ,eunritis, qui aderant ,id fieri cenfentibus ,ut mifero illi parceretur ,&iam clemen-, tiam eius laudantibus ,coram iugulari imperauit ,uelle dicens oculos fuos pafcere ,Huic non fatis fuit gulofiAlmas fuiffe uito* ,nifi etiam crudelitatem, pro cibo haberet. Quicunque horum Principum gefta legerit ,facile intelli get nihil effetruculcntiusfupremapoteftate, ubi neminem metuit, neminem liber nonvs. 5* nem ueretur ,nulli referre geftorum rationes obnoxia efc ,multumque ani mo perfpexiffe is uidetur, qui Lacedemone remp.olim legibus temperauit. Nam quum uideret regiam poteftatem de nimia licentia intumefcentem , eam coercuit Ephoris additis, qui fupra Reges effent, &qui cohiberent, atque etiam pcenis afficerent, fi delinquerent, &contra morem aliquid moli rentur,nec alia ratione Roma? quondam oppofiti confulibus tribuni ,quam ut adimerent iHis iniuriae facienda poteftatem. Ifti autem, qui fecundum genus ampliflima fufcipiunt imperia, que legitima cenfentur, quod mos ea patrius permittit ,nolunt fe fubiici alteri, recufant certi alicuius magiftra tus animaduerfionem tanquam equeftre frenum recipere .Atiuris ,equita tis ,rationis in eos funt uincula eterne legis inftituto impofita :ita eft ,fed ea facile perrumpuntPrincipes ,nifi fi quis eorum bonis imbuere fe ipfum ftudeat moribus, eofque falutifere dodrine preceptis muniat ,atque ftabiliat aduerfus fuperbiam &luxum ,qua* duo maxima mala principatus fpo.n te fua fecum afferre folet. Nemoautem exiftimet foelicitatem affequi fe peccatis :nullum enim peccatum fine poena ,primum in ipfo peccato maxima eft poena,quod per ipfum exuit homo fe ratione,&belue induit imaginem: deinde ne externa? quidem hepcene deficiunt. Deduxi in medium Caligulam ,Neronem ,Domitianum Cefares ,qui fceleratiflime imperitarunt , fed nonid illis ceflit impune ,nam quas in uita pro his pependerint poenas notilfimum eft, nec quantus nuncpoft mortem pendant, arbitror ignorari. Eft ne quifquam ,qui horumImperatorum ,quos modo memoraui ,dicat quenquam dodum fuiffe ?nemo dicit :rudes enim magnarum artium fuerunt :fed demus uidiffe illos ftellarum numerum ,nouiffe omnium animan rium linguas, quod de quibufdam fabulose proditum fuit, demum tenuiffe eundarum rerum originem, progrefsionem ,terminum ,tamen quum tam multa ediderint feua contra dodrinam preceptaqj fapientum, pro dodis non haberem, ficut nec pro Philofophis, idq; mihi cumPlatone commune eft, qui fententia fua Philofopho tradidit reip. gubernacula ,fed ei Philofopho, non qui detritus fit in naturalibus, Dialedicis &Mathematicis, &qui ualeat qualibet de re argutiffime diiputare ,fed qui animum habeat imbutum ueris de honefto utiliq; opinionibus ,&eundis prauis affedibus fuperiorem .Hunc quem Philofophum Plato ,ego dodum uoco ,&rede quidem ,quando alterum alteri ineft ,nam nec fine dodrina eft Philofophus , nec fine Philofophia dodus effe quifquam poteft .Alb. Nefcio an Gothi ci nominis audoritas penes nos quicquam ualeat .Mar.Quidita narras? Alb. Quia aiunt hoc Gothorum inftitutum fuiffe, ne rex eorum literis imbueretur .Propterea ,quod ftudiis literarum frangi fortitudinem ,remollefcere animos &effeminari arbitrarentur .Mar.Oinfeitiam barbari cam ,&uere Gothicam .Alb. Sciebam iandudum ,quod ita iudicares, ac barbaros homines infcitie damnares .Attamen ad id ,quod debilitari animi uim ac robur literarum ftudiis exiftimant ,ate dicendum eft aliquid . Mar.Quid ?cum barbaris hominibus cenfes difputandum ,praffertim his, qui iam nonextant. Alb. Non ad Gothos refpicio ego, qui iam funt nulli ,fed ad quofdam alios non minus ingenio barbaros &feroces , qui DE PRINCIPVM DOCTRINA qui eadem forfitan ,qus Gothi cenfent .Vbi Gothos ratione fregeris-, omnes illarum partium &artium fregifle putato .Aggredere igitur ,&ueram aduerfus Gothicos homines defende lentendam ,&ut ccepifti literarum pa tronus efto .Mar. Aiunt ifti literarum ftudiis eneruari mentis uires ,ideo interdicta eflfeRegi ftudia literarum ,quafi Rex ad unam tantu refpicere for titudinem debeat ,&non ad reliquas quoque uirtutes ,maximaque ad iuftidam &'temperantiam ,aut quafi non liceat fortem efle fine rabie ac furore .Apparet profedo iftos ut Gothos ,nefciflfe quid fit fortitudo .Etenim fortitudo nihil aliud efl ,quam flabile &conflans mentis iudicium, quo impellitur animus ad duriflima quceque fubeunda& fuftentanda propter honeftateni ,hoc iudicium non eripiunt litera, fed contra, pariunt, nutriunt ,ftabiliuht ,tuentur .Quamobrem non funt impedimento fortitudi- ni, fi quidem funt adiumento, nec fi eaedem modeftiam &manfuetudinem pracipiunt,.ide6 quicquam detrahitur de fortitudine ,nec fortitudo maior adiunda feritate &immanitate .Hoc fic intelligi poteft .Fuerunt olim gentes nonnulla; circaPontum &Siciliam ,aliifque in regionibus, ufqueadeo effera &immanes ,ut carnibus uefcerentur humanis ,&omnia cruda uora rent ,non tamen eas conflat caneris fortitudine praftitifle ,&latos imperii fines habuifle ;quin cenfendum efl timidos potius extitiffe ,quod non anet te pugnabant, fed clanculum ,&ex infidixs latrocinabantur. At. contra, nunc fpedemus;;Nulli Romanis humaniores, nulli fortiores, qui efferas nationes multasarmis obtinuerunt ,&eas legibus datis coercuerunt, &dicto fibi audientes efle coegerunt. Qui Lacedamoniis,Athenienfibus,& om nibus Gracisin omne hum-anitatis genus proniores ?ab iis lura legefque or tx ,omniselegans cultus &uidus, omnis liberalis dodrina procellit, iidera manu ftrenui &fortes fuerunt, &quodam tempore bellica laude floruerat . Quotpericula &quanta ab.externis illata gentibus audaciflime repulerunt? Quoties paruis copiis ingentiumBarbarorum multitudinem fuderunt& afflixerunt ?icgejes geftas Gracorum penes Xenophontem ,Herodotum, & grauifiimum hiiSoris fcriptorem Thucydidem .Lege Plutarchi Agefilaum, Themiftoeleni ,Photioriem, Ariftidem ,&alios plures ,quorum ille uitam in literas mifirrinuenieseos: fortitudine praflitifle, multaque prudenter gef fiiTe cumfumnro mortis dolorq-mque contemptu ,&nihilominus .io reliquis uitie partibus moderatos homines &fuaues extitiife.Sed &in animalibus uidemus ferociora efle ea ,qua manfuettidinishabentplurimum, quales equi funt feones, canes ,elephanti .Sed quid animalia rationis, expertia, quid cateras nationes appello? quum aGothis, de quibus agitur ,exem pium fumere liceat ,nec debeant Gothi ab aliis exempla mutuare ,fed ipfi fibi ipfis exempio efle poflint .Ipfi nanque olim defertis fuis fedibus aufi funt Italiam Hifpaniamque inuadere ,quas pronuntias ,&fi primo aduen-. tu uaftauerunr, attamen ab humanioribus nationibus ferro poftmodum cx fi funt, &iuftiffimas feritatis &immanitatis fux poenas dederunt,&ut omit tam reliquas eorum clades ,aBellifario primum *deinde aNarfete.ambobusluftiniani Ducibus tam magno pralio. afflidi funt, ut Gothorum nomen unacum regno his in regionibus interierit :non efl modeflia aduerfa- . LIBER NONVS. 53 ria fortitudini ,fed uires eius temperat, ne uelit aut audeat turpiter aliquid, indecore ,inconfulte :nunquam dicit modeftia uiro forti ,ne fis fortis ,fed ne fis audax ,temerarius ,praeceps ,uide ne quo improuide ruas ,pugna pro equitate ,pro decore ,pro honeftate ,non adimo tibi contemptum pe riculorum &mortis ,fed feruareje illum iubeo ad certas res &caufas ,qui bus prudenter &laudabilitereo uti poffis .Interim melius eft ad humaniratem ,manfuerudinem ,facilitatem te conuertere ,ut oftendas te hominem genitum ,&ut uiftum cultumque humanum teneas ,&caritate oeteris ho minibusiungaris ,&memento Agefilai optimi regisdicentis nihil opus effe fortitudine ,fi iuftitia ab omnibus colatur .Quamobrem optandum no- bis elfet ne tua unquam fit opus fortitudine ,&fi quando opus erit ,' exerceas eam fuadeo ,reliquis temporibus manfuetus &"benignus erga omne hominum genus efto :Nec tunc minus eris fortis ,dum ijlud animo affidue fixum inconcuflumque teneas, non efle tanti ulla pericula ,ullos dolores & labores, ullos terrores amittenda! uitee, aut patrimonii, aut ceterorum com modorum ,ut te debeant ab honefta ratione reuocare -• id agens fortis eris, etiam dum quietem egeris ,nemo repente fit fortis, niflad id antea fe pratpa rarit, &cogitet humana omnia homini efle negligenda, quo dignitatem animi decufque retineat, heee dicet modeftkad uirum fortem omnia ponen tem in fagorum atrocitate ,ut eum paulo quietiorem reddat ,cuius oratio mihi ualde ,nefeio an tibi etiam probetur .Alb.Iam ifta oratio mihi dudum eft probata .Mar.Curigitur me hxc dicere Compellis ,fi quidem hac tibi iampridem funt probata ?quo moreid agis Alberte ?Alb. Eodem Marce ,quo tu &caneri Iudicesfolent :nam hi ,&fi fepius de caufa ftatuerint intra fe ipfos ,&teneant, quid fit pronuntiandum, gaudent tamen patronos caufarum de re audire. Ma r. Vah, meo me telo confecifti. Verum ut redeamus ad Gothorum inftitutum ,quo auocant regem aliteris ,ne per has reddatur effoeminatior ,uides, imo uidiftiiam dudum, qua improbus fit ifte fermo ,nec fi improbus eft fermo, xqua poteft efle confti- .tutio .Nihil enim prohibetregem fortiffimum efle eundemque modeftiflimura, ut hcecdiciant: ac ne militiam quidem eius cuperem modeftixefle expertem ,quanuis praeferocem efle oporteat, quod fi optandum eft ,uellem Leoninis efle moribus ,ideft in hofte duram atque afperam ,fed in amicos &fbcios ac plane fupplices benignam &quietam. Atcontra nunc ui deas amilitibus fieri, qui hofdbus facile cedentes uimfiiam in amicos &fbcios oftendunt ,mouet me (ut haec dicam) uaftata prouincia :nam &direptiones oppidorum ,&depopulationes agrorum ,&exuftiones tedtorum non tam ab hoftibus ,quam ab iis fenfimus ,quorum partes fequebamur . Incolae praeterea tot damnis affedti ,tot exhaufti fumptibus ,ut nihil fere illis fic reliqui .Alb. Define quaefo ab iftis ,quae non poflunt fine fumma animi moleftia memorari .Ma r. Venit iam in mentem quiddam,ut minus mirer Gothos ea dicere .Alb. Quidiam id? Mar.Quia non Barbari iam quidam &rudes ,fed elegantes homines &urbani ,fumma ingenii facultate affluentes uifi funt aphilofophiae ftudiis abhorruifle :quafi illamo- les faceret ,&rebus gerendis ineptos .Alb. Ego quoque audio ita quof- . 'Odam fefe multo rerum ufu inftruant, idq; eorum propofitum laudabile eft .Sic Francifcus etfi plurimum iuris fcientia deferret, quam adolefcentice fu* ini tiis imbiberat :attamen nadtus ingenium multimoda cognitionis capax, fi a tuit prioribus literis non defertis in aliarum quoque artium interiora penetrare :idq; aptius fieri pofle credidit ,fi literas Gracas attingeret .Occurrebat illud aliquando ,quam difficile effet literas Gracas perdifcere propter linguarum inter fe differentium copiam,nec non multiplices cafuum &tem porum inflexiones noftris longe dilpares ,&quia hoc genus literarum non eft uulgo fatis notum ,attamen non tardatus his ille neque territus ,fefe in mediam librorum Gracorum fupelledilem dedit ,ac tam ardenter diurna nodurnaq; manu uerfari coepit, ac fi de illorum potu conceptam iam diu ui fceribusfitimreftingueret. Noueratenim quod omnium bene didorum , beneq; fadorum inuentrix femper habita fuiffet &magiftra Gracia .Siue enim quis Poetis, fiue Oratoribus, fiue Hiftoricis, fiuePhilofophis, fiue Mathematicis, fiue Theologis, fiue Medicis deledetur ,inueniet Gracos in his fummos extitiffe, ita ut cateris nihil pene fecerint reliqui. Scio equidem penes Latinos magnam effe huiufmodi artificum copiam ,fed &illud quoque fcio lftos ab illis mutuatos ,&ualde refert utrum quis de riuulis ,an de ipfis bibat fontibus .Certe Graci ut tempore ,ita &fcientia priores ,quod ex ipfis audorum nominibus colligere licet .Habetnanque Grada,Home rum, Hefiodum, Demofthenem ,Ifocratem ,Thucydidem ,Herodotum , Platonem ,Ariftotelem, Euclidem ,Ptolomaum ,Origenem ,Hippocratem ,- Galenum, hi(ut reliquos prateream) qui &quanti uiri fuere? quos habemus alios vqui in eorum artibus anteferendi uideantur ?Haccaufa Francifco fuit literas Gracas percipiendi ,ut talium uirorum ingenio &fapientia ,quantum per atatem &ocium fieri poffet, frueretur .Ita autem lin guam eam perdidicerat, ut certare de eius laude cum peritiffimis quibufque putaretur ,nec tamen uere cum ullo unquam certauit, certare-tamen poterat fi placuiffet. Interea decennium effluxerat, quo aberat domo Francifcus iffqrum ftudiorum gra:tia, quo tempore fuis illum reuocantibus Iurifconful ti infignibus &honore ornatus eft, diutina illius peregrinationis honeftiffimum frudum eonfequutus .Atdomum ,utreuenit, ociose uixit, nihil uero minus .Nam ftatirh magiftratus fibi gerendos putauit,idemq; amici fuadebant ,nolentes tantam ingenii uim obtorpefeere .Ergo Cherii primum, deinde Papia eum magiftratum cospit ,quo ius ciuibus dici folet. Vterque autem florentiffimus locus ,nec remotiffimus .Ex iis autem magiftratibus non maiorem honorem capiebat, quam illis reddebat ,quin dum priores adminiftrat, femper amplioribus dignus putabatur, nec mirum, quum om ni ratione Indiciorum aditus claufos obftrudtosq; teneret, ne illo intrare im probitas ,ne pecunia obrepere, ne qua improbi fauoris aura afpirareppffet. Tantus in adolefcentepudor& ea mentis fuitindoles, utfein bonis caufis orari non cuperet, in malis exorari nonfineret, nonillecaptiofumiusut multi ,fed rediffimum iuftitia callem fequebatur, &adequitatis regulam iudicium arbitriumq; fuum dirigebat.Ad h*c. diligentia adhibebatur in decernendo, grauitas, conftantia, facilitas etiam in audiendo, quibus artibus effece- 57 effecerat, ut quum nihil gratis caufa faceret ,grata tamen omnia ,qus face ret haberentur .Me miferum, quod hsc illi ultima mortalium operum fue re. Sentio nunc interruptam Orationem meam,uel potius curfum tanes uir tutis fato interceptum: Iam enim uel illum Italis gymnafia in magiftrum ex poftulaflent ,in quibus ,qus hauferat, ditiore uena refudiflet, uel in Senatorem fibi patria cooptaffet, qus clariffimum ingenii lumen ,fummam animi squitatem egregias pedoris dotes experta fuiflet ,ccepiffet denique honores ledilfimos, non ut fbrtuns munem ,fed ut uirtutum iuarum prsmia neque tam ille per honores tunc foelix, quam honores per illum fcelices fuif fent ,fed fupremadies anteuertit .Ille ille inquam perhumanus &egregius adoiefeens rediflims fpei columen ,ingens patris uenturum decus repente fublatus eft,& in lumine annorum fuorum ante statis uefperam in tenebras incidit mortis formidolofas .Heu, quantum ad perniciem uales immatura mors .Tuuirtutum tantarum fuccidere incrementa ualuifti. Tuhuius Nat ts dignitatem dilatari ,atque exaugeri ,tu ipfius laudem &nomen in ore crebrefcere populorum noluifti .Oflendis folainexpedato furrepens difrun di fspiffime fruftra mortalium corda innanibus occupata uotis &falfis depafta cogitatibus .Non er-at alius in ciuitate quifquam ,qui sque ad omnes honorum &digniratum gradus peruenturus crederetur ,nemo cui magis fauerent homines, quem magis cuperent extolli atque euehi ,&ecce quam breui omnia ad nihilum reciderunt .At qui tam iucundus efiet alienis ,cari/limum fuis extitifie credi poteft, quod ipfum fatis fuperq; declarat prsfensludus &moeror, quem intempeftiui huius funeris fortuna atrociffimum concitauit. Iam primum mater tanquam de ccelo tada exanimis diu iacuit ,ita uteam fenfus defereret ,qus ubi ad fe rediit ,inclamare nomen abfentis filii &lacrymarum quafi riuulum ex oculis demittere .Nec mir rum ,quia &mater eft, &patris fimillimo exundo filio fe iterum uiduatam uiro arbitratur .Hi duo germani Francifci fratres ,qui lacrymantibus oculis humum defixi intuentur ,quid aliud facere poffunt, nrfi mcerere &conqueri ,quod fratre fublato uterque dim idia fui parte fit orbatus ?Quid de me dicam, qui mceroreafflidus ac prop eperditus fum, quique ob eam cau lam lugentis melius munus, quam Orantis expleffem ?Quid reliqua hsc turbafordidatorum ,quibus cum affinitas &neceflitudo aliqua noftra cum domo intercedit ,quaaffici sgritudine, quanto tabefeere creditis mcerore ? quorum partem uideatis prs mceftitia fqualentia ora largiori cucullo obtexiffe ,pars autem ita pioinmefpedataffedu ,quafi auxilium implorans, .ueluti ego poffim defundum excitare ,decurfamq; uitam refignare .Iam ue ro csteri ,quibus cum Frandfcus amicitiam &familiaritatem inftituerat , quis non illorum ipfius uitam magno redemptam uelit ,cuius difceffu dulciffimiipforum conuidus membra direpta arbitrantur. Sedquidegohos uel illos appello ?quum lacryms pietatis &beneuolentis teftis iam fere per omnium ora uoluantur -• eundi huius diei exitum &calamitatem animo auerfantur .Qusquum ita fint ,ego tamen cenfeo animos ueftros (utinirio orationis dixi )ab omniludu &moerore reuocandos .Solet trepidare Orator ,ubi alieno tempore, iniquo Iudice, inuidiofo crimine impetitum reutn cogitur defendere .Eadem mea caufa eft, nam tempore huius funeris oppu gnor, quod luduiaptiffimum eft, &nemofere inuenitur, qui in dolore squum feludicem prsbeat .Magnum etiam &inuidiofum fortuna; crimen diluere oportet ,qua; quum egregiam floris indolem in hoc adolefcente no bis oftendiflet, repente in ipfa fruge deftituit. His ego irretitus fum nunc difficultatibus ,quas tamen neutiquam perhorrefco refpiciens ad prudentiam roburq; animorum ueftrorum .Noftis enim fummum &Omnipoten tem Deum uitam hominibus contuliffe tam diu manfuram, quam uelletip fe, qui dedit :In eo igitur eft quandocunquelibuerit muneris gratiam folue re :quamobrem fi repetit ab adolefcente uits munus, quod conceffit,squo animo ferendum eft .Sin aparuulo puero ,uel in cunis etiam uagiente ,ne querela: quidem iufte locus, quoniam reuocare quandocunque poteft,nec iuftum hic alia ratione determinatur, nififola concedentis uoluntate. Raptus eft filius, aut frater, aut amicus, durum id quidem, fed tolerabile, quia is abftulit ,qui dederat ,&quod ille ita uiuebat, ut aliquando eius uita foluenda eflet &incertum ,quo die .Quod fi magnipendere noluerimus humana: uita: longitudinem ,qua: tandem ca eft longitudo ?Quid enim funt feptuaginta aut odoginta anni ,fi reliquo sui fpacio comparentur ?Nonne illa priora statum fpacia ftatim auolant ,&aduenitfenedus tam celeri curfu ,uix ut intelligatur :efficit breue uita: curriculum ,ut non poflit is, qui in morte antecellit ,multum temporis amittere ,nec qui atergo in curfu relidus eft ,fibi promittere ,fed ut fit qusdam humans uits longitudo ,quoniam id omnelongum uideripoteft, quod breuiori alteri confertur, hanc qualifcunque fit ea ,aftequi ,nullo modo prsclarum eflepoteft. Illud enim uere prsclarum uirtute prscellere.-Non enim longitudo uits laudem affert, fed ftudialiterarum ,&difciplins ,&honeftilfima confilia ,morum grauitas ,&pietas ,&reliqua ,qus funt in uirtutis partibus .Quod fi non longitudinem uits aflequutus eft Francifcus ,at aliud tenuit, quod longe magni ficentius eft &ornatius ,quod nam hoc ?quoddignus habitus eft, qui plura uideret fecula &Neftoreos exuperaret annos, hocipfum fuperat uits lon gitudinem ,uita longiffima dignum exiftimari ,nam longitudo uits coruis etiam &cornicibus contingit :qus produdior eft quoquein illis ,quam in ullis hominibus ,fed non tam pretiofa uita ,quam lapientia ipfa ,qus in ui ta folis hominibus contingit :hanc ,qui aflequutus eft ,diu uixit ,quia id aflequutus eft propter quod uiuendum erat .Quamobrem non immaturus state iftedifceflit, cui confiliorum affuit fenedus. Sedforfitan conqueretur aliquis non tam de celeritate mortis, quam quod mortuus eft, exiftimans uidelicet magnum efle in morte malum, qusfententia ,fi uera eflet , efficeret ,ut non mortui tantum, fed uiuentes quoqueomnes eflent miferi, quoniam quod malum alteris contigiflet, alteris iam eflet paratum .Morien dum eft enim omnibus .Tantum autem abeft in morte fore miferiam fempi ternam eundo humano generi, ut audeam dicere foeliciores nos efle,quum morimur ,quam quum nafeimur (de his loquor, qui Chriftiano more uita exigunt) nec tamen ita loquerer ,nifi firmiffima ratio id mihi commonftraret .Nam dies ille primus uits huius tranfmittit ad labores &quodammodo 58 do ad militiam quandam ,hic fupremus ad requiem &triumphum :Ergo quantum diftat requies alabore, militia atriumpho, tanto fupremus dies primo melior ,occidimus feculo ,at nafcimur coelo ,nam fi nafci eft ,ex an gufto &tenebrofo utero in amplam &lucidam exire regionem, hoc fit, quo ties nos iam diu in tenebris &anguftiis uita: huius uerfati ,&tanquam utero mundi quodam inclufi in ampliflimam illam &capaciflimam multoque fble fulgentiflimam coeleftem regionem euadimus ,qua: uere patria noftra eft, equa dilapfi fumus ,&in quam reuertendum ;id quod edam Ecclefia: celebris indicat confuetudo ,qua: diem feftum agit ,non quo quifque fandorum mundo illatus, fed quo corporeum hoc inuolucrum, difiedum in terris relinquentes ,ipfi cum animo puro ad fuperna peruolarunt .Sic dicitur natalis illorum coli ,quum mortalis illis occidit uita ,&immortalis alte ra gaudiis uoluptatibusq; omnibus refertiffima effulfit .Eadem licet de fin gulis Chrifti cultoribus dicere ,qui modo pie, cafte, integre, fideliterq; uixerint, nam mors ipfa, qua: fama nimis &contumeliofa uideri iolet, hoc tan tum terrenum corpus fuiiuris facit ,animos Omnipotentis Dei manu creatos non attingit .Illi uero emiferando carnis crgaftulo lapfi, ubi nulla contagione corporis fuerint foedati ,auolant ad fuperna,.&in fedes fe recipiunt beatorum, ubiimmenfo uita: lumine colliiftrantur, &pleno uoluptatis hau riu /aturantur.Ego quum Francifci pietatem ,humanitatem ,fidem ,religionem ,caritatem cogito ,quum recordor honeftam in uita manfionem , piumq; ab ea difceffum ,facramentis omnibus diuinis uallatum, animum eius in coelum ,undeerat profe&us ,rediille mihi perfuadeo ,feu mox redditurum ,ubi quicquid terrena: fordis ecorporis domicilio exeunu inhceferat ,purgatoriis ignibus eiecerit atque delerit ,ut cequ um fit in tanta amici larida ,fou fpe moerorem temperare ,quem defiderium abfentis mcuflit . Nulla uirtutum eius debet eife deplorario, qua: non amiffa: funt, fed ad pnemia dimiifa: ,qua: nos potius admonentillum ,dum nobiicum ageret , coeleftem magis ,quam terrenum fuilfe ,ideo iure illuc repedtum .Nobilitas generis ,diurna:, honores ,magiftratus ,uenuftas oris ,pedum uelocitasylacertorum uires non profoquuntur hinc difcedentem: caduca funt ha:c &fluxabcma: folus manet uirtutum ornatus, qui in hominepotior eft, & hominimagis propius :uiget hic poft mortem, quia non eft corporis res, fcdanimi, ideo fimul cum animode corpore ,abit, non obit cum corpore. Ergo quum hoc immortali uirtutum ornamento rapietur ifte^d.Deum,dequeheatiffimo illo uoluptatum omnium torrentepotabit .Bonus eft Deus, &omnia ,qua: bonus facit ,bona fint, neceffe eft .Noa expediebat huic forfitan uiuere longius, ideo eumabftulit ,ne in tanto feculi luxu mores mutaret- Demumabftulit non ut mortuum ,fed ut gloriose ui&urum . Quidergo facimus ipfi? quid infanireiuuat?quilacrymas huic iuueni demus quafi extindo .Extin&os arbitrandum eft effe eos ,qui ab ipfo auerfi funt Deo perenni uita: fonte ,quorum animi inexpiabilibus obliti maculis fepulchro gehenna premuntur fempirerno .At Francifcus nofter,qui nunc trunco corporis immobilis uidetur, uiget, fenritque, &acutiffime idem per fpiciet occlufis his terrenis oculis ,ubi curatam mentis aciem in diuini lumi Panis nis claritatem intendet.Nos uero sterna hsc &cceleftia,(quoufq; enim erit humidefixa mens noftra? )fpedtare debemus .Nobisineunda eft hsc ratio non efle perpetuo lugendu, qui sterna? morti fubtra&us in fulgentiflima ac fceliciffimafede locandus, uero &fummo bono quadoq; perfruetur, &qui deinceps fandiffims Deigenitricis Maris &glorioforu Principum Petri & Pauli, Diui Euafii perpetui huius urbis prote&oris ,nec non reliquorum fandorum florentiffimafbcietate gaudebit. Ex quo mihi uenitin mentem dicere ,quod Francifcus ,qui et fi ut mortuus anobis comploratur ,potiore tamen parte fui ,ut ante dixi ,uiget, fi aliqua ratione ab his oris, ad quas profedtus eft, remeare hucpoffct, mcerorem hunc, fiue anatura inuftum , fiue uoluntate fufceptum ,abiici ac tolli iuberet, &adfe nihil oftenderet pertinere ,ac placidiffims ac tranquilliflims pacis fedes foret parata .Etfor taffe fi illius immortalis uits conditio fineret ,qua humanitate fuit ,has lacrymas noftras uelut irritas &ingratas lacrymis aliis defleret .Cogitate infuper, atque animis ueftris parumper conuoluite Carolum Csfarem ,Fran cifcum Gallis Regem inter fe acerrime diffidere ,quorum unus Infubrium dominatum uendicare ,alter fummaope retinere ftudet .Noniure aut legi bushsccontentio diiudicabitur, fed pro iure &legibus ,&ferrum pro fe uterque ,&equos ,&uexilia ,&tubas ,&tormenta ,&humana habebit corpora ad dimicandum expedita .Itaq; congredientur, &gladii, qui nunc uagina te&i circumuolitant ,nudabuntur, bellaq, erumpent ,qus nunc in operto tumefcunt .Qus tunc csdes futurs? qui modus erit fundendi eruo ris ?quanta deinde labes impendet populis $quam immenfi barbaris militibus qusftus conflituentur ?lpes rapinarum ,populationum incendet exterarum nationum animos ,&ftrage uaftitateq; eundaimplebit .Videor iam uidere hanc oram fra&am &conquaffatam'bellorum incurfu.-diripi om nia ,trahi ,lacerari .Adomnem fortuns contumeliam ,ad omnem martis impetum expofiti uariis cafibus idibusq; repetemur .Vtinamfallar ,fed ea tempora impendere uidentur ,utqui feto prsuentus hscreliquerit, non omnino captus aut illufus uideri poflit .Quo fi fuo &opportuno tempore raptum credideritis adolefcentem ,leuatos uos magnaludus parte arbitrabor ,prsfertim quum fuppetant exempla multorum ,qui cariffimorum interitum placide tulerunt, quum euenta humana omniaanimofuo ducerent inferiora. Legi de quodam Romano, qui confulari fungebatur imperio , quod quum gnatum unicum amififfet,eiusq; cadauer iuxta ritum ueterem concremaffet ,adeo infrafto fuifle animo ,ut flarim arogo iuuenis curiamt peteret ,&Senatum cuiufdam legis ferends caufa euocaret .Syracufenus Dio,uirampliffimis 'opibus,ampliffimo genere,& pacis belliq; artibus clarif fimus ,quum amicos in confilium aduocaffet ,&cum eis nonnulla deliberaret de rep. mox fubito tumultu in sdibus cohorto feruis trepidantibus fci fcitatus quid rei effet ,didiciffet filium de te&i fafligio improuide lapfum u» tam confregiffe ,ufquc eo commotus eft, utexanimum corpus legirimo fepulchro mandaret tradi .Ipfe nihilominus ,qus tradabat antea cum amicis &confiderabat ,ficut inftituerat, peregit .Accufaffet afius fetum ,fe miferum clamitaffet, conqueftus fuiffet naturs uicesinuerri, quod filio pater, iuueni 59 iuueni fenex fupereflet .Hi plane uiri duo ,quos commemoraui ,ut creare liberos ,ita &amittere naturale ducebant ,nec in malorum parte mortem , fed in neceffariorum numero ponebant .M. Craffus -• (hic enim Romanoru fuit potentiflimus) Parthico bello, quum filii caput interfedi pilo praefixum confpiceret ,quod hoftes Ludibrii &territandi caufa oftentabant ,non con fpectum illum ueritus eundos ordines obequitabat milites ad pugnam acuens ,&clamans illud fibi uni priuatim partum malum :exterum publica falutem ,quam refpicere deberent ,in militum dextra ac uirtute uerfari . Quod igitur ille in filio crudeliflime interfedo, hoftibus calamitatem expro brantibus ,&inter ipfa pericula prceftitit ,ne animo collaberetur ,id nos & in ocio ,&in propinquo ,qui in ledulo fuo decubuerit ,&multis folantibus ,nonne turpe erit non prxftare ?ne molli &effeminato animo ludum diutius fiiftineamus .Athxc &talia quaedam carminibus &hiftoriis mandantur ,non folum ,utobledationis caufa legamus, fed libi res tulerit, imi temur .Itaque hoc mihi ,hoc exteris Francifci propinquis perfuaferim, hoc eius amicis ,ut animum erigentes obrui fe ueluti doloris fludu non patiantur, triftes curas &cogitationes repellant, non quod intercedendum putem defundorum memoriae, fed eam non muliebri fletu, non infano queftu,fed pietate animi ,fed frequenti uirtutum recordatione ,fed perenni aliquo lau dum monumento celebrandam duco :corpus enim breui interit fpacio . Formaautem mentis ,&quxeunque de ea fplendtde emanauerunt ,uetuftatem diutius ferre ,&feram attingere pofteritatem poffunt .Quod fi fortafle quifpiam obiiciat diuinas literas ,in quibus narratur in morte Iofephi , Mofis &fratris Aaronis ,&demum Stephani primi Martyris magnum plan ftum fadum finife, fciat Hieronymo audore magnum illum piandum,non ad gemitum &lacrymas ,fed ad pompam apparatumq; funeris &exequiarum frequentiam effe referendam: nefas eninvuidebatur prxftantes uiros & omni fanditate fummos in locum quietis translatos lugere .Non indignum tamen aliis honoribus eorum funera celebrare .Ego Francifce (te enim facio prxfentem, &quanto poffum ftudio compello) Ego (inquam) pro coniundione fanguinis ardiflima ,pro amicitia noftra eximia ,pro diutina uitee confuetudine ,non ueterum more pyramides ftruam altiores ,easq; fepulchro tuo fuperimponam, non fetuam erigam marmoream in tui nominis monumentum, nonflores, non uiolas,non lugubris cupreffi frondes tuo in (pergam tumulo ,fed teanimo affidue memoriaq; compledar .Vtinam tan tum fit mihi ingenii ,quantum opto, tam alta facundia, quam in plerifque ueterum fuit .Id fi contigerit, te mea uox, te meje literx fonabunt ,te ciues tui, teaduenx, te uenturi nepotes, te uenientia fecula memorabunt. Breue uitx fpatium longiore memoria donabitur Quocunquefermonis mei mo numenta peraenerint,illicuiuus foelixq; fpedabere .Eft etiam pietatis Chti ftianx defundorum animas orationibus ad Deumhumillime fufis crebrifq; ieiuniis ,nec non aliis fanditatis operibus fubleuare ,ut fi qui forfitan purgatoriis ignibus detineantur, illinc eruti Domino miferante celerius in ccelefte domicilium recipiantur, Deumq; adipifeantur ,illum iam reuelata facie intuentes ,cuius mandads ,honori, dignitati, glorix ,dum mortali hac uita uira tenerentur ,potiflimum ftuduerunt .Hscpiorum funt funt uirorum , hsc magnorum animorum ,nam quoad ludum attinet, uel non fufcipiendus ,idque magna; perfedsq; eft uirtutis ,uel exiguus interuenire debet . Demum melius fuerit fi fepeliatur ,&quafi.una cum cadauere condatur. Csterum uobis omnibus ,qui hanc funebrem pompam infigni frequentia comitatuqi cohoneftaftis, hi omnes ,qui defundo genere funt proximi ,in primisq; Hieronymus &Albertus defundi fratres immenfas habentgratias, ego etiam ago illorum nomine ,qui etiam referent, nolo dicere quum pote runt prolixe &cumulate ,nam id fortafle nunquam poterunt ,tanto fe beneficio ueftro affedos arbitrantur ,fed quum uos pro eximia ueftra humani tate aliqua ex parte referre illos polfe credetis: quinimo ne grauemini uos ro gant quicquid illorum eft ,fumere :fuas enim opes ,copias ,facultates uo- bis deferunt &dicant: ueftra funt omnia: illis pofthac tantum ipfi, quantum per uos licuerit, fruentur . MARCI ANTONII NATTAE ASTENSIS, IN HIERONYMVM ADVRNVM FV NEBRIS LA.V DATIO. Rave fatum Hi erontmi Ad vrni, ingens ludus ,magna miferatio :Is enim quum prin cipatum patris ccepiflet nomini fuo iam diu debitum. Italis caufam agens publicam apud Venetos miflu Cslaris ,in grauem morbum incidit ,&ex eo in ipfa legatione extindus eft tertio &trigefimo statis anno. Erat in homine egregius uits candor, 'quem non modo teterrimorum uitiorum labes aliqua infecerat ,-fed ne* ullus quidem nequitis neuus deturpauerat .Excellebat autem rebus, ut mihi uidetur , :quatuor ,ingenio fcilicet ,literis, ufu ,eloquentia ,ut qus alii difcerpta poffident ,ille fibi colleda uendicaret. Magna femper qusdam uoluebat pedore-nefcius quietis ,animum arcu quouis gerens intentiorem .Hinc apud Reges &Principes maximos in honore habitus ,quum illis afiftens fenilis lapientis monita iuuenis funderet .Polium excitare teftem Maximilianum Csfarem, &qui poft fuffedus, quique hodie imperat Caroliim, Leonem x. Pontificem Max. Ludouicum xn. Gallorum Regem, infinitosq; alios Principes, qui uirtutem hominis admirantes confilia eiufdem csteris anteferebant .Quid bella commemorem <Quid gefta diuini pedoris ?fcribent multi, quibus curs eft hiftoriam &horum temporum geftaliteris mandare, fcripfimus quandoque &nos in oratione quadam ,fed paucis, ueluti prstereuntes &aliud agentes .Nunc quoque ,qus per me dicuntur ,teftimonii breuitatem habent nudam, non eximium 6o eximium aliquem laudationis ornatum, fed habent prsclara feribentium ingenia, quid commendare ,unde excurrere ,&totos eloquentis neruos intendere poffint .Illud breuiffime dixerim ,&fi plurimis accidit in statis fus flore uel robore ,ut magis fortuna abundarent ,difficile tamen effiet reperire ,in quo tantus integritatis &innocentis fulgor, tanta uis mentis, ingenii ,confilii eluceret .Dignus certe, qui neftoreos uideret annos, qui Cu mans Sibylla; fecula uiuendo exsquaret, uel dignus faltem,qui hsc breuio ra humans uits fpatia peragraret .At quam uelox eius interitus ?ingemcfcuntciues,patria afflidatur.Ego uix ferre poffum multorum querelas quas audio,quibufq; interfum quotidie.Nunc noftrum(inquiunt)pedus ubertas doloris concutit, nunc poffumus ex oculis fontem demittere lacrymarum . Heus excelfi &inuidi animi Hieronyme patris quondam fummu ornamen tum,nunc etia ingens ludus,heu heu: quamfero redditus es duitati? quam cito eriperis?0 grauem euentus tui nuntium.O funeftum illum &calamito fum die,quo epatria decedentem,&ad Venetos tendentem frequentes pro fequuti fumus.Siquidem in patriam rediturus non eras,qus na fortuna excipiet? qui nam cafus tenebit?Nam quu aufa effi importuna mors florem an norum tuoru excidere, indolem uirtutum tuarum pubefcentiu extinguere, eodem &nos fulmine afflati concidimus ,&uix habemus miferi te fublato ubi lapfi fubfiftamus. Magna gefferas, fed loge maiora,qui te noramus ami ci expedare audebamus, tua in dubiis prudetia,in afperis fortitudo,in Istis moderatio effulfit .Nihil tam magnum aut arduum ,quod non &confilio regere, &magnitudine animi fuftinere ,&diligentia conficere poffes .Si iu uenis gefferas digna fenio, ipfa fenedus qualis &quanta fuiffiet ?Nuncexanimis miferande iaces, quodque in te fuerat lumen confilii atqueingenii id nobis obfcuratumeftjimmenfumq; illud multarum cogitationum pedus ciuibus tuis ,imo omnibusfere gentibus fublatum atque deletum .Hsc & talia qusdam multo cum gemitu &lacrymis uociferantur .Qus &fi mifera mihi quoque uideantur ,ingentique ludu digna (ego enim clariffimum Principem ualde dilexi propinquum meum) attamen ubi aduentans ratio affedus mentis nimis perturbatos fibi cedere coegit ,uideo effigiem huius mali ueluti fallaci fpeculo exceptam in maius augeri, nec confiderati effe ho minis ftatuo irritaqusdam &ingrata uoluentem dolori indulgere,& quum nihil proficiat ,tabefeere diutino animi mcerore .Nam &fi difceffu talis ac tanti uiri magnaaliquando nobis utilitate carendum fit ,incommodum tamen hoc noftrum modice feramus ,ne nos nimis adamare uideamur ,prsfertim, quum ad communem falutem dignitatemq; obtinendam alia prsfidia non defint .Ipfum uero Hieronymum, cur molefte feramus emultis la boribus &moleftiis ad requiem laffo gratam perueniffe ?Confequutus effi uiuens honores magnos illos quidem ,fed tamen multis acerbitatibus mole ffiiisq; permixtos .Nunc eam fcelicitatem fufeeperat, ut fibi uigilandum plu rimum &laborandum putaret ,quo fufeeptam dignitatem munusq; Princi pis rediffime tueri poffet .Quid?quod fortuna ,&fi uirtutem uiri infringe re non poffet, attamen eius munera auferre, hominemq; ex ifto fecundarum rerum curfu excutere poterat ,ac ne id quidem paulatim ,fed uno impetu petu fi uellet ?Namfepius inter optimam pefsimamq; fortem ne totus quidem interceffitdies, adeo quod optimum uidebatur, retroceflit prscipiti gradu .Hsc ille fatis abundeq; nouerat, non exemplis aliorum ,fed fadus ipfe exemplum aliis, ut qui fsuientem quandoque perpeffus fuerit hanc mortalium rerum dominam, qus ut etrifti in Istum fe uerterat habitum , ita eIsto poterat in triftem, &eo facilius, quod pronior eft uia ad peiora, & ad eum non irent iam triftia, fed redirent .Quod fi omnia fuccederent, non funt aliquando maiora prsmia ,quspetuntur ,quam labores ,qui pro his fufcipiendis fuftinentur .Intellexi autem &ex fratre ,&acsteris ,qui affue runt ,illum magno conftantiq; animo hunc ultimum eius cafum excepiffe . Nonigitur mifere mortuus eft ,imo ne mortuus quidem ,fi ad Deum ,cui fe crediderat ,alacriter prouolauit .Enimuero elegans uir probisq; ac piis inclitus moribus non minus placide ex hac uita in aliam ,qua expedat tran filit ,quam fi de uia in uiam tranfiliendum effet, uel potius ac fi cie tabernaculo in ornatiffimam domum ,uel de rure in fplendidiffimam duitatem illi -jnigrare neceffe foret .Longe enim melior illa sterna eft ftatio ,quam hsc temporaria ,qus nuncobtigit .Adde quod fummus rerum omnium Imperator &Dominus illuc ad fe uocat .Quis autem feruus probus uocante ipfum Domino non Istus accurrat ?Scimus plerofque fecularis fapientis uir ros tanquam miferiarum portum fspius expetiuiffe mortem, ne dum Chriftianus homo in ledulo iacens aduentantem incufaret ,quam Chriftus fple dor &figura patris omnia uerbo portans in ligno crucis excepit .At in uiridi State fubtradus .Sed qus stas non apta mortis rapins ?alii in cunis uagientes uix bene uitam ingrefli abolentur ,alii etiam durius in alui materni latebris inter artifices naturs fingentis manus extinguuntur. Quid mirandu igitur fi noftrorum aliquis occiderit in iuuentute ,antequam grauis &dura obrepat fenedus $Sed cur in Hieronymo annos magis, quam gefta numeramus ?cur statis potius, quam uirtutis progreffus infpicimus iNemo parum uixit, qui perfedo abfolutoq; uirtutum fundus eft munere .Illa pluris eft uita, non qus diuturnior ,fed qus aptior ,&qus magis officiose tranfa daeft .Qusro enim fi aliquis agrum colono fruendum concefteritprscario ,illeautem ex ubertate &luxuris fegetum ad maximam pecuniam paucis annis peruenerit, nonne iniufte faciat fi deinceps fibi fundum adomino ablatum queratur ?&eo iniuftius, quo ditior effedus eft, quum in facultate Domini politum effet prscarium quandocunque reuocare .Similiter & nos faciemus', fi Hieronymum tam cito raptum queramur,quum &ante ra p' potuerit aDeo ,&de uita deponi ,quam utendam arbitrio dantis acceperat ,&tamen non prius raptus ,quam ubi plurimis meritis feculum impleffet ,nam qua in state csteri pulchre agere incipiunt ,hic in ea pulcherrime terminauit,& hoc ipfum potuit effe indicium imminentis exitus,quod ad fummam peruenerat ingenii, gloris, uirtutumq; eundarum. Veniat mo do in mentem, qus fit fapientis uiri conditio ,quantaqj uirtus .Ille ignomi niam ,exilium ,paupertatem ,dolores demum cruciatusq; corporis squo animo tolerabit. Confiderat nanque hsc fato fieri, &conditione rerum nos circumflantium contingere, ideo nos ea quo trahunt retrahuntq; fequi oportere . 6i portere. Numhxcilleuoluiffet? Forfitannoluiflet. Veruntamcn quando accidunt uirtutem his opponit, turpe putat cedere, &ob aducntitia illa incommoda magnitudinem animi fui infledere.Ex his autem nihil minus mo lefte fert ,quam mortem fuam ,aut ftiorum :Nam extera corporis ucl fortunxmala uidet fxpius hominum iniuria &importunitate contingere. Mors autem homini quodammodo debetur :Homo enim non afe ipfo pro dudus merito corrumpitur ,quin quum ex aliorum corruptione proceflerit uiciffim in aliorum ufum ipfe corruptione fua cedere debet. Ergo ei ficfe habenti interitus nihil affert iniquum ,qui tamen tantum (equitur unde eft animal, non unde uiget animus rationis compos :Nam hic fupcreft non ex elementis compofitus ,fed aDeo conditus admirabili fimplicitate ,&ad Deum rediturus, fi congrua fulferit pietate .Quapropter redefe habet illud Lucretianum . Cedit item retro de terra ,quod fuit ante In terras ,&quod miffum eft ex xtheris oris , Id rurfum cceli fulgentia templa receptant . Quod fi poft fata credimuseflefupremxfoeJicitatis Jocum piis &religiofis hominibus, qui uixerint ut morituri ,&ut immortales futuri mortui funt . Ego clariflime Princeps quando uno te nec fandior,nec grauior,nec tempe ratior extitit quifquam ,foeliciter tecum aftum effe arbitror. Nunc enim (ut opinio meafert)inter fandiffimos Angelorum choros politus frueris pia cidiffima pace ,Deo redditus ,cuius probum lignum fuifti .Nunc clariflimoin die in unicum folis illius defixus iubar ,perfediflime uides ,qux antea fub obfcura uitx huius node uariis rationum fcintiliulis effultus conabere potius uidere ,quas uidebas .Atnon modo ftudiis indagata noftris , fed &ea ,qux fupra nos funt omnibus potiora rebus perfpicere te Ixtaris . In ccelum attradus es, ut coeleftia illa contemplere, &una cum Deo effes , aquo defluxifti ,&quem potifiimum fequebare .Maximo nunc &clariflimoexardefeis amore fummiillius boni, quod tenes, folitus &antea affedus quofeunque aliarum rerum contemnere &pro nihilo ducere .Ote(inquam) fcelicem Hieronyme ,qui illud tenes iam bonum, aquo omnia pen dent ,&quod omnia appetunt ,accipientia ab ipfo principium,eiusq; peni tus indiga, ipfum autem nullius egenum .Bonum fibi fufficiens ,nihil ab alio accipiens .Bonum faturans habentem ,&in ipfa faturitate adhuc defideratum .Bonum denique fupremum ,immenfum, abfolutum, nullo malo contaminatum ,ineffabile ,incogitabile ,admirabile ,continens omne obledamentum ,omnem fuauitatem .Huius tu tanti boni fruitione nunc exultas ,ad quod fufpicimus ipfi &fufpiramus .Profpicis inde quandoque mortalia ,terrasq; penitus iacentes contemplaris .Spedas patriam ,quam tuis uirtutibus florentem reliquifti: pro qua ueluti legatione iam fungeris ad deprecandum iram cceleftis numinis, peccatis noftris (nimirum) debita. Memoria tui nominis inter mortales diutius florebit tum prxftanria fadorum tuorum ,tum multorum literis pofteritati mandata. Non infanos queftus ,non muliebreslacrymas ,non inanem lamentationem ,fed cogitationes requiris noftras, quibus abfentem crebro intueamur, &fortia recen- Qfendo nedi&um Rotarium ,ut Leonorx neptis dotem augeret, Henrieto Natta: uiro mille &quingentos aureos tradidifle .Hanc pecuniam quum acciperet Henrietus ftipulatus eft ,ut poft obitum fuum filiorum effet, qui de fe & Leonora: corpore nafcerentur ,natus eft mafculus .Is Secundinus eft pater nofter ,foemina: complures ,in quibus Marcella mater tua .dubitatur quibus pecuniam iftam ftipulatus Henrietus fuerit .Tua intentio eft ut dicas ftipulatum filiabus ,ut Marcella partem capiat. Noftra depulfio eft, ftipula tum filiis tantum ,ut Secundinus totum accipiat .Venit ergo in contentionem an ftipulatio ftet pro filiis tantum ,an etiam pro filiabus .Orta contro uerfia uos dele&i ,quiiudicaretis .Hic ego primum illud admiror fumptos Iudices :quid enim opus eft ?Cur his delediflimis uiris hoc onus iudicandi imponimus ?Nonne nos metipfi Iudices efle poffumus? Sed ne nobis ali quid arrogemus ,habeamus Iudicem Henrietum ipfum :quem enim commodiorem fumere poffumus, quam auum communem ?quem peritiorem, quam eum ,qui htec conftituit &geflit ?Ille enim ut tabula? declarant,ait fe ftipulatum filiis .Hic dumdi&um eft filiis ,filii mafculi uocati cenfentur, prout ipfius uocabuli indicat fonus, quid hoc ad te? uel ad matrem potius tuam ,pro qua agis? Eft nehuiufmodi mater tua, qua? mafculadici debeat? Ex antiquis opinor Amazonibus ,qua? lolebant bellatrices exerta mamma uiris concurrere .At ex Henrieto genita, quis negat ?hoc enim ad commemorandam cognationem pertinet ,et fi id ueftrum eft promeritum, ut id iu re negare poflimus .Multa enim non latis amice tentaftis cum alienigenis , ut de quibufdam prxdiis ueftro nomine dimoueremur,qua: poftquam parum fuccelferunt ,ueftra fponte in nos impetum feciftis .At uellet ut filia portionem huius pecunia? fumere ,curet aliud ,nam quod uult non licet . Licet inquit: nam filiorum appellatione filia; pariter continentur. Ingeniose omnino Florius nofter Iudices, cui quum res non fuppeteret ,uerba uerface coepit ,nam quum ftipulatio fit de filiis ,ait didhim de filiabus ,quid eft hoc?aut enim erro &latine docendus fum ,aut diuerfitas fexus differentia generis conftituit .Sed neque ego erro ,neque Terentianus ille Chremes , qui ualde interefle putat ,an gnatus amico operam det ,uel amicte. Incolis Flori id oppidum,quo muliones mercimonii caufa ultro citroq; commeant. Si ab aliquo, qui mulos &mulas haberet,mulos emiffes, an mulas quoque emptas diceres ,nec infpiceres quantum pecunia: errogaffes ,fed quid lub tuo illo uerbo latere fenfiffes .Age ,quoniam de ftipulatione loquimur ,fi ftipulatus effes de Titio Domino omnes feruos eius ,is quoque ancillas haberet ,num etiam ancillas deberi tibi diceres ?efto ,dixeris ,appellaueris quoque hominem de tradendis ancillis, &quum fuadere non poftes, ut tra cieret ,in iudicium eo nomine uocaueris ,quid futurum putas ?Mirabitur primum ipfe Titius ,&quceret utrum ulla Iudicum fententia effici poffit, ut foemina mares uideantur. Vbiuelabipfis Iudicibus audierit id effici non poffe ,nulla monftra ,&prodigia in iudiciis uerfari ,tum ultro te irridebit, quod feruos idem efle putas, quodferuas, quum res fintha: dua: duorum nominum ,tu autem imperitiffime utrunque eodem nomine comple&aris. Aduocatus uero eius non uiros modo, fed pueros quofque excitabit, qui modo «5 modo ludum literarium uiderint :interrogabit ,quidin primis grammatica regulis didicerint ,num quxdam fit inter uirile& muliebre genus difcre tio ,an commixtio fit ,&ueluti utriufqiiefocus quxdam colluuio .Lex eft uetus ,fi libertus patronum in ius uocauerit abfcjue uenia, ple&atur libra auri .Vocat liberta patronam ,nulla uenia petita, expoftulatur de poena j dicit illa fe lege non teneri, quia feri pturri fit :fi libertus^ fe libertam efle, pa tronum uocauerit ,fe patronam uocaffe, quid tu ibi tum ?an dices idem effe patronam ,quod patronum ,libertam ,quod libertum .Implorabit ilia Deum atque hominum fidem ,clamabit fe lege appellatam non effe ,quod 'mulier fit .legem autem aperte de mafculo loqui ,quod fi nihilominus damnatafuerit, adhuc magis infoelicitatem fuam deplorabit, quod hodie tanta Latini fermonis fit incuria, ut iam riefeiant homines mafculinum genus afoemineo differre ,quid ergo ?liberta hxc in legem non commilit? minime, rufi plufquam feriptum eft legatur, quod hi faciunt, qui mentem &rationem legum altius ferutantur ,nam fi uerborum uim, proprietatem ,figuram ,fonum confideremus ,necelfeeft illam fore fupetiorem. Verum qui perfoexerit libertam lege coerceri ,quia aduerfus au&orem libertatis libertate irreuerenter abutitur, ftatuet idem ualere in liberta ,&fi prxtermifium fuerit :non enim feripta lex eft mafculo ,fed reueren rix, &quod eodem confilio fit,eodem iure die oportet,pledetur ergo haud iniufteliberta ,qua*licet difpari fexus conditione ,pari tamen temeriratein. hocando patronam.abiifa eft .Tu uerb mulis emptis impudenter mulas quoque tibi deberi diceres, quoniam non fit uerifimile, qui uendiderir, uno atque eodem pretio addidas uoluiffe :fimiliter ftipulatus feruos,feruas inique peteres ,nifi doceres eum ,qui fpopondit id uoluiffe :nemo e- .nimeenfetur obligare fe uoluiffe plufquam uerbum ipfum fonat, promifi tibi inquit feruos .Qui tibi patet aditus ad feruas meas ?non decet te prom ptiorem elfead auferendum quam ego fuerim ad promittendam ,tu auferre uis tanquam dixerim feruos feruafque ,non dixi ,fed feruos tantum ,at id uolebam, cur igitur noriexpreffi? quid erat negocii uerbulum addere, quod argento non fuerat emendum .Vides iam ,ut opinor Flori ,qux uis fit uerbi in uno duntaxat genere prolati .At qui ut aperte omnia intelligas, ego tuus aduerfarius fateor accidere poffe, utquoduerbo ftatuiturin mafculo ,id interpretatione porrigatur ad fceminam ,qux fane interpretatio demente loquentisfumendaeft.Nuncuerbotu excluderis: ftipulatus eft enim luculente Henrietus pro filiis ,de filiabus litera nulla .At interpretatio teadiuuat, quomodo? fi non doces eadem mente &cogitatione erga filias Henrietumfuiffe. Ego profero tabulas clariflim eloquentes de filiis. Tu, qui te mihi opponis ,ne uidearis te quoque ipfum auo communi opponere ,&non contra tabulas contractus ,fed fecundum eas dicere ,doce iftud ,quod debes ,fac palam ,quomodofcias uoluiffe illum ,ut hxc pecu nixftipulatio adMarcellam quoque pertineret .Habes idoneum teftem, qui hoc de patre audiuerit, habes graue aliquod argumentum uoluntatis paternxin Marcellam propenfx ,nihil horum ,nam fi haberes ,nihil protu lifTes prius .Quod fi id ,quodprxcipue tibi incumbebat docere non potes, '-Rtum tum denique fummo affenfu omnium defendam me uerbo ,quod uirilifigno prolatum eft .Dices, fi de filiis tantum mafculis loquutus eftHenrietus ,ubi ergo relicta funt filis ?nefcio ubi reliquerit ,illud palam eft quod quum contradum hunc faceret ,eas non uocauit .At non dixit filios mafculos ,cur diceret ,fi id ipfum genere fuos fignificabatur ?Tu autem ,qui tam diligenter quid prxtermiffum fit jexploras, quid habes, utpetas pro filiabus, quarum nulla omnino eft fada mentio? ftipulatioeft pro filiis, qui ergo locus filiabus ?Hic qusro ,cur ftipulationem iftam Henrietus interpofuerit ?ut filis haberent ,quomodo ergo dixit filiis ?Cur de hoc toto filiarum genere-in tam amplo inftrumento tantum filentium ?Negligenter fegeflitinifto contradu .At qui Indices ,quum recitabatur uobis contradus formula, animaduertere potuifti hominis fplertiam, tum uerohacin re ,de qua agitur ,perfpicite ,ut diligenter fe habuerit ,ac prope faftidiose. Non enim tantum ftipulari uoluit pro filiis ,fed etiam pro filio ,fi non plures ,fed unum tantum fufcepiffet ,quod &accidit ,ne aliquando in tanta ubertate improborum furgeret aliquis ,qui ftipulationem concepta pro filiis defeciffe diceret ,quod non filii ,fed filius natus effet .Dubitate nunc fi poteftis, quin pari ratione filias appellaturus fuiffet, fi ad eas iudidum fuu porrexilfet ,nam qui numerum utrunque memoriter comprehendiffet ,ge nus autem tantum uirile enuntiaffet ,is muliebre confulto uidetur reticuiffe- Etenim credendum eft Henrietum, quod mente comprehenderat ,effati non potuiflet ,&ignoraffe, quomodo quicque dicendum effet, ut agre flem hominem ac fimplicem ,urbanarum litium imperitum ,uel ut latina* lingua* expertem nefcilfe quid in inftrumento ageretur ,denique eum fuiffe ,cui rudis tabularius impofuerit. Athac de Iurifconfulto ne fingi quidem poliunt. QuiddeHenrieto Nata dicemus? qui quum Iurifconfultis effet illis temporibus,quibus eius ordinis neminem imperitum inuenire pof fes ,folus tamen ob prsftantem iuris ciuilis cognitionem in duitate ifta fapiens nuncupabatur. Exiftat parumper animo &cogitationi tus affigatur Auus tuus Henriete maternus ,cuius etiam nomen refers ,grauitate illa & prudentia lingulari, propter quam tantas opes tantum nomen comparaue rat. Dicat fe non rudem ,non imperitum caufarum ciuilium ,plurimas lites patronum inftruxiffe ,iudicem diremiffe ,omne statis fpacium in pernofcendis hominum controuerfiis decurriffe .Itaque prsiffe fe uerbis notario fcribenti ,nihil fibifuiffe prius ,quam ut qus mente gerebat, aptis & idoneis uerbis profequeretur ,nec ea in re falli potuiffe ,quapropter omnem uoluntatis fus imaginem literis, utoportebat, expreffam reliquilfe, nihil afe prsteritum ,quod fuerit dicendum ;fi quid ipfe uoluerit inueftigandum fit ,uerba ipfa contractus expendi oportere .Hsc fi adeffet diceret dirimens controuerfiam hanc nofiram ,remittens utrunque ad contradus formulam iam perferiptam :non enim quid in pofterum uellet ,fed quid olim uoluerit controuerfiam ortam uideret .Quod fi te uocis tunc fus grauitas rugsquefeniles commouerent ,moueat nunc defundi audoritas ,ne credatur ille uir prudentiffimus ac peritiffimus ,quum omnia controuerfiarum genera ,omnia uerborum pondera egregie calleret ,quicquam minus 66 perfedte enuntiaffe: non enim uoluit (iit opinor) ambiguum quicquam con fulto efferre ,quo inter pofteros certamina exercerentur .Ille potius quod fenfitapertiffimeexplicauit. Tibi non uidetur? quid curem ego quid tibi uideaturc1Nemoenim in iudicium uenit, qui fateatur fe inique quicquam dicere ,fed cunfta potius uoluunt &contorquent ,ut partem aliquam iuris attingere uideantur,ficut tu modo faciebas, qui aufus es dicere, quod dum itipulatione Henrietus confuleret filiis ,non fexum confideraffe ,fed generationem ,quafi uero magnum ac graue fuifset ,fi id cogitaffet ,ftip illationis formulam in progenie uel prole fua concepiffe ,uel fi uerbum illud filiis placeret, &de fceminis quoque cogitaffet ,poterat addere utriufque fexus, ficut amultis fieri uidemus :hac enim duo uerba utriufque fexus addere fb Ient, quia facile intelligunt ,fi filios {impliciter appellaffent, hac appellatione mafculos tantum contineri ,hic autem non fuiffe addita uidet quilibet, qui contraftum legit, &illa non legit, nec praeterita potes dicere propter infcitiam .Iniquum enim ,ac pene nefas dixerim in tam diligenti fcriptura aIurifconfulto &uiro omnium peritiffimo confecta quicquam prateritum arbitrari .Si ftipulatio fiiiffetpro filiabus ,tu liquido obtineres ,cur pari ra tionenon obtineam ego, quum ftipulatio fit pro filiis iquoufque tenebras reliffo {ole{equemur?quoufque diem coecis nubibus inuoluemus ?Voluit Henrietus poft mortem fuam confultum filiis ,quid dixerit fcire diffimulamus ,nolumus intelligere ,quafi barbare loquutus uel aliquo circuitu ufus fit .Ego tutum me puto quum filios nominauit. Tu mihi ex altera parte mu lierculas conftitues ,atque in partem ftipulationis uoces ,eafque dices dignas maioribus fuis ,ac multis aliis efferas laudibus: ftipulatio eft pro filiis, num intellexifti? An putafti te propter amplitudinem fceminarum obtinere poffe ,ut uirili genere nuncupentur .Si ulla mulier mafculo nomine uocari deberet ,tribuendum id effet Caffaris matronae propter amplitudinem tantae Maieftatis ,at hacaugufta non auguftus uocatur ,loquimur de ea, ut de qualibet alia muliere .Deos nulla diuerfitate fexus conftare ueteres putaue runt .Itaque re&e feciffe putaturfummus ille Poeta nofter ,quod de Vene re uerba faciens Deum uocet ,num etiam inter mortales nulla fexus difcre tio ?aut fi qua eft ,proprio figno notari non debet ?Ettu id credis ?Non ui des in quotidiano fermone,ut nemo filios filiarum uocet nomine, nec econ uerfo filias filiorum nomine ?quis multa* fobolis pater mandans aliquid filiis dicit fe filiabus mandaffe, uel quis filias iubens aliquid peragere ,dicit fe id filiis iufliffe,difcreta res, difcreta nomina,difcretus fermo, quod fi com munis ufus loquendi pro me ftat ,tibi aduerfatur ,quid quaris amplius ? Numius aliquod apertius iPopulus enim (ut aiunt) fermonis Dominus & Magifter ,fed de his tu uideris .Vos autem Iudices non debetis temere a fcripto recedere ,fic reperta litera, fi cdata uerba ,ut hac fenfa mentis indi carent ,illa indicata diutiflime cuftodirent. Vnufquifque quod uelitloqui, quod nolit tacere exiftimatur .Nec ego hoc eo dico ,quod putem uos uerba tenere mordicus debere ,imo cenfeo fequendam mentem non perfcriptam ,fi modo ex uerbis ducatur ,infpiciendo id propter quod uerba ipfa prolata funt .Abfurdum porro effet lingua ,non etiam cordis ,quo lingua R2mouetur. haberi rationem .Multa in fcribendo pratereuntur ,qua? nemo praterita cxiftimat ,quia in caufis eorum ,qua: dicuntur, inclufa funt, &ubi de men te conftat ,uerba ,quibus mens portatur, deferuntur, ficut deferitur nauis, ubi quis eo ,quo intendit peruenerit :Itaque fi manifeftus Henrieti fenfus de filiabus aperietur ,nihil impedio ,quin fequamini ,fed illud peto auo- bis, ac comendo, non tammeifratrumque (fi ulla effe poteft) gratia, quam pro communi fortunarum pra:fidio,ne leuem comesuram aut fufpicionem incertam ,ne ambiguum aliquid &lubricum ,quantumuis callide excogitatum ,putetis ualere oportere ,quo uerba ,qua: mentis noftra: clarif fima funt lumina, deferantur, nam fi extranea quatdam conquirimus ac conferamur ,iam res non in poteftate fcribentium ,fed in ingenio acute interpretantium uertentur ,nihil erit quod pofthac quifpiam putet ,quod fcripferit firmum ac flabile futurum, fi uerborum proprietas, qute plurimum ualere debet, relinquatur. Opinatur Florius Henrietum uoluifife filias participes fieri pecunia; huius dotalis ,fed non hoc opinari illum ,fed fcire oportebat .Docet me ,uel uos potius Iudices ,unde audiuerit ,cui Henrietus dixerit ,in quibus tabulis fcriptum reliquerit . Fortaffe in teftamento hoc cenfuit ,fed non audebit illud proferre ,in quo Marcellam ,reliquasq; filias dotem percipere ,reliqua non attingere iufsit . Itaque fi Florius nihil aliud pro matre nouit dicere, nifi quod in Henrieti domo eft genita ,&de Leononr corpore edudta ,qua in re obftetricis &aliorum multorum opus effet teflimonio (quod ego tamen fine ullo periculo caufa ita effet concedo. )Ex altera autem parte proferantur publica: tabu Ix ,qua: praeconis uoce clarius pro filiis refonent ,ne tenuiflima quidem du bitatio inhaerere mentibus ueftris debebit, quin fecundum filios litem detis .Et haec quidem dicerem fi rem totam uellem ad uerba defleftere.Quid? quod in animo eft non folum uerborum ui, fed etiam aequitatis pnefidio hanc caufam defendere ?Attendite diligenter Iudices :haec enim ,quae di- &a funt ha&enus ,faciunt ,utpoffitis ,qua: mox dicentur, ut uelitis fecundum nos iudicare .Superiora illa ad uitftoriam ,ifta ad uidorix facient facietatem .Nec iam certabo cum Florio ,qui ftare non poteft, fed deiedtum iam atque fugatum noftro infequar campo .Quid enim attinuit interpretationes conquirere ,acuta quaedam excogitare ,moleftias totfufcipere ?qua fi uero faiftum effet ab Henrieto ,quod non licet ,uel minime oporteret . Ego fic interpretor ,Iudices filiis uniuerfas facultates fuiffe committendas * qui familiae dignitatem atque amplitudinem copiis tueri debent ,&memo riam generis fobole propagare ac retinere poffunt .Nam quod ad filias attinet ,has parentes ,quamprimum anni commonent, in honeftas familias, &uiros fe dignos collocant, fumptum faciunt, dotemexpediunt, nihil prte terea de bonis fuis permittunt, nefamiliam propriam, quam deferunt ,& prole non inftaurant ,abeuntes etiam expilatam dimittant ,nec ilice pluribus fane egent ,quando dote accepta alienarum fortunarum participes effi ciuntur,ita ut fine ulla inuidia patrimonium omne mafculis affignari poflit, propter quos familia: nomen conferuatur ac pofterius propagatur. Htec Flo ri ,quum fcires ,ne excitari quidem potuifti ,ut cognofceres Heerietum , 6l quicquid gefferit filiorum nomine ,re&e gefliffe .Vox te ipfa non perculit , quum pa&io pecuniaria ftaretpro filiis, ut hos tantum putares ad pecuniam iftam ,quantulacunque eflet ,uocatos .Efto ,fuerit ambiguum uerbum il lud &obfcurum ,attamen utfcire poffes quid eflet adum ,confuetudincm interpretem adhibere debebas ,nam quum uidiftes folere fieri ,idque certa rarione fieri ,ut iudicio parentum filii ,quicquid ubique paternum efiet, pofliderent ,tunc denique omnem dubitationis caufamtibi pracidiffes . Imperitiflime omnium dicebatur commune effe filiorum nomen ,ut filias complectatur :hoc eft enim uocabula torquere ad aliud, quam quod fignare nata funt .Fit tamen fape ,ut fuperius dixi ,non ui uerbi uirilis ,fed rationis ,qua de fenfu colligitur loquentis ,ut quod de uno dicitur, inteliigatur etiam de altero .Itaque probatur mihi quod afferebas a prudentiffimo Iurifcon. fuifle refponfum ,patrem, qui filiis tutorem dederit ,filiabus quo que dedifle uideri :nihil enim dici poteft ,cur foeminis quoque confultum noluerit ,prafertim ,qua ob fexus infirmitatem prafidio tutoris magis egeant .Hic quum ftipulatio efiet de filiis ,bona erat occafio hunc adum interpretatione ad filias porrigere ,fi pariter omnia conuenirent .Sed parum ne tibi in paternis bonis accipiendis iudicio omnium difcrepare uidentur ? Deferamusiam uerborum anguftias ,&in hac aquitates area, fi plaCet, decurramus .Nam fi in quolibet contractu caput eft perfpicere contrahentium mentem ,quum oftendero ,quid Henrietum facere decuerit ,Tu ,ut opinor concedes ,quod decuerit id ipfum fecifse .Fuit enim ille uir tam ple nus ingenii ,confilii ,audoritatis ,ut nihil nifi rede &fapienter conftituifle credendum fit ,fed num parum conftat decuifle hoc illum, ut filiis, filiis inquam mafculis prouideret .Namfi magis eft ,ut quis uelit familiam fuam iacentem extollere ,procumbentem erigere ,quam florentem euertere, ul lam ne grauiorem familia fua potuifletHenrietus infligere fecurim ,quam ii fua filiabus addixiffet, quum ipfa externo generi effent addicta ?quid pro prius ?quid conuenientius ,quam filiis relinquere ,qui iifdem in ueftigiis confiftentes uel ingenio uel fortuna magnifibi ,generi ,maioribufque fuis lucem ac fplendore reddere poffunt .Dicerem hic quam graues ,quamque ornati Iurifconfulti fuiffent Henrieti filii ,ut etiam non uni familia, fed uniuerfa duitati fuerint ornamento ,nifi recens ipforum effet memoria ,&ue ftris mentibus inhareret .Secundinus uero genitor nofter ex Leonora corpore natus ,cui hac pecunia pada debetur ,qui uir fuit ?qui ciuis ?non ullis quidem literarum difciplinis inftrudus ,fed confilio ,ingenio, induftria, innocentia ,liberalitate cuilibet fummo ciui par .Hac Florius homo mini memalus ac fufpicax exquirenda non putat. Nefcio inquit aliud, nifi quod Marcella Henrieti eft filia, id fi placet quaratur: at id conceditur, quin tu illud potius quari iubes ,an talis fit ,qualem effe oportet ,an digna fit, qua cum uiris pecuniam padam partiatur .Eft illa familia columen ,cuius <an paterna ,quam reliquit? an ueftra quam adiit ?de ueftra ,tu uideris :ano lira uero, quam fanguine contingit .longe animo abeftac corpore, quid ergo tribui fibi uult ab ea domo ,cui nulli eft emolumento ?non ab re plerique mirantur, quid Floria domus uelit de Nattarum domo auferre ,qua- fi uero hcec indigna fit -opibus illa rerum omnium digniffima. Tu uero Flori tali in re quid fadturus efles ?An permitteres filiabus tuis ,fi haberes , quicquid uelint :de Floriorum nomine auferrent ,uel potius ,quantum in te eflet, laborares, ut Flori tui jquam florentes effient &ornati .Noli iam ergo querere cur Natta nofter pecuniam filiis depadtus fit ,fi per hos intelligebat familiam iftam augeri ,ornari ,conferuarique polfe .Mirum uidetur ,quodad hanc pecuniam filios uocauit .Quid fi illis non exiftentibus agnatos uocafset ,filiabusque pmulifset ,quis nam tandem pofset reprehendere? Semper magna eft habita ratio familiarum ,ut opibus affluentes efsent ac ornata; ,fiue iudicia hominum infpicimus, qui fideicommiflis decedentes, quotidie cauent ne bona de familia; nomine exeant, fiue legum uim poteftatemque intuemur, quce hereditates &quafcunque fucceffiones patrefamilias inteftato defundo ad proximiores inafculos detulerunt . Nam fceminis epaternis bonis dotem tantum fibi conficere permifsum , &talem ,que fit idonea ,quo fecundum generis dignitatem nubant ,non ut etiam pretiofiflima queque de domo auferant, non ut loca, in quibus maiorum imprefsafunt ueftigia ,&generis infignia defixa, nuptiarum fcedere externis addicant, quid eft ?Num conturbo te? ulcus ut uideo tetigi , atque contredando exacerbo ,dum familiarum dignitatem utilitatemque appello ,dum affedus &ftudia hominum in genus fuum profero ,dum indignum efse ftatuo familiarum (poliis fcemineos thalamos adornarirhec ue ritati, rationi ,communibus hominum fenfibus congruunt: Nam qui nullam partem cequi bonique in iudicium afferunt,nihil plus habent, nifi quod impudentia; exiftimationem lucrantur. Nam tibi Flori, nifi finecaufia ineptus elfe uis ,ut quod percupis obtineas ,dicenda funt ,hxc ,nullum elfe familia; fubfidium in mafculis ,quod fi non potes ,illud oftende ,nullam curam homines familia; fuce habere ,quod fi ne illud quidem audebis ,faltem illud doceas, nihil intereffe utrum quis familiam inopem uel diuitem relinquat .At hcec pro nobis perfpicua funt omnia :Namillud primum ,ne mo dubitauerit, tam in mafculis ftatum familia; confiftere, quam in fcemi nis interitum :quce ne in una quidem coniugii fede permanentes hucilluc transferuntur. Omnes deinde familia afficimur ,in qua nati atque educati fumus ,cuius nomen prceferimus ,de qua maiorum geftis ,gloria, monumentisque decoramur. Si patriam diligimus omnes, uel tota potius mente complectimur ,non minorfamilia ratio habenda eft ,quoniam ficutilla ab hominibusciuitate, ita hac aciuibus genere diftinguit.Nemo tam obfcuro loco natus eft ,quin fe atque fuos fumma ope efferre ftudeat ,quo iuftius & uiuens te mortuus honoretur, imo ftudiofius unufquifqueeo incubit ,quo maius &gloriofius exiftimatur nobilitatem generis uirtute acquirere ,&id pofteris tradere ,quod ipfi amaioribus non fufcepiffent, at quorum maiores fplendide uixerunt ,ii fplendorem huiufmodi ftudent conferuare ,aut etiam augere ,nemo tam excors ,qui imminui uelit .Maximum autem ornamentum elfe diuitias ,quis nefcit ,aut non uidet ?Si aderunt ,magnifica ,potens ,ingeniofa etiam tota erit domus: Sin minus ,interibit ,quia tam interire uidetur ,quum egeftate deprimitur, quam quum fobole deficit. Certe nota quasdam &rubor generi iniicitur, fi inops dimittatur ,peflime res agitur, quum pofteri maiorum fplendori copiis non refpondent, nulla unquam in paupertate ftemmata profuerunt ,potius fi uerum exquirimus obfunt .Equidem fumma cum fide referam uobis Indices, quod ipfe nuper uidi .Nam quumplurimi ledi adolefcentes negocii cuiufdam tranfigendi caufa in foro conueniflent ,&fortafle prasteriret dlac quidam ,qui fe de Ma cedonum Regum fanguine oriundum praedicaret ,fqualleret autem &uefti tu &uultu :effetq; omnium egentiflimus .Tum unus amico .Nefcis hunc (inquit) Regium efle fanguinem, qui tam male indutus ambulat. Noui(inquit ille, )fed illud admiror, quomodo eius maiores etantis opibus nihil huic prmfanguinem ,&hanc quam uidemus oris formam reliquerunt . Porro tertius .Rede inquit fentis, nam iftius fumofas nobilitatis,quam pras fe iadat ,nihil ifte nobis refert praster colorem .Vix hoc dixerat ,quum excipiens fermonem quartus.Hunc ego inquit crediderim Irum potius habuif fe in maioribus fuis non regum aliquem :quis tam licenter permifit huic ne buloni compilare annales,ut ex his quod uellet fumeret fibi genus?Hic fubdudo fupercilio quintus .Nolite inquit nobilitatem iftius ualde contemnere ,quas non fida eft ,fed uera &magna ,&adeo uetufta ,ut-iam corruat , ac pene deficiat ,quid plura ?Ca uilla in illum miferum omnes iacere ,&fa bulaefleuulgaris,quififummas opeshabuiflet,ftirpem eius ab Alexandro ufque ,qui totum fibi oriente mproftrauit ,per gradus fingulos omnes memoriter retuliflent ,dignumque efle illo genere,dignum rebus geftis ma iorum, dignum fummo Imperio clamitarent, nunc illa in egeftate illuditur, &mentiri creditur, uel ut uera dicat ,auferre ueterum heroum gefta ,&ha bere fibi prasteritos maiorum triumphos iubetur ,diuitiis ,opibus ,copiis , facultatibus familias illuftrantur .Nec mirum ,quum uirtus ipfa ,quas per fe plurimum pollet &fplendefcit, his adiundis gratior reddatur &ornatior. Hasc eo dico Iudices ,non quo paupertatis caufam uelim premere &infeda ri .Mihi quicunque alteri exprobrat paupertatem ,is non redi animi eflet , &grauiore ipfe ingenii paupertate conflidari uidetur ,nam quum id quod alteri obiicit ut uitium,potuiflet fibi contingere,fi ita uifum fuiflet fortunas, non debet alterius fortem defpicere, fed gratias agere Deo, quod ipfum benignius indulgentiufque tradarit .Oftendendum tamen fuit Iudices id, quodipfi uidetis ,diuitias maximo efleufui, maximoque ornamento, & fimul paupertatem fore ridiculam ,fi intumefcatgeneris nobilitate uel alio quolibet .Hic de Henrieto plura non dicam ,nifi illud uerifimile non efle , ut quam familiam uirtuteipfefuailluftratamdecoratamque uidifiet, hanc frudu laboris induftrixque fux fpoliatam efle uellet ,aut ulla ratione perpe tipoflet, hoc ita iam uobis uideriludices exiftimo, adhuc tamen aliquid clarius oftendemus, ne fortafle conqueratur Florius fufpicionibus fe premi. NoloIudices fufpiceminiHenrietum uoluifle iftam pecuniam in filiorum utilitatem conuerfam ,nifi aperte ac pene oculis uideritis .Dicimus Henrie tum illo fupremo iudicio ,quod de fortunis omnibus diligentiflime confici tur ,filios rerum omnium hzredes inftituifle ,Marcellam tuam &reliquas filias dotem tantum habere uoluifle .Nonneifta qualia funtinterpretamur? quid efat quod quum filiis eunda traderet, filias pene ex hxredes faciebat ? Analiquid inter filios &filias intereft ?non arbitror .Sunt enim utriq; dulcia naturx pignora ,cara pietatis nomina ,arda diledionis uincula ,prima inter homines coniundio .Sed ueritus eft uir prudentiflimus ,ne familia opes attenuarent filia: nubiles ,fi poifidere liceret ,non tamen illas omnino reiecit ac neglexit .Nulla enim tanti debet effe utilitas ,qua filias aparentibus faciat extraneas .Itaque fingulis filiabus dotem re magnam ,temporibus illis ingentem legauit, quo facilius fecundum genus collocarentur,qua iufte elogium illud conditum ?quam fapienter ?quam legitime tquam de bonorum omnium confuetudine? Nam quum liberos utriufque fexus fufee piffet ,mafculos ,in quibus familia: nomen confiftit ,rerum dominos effecit ,fceminas uero ad alienas domos, fortunasq; tendentes dotem tanquam uiaticum efferre uoluit ,aexteris abftinere iuffit ,ne plura auferendo generis proprii ac paterni neruos inciderent .Poffum ne rem magis claram ,magis iudicatam adducere ?quis eft ,qui ftipulatione cauit, ut filii poft eius obitum pecuniam haberent ?Idem qui teftamento uniuerfarum fortunarum dominos conftituit .Nonne in ifto contradu cernitis imaginem futuri tefta menti 'i Nonne ex teftamento fimulacrum antecedentis contradus iAndi citis modo hoc ,modo illud fenfiffe ?quanto uerius hominem illa prxfertim audoritate &prudentia in omnibus uitx partibus fimilem extitiffe ,ne quum alii laborent ,ut exterorum moribus conueniant, hic afe ipfo diffide re uideatur ;quomodo hoc dici aut audiri poteft ,ut diligentius confuluerit filiabus in uita quam in morte ?&lautius honorauerit in pecuniolx padione ,quam in uniuerfx hxreditatis diftributione? autteftamentum tanquam improbum ,inhumanum, inofficiofum accufa, &multo plura &pretiofiora debebuntur ,aut fi non potes ,noli oppugnare hunc contradum ,cui ineft prxrogatiuateftamenti .Omnino dubitare non conuenit ,quin ftipulatio tota fit filiorum ,quos folos ultimo iudicio tam conftanter fouit ,tantumq;abeft, ut filias uocauerit, dum profpicit filiis ,ut potius illa cautione eas repulerit .Quid fi largiar, ut iftam pecuniam pro fe tantum pater ftipulatus fuerit, nulla filiorum illata mentione ?magnam omnino iaduram cau fx facere uidebor .Dic an uelis ita effe ?Mouit caput ,&annuiffe uifus eft. At nos hxreditario iure cum reliquis rebus pecuniam iftam occupabimus . Iam tibi optionem fero, quod commodum eft elige .Scriptum ne malis fequi an reiicere .Si feriptum placet, capimus ex ftipulatione, ut filii :fi difpli cet ,ex teftamento uthxredes.OHenriete parens,qui de tuis uirtutibus(ut credimus) cceli fadus es incola ,quo nam animo accipis ifta fi uides, uel ad te perferuntur .Si gefliffes fimpliciter negocium iftud ,filii, quos maturo iu dicio fortunarum tuarum hxredes reliquifti, integrum omne patrimonium de tua fententiaccepiffcnt, nihil delibafset mulier, nihil deflorafset. Nunc uero ,quod in ipfa re gcfta nominatim ipfis cauifti, deteriori conditione, ut iftis uidetur, effecifti, infultantibus filiabus, quas utconftitueras, doteabla ta contentas efse oportebat .Te ifta padfione non profpexifse filiis, fed ademifse interpretantur ,parumq; fibi callidi ac uerfuti uidentur, nifi eum, qui aliis cauit, capiant,eo ufquc proceffit audacia impudentia permixta, ut nui Jam 69 lam reuerentiam coniundtioni fanguinis, nullam pudori fexus, nullam iudi cio parentis prceftent .Si de filiis didhim non fuiffet ,filii teftamento ,lege , confuetudine ,quicquid ubique paternum effet, omne haberent nemine In partem admiifo, quomodo minus habent nunc uocati, quamhabuiflent Inuocati ?fi ftipulatio eft pro filiis ,ut apparet ,cur illis quicquam demitur? cur quodopitulari debet, in perniciem conuertitur ?Si nihil adtum eft gralia filiorum ,cur tot paterna bona foli poflident ?Sed quoniam iam ad perorandufpedlat Oratio ,uobis femper proponite Iudices ac mentibus ueftris penitus affigite, id quod iam diu ago, (nihil enim eft in hac caufa, quod ma gis urgeat) mulieres ad paterna bona uenire cupientes &hominum iudiciis jepelli, &fententia legum ,quid horum perfe non firmum ?Vtrunque ue- 10 coniun&um adeo ualidum ,ut nullo modo conuelli poffit .Ambitiofi pa jentes in mares ,dum foeminas ab hereditate depellunt ,quid leges, quaru eft certa &conflans ratio ?cur eque repellunt ?At leges dure ,quid paren tes ,' quorum tanta mollitudo eft in liberos, cur idem &faciunt &fentiunt? Verfes te huc illuc licet ,iaceas neceffe eft. An te nature ratio magis mouit? quam uiolari dixifti, fi aliquam inter mafculos &fceminas induceremus dif ferentiam ,quafi natura gemina paria effecerit, ac non plurimas utrique par 11 diuerfitatis notas indiderit .In uiris pilofa corpora ,• hirfute gene ,acrior uultus, grauior uocis fbnus ,procerior flatura, que omniapre fe ferunt for litudmem ,conftantiam ,uim ,robur ,patientiam ,firmitatem, duritiem , quid de ingenio aut confilio dicam ?quodquum hominum praecipuum fit, tum iri eoiipib uiri excellunt Mulieribus natura minus neruorum ac uiriii , fed plus pudoris ,uerecundieq; conceflit ,plus fuauitatis contulit in moribus ,&in corpore uenuftatis .Accufanda eft ergo inquis natura, quod non omnes mafculos effecerit ,praeclare, ut unde nafceremur ,noneflet .Quod li natur» fuit pro fubfidiohumani generis diuerfas fpecies edidiffe, hominis eft quanciinque ftationem acceperit, in ea equo animopermanere .Nemijiitamefi honos fineoneretributus-Nam uiris ad res gerendas eredtis,&.ad dignitatem utilitatemq;.comparandam paratis ,quam multa grauia fubeunda ?queJ^oleftiefqu^ folicitudineS; perferende? Nos maria fulcamus, bel. la gerimuas terram uomere &duris Agonibus exercemus ,refpublicas cura mus;, aduerfus multorttm-odium ,inuidiam ,infidias contendimus ,nobis metasiHQbis pericula:intenduntur, in nos terra, mare,-flumina, campi,.Syf iie femurit, his adiice: ferrum, quod &cetera ad uim armat, &ipfum.atma tur ueneno, denique trahimur huciUuc, rapimur, laceramur, extinguimur quoquerlubita ui &improuifo ,immiriq; letho, dumfub diuo aflidue agen lesuel rei uel dignitati ftudemus ,quum interea mulieres in umbra &ocio; retarem degant ,fi quid plus operis eft ,lanam fub tedto &fufum traftant &. illa maximelaudatur ,quae quam minimam fiteiat fui in publico copiam: Quamobrem intelligitis Iudices illorum iudicia ampledtenda ,qui fortunas ffuas nonmuliebri merace ,fed uirorum periculis ,laboribusq; addidtas effe noluerunt .Vobis profedto ftatuendum eft ad multa incommoda uel euitan da, uel toleranda, opus effe nobis opibus &copiis. An opus non erit?quan do etiam dignitates fumptuofas habemus ,fceminae autem non modooneobom Sra doprafit, illud indicat, quod ueteres lapientes id maximum ac pulcherrimum Reip. munus exiftimabant, quod magiftratum, legem efleloquente, delegem, mutum efle magiftratum diditabant .Omnis enim legum uis & poteftas in magiftratibuspofitaeft, quarum iufla illi exequuntur, &(utpru denterferiptum eft in libris noftris penes Pomponium iurifconfultum)paru eft ius efle in ciuitate ,nili lint ,qui iura reddere poflint .Sed quid hac perfequor ?Ipfe ille fummus &omnipotens Deus ,qui nutu orbem temperat , cuius uultum trepidant uniuerfa, qui eft fuper omne pulchrum &quodeun que dicitur optimum .Ille tantus ,tanti Iudices facit ,ut eos communi dignetur nomine ,&Deos uocet. Noftis quicunque diuinas tradatis literas , quemadmodum in lege ueteri quam ex Dei ore in monte Mofes excepit,feri ptum lit ;in accufatione furti &damni eundum efle ad Deos ,qui de re cognofcant,&iudicent, &ubi damnauerint ,dupli pcena reum afficiant. Athoc non fatis ,fed tanquam parum eflet tanto illos donatos nomine, addit idem Deus in eifdem literis ,ubi iufte iudicarint ,nec ad perfonam relpe xerint, non illos, fed feipfumiudicafle. 0dignitatem Iudicum admirandam ,qua tantopere diuino eloquio fuerit commendata .Quamobrem optimi collega; maxima; fecundum Deumhabenda; gratia; principibus ,qui tanto nos uoluerint honore decorare .Ego uero li mihi detur optio ,qua in urbe ,fub quibus principibus ,quosue inter ciues magiftratum gerere uellem ,non alia magis optarem ,quam qua; teneo .Gerendus mihi nanque eft magiftratus in Mantuana urbe, qua; &uetuftate originis, &adificiorum pulchritudine, &agrorum feracitate,& aquarumilluuione, &munitionum firmitate ,nulli Italicarum urbium cadit. His porro dominantibus quorum generis nobilitas maxima ,Magnitudo animi inuida ,Liberalitas egregia , Sapientia fuiiima ,exadiffimum denique eundis in rebus iudicium .Nempe inter eos ciues, qui magiftratus reuereri &eorum edidis facile parere aC- lueuerunt .Ferunt ueteres aurea in atate ,qua exordio humani generis Saturno regnante contigit, nullasfere controuerfias inter homines aut paucas admodum extitifle, &quacunqueerant, facile fublatas fuifle .Ius Principes, Aequitas priuatos continebat, &ut cecinit infignis Poeta in Faftorum libellis .. Proq; metu populum fine ui pudoripfe regebat : Nullus erat iuftis reddere iura labor . Verum quum pofterius humanas mentes inuafiflet libido ,&duri&afperi, &plane ferrei mores inualuiflent, tradunt Iuftitiam, qua inter homines uer fabatur ,profugifle, &ad coeleftem parentem remigrafle, accufantem, qua tunc fiebant in terris ,nec ferentem ab impiis illudi fe ,diutius &contemni. Hinc Germanicus Cafarin Arateo carmine ,ubi commemorafletiniquitatem temporum ,inquit . Deferuit propere terras iuftiffima uirgo , Etlouis in Solio ,patriq; innixa refedit . Et alius ad eandem canit fententiam . Vidaiacet pietas ,&uirgo cade madentes Vltima cceleftum terras Aftra areliquit . At 73 AtVirgilius uefter lumen ac decus Poetarum ,qui mire ciuitatem hanc ingenio fuo exornauit :Is uaticinatus eft Iufiitiam profugam olim ,&expulfam ,redituram aliquando ad terras ,illo carmine : Iam-redit &uirgo ,redeunt Saturnia regna . Optime elegans Poeta hoc pnecipuo uirginis nomine Iuftitiam notauit, quod eam integram ,incorruptam ,inuiolatam ,ab omnilibidinis labe puram ,&intadam efle oporteat ,fed quod uaticinatus eft ille fore ,ut rediret ,hoc &multo antea, &nunc maxime Deo benefauente huic fuae patris continget .Non dicetur,nunc hanc pulcherrimam uirtutem ad fuperos ideft ad originem fuam abiifle ,fed hic plane habitare inter nofque uerfari. Habemus nanque Principes xqui bonique ftudiofifiimos ,qui polfint &ue lint uirtutem prsmiis augere ,improbitatem fuppliciis coercere :Magiftratus dati, qui ritilfime controuerlias finiunt ,&ius litum cuique impertiant; his nixos decet bene confidere ,&expedare fecunda .Ego clariflime uir tibi,qui Principis uicem geris, &eundo huic populo prome proque collegis meis polliceor ,recipio ,fpondeo ,neque facilitatem in caulis audiendis , neque folertiam in examinandis ,neque aequitatem in fedandis ,neque fidem in diffiniendis nobis defuturam :nullos nos labores nec uigilias recula turos ,quo magis poffimus cum omni laude &dignitate ,munus nobis iniundum explere ,quemadmodum etiam ab optimis principibus efflagitatur ,&communis ciuium utiliras depofeir :Primi omnium nos hunc magi ftratum capeffimus .* dabimus operam, ut primas quoque in omni genere laudis partes feramus ,&infigne aliquod fuccefloribus noftris integritatis, innocentis ,'diligentisquenoftrs exemplum praebeamus ,ut hinc dilceden tesueftram beneuolentiamauferamus: Vobis autem iucundam &diuturnam nominis noftri memoriam relinquamus. Omnia denique agentur, quee aludicibus honeftatis ftudiofis, &exiftimationis bonx cupidis ,expedanda uidentur .Clarifsimus uir Nazarius Scopulus habuit nuper Orationem luculentam &ornatam ,omnibusartis tindam coloribus: hsc (fi rede animaduerti) quadriperrita fuit ,nam inftitutionem huius magiftratus attigit, Iuftitiam collaudauit ,Principes meritis extulit laudibus :Poftremoconuerfa oratione ad me ,collegafque meos ,ad Magiftratum rede gerendum cohortatus eft ,perferibens etiam quodammodo,quemadmodum rede geri poflit .Vere eunda &prsclare expolita fuere, &longe planius & diligentius, quam ipfe fecerim. Nam quantum ad cohortationem pertinet , hsc inuenit nos iam paratos ,nec ingratum, quod currentibus calcar addidit .Hic tamen eft quiddam quod ad me unum fpedat .Sunt enim nonnul li ,qui (ut audio) uerentur ,ne minus commode huic magiftratui fatisfacere polfim ,propterea quod audierunt mealiis quoqueintentum difciplinis . Hsc mihi purganda fufpicio eft ,&id cuiufmodi fit ,oftendendum .Video enim maximam multitudinem huc confluxifle ,&alienum meis rationibus duco ,quenquam de menon rede opinari .Ego humanarum artium me non omnino rudem efle fateor :quin profiteor me talia ab ineunte state ftudiose confedatum :Prscipuam tamen operam, &ferias (utaiunt)Lucemasiniusciuileimpendifledico. Vt enim fi quem deledet peregrinari , T& &diuerfarum gentium ritus &mores infpicere,huic tamen optimum fuerit in fplendidiffimaduitate domicilium coliocafle :Sic ego quum per multorum literas peregrinarer ,Rudiorum meorum tabernaculum in iuris fcientia defixi ,quam prafiantiffimam omnium iudicabam :Quidenim ?Num aut Medicinam ,autPhvficam ,autDialedicam ,aut Aflrologiam, aut reliquas Mathematicas artes cum iure ciuili pofliimconferre? Certe nec digni tatis fplendore ,nec utilitatis ubertate conferenda; uidentur .Itaque eiure ciuili omnem laudem &dignitatem peto: ereliquis leuioribus Rudiis obledationem animi &remiflionem :Ea mihi pro alea ,ludis ,conuiuiis ,§>edaculis,fubflituta puto, in quibusalii ocium fuum terunt. Ac fuit aliquando tempus, quo meeloquentia; Rudia uehementius detinebant,& poteram calentibus etiam num Rhetorum Rudiis aliquid efficere dicendo :Hinc ora tiones nonnulla; &Philofophicanelcio ,qua; ,fub meo nomine exierunt , qua; amultis infpeda &leda arbitror .Atiam omnesillae mete uires exaruerunt. Equidem fi iunior effem ,&calidus adhuc mihi fanguis circum pracordia ferueret ,uoluiffem initio huius noui magiftratus capeffendilediffimum hunc literatorum uirorum conuentum nouo quodam argumento detinere :Conatus effem in uacuo ueRigia figere ,&(ut Flacci uerbis utar)infigne aliquid ,recens ,&alio ore indidum promere :neque alius facile quifquam oratione fua me fuperaffet .Nunc me tanto bono orbat aduentans fenedus. Nunc tetate languidus meditandi diutiuslaborem nonfero. Multa fenem circunueniunt incommoda . Vt ille inquit in Satyra .Quapropter tritas &multorum antea orbitis impreffas femitas calcauimus, idque utignofcatispeto: Ea tamen qua; initio orationis mete repetito altius fermone de origine Iuflitite dixi ,ne inanis omnino effet oratio mea,acundiscomprobatunf iri confido . MARCI MARCI ANTONII NATTAE ASTENSI S, POST ABSOLVTIONEM GESTI MAGISTRATVS, ORATIO. Rnati ssime Castus., de his, quas nuper gefta funt ,non attinet me quicquam commemorare ,dica tantum nonnulla ad Orationem Bartholomasi Chiaponi infignis Iurifcon. qui nuper perorauit .Ipfe mul ta in oratione fua de laudibus meis pofuit, quarum ego nonnullas agnofco, eas fcilicet ,quas ad mores at tinent:has enim ftudiofiffime lequutus fum,reliquas, quas in ingenii robore &magnitudine ueriantur, non audeo mihi uendicare ,ut pote, qui faspius cum natura rerum omnium parente conquerar ,quod parca manu opes in me fuas diffuderit. Tametfi huic repugnare fas non Iit ,fed quod contulit grato animo excipiendum . Veruntamen ifte facundiffimus Orator tam perite, tamq; apte de me omnia illa ,quas nuper audiftis ,expofuit ,ut me pene deceperit ,ac fuaferit ,quas fcio uera non efte ,ac nifi mihimet ipfi bene effem cognitus ,eo deduxiffet cantu OrationisTus, ut me magnum aliquid elfe arbitrarer ,nec affentariip fum uoluiffe exiftimo, fed errore lapfum,qua in re non foliim eloquentiam, fed egregium etiam animum fuum patefecit :nam quemadmodum Ii lauda retquifpiam aliquem ex diuitiis ,non alio refpiciens, quam ad diuitias folas ,is profedo oftenderetfe diuitias amare ,&de illis quafi totus pendere: liue diuitias ille habeat ,fiue non habeat .Similiter, qui uirtutes in altero laudat &admiratur ,Clare indicat fe uirtutum amore teneri ,easq; plurimi facere :fiue illarum uirtutum ille fit compos ,feu penitus expers .Spedaturenim, quod in opinione fuafuit ,non quod in re eft .Quamobrem ,Bar tholomes quod laudes,' quas meas elfe credebas, in me nuper effuderis ,id tibi .laudi fit &honori .Oftendifti adhuciunior quanti egregios mores , quanti ftudialiterarum penderes &redas difciplinas .Mihi uero aptari quo fnodcrpolFunt? qui fentio me non tot &tantis ornamentis abundare .Extre mx nequitis eft nihil unquam laude dignum gefliffe, quum improbi edam homines phira edant laudabilia .Hinc ille inquitin epigrammate : .. .. Merone peius ? Quidthermis melius Neronianis ? VirgifiusuefterBufiridem illaudatum uocat, graui &atroci uerbo fsuum &immitem Tyrannum percuffit ,quem indicat nulla laude dignum .Ergo fi laus appetenda eft qusdam ,fatis habeo ,fi ita lauder ,ut unus emultis , magni magnamerentur .Summsilis laudationes fummis debentur ingeniis :qus Deus optimus ueluti luminaria ingentia ad depellendas infcitis tenebras de mortalium pedoribus accendit .Ais me eloquentia elfe fumma,qui fi anuquis conferar Oratoribus, uidear, ut anfer inter argutos olo- T2res res obftrepere .Ais me uariis inftrudum efle artibus &dilciplinis .Vtinatn elfem .Conatum adhuc uideo ,profedum nondum uideo .Inter delediflimas artes, mihi Iemper prima fuit iuris fcientia ,huic potilfimum incubui , nonnullas alias per ocium peragraui ,refugiens in eis rudis omnino &hofpes uideri, nec tamen quod animo petebam aflequutum puto .Itaque nihil eft, quod de his magnopere ualeamcommendari .Paucis datum, ut po tuerint legitimum illum difciplinarum orbem peragrare ,&in eo principatum tenere -• quicunque autem potuerunt ,magnum nomen fummam exiftimationem ab omnibus retulerunt .Talis Plato fuit ,talis Ariftoteles , &eueteribus Iurifcon. Paulus, Iulianus ,Sceuola, Papinianus, &plerique alii .Hoc &tale ingenium fi haberes. Bartholomsee ad laudationem propo fitam ,pofles iure de eo diu dicere, facile quilibet tibi concederet, utineius laudibus totum abfumeres diem :at ego, qua? paucorum funt, mihi non arrogo ,quantus fim fpedo ,&quum paruus fim ,non patior melongis aequari ,ficutenim corporis umbra; qus nunclongior, nunc breuior eft, nihil confert ad iuftam corporis menfuram ,ita ad extimandam ingenii facultatem,nihil conferunt alieni fermones,qui quandoque meliores funt, quan doque deteriores :Non igitur his attolli conuenit ,non his etiam deiici :illud conuenit ,ut fuo quifque modulo femetipfum metiatur .Itaque nihil eft, quod de his magnopere ualeam commendari .Quid quodhumana om nia mancafunt &imperfeda ?Vtenim optimo fit aliquis animo in re geren da, intendatq; diligentiam,non tamen chorda remittitIemper eum Ionum, quem manus poftulat &mens . Necfemper feriet, quodcunque minabitur arcus. Vteft apud Horatium .Idem Poeta confiderans humans natura? imbecillitatem, eiusq; miferatus conditionem concedit quodammodoJeuiapeccata, dum inquit. Nonego paucis Offendar maculis :quas aut incuria fudit , Authumana parum cauit natura . Laudatur Apellis uerecundia, qui opera fua etiam ea, quibus fupremam impofuerat manum ,pendenti titulo infcribebat .Infcriptio autem erat. Pin gebat Apelles ,quafi adhuc opus elfet in curfu ,&in eo aliquid defiderari polfit. Quis denique omnia feimpleuiffeglorietur, ad qua? eum propofiti operis ratio uocat ?Quummire ad fe allidat fegnities ,multa improuidam capiant mentem ,ueritas pluribus obduda fit integumentis ,magnaquefit fenfuum in deterioraprocliuitas, optimus ille habetur, qui paruis leuibusqi urgetur delidis ,nam ut nullis ,ne poftulandum quidem :non enim ab re didum eft Sapientis ore. Septies in die cadere iuftum .Ego locum illu fupe riorem ,fine quo populus non regitur ,nunquam appetiui ,delatum uixfu fcepi ,in quo me ita gerere conatus fum ,ut in multis decretis nulla iniuris effetfufpicio .Quod fi prohumans imbecillitatis more, non exade omnia, &(ut aiunt) adamuffim adminiftraui, humanitatis ueftrs eritignofcere .Si quid autem redegeftum eft, ad Deumreferatur Audorem bonorum omnium largitorem ,qui mihi animum eum contulit, ut uelim prodeffe omni 75 bus ,obefle iniuria nemini. Huic uni omnis laus &gloria debetur, qui li etiam omnium gentium Angelorumq; linguis, fi rerum creatarum omnium fenfibus fumme laudetur ,maior adhuc omni laude inuenietur .Et heee mi hi quidem, ita fe habere uidentur. Eft etiam aliud quiddam ad uos pertinens, quo ego maxime dele&abar in ipfa huius mei muneris fundione: id cuiufmodi fit iam aperiam .Difficile eft his locis magiftratum gerere, ubi ci ues ad uim ,ad ferrum ,ad uulncra ,ad ccedes parati .Ciuilium odiorum , rixarum, difeordiarum plena omnia, armata? uolitant fadiones ,decretis & iuftis magiftratuum contumaciter obfiftitur ,quee in plerifque Italice oppidis contingunt ,necefle tunc eft magiftratibus humanitate pene omni abieda uincula ,exilia ,egeftatem ,ignominiam, uerbera, mortem ciuibus frequentius inferre ,omni denique poenarum genere aduerfus improbitatem pugnare aflidue, ut ea late uagans coerceatur .Dura fane necelfitas& nequaquam fcelix ,quee ad id impellit :horrenda fpecies ,ubi uulnera uulneri bus, ccedes ccedibus ,rapinas ablatione bonorum uideas purgari .Ncc mihi tum ,ubi heee accidunt, libeat non folum iudiciaria fungi poteftate ,fed ne priuatim quidem degere aut penates collocare .At ea eft in uobis uiri Man tuani morum elegantia,ea animorum concordia, eaq; aduerfus rnagiftratus reuerentia& in patendo facilitas, ut quilibet penes uos in magiftratu pofitus poflit facile &libenter quee fui funt muneris obire.Nulla? hic feditiones, nulice ciuiles difeordiee ,pacata omnia, fiue id cura &prouidentia contigerit fuperiorum Principum, fiue cuiufdam benigni fideris afflatu, feu (ut magis opinor) naturali quadam animorum ueftrorum ad quietem propenfione , quain re fcelicitatem ueftram preeeipuam duco .Non etiam pro magnitudi ne ciuitatis ,multos hic priuatim delinquere uideo :quanquamfi duo tres ne tantum inuenirentur improbi ,nimis effet ,quoniam neminem talem effe oporteret. Atquid inforenfium controuerfiarum tradtatione ?quantus in caufarum patronis pudor ?quee in pragmaticis modeftia ?quam apte & fcite, &loco iura clientium fuorum tuentur ?quam facile apparet nolle eos ludtoriam ,nifi eam, quee legibus obtineatur :nam leges uincere tum nefarium eft, tum ne ipfis quidem utile, qui uicerunt, nam improbo homini hu ius uiftorix auido nihil uiuo mortuo ue fcelix contingere poteft .Quamobrem pro ueftris humaniflimis moribus me uobis plurimum debere profite- or, quod ex eis mihi heee prouincia leuior reddita,ueluti non obfiftente,fed cedente materia in quemlibet artificis ufum .Quid illud, quod meingenua rum artium cupidum uobis maxime conciliat? quod ex uobis uideo pluria mos mufarum ftudiis teneri ,protulit heec duitas omni tempore uiros Poeti co ingenio fumme decoratos .Silius interPoetas preeeipuus Mantuam uocat mularum domum .Quod mihi non in unius Virgilii gratiam prolatura uidetur ,fed quod tempeftate illa extabant plures hinc oriundi, qui fumma cum laude poeticam exercebant .Sed quid uetera ?quum nuper penesuos exti terit Baptifta Carmelita Theologus ,qui tam diuite fluxit uena in pangendo carmine ,ut illud ei merito aptari poflit . Quicquid conabar dicere, uerfus erat . Cuius uos uiri memoriam moreueterum inftatuis &pi&uris &imaginicceterarum bus celebraris .Sed ut Poetas omittam ,quos habuifle fbelicitaris eft :nam exterarum rerum ftudia dicuntur difciplina, prxeepris &arte conflare. Poe tas uero perhibent natura ipfaualere: nec nififacro quodam furore correptos &ueluri afflatos pofle graue plenumqfcarmen ducere. Vt hos inquam omittam ,quorum numero abundatis, quantum eft in hac urbe Iurifconful torum, Theolorgoum, Medicorum ,Rhetorum ,Philofophorum ,Mathematicorum ?Nihil eft in magnis ingenuisq; artibus ,tam arduum ,tamque implicitum &tam abditum, tamq; deuium ,quodhic inauditu inta&umq; inueniatur .Hanctantam in omni rerum genere prudentiam, quum penes uosefle uideam, fieri non poteft, quin uniuerfos beneuolentia lingulari profequar ,atque omni cogitatione ample&ar .Alius extollens hanc ciuita tem prxdicaret aurata fuperbaq; tedta ,ingens argentum menfis ,&in templis cubiculisq; pidtas, ccelatasq; effigies molliflime dudas ac pene fpirantes ,magnifica Sacerdotum habitacula, &longiflima ftrata uiarum :lactaret firmifiimum murorum uallum ,adderet copiofam mercaturam ,uiriditates hortorum ,ferecitatesq; camporum ,foetofarum lanofarumq; pecudu prouentum, nobilium equorum creationem uentos fuga xquantium ,&fi quaalia funt huiufmodi gratiflima fortunx munera: &fi altius uellet repete re ,commemoraret uetuftam duitatis orriginem ,&potentiam :&hic ueni retin medium Ocnus ueterum Heroum unus . Fatidicx Mantus ,&Thufci filius amnis . ':Qui muros, matrisq; dedit tibi Mantua nomen. Vtolim inter duodecim Etrurix populos fuerit adnumerata ,quibus fingufisiinguli prxerantlucumones, atque ipfa omnium populorum caput effet, quemadmodum idem ille uefter elegantiffime cecinit, qux ego omnia, &fi non defpicio, fed fufpicio potius, attamen iftis difciplinarum liberalium ftu dia longe antepono ,ficut xquum eft: animi bona externis prxhonejare .Ia :uero illa non terrena,.fed coeleftia quis dixerit efle.bona,propterea quod animorum ueftrorum pietatenv& religionem poflunt incendere, quodpreciofiflimumChriftifanguinem, quem pro nobis incruce effudit, poflidetis ,multis,comifcantem miraculis ,fummorum;Ponrificum audtoritate co probatum :nec nonVenerabiles alias fandorum uirorum reliquias teneris : imiprimisq; Longini,qui lancea Chrifti latus aperuit,& hac in urbe pro eius 'nomine animamprofudit ,fi profundit tamen qui feruat, &ad uitam melio rem tranfmitrit. Hac in urbe uduti religionibus dedita &rerum, omnium refdrtiflima^ &xippo.rtuno firaloco ,conuentus indi&us eft Chriftianorum omnium fub Pio fecundo Pontifice maximo ,dumConftantinopoli amifla iniretur ratio aduerfus Turcambelligerandi,& fxuum facrilegumq; hoftem comprimendi. Hxc eadem urbs genuit Gonzagas Principes belli &pacis artibus claros, &qui nunc dominatur Gulielmum.maiorum uirtutibus iam egregie refpondentem .Hxc quum prxclariflima fint, poflunt alienigenarum beneuolentiamerga uos condliare: Eft enim infitum unicuiq; ut fplen dore alienorum bonorum commoueatur .Illud maius ,quod uobisftimuli quidam iniecti funt ad capefcendas uirtutes ,quum turpe fit focordix &libidinibusindulgentem dedecorare.audoritatem urbis, in qua genitus eft. 76 &nihil pradlantius, qua ubi ciues ornata; patri* artibus fuis funt ornamen- to ,nam tunc ueluti mutuo lumine utrinque fulgente &ciues patriam ,& patria ciues illuftrat, Sedutiam Condudam Orationem ,qu* fortaffe lon gior fuit ,quam fert confiietudo .Ego Viri Mantuani pro honore ,quo me inmagiftratuprofequuti eftis, &quod illoexeunte frequentia comitatuque ueftro nunc cohoneftaftis ,gratias ,quas polium maximas,habeo & ago :non difcefu hinc meo beneuolentia mea a uobis difcedet ,fed qu* me cunque uocent terra?, eamecum perpetuo manebit; nulla illa locorum, nui la temporum intercapedo excludet .Quid poffim nefcio, uel parum potius mepoflelentio. Sedquantuluncunque ideft, quod mihi uel natura uel fortuna tribuit ,id omne ,fi commodis ueftris paratum &intentum exiftimaueritis ,&uos re&e exiftimaffe ,&hac ueftra exiftimatione de me quoque bene promeritos iudicabo .AdaMantua ini. Cal. Odob. m. d. lix. MARCI ANTONII NATTAE ASTENSIS, DE CHRISTIANO RVM tto QJ/ ENTIA UBER. Ristiani hominis multi effe negant eloquenti* ftudiafedari, quia nimium uoluptatis auribus tri buatur .Ego uero puto non ad aurium lenocinium , fcd ad mentis fenfus rede &commode explicandos dicendi artem fuiffe excogitatam,quia hac ratione uti lior fermo auditoribus fore putabatur, qui fi primo lo co utilitatem captans, affequitur deinceps fponte fua, &ex rei ipfius natura ,ut fitiuCundus ,non ideo minus gratus effe debet .Vt enim uoluptas fenfuum ,qu* inanis fit, nihil ha bens aliud, nifi quod eft uoluptas, forfitan fit repudianda, attamen ubi fru* duofa'eft &ab utilitate quodammodo accerfita uenit, ut fit in cibo &pOtu, ne afandisquidem uiris repudiari meretur .Natura autem ita comparatum eft, ut unumquodque, quo magis dilucide,magis diftinde,magis proprie, magis illuminate didum fuerit,eo amplius deledet. Ruditer uero &incom pofite &diflipate dicere, pr*ter id, quododiofum eft auribus &ingratum, ne frudum quidem ullum fert in uulgus ,quia ea non fufcipit ,nec admiratur, nec intelligit ,aut omnino intelligere curat ,deterritus obfcuritate uerborum&fententiarum .Cur autem Chriftiani hominis effe dicunt, quod ab omni elegantia abhorret? imo illud requiro potius,cur ampla h*c &fple dida dicendi facultas gentibus concedarur ,unis Chriftianis auferatur ?An quia plores ex illis eloquentes ,Chriftianorum nemo .Atnon inter gentes emicuerunt, fed ipfa Chriftian* religionis fuerunt lumina ac propugnacu- Ia ,Hieronymus,Gregorius ,Ambrofius ,Cyprianus ,Leo, Bafilius ,Ber nardus ,quos nemo negat, tum exteris artibus ,tum dicendi facultate flo— ruifle .Videbant nanquehomines reliquis animantibus antecellere Termone, quo illa carent, nos minime caremus: abfurdum porro uidebatur id , quo beftiis fuperiores fumus, incultum inexpolitumq, dimittere, ac non cu rare ,ut iftud oris inftrumentum ,quod proprium eft hominis ,quam com modiffimefehabeat, &luculentiffime. Itaque hi, quos nominaui, operam ftrenue impenderunt, ita ut non obfeure, fed patenter, non inculte, fed ele ganter,non frigide, fed ardenter dicerent: quorum trium, primum prxftat, ut doceatur Auditor, fecundum ut dele&etur, tertium ut concitetur. Infini tum eflet enumerare omnes quicunque eGrcecis &Latinis in Ecclefix dodrina eloquentes ,&in dicendo graues &fuaues fuerunt ,qui uel hoc ipfo prxftabant ,quod illa optima, qux excogitabant, optime aliis poterant tra dere ,ut nemini caufa fit, cur benedicendo nolit in talem excellentium uiro rum coronam uenire, cur refugiat inter tot Ecclefiaftiex fapientix fidera coi locari .Nec uero Apofiolos ,qui quondam nafcenti Ecclefix operam fuam prxftiterunt, infantes fuiffe exiftimare poffumus .Quantum fuit tendoribus illis efficere ,ut homines ufitatum idolorum cultum reliquerent? ut afe culi illecebris,& uoluptatibus adChriftianx legis duritiem &paupertatem commigrarent ?'ut deincepsin fide perflantes nullum fupplicii genus recufarent ,quin'ardentius martyrii coronam appeterent ,- quam alii unquam , imperia, honores, diuitias, uoluptates concupiffenuNon id muta quxdam uis efficiebat,fed Apoftolorum fonusin omnem terram dimiffus,&iilx igni %x lingux, qux Penthecoftes diedi.uinitus delapfx iliorum pedoribus; infederant, quo maioretiam uis diuinx illius eloq uentix fuit nullo artificio coi ledx :hoc enim modo perfuaderi poterat uifx legem ab ipfo Deo datam ,fi nullahumana ope cogeretur probari. Si quxratur unde fides, (de ealoquor fide ,non qux in rebus.creditis :uerfatur, fed qua in Chriftum credimus ,& quamApoftoli circumferebant.-)Vnde igitur ea ?nempe ex auditu ,auditus unde ?. ex cuiufpiam fermone ..Neceffe eft igiturnnum dicere ,audire ai terum ,fi fermo fufeipi debet ,ut ad fidem perueniafur, nemo autem fufeeperit alterius fermonem, nifi commotus ,fed:utcommoueatur, quis non ui det maiori quadam opus effe in dicendo ui &grauitate .Non enim fimulac dixerit quifpiam. Crede in Chriftum ,alius hoc audito ftatim credet. Quod fi obifeiatur illum animorum motum ad fidem proficifri if Deo ,non equidem id inficiabor. Solus enim ille donat fidem, fed uLx donat ab/que humanx lingux inftrumento.DeuSigitur in Apoftolorum prxdicatione ani mos hominum ad fidem uertebat .Erat genus dicendi illorum,quod nemo nunc affeqpitur, aut imitatur, acre, uehemens, fententiofum, ad pellendos animos aptilfim um .Id ex Pauli epiftolis cognofcere licet ,cuius uerba quo ties Hieronymi auribus incidebant, illi Chriftianorum eloquentiffimo fulmina &tonitrua uidebantur. Non erat in eorum literis aut fermo.nibus nitor, aut cultus ullus ,fed extera non deerant, quod idem perfpicitur plerun que in mulieribus, qux funt forma bona ,fed ornamenta neglexerunt ,Eadem eft ratio facrarum feripturarum ,qux quauis nullo orationis flore funt ornatx. 77 Ornata: ,proflant tamen fenfuum altitudine :& fola* ueram Dei cognitionem docent ,&quia in his utriufque teftamenti lex continetur ,non uidebantur ornatius fcribi debuiffe, nec iccirco minus funt legenda:,atque haud fcio, an etiam magis, quod horrida &ueluti opaca quxdam oratio in illis literis eft reuerentior. Demumlatet in facris literis uis qucedam coeleftis, quce piorum animos mire afficit .Viuus eft enim (ut utar Apoftoli uerbis) Termo Dei &efficax, &penetrabilior omni gladio ancipiti, &pertingens ufque ad diuifionem anima: ac fpiritus ,compagum quoque ac medullarum. Enimuero ubi oftendere uult Deus quadam ui Tua diuina peragi ,naturalium rerum ordinem peruertit, ficut hic fadtumeft, ut paginis utriufque teftamenti inornatis nec fatis apte compofitis totus terrarum orbis cederet, uicit incompofitis oris fermo eloquentes plurimos &eruditos :nulla dubitatio relinquitur, quin diuina quadam uis id effecerit: nemo poteft dicere elo quentia: quorundam in diuinorum myfteriorum praedicatione habitam fidem ,fed Deo, cuius ea eft potentia, ut inftrumentis ad loquendum ineptis in rem fuam apte utatur .Hoc contigit diuinis literis utafficiant animos qualicunque ftruftura elata: . Si quis idem Iperat ,laturas poma myritas Speret ,&emedio flumine mella petat . Primis ecclefia: nafcentis temporibus quicunque credentes fpiritu facro per fiifi omnium gentium linguis loquebantur .Si quis nunc hanc appetat linguarum peritiam ,non confequetur eam ex fola fide ,fed neceffe habebit pe tere a'libris ,apraeceptoribus ,&multo labore perdifcere .Fiebant tum etiam miracula plurima, quia ita res pofcebat, quce nunc raro &uix cernuntur .Nonopus eft quicquid extraordinaria Dei geritur poteftate ,id trahere in exemplum. Fundamenta fidei noluit Deus rem effe humance eloquentia: ,fed diuina fola uirtute ftare. Vbi ea ia&a fuere,fi quid amplius eft fuper jrdificandum uel ad utilitatem ,uel ad decus ,ad humanas artes confugiendumeft,"nec ad omnia miracula expetenda .Itaque qui poft Apoftolos ecclefiarum regimini prcepofiti fuere ,conati funt compofite &illuminate dicere .Clemens Petri difcipulus &eiufdem in Epifcopatu fucceffor ,non ramen ftylum Petri fequitur in fcribendo ,fed de omnibus commode &dilucide diflerit .Idem facit Ignarius ,qui eifdem floruit temporibus, Polycar pus quoque ,&HierOtheus. Quadratum Apoftolorumdifcipulum Atheniennum Pontificem teftatur Hieronymus Hadriano Cariari Eleufina: facra Inuifcenti librum pro religione noftra compofitum porrexiffe ,&tanta: admirationi fuiffe, utgladium iam aduerfus Chriftianos commotum excellens Illius fedarit ingenium .Licet eodem modode pluribus aliis dicere, fed de his pofterius etiam aliquid dicetur.Hieronymus uero,quum adhuc eloquen tice operam daret, &Ciceronis Platonifque libris alliceretur, nonneglige bat ille quidem facras literas ,fed non adibat uel cuntftantius adibat ,quum eas horrido ueftitu feptas uideret .Hinc accufari fibi uifus eft in fomnio a Deo, quod Ciceronianus effet non Chriftianus. Hnc tendebat accufatio, quod Ciceronis literas adamaret ,Chriftianorum paruifaceret .Ergo tum Dei imperio flagris carius ,&poft illam correptionem ait idem fe tanto po- Vftea