Aristotelis Stagiritae moralia Nichomachia : cum Eustratii, Aspasii, Michaelis Ephesii nonnullorumque aliorum graecorum explanationibus

n . r, l o /J C=V x Vi v tV : T ' '> v | . ,‘A \* i ^ ^ i ^ • W X - ^ vj *, > X 4 x . x, H > X X '-•, . j 1 i * -C \ i c X t X :i i T % A ARISTOTELIS STA- giricse Moralia Nichomachia CYM Euftracii,Afpafii,MichaeIis EPHESII, NONNVLLORVMQVE ALIORVM GRAECORVM EXPLA- NATIONIBVS, NVPER A IO ANNE BERNARDO FELICI ANO LATINITATE DONATA, ET CVMANTI Q_Y O cbdicc collatione, fuse integritati reftituta. PARISIIS Apud Joannem Roigny,fub quatuor elementis,in via quae eft ad D.Iacobum, Cum Pnuiiegio Regis 1 5 4 3 jg|Racoys par la grace de Dieu roy de Frace Aux preuc Paris, lenefchaulx de Lyo Se Thoulou{e,bailliz de P berry,ou leurs lieutenas Se a chafcun deulx fi come appartiedra,lalut. Lhumble fupplicatio de noftre b me lehan Roigny libraire iure de noftre bonne vil Se vniuerfite dudiSfc Paris Auons receue contenate puis nagueres II a recouuert Euftratij cometarij in ethica Ariftoteiis me par cy deuant a Venife,lequel ii a faid cornger . Lequel liure de vtilite Se profit Ledict fuppliant feroit vouletiers imprimer pour efb du Se diftribue.Et pource que pour le faiSt de ladiSte impreftion co dra faire audit fuppliant plufieurs fraiz , il defireroit vonlentiers defi eftrefaiStes que aultre q luy nayt a imprimer ne faire imprimer iufqi teps Se terme de fix ans,fur peine de confiication diceuix Se damede traire,Nous hublemet requeras luy oSlroyerSe impartir nos lettres necefiaires Se couenables-Pourquoy nous ces chofes cofidereez inci a la fupplication Se requefte dudi<ft fuppliant,a icelluy auons permis Slroye,permedtons,odtroyons,voul6s Sc nous plaift de grace fpecial drorite royal par ces prefetes quii puifte Se luy loile imprimer oufa primer Iedid liure Intitule Euftratij comraentarij in ethica Ariftote quesa fixans prochainement venantpar telz imprimeurs que bc femblera,£e icelluy vendre ou faire vendre Se diftnbuer, 8e en pren recepuoir pour les peines Se falaires telle comodite Se profit quii en ra trouuer Se recouurer lans que aucuns aultres que luy fe puifler tremettre dicelluy imprimer ne vendre,fur peine de confifcation de ures Se damende arbitraire . Si vonlons Se vous mandons Se a chaft vous en droit foy Se fi come a luy appartiendra, Que denosprefens gre permiftio Se odlroy vous fanftes fouffrez Se laiftez ledid fuppli; Se vier plainemet Se paifiblemet pour le temps Se tout amfi que dei dici Se declaire.Et deffences a tous Se inhibicios exprefifes atous lib imprimeurs Se aultres quii appartiendra: que pendant Se durant le defixansilznayenta imprimer ne faire imprimer Se vendre ledid fur les peines defiiifdicles.Et en cas de defbat ou oppofition faidles miniftrez aux parties oyes Raifon Se iuftice:car ainfi nous plaift il ef Nonobftant quelzconques ordonnaces,reftnnd:ions,mandemens c f ecesSe lettres a ce contraires.Done a follebray le vnziefme iour de Lan de grace mil cmq cens quarante trois,Se de noftre regne le xxh Par le Roy, Maiftre Charles de Marillac maiflre des requeftes ordinaire de lhoflel prefent. Signe Coefier, BIBLIOPOLA LECTORI. agitur, opinor, decimus quartus, ex quo Iiterarufor mis libros exprimi curamus,quo toto tepore, opera mul- ta in eo a nobis poflta eft,vt qug viri do&iphilofbphi pre ferti m literis ac monimentis mandarunt, laborem acfum- ptum magnu impendentes, vndique conquireremus.Cu- ius rei tefhmomo effe potiunt Alexadn Aphrodifab,Io- anms grammatici, Ammonij Simplicig^AcfrocpNV^aBcjqii^ cum tam male de gnncis conuerfa effent , vt nemo ea attingeret , viros eruditos atque no- bis amicos in confilium adlnbuimus,quorum diligetia confequuti fumus, vt optimi illi libri & legerentur,& magnum laboris compendium in his li bns , in quibus obfcurus effc Anftoteles, afferrent . De qua quidem opera cum nos plurimum non modo ab his, qui adhuc apud magiftros exercen- tur,fed etiam ab his, qui rerum magnarum fcientias habent,amariintelhge remus, curauimtis vt Venenis Euftratij Nicaeni epifeopi libroru, quos ad Nicomachnm fcnbit Ariftotelesjiftffwci? a Bernardo feliciano latine reddi- ta, afferretur,vt hic formis illis literarum.qu^ intra hofce centum annos in- uentic funt, expreffa, in manus omnium perueniret. Quod tamen non efb a nobis ante faclum,quam a viro quodam erudito legeretur,vt fi quid non re&e ab interprete verfum effet(nam grarcum exemplar, quo vfus eff,locis aliquot contaminatum effe audieramus)ex antiquo codice latino,quem di uina quada forte e bibliothecailla Sorbomca nadi fuimus,fumma fide pri mura reponeret, deinde que optime atque eleganter conuerfa effentin li- bri margine,fcnberet.Summa illa fit, vt vnum quafi corpus ex gr^co atque latino codice tibi compingeremus . Id enim maxime ad tuam vtiiitatem pertinere arbitrati fumus. Id quod &c in Simplicij commentariis,in eos Ari ftotelis libros, quos vulgo intelligi noluit, faduri fumus , neque (vt nofte natura; ratio comparata eft) tue vtilitati leruire ante definemus , quam vi- tam amiferimus.His igitur qux nunc damus libenter fruere,& reliqua qu<£ pollicemu,reqiiointerimanimo expedato. Vale. ^ •• a.ij. reverendissimo atqve amplissimo. S.R.E. CARDINALI ALEXANDRO FARNESIO lo.BernardusFelicianus S. P. D. e R x t o reuerendiffimc Praefui laudi datum Socrati efle memori® tradi- tur.qudd curn ante a de cceli, rerumque occultarum natura adtionc poftha- bita difputarent omnes philofophi ,ipfe philofophiam de coelo adconui- dtum hominum deuocarit:id eft a vanis de rebus altercationibus ad adtio - nem confiderandam animos hominum traduxerit: tra&andisquc pr®cipue moribus incubuerit.Nam cum du® fint philofophi® partes,vna,qu® in re- rum cognitione: altera qu® in adtione veifatur : natura comparatu videtur, vt quemadmodum in ®dificij ftruftura vanus omnis labor eft, nifi rcdfc ia- <Sa fuerint fundamentarita nifi adrionis fundamento fuppofito nulla exxftere vera contemplatio queat. Cumque in tres ipfa h®c qu® ad agedum fpedfat fapientia, partes diftributa fit, in eam quae facit, vt priuatim,vt in familiis, vt in ciuitatibus bonum confequi agendo poftxnxus: ea quae ad fin gulorum mores attinet , ed praeftantior caeteris eft exiftitnanda qucd quemadmodum nifi fundas mento adtionis redie prius innixa fuerit contemplatio, vel nulla, vel vana omnis cenfetur : ita ne- que domefticani quifpiarmneque ciuilem rem benepoteft adminiftrare, nifi prius bona morum difciplina vitam fuam redte inftituerit.vt ficut contemplationem adrio , ita adlionis reliquas par- tes moralis haec merito antecedere debeat, ampledfenda que in primis fit. In qua quidem tradan- da licet veteres nonnulli lapientes, & praecipue Socrates ipfc,rede verfati fint: confufe rame id fe cerunt:vt agnofci potius fingula,quam difci ex eorum libris queant.Ariftoteles vero ficut in csetc ris Si difponendis 3c perpendendis alios omnes:ita in hac feipfum etiam fuperauit. alia fiquidem partim concife & breuiter,partim ambigue & cbfcure nimis traftafle videri poteft . In his autem qu® ad mores attinent.aded elaborauit,vt non vnum opus,fed tria ea de re fibi fcribenda cenfue- rit:vnum,quod magna moralia ob id fortafieinfcripfit.quddfummatim ac generarim de moribus duobus libris pertradfat:akcruro,quod quia ad Eudemum fcriptum fuit, Eudemea moralia appel lauitun quo latius rem eande odto libris perfequutus eft:tertium decem libris diftindtum, reliquis duobus longe clarius atque abfolutius: qucdaNicomachoad quem fcribitur , Nicomachiorum moralium nomeobtinuit:In quo profedo ita fimpliciter omnia, ita diftinde ac clare explicat A- riftoteies:vt qui in pietate Chriftiana fit inftrudtus,hos libros non modo non difcrepare a religio ne cognofcat,fed fummopere etiam vtiles ad eam efife exiftimet:qui vero a pietate prorfus alienus fit, hac philofophia induci ad veram noftr® theologis cognitionem non difficulter poffit . Non folum enim in hoc opere de agendis rebus, virtutibusque iis qua: in afiione confiftunt, ea docet Ariftoteles,que ad coponendos , mederandosque animos noftros maxime faciunt : fed nonnulla quoque qua: in contemplatione pr®cipuahabentur,de Dei prouidentia, de animorum immorta- litate adeo mani fefteexponitivt que alibi de huiufmodire obfcurius paule Sc perplexius dixerat, declarare aperte hic voluiffe videatur. Adde quod adeo accurata eft huius operis confcriptio : vt tam grauitatefententiarum,quam verborum proprietate referta fit, atque ornata. Q_us omnia cu mecum f®pe cogitafkm, huius operis prseftantiam fummopere admiratus dedi opera, vtqute ex- planationes greeeorum audtorum in hos decem libros reperirentur,diligenter perquirerem .atque ita in commentaria Euftratij incidi , quae in primum huius operis & fextum librum confcripfit: qui cum Chriftianus homo erat & pius, tum ita erudite grscum Ariftotelis opus explanabat, vt fiquaab imperitis a Chriftianorum opinione, id eft a. veritate diferepare exiftimantur , ea omnia r confentire maxime oftenderet:& quae aduerfus Platonem inftitutis fuis confentanee magis, quam v.. vere videtur difputare Ariftoteles, partim excufarer.partim etiam feruata femper tati auctoris re- uerentia conaretur refellere, lpfius fcilicetdoeumcntum fequutus.qui maiorem veritatis quam a- micorum habendam rationem mor.et.quifaneproptereaadeo placuit , vt demum animum ad id adiecerim,vt non folum eius haec commentaria in hos duos libros,fed in reliquos etiam quorun- cunque aliorum extarenqpro viribus latinitate donarem . Atque hoc mihi faciendum duxi , non quod non multa etiam a latinis in hoc Ariftotelis opus bene feripta fuerint; fed quia cum illi tum latinum Ariftotelem explanandum fufceperint,vt neceffeipfis fuerit, illi interpretationi, vtcuque fefe habueriqfuam accommodare fententiam-.tum multa a Graecis acceperint: futurum efle fpera bam,vt fi grmeus explanator gr®ca Ariftotelis verba explicaret,nihil c£!et,quod ex interpretatio- nis varietate eiietambiguum:& quae illi redte accepere, in fonte ipfo clarius confpi cerentur . Sed hac in re non pauca mihi difficultatem attulerunt. Primum , qucd verba ipfa Ariftotelis nouain- terpretatione mihi erant latina facienda, quo exprimerentur nonnulla, qute graeca explanationem alioqui non potuiffent admittere:Deinde quod cum duplicia quadam commentaria qua partirn eadem, partim diuerfa eiTe videbantur,in fecundum,tertium,quartum huius operis libros, mutila, illa quidem ac diuulfa reperifiemrmihi opus fuit, non tam eorum vertendorum, quam componen dorum laborem fufcipere.Nam cum vtraque exemplaria manca efle viderentur, dubiumque ha- berent aufiorem mulli crimini mihi efle dandum exiftimaui,immo operaprecium me efle factu- rum duxi, (i non modo ea mutuo inter fe connefterem, locisque iuis accommodarem: verum etia qua in his obfcurius fuerant fignincata, paulo clarius explicarem:Tum,idquod in aliis quoque li bris a me fuit feruatum,verfaum Homericorum , caterorumque poetarum exempla multis locis adderermdiuerfasque ledtiones quae aliquando innuebantuiqaliquando praetermittebatur, fubiun gerem.Quafane iicut faciebanr,vt melius ac facilius, quod tamen fine arrogantia didtum fitrexla tino quam ex graeco exemplari intelligiomniapoffent:fic gracorum au&orum fententiam nulla ex parte immutabant. Poftremo illud acceflit,quodin vtrifque his interpretandis,hoc eft Arifto- rele & commentariis ita mihi efle attendendum fententiis exiftimaui,vt a verbis tamen non rece dfcrem:& ita verba feftanda vt a fententiis mea non aberraret oratio:fi moddgracusfcriptor,gr§ cusque explanator ex interpretatione hac mea eflet agnofeendus. Id enim interpretis munus elfe pracipuum iudico,qui aliorum fenfa non fua facere, fed explicare aliis propofuerit : vt Sc fenten- tiam aflequatur,& eo modo etiam fi poteft,quo ipfe audior vfus eft, verba conetur exprimere : vt quoad eius fieri poteft,non multalegendo graeco Sc latino audiore in percipienda fententiafit va rictas. non tam enim refert aliquando quid dicatur,quam quo modo dicatur. At dum hoc conarer efficere, duabus de caufis rem hic mihi efle difficiliorem fenfi,quam in quouis alio opere interpre tando:vna,qucd opus hoc cum de rebus ipfis exquifite agat, multos verborum ambitus, multaque ex trinfecus verba admittere fine periculo varianda fententia non facile poterat:altera, quod tam multa verba in fe habebat partim conficia , partim de communi confuetudine ad exprimendam rem qua de agitur, detorta:vt vel mihi idem in latina loquutionc eflet faciendum : vel obfcuriora omnia Sc confufa efient cualura.Sed fi id facerem, non defuturos efle reprehenfores videbam, qui adeo purgatas aures haberent, vt nihil nifi quod elegans, emundiumque eflet, audire aquo animo paterentur:quiqueob pauca quaedam verba totum opus negligendumputarent.Verumtamen mi hi ita faciendum duxi,vt diluciditati rei in primis confiderem : potiusque crimen fubirem qued non elegancer,quam quod obfcure grecos hos audtores vertiffem: propteerea quod cum de rebus- his in libris agatur, atque illis ad vitam humanam maxime neceffariis , non mediocris iadtura erat facienda, fi confufio aliqua, atque ob id obfcuritas in fententia oboriretur . Hoc autem dico non vt quid afiequutus fuerim in praienti opere, oftedam, fed quid affecjui voluerim:vt fi id aut ob dif ficultatem rei, aut ob i" geni j exiguas vires non potuerim , in eo tamen reprehenfionem euitein, quod propofuerim.Na hac in re moderari me ita conatus fum,vt imitandum mihi efle ipfum Ari fiotele exiftimarirmvt partim componerem nonnulla nomina paru vfitata:partim vfitata in aliam fignificationem inufitata defledtere. Illius generis funt paruipericlitas, Sc hominiloquus:huius, o- peratio Sc inuitum;& nonnulla alia huiufmodi. Qqiodea potiflimum caufa fecimus, vt & fenfus intelledtio nulla ambiguitate poflet confundi, & modus loquendi auftoris aliqua ex parte agno- fceretur.Nam paruipericlitanstam eum qui paruasob res periclitatur, quam qui parua pericula fubit.poteftfignificare; & homimloquus effeispeteft tam qui de hominibus libenter loquatur, quam qui de hominibus admodum fibi efle loquendum cenfeat:vt fi pluribus verbis fuiflent ex- plicata, minus effent fignificatura . Tametfi hacin re audaciores nos reddidit explanatorum tum cqmmoditaSjtum neceflitas:vt & fi tiouum aliquid commenti efiemus, id parum abfurdum eflet futurum, cum explanator adeflet,qui omnia poftea ftatim plana facerer.& fi nouitatem euitantes pluribus verbis aliquid huiufmodi exprefliflemus , cum verba hac ab explanatoribus explicen- tur, nullus explanationi relinqueretur locus .Si praterea vfum virtutis pro operatione pofuiflem, quod nonnulli elegantiores folcnt,ipfe fibi Ariftoteles minime videretur conflare : qui in quarto huius operis libro nullum efle virtutis vfum, fi proprie loqui velimus , afierit: in quinto vero efle quidem vfum quendam virtutis dicit, fed eum iuftitia tantummodo videtur aferibere. Si ite vo- luntarium Sc inuoluntarium pro fpontaneo & inuito dixifiem 5 idem contigiflet : quippe cum de pueris Sc brutis etiam dicendum eflet, qua nulla, vt ipfe inquit Ariftoteles , voluntate operantur: vt fi id fieret, idem futurum eflet inuoluntarium, quod, volutarium.nam fi quod apueris Sc brutis fponte fit, quia fponte fit, voluntarium efhidem quia a nulia voluntate proficifcitur , inuoluntariu quoque fit,necdfe eft, quod aficvAmcv dicitur : id quod abfurdifiimum proculdubio erat futu- rum.Si vero verborum ambitu vti voluiflem,cum fape eadem repetantur , obfcurior fine dubio res ipfa euafiflet. Quocirca boni confulendum duco,fi quid eiuftnodi offenderit , nonnulla enim adit. funt funtidummcdo id fa&um fuiffe ccgnofcatur,ne tam egregij au&oris fentetia, tam prsclarique o- peris vtilitas aliqua verborum obfcuritate impediretur .Csterum ciim ad laboris huius mei cal- ce iam perueniflem, amici me ad tam praeclari operis editionem incitabant:& praecipue Donatus Rullus : qui ficui harum rerum eft ftudiofiffimus , ita viris omnibus fere & eruditione , & aufto- ritate prsftantiflimis eft longe carifGmus imihi verocb morum probitatem, ingeniique elegan- tiam adeo carus & amicus , vt negare ei petenti quicquam non poflim . is vt de editione cogita- rem, potiffimum effecit. S ed ne fine idonee tutore in publicum exiret , id dono mittendum am- plitudini tute Reuerendiflime Farnefi, dicandumque duxi .Maximarum enim laudum tuarum fa ma permotus iandiu tanta tui admiratione fumaffedus, tantaque te obferuantiafumprofequu- tus , vt debere me tibi quamplurimum eo nomine exifhmarem . Tu enim , vt generis nobilita- tem familisque claritatem praetermittam, qua; ficut notiflima omnibus eft, ita longiorem in prs- fentia orationem requireretiiuuenis adhuc cum fis,eo ingenio praeditus es, ita moribus inftitutus, italiteraruro , fcientiarumqueftudiis flagrans, ita fupra aetatem difcipliniseruditus,vt fenilem animum prae te ferre videaris . id quod & in lfta aerate in quaplerique voluptatibus illici confue- uerunt : & in ifta opum affluentia & gloria, quae vel fapientiffimorum quandoque animos labefa- ciat ac turbat,magna dignum admiratione multis videtur . Illud tamen mihi admirationem maio rem affert, quod tu in ifta aetate, id quod aliis vix longo vitae vfu potuit contingere, adeo rebus ge- rendis idoneus euaferis,vt in maximis negociis femper verferis : honeftiffimasque legationes de grauiflimis rebus proxime ad fummosreip . Chriftianae principes prsclariflime obiens : tum in ifta maxumarum rerum aflidua tra&atione diftriftus , qus a ftudiisvel ftudiofifiimum quenque poflet auocare, nunquam literaru ftu dia intermittenda tibi efle cenfueris. Indicio funt eruditifli- mi atque optimi viri, quos tu femper in variaru fcientiarum genere prsftantiflimos tecu habere voluifti . nam vt alios inprsfentia omittam , teftes efle locup'etifCmi poffunt , parum Marcel- lus Ceruinus , quem infignis Sc eruditio & integritas effecit, vt fummi pontificis Aui tui.S.in coi legium Cardinalium honeftifiime cooptant; partim Bernardinus Maffeus, qui cum aha lingula- ris fus eruditionis monumenta fumma cum laude pofteris eft relifturus , tum hiftonas , quas e- legantiffime doftiflimorum hominum iudicio confcnbit. Accedit quod virtutes has tuas tata mo rum humanitate condis , ac liberalitate llluftras ,vt omnium tibi conciliare vel alicnifhmoriim animos poflis . omnes enim ad magnitudinem virtutum tuarum fpeftantes, qus ex ifta state iam emicant , in eam fpem indu&ifunt, vt non diffidant fore , quin fi ita progrefliis fueris, rrsagns v- tilitati & gloria; Chriftianae Reip . aliquando futurus fis. Quocirca cum vt maximum animi mei erga te ftudium , maximamque obleruantiam aliqua ex parte fignificarem, laborem hunc meum tibi offerendum cenfui : tum quia nemini aptius dicari opus de virtutibus poffe videbatur, quam ei qui & ea vits inftitutione effet,vt moralium difciplinarum ftudio potiffimum deleftaretur: Sc ea dignitate , vt non tam diicendo , quam agendo huiufmcdi ftudiis fibi efle incumbendum cen feret : & ea humanitate , vt benigne id fufeipiendo audtoritatem non mediocrem ei apud omnes effet allatura. Quia in re fupra quam fper2re potuiflem,mihi res ceffit.Dum enim hocftudeo,op- tatiffimz mihi rei alterius oblata occafio eft : vt fapientiffimo atque integerrimo Card. Contare- no , quem femper mirum in modum ob eximiam eius fapientiam, vitsque fandtitatem obferuo ac veneror : cuique ob beneuolentiam, qua me femper & profequutus antea eft, & in prsfentia.-' profequitur,debeo quamplurimummuc nouo beneficio obftridtus debere multo amplius velim. Is enim nunc quantam erga me humanitatem prs fe tulerit , amplitudo tua optime nouit : apud quam fua commendatione , atque auftoritate honeftare munufculum hocnoftrum ampliflime voluit . Tu vero non folum libentiffime,qus tua eft humanitas, id admififthfed me infuper tua li beralitate ac munificentia profequi voluifti: vtmtelligerem fcilicet,ac re ipfa experirer, quodian diu conftans omnium fama de te prsdicabat:maioraque in dies de te efle fperanda non dubitare, cum in adolefcentiavirtutis eius, id eft hberalitatis munere fplendidiflimefungereris,qu<j aut re- liquas omnes continet, aut certe fine reliquarum confenfii efle nullo pa<fto poteft. multum far.e dignitatis tusae virtutis fplendor & gloria a principio me tibi deuinxerat . Multo magis ta- men quodam modo affeftus funqvbi cognoui libenti te munufculum meum, hilanque animo fu- fcepifie. T unc vero maximo me ac triplici nodo obligatum tibi efle fenfi,cum ita prompte libe- ralitatis tus munere meimpertiuiftiivt & humanitatis, benignitatisque beneficio luueris, &. iudi cio decoraris.Nam licet in me non mediocre iandiu rei familiaris onus incumbat: non tam mihi gratum fuit quod mea; indigentis fuccurreris,meque tua hac liberalitate aliquantulum fubleua- ris:quam iucundum, qudd me non indignum efle exiftimaris,in quem tua benignitate ac libera- litate vtereris.Id enim tam magnum efle fentio,vt omni commodo , vtilitatique anteponendum fit:cum mihioccafionem efle oblatam videam, vt ad maiora aggredienda,qu$ digniora flnr,vtfub ruo nomine publicentur,inuiter atque inciter . Reliquum igitur eft , vt 8c ego tibi quas polium gratias habeam:& tu opus hociam exctifum atque in publicum fub tua tutela prodiens, qua cce- pifti, humanitate fufeipias . quod lane vt non line vfura aliqua ad amplitudinem tuam rediret cu- raui.Nam dum cxcuderetur,ego moralis inftitutionis huius qua; & totius philofophiaefundarne- tum eft , & religioni Chriftiana: maxime accommodata ,fanditatem admiratus nulio pacto mihi committendum ccnfui, quin opus tam egregium praifatione aliqua illuftrareturiqua; compendio quali quodam no tam quid proponat his in libris Philofophus, & quo ordine progrediaturiquam eius dodtrinam non modo a Chriftiana pietate non diferepare , fed admodum vtilem quoque efte declararet . atque ita hac de re praefationem qualifeunque ea futura eflet , in hos moralium libros, oomminifeifum conatus .quam licet ita tumultuarie confcriptam non iniucundam fore amplitudini tuae Iperauimusrprimum qudd ab eo proficifcitur , qui te fummopere obferuat : de- inde quod ex his Ariftotelis libris pene tota fumpta eft, vt fuppeditalfe ipfe hinc cunelas rationes videatur : tum qudd cum verum eius lit argumentum & pium , in huiufmodi rebus non tam ex- a&e tractafte aliqua, quam innuifle fatis eflfe quandoque exiftimari confueuit. Vale. Ad reuerendifl. atque amplifT S.R. E. CARDINALEM ALEXANDRVM^FAR- NESIVM IOAN. BERNARDI FELICIANI IN MO- RALIA ARISTOTELIS PRAEFATIO. De duplici hominis fclicitdte,dupliciq; eius uita. a.ciiud er contmphtiuA-.ad quds nos preci* pue in hoc opere inflruit Philofophus, dum idquod a fummo opifice acceperunt, perpetuo conferuantiad eum conuerti quatum in iplis eft., eumque imitari ac laudare quodam modo dicenda funt . vt fi quis quemadmodum Stoicis & Epicuro placebat, fiue bene viuere,fiue conuenienter naturae viuere,fiue bene efle affedum, feli- citatem efle dicatiad omnia haec felicitas quoque peruentura fit. At homo poft omnia , fiue vt re- ctius dicam, ante omniaiquippe cum caufa eius omnia effefta fuerintiquafi perfeSio vniuerfi co- ftitutus eftiqui praeter alias omnes vitas rationali anima praeditus fenfum intelleftui conne&eret, omniaque alia qua; fubie funt, in fe haberetiqud omnia ad primam illam caufam conuerteret, ac re vera perficeret.Perfe&us enim ipfe a principio creatus nullo habitu caruitifed lapientia etiam ipfa praeditus non cogitando folum , fed mtelligendo etiam vniuerfales res ipfas fine vllo medio fimplici.intelle&us appulfione percipiebativt non immerito fortafle Platonici fpecies rerum ante fenfibilia in anima ei inditas fu i fle cenfuerinnquippe cum nondum ad inteliigedumfenfibus in- digcret.Quia vero no ficut reliqua, naturali incitatione ferebatur, fed voluntaria eledione motus fuos dirigebatieffe&u eft,vt ab inferioribus ille&usqu$ ratione furfum debebat attrahere,vitam fenfualem cocupieritdegemcp accepta tranfgrefliis de fruftu fcientiig boni Sc nialqid eft,malu fub a.iiij, fpecie ad reddendos homines probos {afficeret , multas ia ne Sc magnas mercedes accipetetrquippe cum /3« c* /1 —— .1> _ „ Z'. ‘ 1 '! .1 r _ ^ 1* n • - 1 i no fecus ac terra quae nutritura ieme fit.Satisq; e fle fi quauis omnia adfint,omniaq; faciamus qus debemus, quibus probi effici videmurieuadere virtutis participes poflimus.Cotcntos eni effe nos no debere qs apti ad operandu. fimus, fed operandu omnino efle. fieut em in olympiis cert^iini- bus no pulcherrimos Sc robu(tiflimos,fedqui decertat Sc uincunt,coronari:ficin vita no qui funt idonei, fed qui operatur, felicitate cofequi. felicitate em licet diuinitus detur, efle tamen adeo co- mune,vt difciplina 8c diligetia acquiri ab omnibus poffit.quo alacritate oibus exhibeat,ad bonu toniequendu,nifi ignaui admodu efle ac defides voluerimus. Poftea vt no ta ad operandi di- ligentia homines incitet, fed a voluptuofa vita etia auocet ac deterreat:feruiles prorfus ac pecudes appellat eos qui voluptaria vita fe&antur,& principes Sardanapalos : quo fugillatioe hac atq; in- famia notati erubefcat.atq; ad teperante vita redeat . Refolutisq; mebris corporis fimiles efle in- cbtinetes.Ac voluptates quide turpes no efle nifi corruptis hominibus dieedas voluptates:quib 9 videlicet voluptates videtur.ficut no efle dulcia neq; amara ea qua: videtur sgrotis. corpori sq; vo luptates quia fkpe in ipfas incidut. homines, cuilibetq; facile occurrut, nominis hui 9 hsereditatem fuifle adeptas. atq; iccirco inteperantia merito efife vituperabile, quia nobis ineft no quatenus ho- mines, fld quatenus axalia fumusivt ferinu fit talibus obleftari.Neq; venereoru tantumodo volu- ptates hoc modo carpit , quo ab eis vnuqueq; qui homine fe agnofcit,deterreat:iedleuiores etia, qus tame eu a feriis homines auocat,tu nimia relaxatione ad libidines reddut jppefiores. lufiones eni voluptuofas damnat, in quibus jpptereapofita efle felicitate homines opinator,quia tyrannos Sc in poteftate coftitutos eis vti videt. Neq; eni, inquit, ii ifti principes Sc tyranni, quia iyncerij Sc liberalis voluptatis guftu no habet, ad corporis voluptates cofugiunt, jppterea eas magis expete- das efle exiftimandu eft.na & pueri qua: apud fe in precio iimt,pr^ftatiifima efle opinatur. Quod eil inquit, q vihpendit Sc grauiter caftigat hora vita, qua beata ipfi arbitrantur, philofophia enim . _ _ - - o - - genua i adhibeat?at vt eiufmodi fint homines, & inteperantes efficiatur, ipfi in caufa funt, dum remifle Sc diflolute viuunt,& in cotinua vitioru operatione verfantuuhabitu enim fponte acquirunt, a quo poftea liberari nopoflunt,cu volunt.naneq; qui egrotatgfanos effici cu volunt pofleilicet vel in- teperanter agedo vel medicis no obteperando fponte in morbu inciderint, nam fi iucuda & mo- lefta violenta efle quiipia opinatur,omnia fibi violenta efle exiftimabit. fed ridiculum efle in ex- terna potius cauiam referre, q in nofmetipfos, q> huiufcemodi rebus facile moueanuir:& honefta nobis, turpia mcudis afenbere. Quocirca quia vitia Sc virtutes in noftra poteftate funt, vt ad me- diocritate reducamur, monet. qua inre ipedtanau. efle inquit ad que nos fimus procliuiores atq; in contrariu,eoru more qui ligna diftorta dirigunt, nos ipfos abftrahendu, quo peruenire ad mediu virtutis valeamusivoluptatemq; pnjcipue vitanda, quippe qua: corrumpere iudiciu ibleac,& ficut Troianoru proceres Helena, licet pulchra efle videretur, dimiferut, ita a nobis voluptate ob pul- chritudine ne nos corrupat, efle repudianda . Quid cu ebnu duplicipcena dignu. efle ait,eo q> 8c fe priuarit fponte ratione, & ebriofa praue agat:V el qui fc occiderit, ignominia quada affici dum indignus ciuiu iepultura iudicaturmonne homine a Isefione fibi tam aniins q corporis inferenda deterret? Quam ad tolerantia cofirmat,cum molles carpit, qui palliu per terrl trahunt, ne fcilicet fi ipfum tollant, laborentiqui cu aegrotantes imitentur, miferos fe efle no exiftimanticu miferis fi- miles fint.Quam ab amore vano abducit,cu amatores deridetrqui ficut amant.ita fe efle amados cenfent.na fifimili modo effient amabiles, fortafle cenfere ita deberet: Quam in amicitia fynceri- tate leruanda monet,cu amicos qui fimulant fe efle veros & non funt, magis efle accufandos ait q qui moneta adulteratio <j> circa rem preciofiore peccant. Ciim veres orationes de iis qua; in affe- ftibus & adionibus cbfiftunt, minore q opera ipia habere probabilitate inquit:cumq; diicrepant ab iis qu$ fenfu percipiutur,cotemptas veritate quoq; lpfam perimere : vt vere orationes no foiu aahiberi diligetia debeat, oftendit,cu monet, vt quauis leges bene inflatura; fine, debere vnuqueq; tamen priuata & hberoru Sc amicoru fuoru cura habere:magis enim videri fingula abfolui fi pii- uata cura adhibeatur. Vt vero ftimulos etia aliquos ad contemplationem hominibus adhibeatffui amatore efle eum inquit, qui fe jpprie amat, id eft,precipua fui parte:ficut enim ciuitas maxime id viae tu r eile,quod in ipfa pftantiflimu eft,ita 8c homorquafi incitans oes ad honefta fettar.da par- temq; fua mtelledualem prscipuc excolenda.quod efficaci 9 pfeqmtur quafi votu fuu man iftftds cum inquit, Clam inquit:G omnes ad honefta confequenda certarent:5r publice omnibus, & priuatim finguli» maxima bona euenirent:fiquidem virtus tale quid eft , vt quo perfectius fuerit exculta eo maio- res vtilitates femper afferat . neque enim debere nos cum iimus mortales mortalia cogitare , feci extolli & immortales quatenus fieri poteft,reddi:abfurdumque efle,fi non iiiam quifque,fcd alie- nam vitam expetat :quafi in crubefcentiam inducens , fi intellectualem & rationalem vitam nc- gligafnus : quippe cum non homines , fed alterius naturae animalia futuri fimus , Nam ctim cum qui ex intelk&u operatur , eumque excolit atque optime afficit , Deo eflfe cariffimum videri ait; Confentaneum enim effle, Deum re illa quar optima eft , lpfique eft cognata , & infellcdu dele- gari : eoscpe qui eam maxime amant & honorant remuncrari:p;c admodum & prouidentfie Dei & immortalitatis noftr® fignificatione ad amplectendam contemplationis puritatem inuitat. Sed de his haCtenus . Satis enim effe hzc ad perfedtionem moralis huius inftitutionis decfa-* randa.ro vnicuique poliunt. Cum igitur hzc Ariftotelis a&iua adeo fyneera fit , vt a noftra Chri- ftiana nihil plane diffentire videatur: mfi quatenus illa paulo perfe&ius ac fublimi 0 adhuc homi- nem prouehituta vt no folum vitia omnia, vt ipfa ha?c facit, eradicet: verum etiam exiguas omnes radicum fibras vnde timeri pallulatio aliqua poflit , diligenter perfcrutandas euellendasqse cen- feanC umque aftiua, vt diximus, fundamentum contemplatiuse fit , eique correfpondeat : fimili modo contemplatiuam quoque 8c rationalem, quam Philofbpnus hic tradit.non differre a Chri- ftianorum fpeculatione ,nifi in eadem hac perfe&ionc credendum eft , fi morali hui s fabricse confentaneam efle eam debere exiftimamus . Nam qua; de aeternitate mundi, de anima, nonnul- lisque alushuiufmodi difputat , magis ad morem ipfius quo vti in rebus omnibus pertradandis coniueu t , quam ad impietatem aliquam referenda funt . A natura enim non folet recedere Ari- ftotcles: vt etiam qua: fu pra naturam funt , ficut etiam nonnulli philoftiphia: eius Grsci inter- pretes allerunt , eo modo confideret , quo naturam reipiciunt , quatenusque in natura conftituta funt : contrario modo quam Plato ccnfucuerit, qui naturalia quoque paulum a natura fubleuan- do indagat: vtpropterea quoque in multis diffentire inter fe hi philofcphi videantur, cum ta- men in via & modo confiderandamm rerum plerunque magis, quam in rebus ipfis diferepent. Si erum de anima mortales aliquas rationes a ffert,vt quibu.fdam videtur, ese veriffimae ac certiffimcs funtexiftimand 2 e,fi de anima ea intelliguntur, quae materiam refpicit , corpusque mortale infor- matae perficit.Si item de aeternitate motus nonnulla dicit, quibus mundum efle genitum demo- ftret, contra religionem m ftram ea effe minime funt exiftimanda . verum enim efle id conflat fi ad naturalem nunc ordinem quem ip fe fpe£tat,eonfidcremus,non enim ex hac alterationum ferie ac viciffitudine a principio creatum efle mundum aflerimus , fed ex creatione eius alterationum feriem roftea fucceffiffe : vt fi docendi viam qua humana hsee fenfuique expofita ad clariorem demoftrationcm refpicit hicphilofophus,animaduertamus:facilcintelledunfimus eius rationa- lem tra&ationem etiam fi verbis aliquando videatur , fentenda tamen a morali qua: fan&ifiima eft.nufquam difcrepare:fi modo fibi cum conflare exiftimemus:gradumque vitae a&iuae, vt veri- fimile eft, ira fuppofuifle , vtad contempladuam adamuflim refpondeat . Moralis enim hxc Si aftiua non tam agendi & operandi , quam difeendi etiam principium eft . ficut fidem Graeci au- ftores monent:qui in diftfiplina Ariftotelica ac philofophica,qua animus nofter ad bonum agen- dum 8c verum intel igendum inftruitur, principium a morali inftitutionc fumi oportere eam ob caufam affirmant,cuiamftmmenta,cuiufmodifuntdialei51:ics: rationes,ea funt natura, vtbene Si male vti eis quifpiam poflit, nifi animum prius bona morum inftitutionc refte praeparatum ha- buedt. Quia tamen haec Ariftoteles dialecticis demonftrationibus quatenus rei materia patitur, fatis exquifite pertrafiht: ideo oportere , vt qui difcipulus eius efle vult , hmpliei primum aliqua morum inftructione imbutus , deinde logica eius difeiphna percepta , qua intelligere argumen- tandi rationes valeat, adhoc opus audiendum lefc ante omnia conferat: vt flabili hoc funda- mento iacto fuperextrucre caetera qusead contemplationem fpcftant , firmiter poflit . Qui enim boc vel non fubiicit, vel ineptum ac labans fubiicit , cum non habeat, vbi mfiftat , euanefeit in coeitstionibus, vt inquit D. Paulus, contemplationisque totam sdifieationem ruinofam efficit. O napropter cum plerique hodie hac via minime ingrediantur,nequc fundamentis his iaftis edi- ficent.quippe cum opushoc quod exordium & viuendi & difeendi effe iam oftendimus,neque in gymnafiis publicis locum vllum przcipuum habeat , neque priuatim a quoquam nifidifputandi tantum aliquando caufa non agendi confideretur ; mirandum nihil effe exiftimo , fi nonnulli fii- uen’’antur , qui cum Peripateticos fe effe iaftent , vel philofophum hunc ipfum, vel noftra con- d -mnent-nam cum in euoluendis eius libris non id ftudeant,vt confentanea rauo aftioni euadat, cofta^sq; vtraq; doftrina feruetur: in muita abfurda ncecflarid incsdunt:vt 8c impia nonulla eius dogmata cogantur fateri :3c philofophiam etiam, ipfam adeo a religione noftra diferepare afferat, aa.i*. vtqui vt qui ea fuerit imbutus, fi eam fequi velit, effe bonus Chriftianus non poffit. quafi fieri vllo mo- do queat , vt nos vel rerum verarum cognirio a veritate , vel creaturarum fcientia a creatore alie- net . Cum praeterea neque Ariftotelicas virtutis Sc felicitatis veru m fenfum perceperint , fi quem viderint aut audiuerint ex noftris pium ac fandum virum , qui vel voluptatibus adeo fe abdi ca- rit, vt deledare fcnfus omni ex pc v te refugiacvel pofthabitis omnibus Sc corporis & fortuns bo- nis m folitudinem aliquam fecefferit, ibique a commercio hominum frparatam vitam traduxerit fola virtute contentus:vel honorem ab hominibus Sc gloriam contempferit : vel iocofam loquu- tionem prorfus e confuetudme fua reiecerit;vel mori potius aliquando propofuerit , quam quip- piarri de perfectione fua relaxare voluerit : non quafi perfediorem admirantur , fed modo rufti- cum, modo ftupidum , modo ineptum, modo humilem Sc abiedum, modo agreftemefie dicunt. Hominem enim fociabile effe animal iadant : vtcofortio hominum fepriuare non folum abvti- litate publica, verum etiam ob omni prorfus humanitate alienum fit . Felicitatemque bona etiam reliqua non ea tantum c^uas animae funt,requirere, neque virtute fola effe contentam : vt priuet fe felicitate, qui vel corpus neghgit, vel forrunas : fimilisque effe artifici cenfeatur,qui vt melius o- peretur, infirumenta abiiciat . V irtutem item in mediocritate confiftere afferunt : vnde non eum dTe virtute prseditum qui voluptates corporis , vel honorem , vel iocum e vita fibi penitus cir- cumcident, fed qui haec omnia moderari fciat.Vitam vero ita facile negligere, cum felicitas vitam etiam perfedam Sc longam requirat, effe eius qui felicitatem etiam ipfam contemnat . Atque haec dum dicunt, felices fe efle opinantur , dum Sc femper quodperfediusfe effe vident, damnant :Sc huiufmodi rationibus Sc fibi & plerifque aliis nunquam perfectiorem Sc puriorem vitam efie in* quirendam,fed genio Sc curandae cuti iucunde femper indulgenaum effe perfuadent.Cum tamen fi ftudio cognofcendae veritatis ,Sc non affedibus fuis patrocinandi haec dicerent , Ariftotelem ipfiim habeant, qui felicitatem hanc quam dicunr.non efie veram hominis mamfefte declarat, fed humanam Sc ciuilem,quse homini tantum exteriori conueniat , non interiorem & verum homi- nem perficiat : ad quam noftri illi feftinandum cenfent . ficut enim prior haec humana felicitas Sc adiua plurimisrita illa pauciffimis indigetifolaque virtute eft eotenta , mfi quatenus corporis ne- ceffitas poftulat . Qua; enim Alexander m libello de felicitate contra Stoicos difputat , eam fola virtute non effe contentam afferens: de felicitate tantum hac humana Sc imperfeda dicuntur : vt Euftratius quoque in decimo oftendit : in illa autem quae veri hominis eft , nullam vim habent. Nam vt ipfe Ariftoteles in decimo inquit, contemplanti nulla huiufmodi rerum ad operationem quidem indigentia eft , quin fere contemplationi effe impedimento confueuerunt . quatenus ta- men homo eft, cum pluribusque vitam degit,ex virtute agere proponit, talibus igitur ad humane fe gerendum indigebit. Vbi etiam illud ammaduertendum,afferere Ariftotelem hominem verum Sc contemplatiuum non effe fociabfi em, neque cum pluribus vitam traducerervt vana etiam ifto- ru:n hac ex parte jadatio euadat .'Nam cum nonnulla ob neceffitatem indita in natura hominis fint,fi fublata ea neceffitas fuerit, fummae virtutis effe cenfendum eft,fi omne ftudium, omnisque labor poftea adhibeatur, vt ea quoque penitus auferantur . vbi enim incidit in potentiam homo, extrinfecusque exceffit , auxilio aliorum ftatim indiguit : vtque & ipfe aleretur afCdue , Sc genus fiuum in pofterunr propagaret, opus habuit voluptate quae fubmde ipfum inftigaret. Vnde cumfe recolligit, &: ab exteriore hac difrufione retrahit, nullius auxilio, nullaque propagatione indigere incipit, nullaque item alitionemifi quatenus ad fuftentandum corpus fufficianad quam adeo pau- cis contentus eft,vt ea quia vitae exteriori necefiaria tantum funt,eana etiam effe exiftimet . vani- tati enim, id eft, huiufmodi neceffariis , inquit D. Paulus fubieftam efie creaturam propter eum qui eam fubiecitin fpeiquafi fi vel hac corporis vita ad virtutum exercitationem opus non eflet, vel aliquando non fperaremus fore , vt hac etiam fublata fola contemplatiua in nobis perpetuo confirmaretur : nulla prorfus corporis cura habenda nobis eflet : vt non immerito quatenus fieri poteft,qui perfedionem hanc affectant, ab his fe abftrahantdaudatique fiimmopere nonnulli fue- rint,quddadeo ab his mundanis fefe fubduxerint,vt per multos armoshominem vllum, cuius co- hortium efie aliis iucundiffimum folet,no viderinuquippe cum qui ob virtutem eo prouedi fiunt, vt humana focietate non indigeant, Deo vniti iam effe intelligantur . Adde quod fi contemplati- uam felicitatem quoque omittere in prsefientia velimus , iftis nihilominus refpondere ex Arifto- telis fenretia poffemus:fi ea qua; in noftris damnant,tum ad Heroicam virtutem referremus, quae vt in feptimo docet , omnia excellentius ac fublimius quam moralis exequitur : tum ad moralem ipfammam cum femper donec viuimus vti prudentia opus fit, vtpropterea prudentia; non poffit effe obliuio,vt ipfe in fexto inquit, quippe cum eius fubieda femper nobis fint obuia, neque vllus locus, vllum tempus, vlla adio,vllus affedus reperiatur,in quibus non requiratur prudentia , quae virtutum moralium reda ratio eft : extra vero tempus, aut locum , aut adionem , aut affedum, effe e fle nemo pofiGt,dum viuit:fit,vt morali, id eft, a&iua virtute femper aliquatenus vti vnufiquifque etiam contemplatiuus debeat. Quapropter quia felicitas in virtutis operatione confiftit, operatio verd alicuius in qualibet occafione femper exiftic : ex virtute aliqua femper operari vnufquifque poteft dum viuit. neque abiicere operandi inftrumenta cenfendus eft , qui ea abiicit quee ad ope» rardum fibi funtimpedimento . quippe cum Sc diuitice Sc fanitas 8c reliqua externa ancipitis na- turae fint,vt ficut prodefle ira obefle aliquibus ad virtutem exequendam valeant: vt ea reiicere a fc quifque debeat, quae fibi eiTe impedimento fentit.quemadmodum neque faber, fi malleum refice- ret, qui cufionem femper ei folerct deprauare, vituperatione eflet dignus, neque priuarc fe inftru- mentis magis quam aptare diceretur.Praeterea in primo felicitatem hanc efle eiufmodi inquit, vt a quocunque poflit comparari : quafi fi adfit virtus , cum Dei pratclariflimum donum fit felicitas, cetera facile fubfequanturrfi non adfit, nulla eiufmodi externa profpcritas contingere queat, qute felicem horr,inem,vel potius no infelicem efficiat. Qucerite primum regnum Dei& cstera affi- cientur vobis, inquit veritas. Sed fiunt qui fe ridiculo quodam modo clecipiuntmam cum felicita- tem in operatione ex virtute confiflere iaftent , operationem vero hanc corporis bonis & exter- nis indigere tanquam inftrumentis:prius inftrumetis conquirendis fibi vacandum cenfent . quafi vbi voluerint, virtutem poftea comparare fibi facile poflint . atque ita dum pofihabita virtute vel corpori curando vacant, intemperantia & audacia:dum pecuniis colligendis ftudent , auaritia 8c iniuftitia eos prseoccupat . vt fi quis eflet qui dum infirumentaadextrucndam domum hinc inde conquireret, lateres Sc ligna , eseteraque quibus domus extruitur , nulla cura habita diffipanda ac perdenda curaret:finulis his omnino efle videretur.Temperantia vero dum viuimus in continua acquifitione confiftit: vt retrahere nos ad contrariu fiepenumero nectfTc fit, dum in via fumus. In via aute ratifper fumus, quandiu vixerimusifugereque vel mediocre voluptate non quia mala fit, fedquia fallax, lateterq; fefe infinuet.adde quod vt ipfe in tertio inquit , merito efle vituperabilis propterea debet, quia nobis ineft,non quatenus homines, fedquatenus fumus animalia:vt talibus obkfiari & acquiefcere ferinum fit . Cum enim in appetitu cibi Sc potus , Sc amoris moderando temperantia confiftat,& amor exuperationi fimile fit,vtnifi vnum amare vehementer non valea- mus:Dcum verd amare fupra omnia debeamus:fit,vt coniugio etiam fefe homoabdicare debeat, fi amoris affe&u erga Deu vti pnecipue vult fed infurget hoc loco video aliqui cx iis qui homi- nes fe eife volunt, neque diuinas increpationes illas timent:ficut homines moricmini:&, vade re- tro Sathana,quia fapis quae funt hominum, non quae fiunt Deianfurgent inquam, & dicent, amici- tiam erga naturam difiimilem,& in nimia excellentia nullam efle pofle, atque iccirco erga Deum cum homine non pofle efle amicitiam,vt ipfe inquit in o&auo.qui tamen fi intelligerent , de quo amicitiae genere loquatur, nihil haberent, opinor,quod dicercnt.de ea enim amicitia agit , in qua homo adhuc homo Sc humiiis permanet, non attollitur & Deus efficitur.nam cum altera illa per- fe&iore vita & contemplatiua ita transformemur, vt fimiles Deo euadamus:Deusque nos vt co- gnatos effeffios amet, vtin decimo ait: non video cur non amare Deum etiam vehementiflimo amore debeamus.vbiemm maior tranfmutatio, maior adhaefio : vbi maior adhtefio, maior quo- que amor fit,nccefle eft. maior autem tranfmutatio fpeciei Sc natura eft , qua in Deum immuta^ mur, Deoque fimiles effirimurdicet per participationem id fiat:quam indiuidui , qua cum homi- nibus vnimur. Cumque praeterea cibi Sc potus voluptas medicina caufa nobis data fit, nefamis &fitismorbo interimamur, adeoqjdolofe furrepat, vtfubfpecieneceflfitatisinlafciuiam defipu- met:& peccata cum fint lapfus,in pracipitium imprudentes f^penumero inducant:vt fi quis irre- titus aliquo vel lcuifiimo eft, periculum fit, ne mole eius in grauiffimum derrahatunperinde ac fi quis e fumma rupe veftigiis delabatur,nifi ftatim fefe cotineat,id quod in vitiis & peccatis poeni- tentia praftatun profundiflimam vallem praeceps feratur,necefieeft:danda opera eft, vt omnibus expurgemur, & qua ex fe etia conceduntur, aliquando caueamussvoluptatesq; alioqui no malas, ne mala nobis in occafione efficiantur , feuerifhmeeuitemus :praferuro cum ipfe & infecundo voluptatem etiam fi fit pulchra & decora,efle dimittendam non fecus atq; Helenam, ne mali ali- cuius nobis occafionem prabeat:& in feptimo fraudes neftere eam, & infidiis cotra nos vti:noa fecus ac V enus cefto fuo , quo vel prudentes decipit ipfos.vt qui vel leuiflimas voluptates hac de caufa fugit,n5ftupidus,fed teperantiflimus efle cenfeatur. Quin illi qui ciboru condimenta varia Sc fuauitates inquirunt, vt diuturniore & ampliore efus Sc potus medicina fibi opus fit, non fecus praeter natura facere funt exiftimandi,quam fi quis daret operam, vt in eo ftatu femper fe confier- uaret,vt veratrum, aut aliquod almd huiufimodi medicametum fumere cogeretur, medicina enim moderate Sc quando opus eft,fumpta prodefbimmoderate & non fuo tepore, deprauat ac perdit. Qui vero honorem contemnit Sc glorifffi hac eadem cautione facit, vt fibi ad fuperbia occafione praecidat:prudens potius eft exiftimandus, q vituperandus: fi propterea facit , quia res humanas ail ii y, parui parui xftimatimagnanimus potius quam vilis, praedicandus eft.magnanimus liquide, vt in quarto inquit, cum ornamento omnium virtutum proditus fit, honore qui a Deo exhibetur, eftccnten- tus,viliaque omnia & abieda htec humana efife opinatur. D e iocoiane plura minime diceda mihi efie arbitror, cum fuperuacaneum quoddam eiTe videatur. quippe cum ipfe quoque Ariftoteles in decimo cum admodum vili loco habeat,& non nifi vt remedium admittendum : & quia,vt in fe- ptimo inquit, femper laborat animal fiue audiat, fiuc videat , relaxationis tantum caufa adhiben- dum cenfeatiita vt fi relaxationem quifpiam vllam non requirat , eum penitus tollere longe me- I’us fit Confortio vero hominum fc priuare , tantum abeft vt alienum , vel abhumamiate vel ab vti litate fit ficut ifti diftitant,vt qui id facit, & multo magis amicus omnibus fit:& prodefife etiam multo magis poflit.nam fi amor probi viri erga fe ipfum regula eft erga alium amiciti^,vt in no- no manifeftiiTime declarat: qui fe fe vere amat , etiam in folitudine proborum omnium eft ami- cus eisque non fecus aefibi bona vultatque optat.fi enim effet ciuis vnius ciuitatis, pauciores a- marer& quod ex eo confequitur , benefacere paucioribus poffet , cum etiam ipfe Ariftoteles di- cat eum qui bonus ciuis fit : bonum virum interdum effe non pofTe : quippe cum multse ciuita- r,-« contraria inter fe habeant inftituta , vt necefle quafi omnino fit , fi quis pluribus & omnibus effe debeat amicus fit folitarius,id eft, fit communis ciuitatis, id eft,Chnftianae ciuis. quippe cura nili eis quos amat quifpiam, benefaciatibenefaciat autem non nifi cum occafio contingat: atqui p'ures amat,plures proculdubio cum occafio fe offert, beneficio afficiat-nam confuetudinem ha- ^ ere p 0 {f e probum virum vnius videlicet aut alterius, in nono declarat : cum & pauci admo- dum reperiantur boni viri,& ipfe eis non indigeat , nifi vt obledetur , operaricjue iucundius vi- dendo poffit:quafi id imbecillitati etiam potius naturse quam perfedioni aferibat . Nam cum fe- licitatem vitam perfedam requirere aiunt ,vt negligenda ita temere vita non fit : Ariftotelem - p um audiant, qui moralem felicem in nono afferit breui tempore laetari vehementer magis * c i e aurum effe,quam longo leuiter:& viucre honpfte vno anno, quam multis quomodolibet: vt vita perfeda non tam longa , quam abfoluta & integra intelligendum effe declaret. Ataue haec in praebentia mihi dicenda exiftimaui , non quod moralem noftro- rum vitam & adiuam effe hac Peripatetica exquifitiorem,perfe&ioremq 5 non putemifed vt Ariftotelicam hanc 8c a&iuam felicitatem longe fandiorem ac puriore, quam prima frote prq fe ferre Phi- lolophia videatur, fi perpendere diligentius rem vo- luerit, inuenire vnumquemque poffc demon- ftrenrhoca; Ariftotelis opus effe eiuf- modi , vt fi non exa&e perficere, prsparare tamen, & dedu- cere ad perfedionem hominem mi- rifice va - INDEX LIBRORVM MORALIVM ARISTOTELIS. % PRIMI LIBRI CAPITA. * »•' ;u * : - . . . - - Dc vniuerfali boni appetitu, ac finium diuerfitate. Cap. Quod vnus agibilium finis, qui ciuilis iit facultatis. Cap. De modo procedendi,& auditore morali. Cap. De fummo bono,& reda auditoris educatione. Cap. Quod felicitas no fit voluptas, honor, virtus, aut diuitie. Cap. Qhod non fit idea. Cap. De felicitatis fubiedo,fubftantia,S£ pr^ceptis in vna- quaque fcientiaobferuandis. Cap. De didorum antiquorum cum vera felicitate confenfu, ac de triplici bono ad felicitatem neceffario. Cap. De 'modo afiequendae felicitatis. Cap. Quis in hac vita dicendus fit felix,& quid felix. Cap. i z 3 4 5 6 fo.z.a fo. 4. a fo.6\a fo.g a fo.n. a fo. 13. a De duplici anim^ parte, ac virtutis diuifione. Cap SECVNDI LIBRI CAPITA De ptodudione virtutis intellediu^ & moralis. Cap. Quod virtus ab exceffu & defedu corrumpatur ad me- diocres inclinans operationes. Cap. Virtutem moralem efTe circa voluptatem ac dolores. Cap. Qu£ inter iufta agere, & iufte agere differentia fit. Cap. De affedu,facultate,habitu: 5 c habitum effe genus vir- tutis. j Cap. De duplici mediocritate 8 c uirtutis fubffantia. Cap. Mediocritatum inter duo extrema difpofitio. Cap. De virtutum ac vitiorum mutua oppofitione. Cap. De praeceptis qu£ ad ipfum medium ducunt. Cap. 7 fo.i^.b 8 fo.2-5.b 2 fo.iS.b 10 fo.$ o.a 11 fo.33-b 12. fo.34.a 13 fo.35-b 1 fo, 35 .b % fo.4i.a 3 fo.4i.a 4 fo.44.a 5 fo.44.fi 6 fo-45-a 7 fo.47.fi 8 fo<5i.a 2 fo.eod.b TERTII LIBRI CAPITA De fpontaneo Scinuito. De eledione. - / v De confultatione. De vc>luntate,& eo quod eft uoluntate appetibile. De iis quas in noffra funt potefb.te. De fortitudine ac forti. De terribilium diuerfitate dc fortitudinis extremis. Cap. Cap. Cap.. Cap. Cap. Cap. Cap. aa.iiij. Z 3 4 5 6 7 £0.53.2 fo. 57 .a fo.ss - a fo.<sr.a fo. 6 T.a fo.6"5.b fo.^rr.b De quinqus De quinque modis fortitudinis non verae. De proprietatibus fortitudinis* De temperantia. Diuetfas cupiditatum fpecies elTe. De temperatio extremis. Cap. 8 to.^S.a Cap. 9 (0,7 o.h Cap. 10 fo.yi.b Cap. 11 f°*73- a Cap. 12. fo.74.a QJTARTI LIBRI CAPITA. De liberalitate,& eius extremis. De magnificentia, eius extremis. De magnanimitate,^ eius extremis. De mocierato honoris ftudio,& eius extremis. De manfuetudine,eiusque extremis. De comitate, & eius extremis. De veracitate,& eius extremis. De facetudme,& eius extremis. De verecundia, Cap. 1 fo.75-b Cap. 2, fo.8o.b Cap. 3 fo.Sj.a Cap. 4 fo.88a Cap. 5 fo.8^.a Cap. 6" fo. _90.fi Cap. 7 fo-9i.a Cap. 8 fo.92.-b Cap. 9 fo.93-b QVINTX LIBRI CAPITA. De iuftitia &c iniuflitia:& modis iniufti. Quid iuftitia particularis^ quotuplex. De iure diftributiuo. Deiure commutati uo,&: emendatiuo. De retaliatione,numo,& indigentia. De iniuria & iure,ciuili,herih,5c familiari. De iure naturali & legitimo. De triplici nocumento quod aliis irrogatur. De eo quod eft pati iniuriam. De oquitate,oquo &. bono. De eo quod eft facere iniuriam. Cap. 1 fo._94-b Cap; 2. fo.97.fi Cap. 3 fo.ioi.a Cap. 4 fo.103.fi Cap. 5 fo.ioi.a Cap. 6 fo.no.a Cap. 7 fo.m.b Cap. 8 fo. 113.2 Cap. 9 fo.ns-a Cap. 10 fo.n8.b Cap. 11 fo.i2.o.a SEXTI LIBRI CAPITA. V r i De refta ratione,duplici virtute , Sc partibus animo. De principiis agendi. Habituum mtelleaualium enumeratioiquod fcientio obie£him,dc quo proprietates. De arte. De prudentia. De mtelleftu. De fapientia. De partibus prudentio. Cap Cap Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. 1 fo.12-3.-a % fo.i2.8.a 3 fo.i$ua 4 fo.i 33 -b 5 £0.135.2 6 fo.ijS.a 7 fo.i39-a 8 fo. 144. a De bona Detona confultatione. De perfpicacia. De fententia. De vtilitate fapienti^ &prudenti^. De naturali virtute, & de virtutum Sc prudentia con- nexione. Capi Cap. Cap. Cap. SEPTIMI LIBRI CAPITA De heroica virtute, continentia, & earum oppofitis. De continente & mcontinente. Quonam pado incontinentes agant. Circa quse continens & incontinens verfetur. Circa iucunda pratter naturam non effe incontinentia; eiusque duas effe fpecies. De incontinentia ira, voluptatum differentiis, & vitio humano. De contmente,incontinente,tolerante,&: molli. Qute incontinentis & intemperantis differentia fit. De cotinentis & pertinacis conuenientia &c differetia. Prudentia incontinentia fimul in eode non effe. De voluptate. Improbatio rationum de voluptate. De uoluptatum fpeciebus. De corporis voluptatibus Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. OCTAVI LIBRI CAPITA. De amicitia De amabili. De fpeciebus amicitia*. Honeftam amicitiam proprie dici amicitiam,alias vero ex accidenti Qui dicendi amici, &: qui ad amicitiam apti. In qua amicitia plures poffint effe amici. De amicitia in fupereminentia Amicitiam magis confidere in eo vt amet quiipiam, quam vt ametur. De ciuili amicitia. De fpeciebus ciuilitatis. De amicitia regia, paterna, familiari, & fraterna. De amicitia fodalitia & filiali. De duplici iure,&: de compenfanda amicitia. 9 fo.i 48 .b ro fo.i5r.a Ir fo. 153. b 12 , fo.i56.b 13 fo.i5^,b r fo.i(? 3 .a z fo.i 6 " 4 .b 3 fo.uS^ b 4 fo.nTjj.b 5 fo.i7i.b 6 (o.iyz.b 7 fo.i74.b 8 fo.i 76 ".b 9 fo.i 77 .b 10 fo.i7g.b n fo.i 75 ,.b iz fo.i8o.b 13 fo.182.-b 14. fo.i84,a I fo.i 8 < 5 \a z fo.i87.b 3 fo.i88.b 4 fo. 150 a 5 fo.igi.a 6 fo.i^z.a 7 fo.i^.b 8 fo.ici 4 .b 9 io. ic>5.a 10 fo.eod.b II fo.i 5 > 6 \h iz fo.ic)7.a 13 De querelis Pe querelis in amicitia per fuperemmentiam,& de ab- . ^ fo. w Ta dicatione. noni libri capita Cap. 2 Gap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. a„ t rnrf eruent amicitiam. , Smgulis pro dignitate beneficia effe rependens. Quando feruanda amicitia. opera amicitia quod non fint prauomm. De beneuolentia. De concordia. De beneficentia. De amore fui. De amicis felicis,# quibus indigeat. r ~£' De numero amicorum,multIne an pauci habendi fint. Cap. Vtra in fortuna habendi fint amici. r De praecipuo munere amicorum, & bonorum malo^ rumque amicitia. decimi libri capita. De voluptate. Opinio Eudoxi de voluptate. Dicentium voluptatem non effe bonum confutatio: etfi non omnis expetibilis fit. Quidnam fit voluptas.# quo modo operationem perficiat. _ Voluptates inter fe fpecie differre De felicitate De felicitate contemplati ua . . De felicitate affiua,# praecipuo munere operationis. Peroratio operis. fo.zoo.a z.fo.zo3.b 3 fo.z 04.fi 4 fo,zo5-b 5 fo.zo8.fi 6 f0.z05.fi 7 fo.zio.fi S fo.zis.a 7 fo.z15.fi 10 fo.ai^.b 11 fo.zzo.b Ii tb.zzz.a Cap. i fb.zzs.a Cap. z fo.a2.4-b Cap. 3 fo.zzo.b Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. Cap. 4 fo,a3o.a 5 fo.a34.b 6 fo.a37.fi 7 fo.z32.fi 3 10*2^44*^ 5 Eufbratii in Moralium Arift. *dicit Tiko; * perfe&iftimum e fle, atque vitimum: cuius videlicet caufa * continenter ac proxime etiam ipfe TH? ttqAILi- homo, ea ratione qua eft homo, qui animal eft fociabiie natura ac gregale, extiterit.atque hoc ita kh? &vcu declarat, multas fpeciatim artes fumit,easque in viiam reducit, in cuius finem tanquam omnium G-MTriuteTot perfediflimum aliarum fines referatur: deinde vnatn illam vna cum multis aliis fimilibus in vna , aliam prseftantiorem refert,quae etiam ipfafinem finibus aliarum quar fubia.cet, perfectiorem ha- b; ' beat: atque ita deinceps procedendo, multasque identidem fub vnam, multofque earum fines fub aut moti - vn[ , hums colIoc - do?poftremo omrses f Ll b vnam,architeaonica ommumq; dominatrice ciuilem *** \ e %' coftituit: quam omnibus pradideremmmbusq, imperare oftendit. vt lpfius etia finis fimum om - Smd. in dictio mC?qu0S a , 1£e ar£eS habent,fit perfaiflimus,maxime^ eligendus:fitq ; hominis fims,vt diximus. neymuTiKH quem q lnuen€ rimus *quid nam fit felicitas iam habeamus, [cvm autem muita: & actiones, IQ * 7 r?oo-i%a)C- &a j £a qu2e bucufq-e pofuit Apiftoteles tanquam ex fe fidem facientia pronunciata, nulla pro- A batione confirmanda effe cenfuit. nam primum illud fatis perfpicuum eft : nullam neque artem, *-£tuyiy a? THp ivSbtiy. vtxjj iugov- piius efle habituras, nam queadmodunr & mortuus homo, Sc vir eunuchus nullo modo dici ab~ Ti?, id eftfoe follite poflent neque hic vir, neque ille homo: * propterea quodfi orationes pro nominibus fu- licitate confs mantur contradictionem fequi in appellationibus.qus fimplici atque aofoluta ratione fiunt, ma- quuti fuerim ° nifefte videmus. homo enim animal eft rationale ac mortale, animal, quod viuit. quod autem vi- p / AaTOiiov * uit, mortuo qui vita omnino caret,oppofitum procul dubio eft. Item vir homo eft, qui vim iri al- azsA tero procreandi infitam habet : qua re eunuchum penitus priuatum efle confiam . Eodem modo s orni l— neque ars efle vlla quae inutilis fit, poteft: fed vel vana ars,quia nullum : vel mali ars , quta malum (poccyiu 47T4- finem habeatj& erit & appellabitur.cuiufmodi funt * funambularia & * furai_rina . quam alteri cSccc t &u f ct- nullus finis eft : alteri malus,ideft,nocumecum,atq; alienoru ablatio. Idem de difeendi vi 2 ,aciio- • 7rAc<7c KdTH ne, & electione dicendum eft. vt ad primum hoc propofitum nullo probationis adminiculo in- i r’ /n ~. >, digueritummo eo vtpote manifefto ac fatis ex fe probabili boni affignatam rationem confirma- ^ re non dubitarit : cum inquit, propterea recte veteres bonum ipfum id efle ftatuerunt, quod om- voyoian o- niaex p eterenti Tale etiam eft fecundum, & tertium enunciatum. quis enim eft, qui nefciat, alias' \ op.a.Tuv Ai ^ arr£s qus operationes, alias qua: opera quaeda ab operationibus diuerfa pro finibus habeant? yw i cu L ere. C p U$ -a. & operatione genere inter fe dafferre no cognofcat? quis item eft, cui euidenter patere no 20 iy.ee tls> v.°uv. h, ars dendi loris. 77 ^ pofHt,in quibus artibus ab actionibus diuerfa opera fines funt, in iis opera efle operationibus po ^ tiora:quippe cum actionesqdeft operationes operum caufa fieri omnino videat?Haec autem om- 5 ‘ • • - • - i: i . . : _ i „ nia in principio dixit ad communis humans natura; finis inuentionem refpicies. eo quod omnes vniufcuiufque & artis, & difeendi vis, & aftionis, & electionis fines ad vnum communem refe- rantur ,ob eumque fint: qui fi defit, reliqua fint communi fine fruftrata vana omnia fatura. Quascunque vero huiufmodi funt, fub vnam aliquam facultatem &po- tentiam reducuntur : quemadmodum fub equeftrem frenorum effectrix, ahasque omnes quae equelfria inftrumenta confici unt:atqi hxc , omnisque demum adtio bellica fub militarem: atque eodem modo fub alias aliae, at- * qu£ prind que in iis omnibus fines earu * qu£ architeffonicee habentur, magis quam 40 pe loeu tenet, reliqui omnes aliarum qiu-g fubiaeent , expetendi funt : nam illos quoque horum caufa feffamur. utto. ylocp Hsec praeparatio eft ad communem hominis finem quatenus homo eft, inuemendum. omnes Tiyykv .. „ , ^ vcciliv .i. qu£ ftionum horoinis,quaru vna quae finem aliquem fortita eft,& tanqua proprium habet, cuius cau- drti alicui uel & e A & hb nondum tamen illum communem, propter quem fa&us eft homo, cum ad illum om- f acuit at i f ubi] nia referantur, artes vero ac difeendi viae , adionesque & eledtiones feruiant facultati illi, cuius , 0 dantur. Anis hominis finis, qua ratione homo eft. Haec vero ita fe habere, efleque vnam quandam fa- ^ccgyiliKTO coltatem adquam omnes alite reducantur , cuiusque finis reliquorum omnium perfe&iflimus, yiKlio.i.prici & vltimus, atque ob id maxime etiam expetendus fit, peripicuum inde eft : quod multae & artes pem locum te= & facultates eiufmodi inueniuntur, * qu£ ad vnam artem vel facultatem referantur, eamque ^ar nentem. chite&onicam habeant , hoc eft prxfidem ac dominatricem , omnibusque imperantem ac prx- -- --- v- - — • ' feribentem /«A. Liber Primus. 4 m fcribentem qualia vnaqu seque opera fua efficere debeat, vt ei maxime vtilia euadant . Ita enim fe habet equeftris ars ad frenorum effectricem ,cseterasque omnes qua; equitantibus inftrumen- ta fabrefaciunt, omnia ad equeftris vtilitatem fpectantia . fed multa etiam qua aliis fub fe po- litis architectonicae funt, fub alias qua: principales magis funt fubiiciuntiir : qua: & ipfi s impe- rent^ fines habeant perfectiores . Quemadmodum fub militarem equeftris, ac reliqui om- nes bellici habitus vel attus : ficut eft fagittandi, iaculandi, * fcuti geftandi peritia, ac c$tera hu- *a<y 7 riJlo iufmodi , quibus omnibus militaris architectonica ac princeps eft. quse quomodo vel eqtiitan- dum,vel fagittandum , veliaculandum fit, qua item ratione acies inftruenda , aut hoftesinua,. dendi ,8c reliqua id genus ,fin gulis praecipit, atque ita alite fub alias fubiiciuntur, neque tamen io in infinitum progredi htec reductio poteft : fedvnam quandam omnino ftatuere nece fle eft, quae Sc ipfa aliis omnibus praefit , 8c finem habeat omnium aliorum perfe&iflimum , maximeque ex- petendum. Potentiam verd hic artem vocat * ob materiam in qua artes verfantur : materia .j - « enim potentia appellatur vtpote in potentia confiderata tam qua: abfolute ac fimpliciter, quam . T * J quae fecundum quandam rationem fertur . ex qua artes quoque potentiae dicuntur, t quip- pe quae non neceffitatem , * fed ambiguitatem quandam in fe habent, qua & confequi finem t fuum ,& fruftrari eo interdum polfint. materiam autem abfolute ac fimpliciter eam dicimus, Q qua: eft communis omnibus * fecundum quandam rationem autem : eam tantum quae vniufcu- r ' ’ i7r a ( z iufque propria eft. QoiiPt^v ’i' Neque tamen intereft quicquam, fiue operationes ip fx iines asionum io fint,fiue prsetcr ipfas aliud quip piam. ficut in a nt edictis fcientiis. uer%t erant Cum diuerfos elfie genere fines artium dixerit, vt alij operationes, alii praeter ipfas opera qua:- j ,ig > U £ fiunt . damfint: atque in quibus opera funt fines, in iis ipfa opera operationibus efle expetibiliora: ne * riiu artes etiam aliquis perfe&iores ac praftantiores eas efte opinaretur, qua: opera fines haberent, quam qus operationes finesque earum aliis magis expetendos iudicaret: atque inde fieret, vt ver- bi graua,futoria artis opus felicitate qua; in operatione folummodo confiftit , effiet perfectius KXSCt)' 40 quamuuiuuus viuacuu: AltUW VK Xh\0 % htec fubiungit.quae eam vrm habent, ac li ita diceret.neque tamen differentiam aliquam quantum „ t cu ad artium vel finium perfeftionem fpefiat , ineo effie exiftimes : quod in aliis operationes fines " ‘ effie a&ionum artium, in aliis opera effie videamus . m eaenim folummodo arte cuiusfinis eft o- to' "_ C' pus , operationibus praftantius effie opus putandum eft : quippe cum ob id operatio omnis effi- fi. J f 1 ciatur, in aliis minime, fieri enim poteft, vt artes quorum fines funt operationes, longe praftan- 1 tiores perfe&ioresque aliis multis fint, qua: prteter operationes opera etiam habeant, id qucd in frenorum effectrice, reliquisque omnibus qua; equeftria inftrumenta fabricant, ipfaque equeftri, confpicere facile poftumus. nam huius finis eft bene equitare, quam operatione effie manikftum efbilMru vero,' opera, alia enim frenum^ alia ephippia.alia calcar,alia aliud huiufcemodr quippia efficit:quorum lingula opera effie praeter operationes videmus.ipfam tamen equeftrem omnibus his pra:ftantiorem,fineinq; eius aliis aliarum, quae ei iubieeta; funt magis expetendum efle nemo dubitat, quibus architectonica ac princeps ipfa praefidet. Quod unus dgibilium finis, qui ciuilis fit facultatis, S I igitur agendarum rem finis aliquis eft, quem propter ipfum, & pro- pter quem alia volumus,neque omnia ob aliud eligimus: (infinitus e- jiim ita fieret progrefTus, vanuscp 8>c inanis appetitus nofter effiet (per- spicuum eft, eum fummum bonum, atque optimum futurum. r Omnem hominis •}• eligendum habitum,omnemque aSum, bonum appetererefleque ex iis im I w f ? t 1 perfectiores alios, alios perfedtiores vt hi praefint,illifubie&i famulentur:perfeftiorum item fines j V^VaToi Q 50 aliis praeftantiores magisque expetendos effie, ex iis quae fuperius difta funt fatis conftant.Hic ve- f 'fi a ^ , ro quxritur vnusne aliquis finis fit, fub quem alij omnes fubiiciantur: vt efle hominis finis quate- nus homo eft, poflit. nam communis omnium qua; funt ea ratione qua funt , finis eft commune ojt;- bonum,qui eft Deus, fed oportet, vt finguia etiam * bonum quoddam habeant fuse fpeciatim ef- 171 7 ^ fentne maxime peculiare ac proprium , quod -f proxime ac primo appetant , per quodque vbi t id cpnfequuta fuerint s maxime vniuer&li ac communi bono pro rata cuiufque portione conci- a.iiij. lientur. /«A. Liber Primus. 4 m fcribentem qualia vnaqu seque opera fua efficere debeat, vt ei maxime vtilia euadant . Ita enim fe habet equeftris ars ad frenorum effectricem ,cseterasque omnes qua; equitantibus inftrumen- ta fabrefaciunt, omnia ad equeftris vtilitatem fpectantia . fed multa etiam qua aliis fub fe po- litis architectonicae funt, fub alias qua: principales magis funt fubiiciuntiir : qua: & ipfi s impe- rent^ fines habeant perfectiores . Quemadmodum fub militarem equeftris, ac reliqui om- nes bellici habitus vel attus : ficut eft fagittandi, iaculandi, * fcuti geftandi peritia, ac c$tera hu- *a<y 7 riJlo iufmodi , quibus omnibus militaris architectonica ac princeps eft. quse quomodo vel eqtiitan- dum,vel fagittandum , veliaculandum fit, qua item ratione acies inftruenda , aut hoftesinua,. dendi ,8c reliqua id genus ,fin gulis praecipit, atque ita alite fub alias fubiiciuntur, neque tamen io in infinitum progredi htec reductio poteft : fedvnam quandam omnino ftatuere nece fle eft, quae Sc ipfa aliis omnibus praefit , 8c finem habeat omnium aliorum perfe&iflimum , maximeque ex- petendum. Potentiam verd hic artem vocat * ob materiam in qua artes verfantur : materia .j - « enim potentia appellatur vtpote in potentia confiderata tam qua: abfolute ac fimpliciter, quam . T * J quae fecundum quandam rationem fertur . ex qua artes quoque potentiae dicuntur, t quip- pe quae non neceffitatem , * fed ambiguitatem quandam in fe habent, qua & confequi finem t fuum ,& fruftrari eo interdum polfint. materiam autem abfolute ac fimpliciter eam dicimus, Q qua: eft communis omnibus * fecundum quandam rationem autem : eam tantum quae vniufcu- r ' ’ i7r a ( z iufque propria eft. QoiiPt^v ’i' Neque tamen intereft quicquam, fiue operationes ip fx iines asionum io fint,fiue prsetcr ipfas aliud quip piam. ficut in a nt edictis fcientiis. uer%t erant Cum diuerfos elfie genere fines artium dixerit, vt alij operationes, alii praeter ipfas opera qua:- j ,ig > U £ fiunt . damfint: atque in quibus opera funt fines, in iis ipfa opera operationibus efle expetibiliora: ne * riiu artes etiam aliquis perfe&iores ac praftantiores eas efte opinaretur, qua: opera fines haberent, quam qus operationes finesque earum aliis magis expetendos iudicaret: atque inde fieret, vt ver- bi graua,futoria artis opus felicitate qua; in operatione folummodo confiftit , effiet perfectius KXSCt)' 40 quamuuiuuus viuacuu: AltUW VK Xh\0 % htec fubiungit.quae eam vrm habent, ac li ita diceret.neque tamen differentiam aliquam quantum „ t cu ad artium vel finium perfeftionem fpefiat , ineo effie exiftimes : quod in aliis operationes fines " ‘ effie a&ionum artium, in aliis opera effie videamus . m eaenim folummodo arte cuiusfinis eft o- to' "_ C' pus , operationibus praftantius effie opus putandum eft : quippe cum ob id operatio omnis effi- fi. J f 1 ciatur, in aliis minime, fieri enim poteft, vt artes quorum fines funt operationes, longe praftan- 1 tiores perfe&ioresque aliis multis fint, qua: prteter operationes opera etiam habeant, id qucd in frenorum effectrice, reliquisque omnibus qua; equeftria inftrumenta fabricant, ipfaque equeftri, confpicere facile poftumus. nam huius finis eft bene equitare, quam operatione effie manikftum efbilMru vero,' opera, alia enim frenum^ alia ephippia.alia calcar,alia aliud huiufcemodr quippia efficit:quorum lingula opera effie praeter operationes videmus.ipfam tamen equeftrem omnibus his pra:ftantiorem,fineinq; eius aliis aliarum, quae ei iubieeta; funt magis expetendum efle nemo dubitat, quibus architectonica ac princeps ipfa praefidet. Quod unus dgibilium finis, qui ciuilis fit facultatis, S I igitur agendarum rem finis aliquis eft, quem propter ipfum, & pro- pter quem alia volumus,neque omnia ob aliud eligimus: (infinitus e- jiim ita fieret progrefTus, vanuscp 8>c inanis appetitus nofter effiet (per- spicuum eft, eum fummum bonum, atque optimum futurum. r Omnem hominis •}• eligendum habitum,omnemque aSum, bonum appetererefleque ex iis im I w f ? t 1 perfectiores alios, alios perfedtiores vt hi praefint,illifubie&i famulentur:perfeftiorum item fines j V^VaToi Q 50 aliis praeftantiores magisque expetendos effie, ex iis quae fuperius difta funt fatis conftant.Hic ve- f 'fi a ^ , ro quxritur vnusne aliquis finis fit, fub quem alij omnes fubiiciantur: vt efle hominis finis quate- nus homo eft, poflit. nam communis omnium qua; funt ea ratione qua funt , finis eft commune ojt;- bonum,qui eft Deus, fed oportet, vt finguia etiam * bonum quoddam habeant fuse fpeciatim ef- 171 7 ^ fentne maxime peculiare ac proprium , quod -f proxime ac primo appetant , per quodque vbi t id cpnfequuta fuerint s maxime vniuer&li ac communi bono pro rata cuiufque portione conci- a.iiij. lientur. Euftratn m Moralium Arift. s-aTrAa?* lientur. Quemadmodum enim per propriam effindam, qux fpecies eft , in commune bonum * ei cv pk vnumquodque afcendit,e qua fi excidat ab e flentia quoque * abfolute excidit, * in nihilumque &vou< abitfita per proprium bonum in commune bonum deuenit: fique proprio fiuftretur, *comuni * *r . etiam fiuftretur necefTe eft. Qaxrit igitur hic fit ne aliquis agendorum bonorum finis eiufmodi, qui exterorum omnium perfeSifiimuS atque vltimus habeatur Quique &per fe in actionibus 8 c propter fe expetendus fit.hocq- adducendo ad id quod fieri non poteft,oftendit,in hunc modum, fi nullus eft agendarum rerum finis, qui propter fe quantum ad agendum Ipectat, & non ob aliud expeti debeat, in infinitum appetitus nofter progredietur: at fi in infinitum progredietur appeti- tus, nunquam perfe&flimuni quippiam affequetur. fi autem hoc fiet, vanus erit atque inanis ap- petitus . fi igitur nullus agendarum rerum finis propter fe expetibilis inuenitur , vanum efle & io inanem hominis appetitum necefle efiud quod eft abfurdum . quod enim vane appetit, nullum bonum aflequitur: quod vero nullum bonum aflequitur,omni bono fruftratur.omni itaque bo- no fruftratur quod vane appetit . eft igitur agendarum rerum finis aliquis, qui propterfe & non cy 7Tgoi~' ob aliud * quantum ad agendum attinet, expetendus eft.verborum vero dilpofitio per tranfgref- hJ o 7 { * fionem fafta obfcuram reddidit oratio nem: quae dilucidius immutari hoc modo poteft. Si igitur agendarum rerum finis aliquis eft, quem propter ipfum , & propter quem alia volumus, neque o- mnia ob aliud eligimus:perfpicuum eft eum fummum bonum atque optimum futurum. Agenda autem ihnt ea quae nobis agentibus * comparantur.id eft bona quaedam quae per artes,<& roetho- j, j u ^ cr j' unt dos,aliaque id genus acquirimus, quae cum inchoata quaedam & imperfecta lint * vtpote adho- hi? !xn th - m ^ pas perfectionem minime attingentia, finem quendam vnum habere necefie eft, ad quem cum 2 0 dv8 °cvTvtws peruenerit homo, perfectus efficiatunquique ipfum hominis quatenus eft homo, bonum, agen- » * / n dorumque bonorum aux agens vt horno refte facit, optimum fit : ad quem reliqua omnia rela- ^ ‘ 1 - ta, bona ob ipfum fint.fic enim oratio clarior euadet. nam quae interpofita funt, ad aflumptio- nis confirmationem faciunt, quae ita fubintelligenda eft . fed eft agendarum rerum finis , quem propter ipfum volumus : neque omnia ob aliud eligimus : id quod de ea qux vocatur felicitas, dici manifeftum eft. Nonne igitur magnum ad vitam cognitio lpfius mometum affert? nam ' fi quemadmodum fagittanj , fcopum habeamus, magis bonum Sc hone- ftum afiequi poffemus. * 50 Hxc ad boni huius inquifitionem incitare quodammodo videntur, cum enim efle id faperius oftenderit,nunc adillud quid fit,inueftigandum inducit. Quando igitur tale quiddam eft, inquit, * aaZpBaixz q U < communis omnium bene exactione * faftoruni eft finis : cognitio eius ad vitam noftram iCtip-rsde fa~ magnopere conferre r,vt ea refta fit .Nam fi tale quippiam non inuenitur, vanum omnino eft de ftorutn . eo, quippe cum nihil fit, inquirere, fi etiam inuenitur, neq-, nobis eius cognitio quicquam condu- cit: fimih modo fuperuacanea eius rei, cuius cognitio nullam nobis vtilitatem afferat,inueftiga- tio eft. At fi & eft,& cognitio eius magnu nobis momentum ad recte agendum affert: in eo vero CTTHp* labor impendendus, maximeque ftudendum vt quid fit cognofcere valeamus * momentum enim hic vtilitatem & auxilium appellat.eft autem a lancium tranflatione fumptum,quibus in ponde- ribus librandis vti confueuimus: nam ficut in illis ea que in alteram parte propendent, leuioribus 40 prxferuntur , vtpote conferentia iis qui momenta ac propenfiones expendunt : ita in omnibus, qux vtilia funt, momentum afferre ad illa dicuntur, ad qux conducunt. Quam rem ita efle,ma- * CuJ%Jloda$ gnumque ad vitam momentum finis cognitione exhibere, fagittariorum fimilitudine confirmat. 0 tJnxyc 6 \i- nam fi quemadmodum fagittanj, inquit, fcopum habeamus, magis decorum aflequi polTemus,fi- &C • cum uirtu cut enim fagittanj qui temere iaciunt, ad nihilque refpiciunt,q.uod feriant, nunquam in fagittan te er labore, di peritia boni euadent : fic qui * bene & honefte viuere ftudent , nili finem ahquem habeant *’ 7 rfdf 0 rlijj * ad quem ftudium fuum intendant , boni in agendi habitibus effici nullo modo poterunt . fi 6zrs*/ihp im- vero vtrifque fcopus aliquis ac finis proponatur, vt ad eum operationes fuas ac ftudia dirigant: tfzvuffcu- efficietur, vt facilius vtrique bonum fuum confequantur. *TU7rzb Quod fi ita eft experiendam quidnaro is fit , * figura comprashendere: cuiusque fciennte, vel facultatis cenfeatur. Quod fi ita, inquit, huius finis cognitio' neceflaria eft, periculum faciendum an aliquo modo poflimus ad eos qui nulla eius intelligentia imbuti funt, quid namis fit, tradere: cuiusq; fcientiae vel facultatis cenfeatur,craftlore quadam ac vel uti figurata vfi coprqhenfione ,nam cum fipeiusq; cognitio 7e\{oThfos- id eji no a(fe= quentidhaunt iiamperfeclio nem . Lioer r rimus. cognitio magnopere ad vitam conferat, vt ex iis quae fuperius dida funt, patetiquomodo cogni- tionem eius aliquam percipere poterimus, nifi prius fubftantiam intelligamus? qua quaeftio auid fit,manifeftare confueuit.id eft ea quae.quae fit * rei eflentia expiicat oratio . Cumque finis hic fit agendorum bonorum pcrfectiffimus, fcientiam aliquam vel facultatem cuius is finis fit , ftatuere necefie eft.fcientia vero a facultate vel potentia ineo differt:q> illa cognitio eft, qua ex nece flariis ac pe r fe propofitis,primisq; ac * proximis,caufisq; conclufionis conftat , vel etiam conclufioni- busipfisquaex huiufcemodi fumptiombus fuerint colledae : ita vt ex antecedentibus minime poffit aliud atq; aliud condudi,fed femper vnum atq; idem fcientifice fequatur. facultas aute vel potentia * ex iis qua plerunq; eueniunt,efficitur:neq 5 vna fempeqfed altera etiam interdum co- lo traditionis parte cocluditrpotentia propterea appellata quia anceps eft.poteftcj; in vtranq; parte euadere.Nam quemadmodum contrariorufufceptrix materia potentia ea de caufa vocatur, quia fiifcipere * vicifGm vtraq; poffitrfimili modo potentias eas artes dicimus e quibus no neceffario altera contraditionis pars,fedqiiandoq; altera quoq; euenire confueuit. cuiufmodi funt * diffe- rendi ars,atq; oratoria. quae vtreq; in propofita quceffione vtraq; contradidionis membra pertra- dant.neq; neceffitatem vllam habent, vt in altero probado tantummodo verfentunfed in altero etiam oppofito conantur perfuadere.Eiufdem generis quoq; funt * coniectatrices : vt guberna- toria ac medicinaun quibus interdum qui operantur bene omnia exequentes periclitantibus fa- iutem exibentunterdum fit,vt praecepta ipfa fine fuo fruftrentur .Adde q> huiufmodi artium arti- ufices contrariorum periti cum fint,pofftmtin vtram libuerit partem ipfis vti: * vt non tam ialu- 2.0 tis,quam perniciei fubiedarum fibi rerum auctores efficiantur. - Videretur autem efte eius qua: maxime prmcipafis,maximeq; archite- ftonica eft. cuiufmodi ciuilis apparet. Nam fi Hic finis omnium qui in aftione fnnqfinium perfectiffimus eft atq; vltimus,omniaque agenda bona exceditrars etiam, cuius is finis eft, reliquarum omnium praeftantiffima fit atque ar- chitectonica necefie efbquippe qua reliquis omnibus imperet,nnemq; habeat c ait eris omnibus magis expetendum . cuiufmodi ciuilis, non dixit eft ,fed apparet : quod ex operationibus ipfius continuo probat, ita fubiungens.- Quippe qu£e quafnam elTe in ciuitatibus feientias oporreatrturn quales 20 quemqi difcere,& quouique eonftituit. Si enim hzc quae eflein ciuitatibus fcientise,& qua: non efte, qualescj; a quibus difci debeant, ftatuit,modumq; etiam ipfis praefcnbmqui fieri poteft,vt omnium non fit archirecto-mca,ac do- nnnatrixlnam alis architectonica: licet iubiectis fibi artibus & vtantur & imperent : non tamen debeantne illae effe necne,inquiriint:neq; aut quoufq; eas in operibus progredi, aut quale vniuf- cuiufq; efte artificem deceat, vt arti * conueniens congruusq; fit,curarri vllam habet, id quod ci- uilem facere maiiifeftum eftidum vel prouidet ne vanae aliqua artes iri ciuitatibus, qum nihil ferij poliunt boneftiq; perficere, exerceantunquse ciuiu animos in lufionibus quibufdam,inutilibufq; opificiis occupantesbonos mores corrumpunt:qualis funambuiana,& faltatoria,muitaeque ahae funt.vel dat operam ne mal^ artes exiftantme malefici aliqui in ciuium nocumentum aliqua ma- chinentur,ne noctu vel perfoffis parietibus, vel * difiectis tedis in alienas domos ingrediantur, templa diripiat, ignem domibus atq; hominibus exitialem fubiiciantialiaq; huiufcemodi faciat, 1 quae in aliorum perniciem tendunt. accedit etiam q> lique artes vtiles hominibus funt, ne eas qui- dem inex penfas relinquitifed moderatur qmaxime ne fupra u ex vfu fit.progreiTa; in fuperuacua aliqua, atq; abfurda delabantur, * ludicra quaedam qus nihil in fe boni ac ferij habeant, exercen- tes.pennde ac fabrilis,ctim vel ceruos ligneos falientes, vel currentes mufcas , vel reptantes fer- pentes,vel tale quippiam fabrefacit , * quod animos hominum lufionibus obledans a ftudio re- rum agendarum auocare confueuit. Videamusqj vel maxime honorabiles facultates,qualis eft militarisqfa- fharis,& oratoria,fub ea efte collocatas. Ciuilem hic oftendit fidentiarum ac facultatum quae in ciuitatibus funt , effe praeftantiflima: duobus q; modis id declarat. primum quantum ad rationem ipfam attinet, quam ad ipfam habent facultates, qus maximo in honore funt, militaris, oratoria, ac familiaris : quae iiib lectae ipfi funt, eiusq; imperio adminiftrantur.ad ciuilem enim pertinet, & imperatori *" praefcribere quomo- do vti exercitu debeat: & oratori, quomodo & quoufq; in deliberationibus,aut iudicij s,aut * de- monftra- *etfXt Tr^d- * d/Acay- * TajJ dif iTt TO 775 A’b *dtx fxi^as* * SJa.kivdL.V.H *s 'oygSDCctl i » ? r * Ce)? (X H tJ 3 ~ foy ocWisiy ou id €7 K<xK'jyfaf V7 PxJ/XiM&y ytvoySUoi* 4 ° 5 ° Kff.wAs- kOS’ siroCC' * otzccrfo cc/ Ttg-mvX 4 -u yxhrcaJioui 6&<p(>xvi6- yl*ux° .i. quo delefie titr animiluji a bus hetdntes . far- T ifXiVOUTTClg ax>~ms* * 'mvnyO- Euftratn m Moralium Anii. gis 1 publicis monftrationibus vtendum oratione fit:& familiari, quomodo honefte ac iufre domum, fecumque conuentibus in habitantes regat ac conferuet. Deinde quantum adrationem fpettat, quam ciuilis ad i pias habet, quibus oratio idem demonftrancum inquit. . . x nes in genere Cum enim castens a£hms fcientiis h xc vtatur,(]Ui<i item agendu,a qui- p-refertim k us ' abfttnendum pras{cribat,ac (anciar.eius finis aliarum omnium fines tnojvratiuoha r, . r ’ ... p bebantur. compleftetur:efticieturc[i,vt is bonum iplum humanum iit. Nam fi & maxime honorabiles facultates huic fubiiciuntur,*' eiusq$ imperio ac moderamine ttv.q avTHs- adminjftrantur,& fcientiae actiua: iccirco funt,vt vfui eius inferuiat. * ipfaQj eft qua: leges de ho- * -2. ctuiH 2- neftis ac iuftis in ciuitatibus inftituit:atq; ita ante omnes alias hominum locietates 8c res publi- i b H <r cas in officio cotineonullaq, muenitur alia quae antecedat, fed ipfa prKeminer,acpreeft,alis funt KaAfflp ‘2 t/I< inferiores ac fubdit 2 :quominus fines etiam aliarum fini huius lubditi fint , ad eumqj referantur, KXiardlcuf ^ erl n ’ J d° modo poteft:qui fane finis bonum ipfum humanum erit. ‘mAis-i Nam fi etiam &t vni homini & duitati bonum idem fit, bonum tamen TwrSyca.i. duitatis & * acquirere Sc conferuare,maius quid ac diuinius videtur. quid pulcbrti * Quomodo & eadem & diuerfa fit ad feipfam comparata felicitas, hic manifeftapquippe que bonefiuir.cj; & ciuilis cuiufdam,id eftmoralis finis fit,& eius ciuilis, quae fimplici abfolmaque ratione confi- quid ite hone * deratur . vtraq; enim eundem fine habetrquod eft,vt in praefenti ita dicamus, virtutu opus perfe- ft u in duitati- cturmquod tamen in altera maius ac diuinius,in altera m±nu s atque humanius habetur .atque hoc ^ Q biis dejeribes. confirmat his, quae ita fiibiungit. ... * ?\cc£ eiu-j- Ac cotentus quidem efie etiam vnufquifq-, poteft,fi vnl fiofi ; pulchrius cape.jtrerep. tamen ac q{ uin f us genti ac duitatibus bonum efficiatur. ^ T LLU \OL V ’ 1 0 ^ O p ^ ‘t ‘ 7 TiTX y riui Si in vno bcTnum perficiatur, latis illud quidem dignum efle poteit vt acquieicamus,cotentiq; • fimusivtpote cum pulchrum honeftumq^ fit,fiue idinfe quifpiam,fiue in altero efficiat. pulchrius lllai tamen ac diuinius,!! ad gentem vel ciuitates boni exequutio pertineat : pulchrius, eo q> in plures 7 l f~ V * explicatur pulchritudo,maiorq; inde ornatus exiftit:perinde ac fiquis lucidiorem efie lucem di- p ; t Hv cat? q U ^ latius diffunditur, quam que anguftius fpatium penetrat:diuinius verd,quia cum benefa- cuj th T&Qoe cere diuinum opus fit,quato plura ea funt,quae beneficiis afficiuntur ,boriaq; ac meliora reddun- fe xutUv ' ca/a tur;i - anCO ma i 0 f * beneficentia, atque mde diuinius opus exiftimandum eft. h | q sc igitur funt, quas difeendi h asc via quas ciuilis quasdam eft, appetit. Cum tria fint omnia qua: in praefenti hoc libro propofita funt : primum exordium hucufque A; 3° h^ikh? diux. Vltam bene bcateq; traducendam magnopere conducat, efie inueftigandum:tum efie eum 0 - JO) jn>\tTiaKf mnium optime fcientise aut facultatis,quce ciuilis eft : atque ob idbonum hominis , quatenus eft eft homo, proprium cenferi debere:poftremo fi quis bonum hoc in vno tantum exequatur , praecia- Videtur his rum dlud quidem:muIto tamen praeclarius futuru,fi boni diftributione in plures diffufa,in gente uerbis ponere a pq Qa5aut ciuitatibus idem efficiatur.-nunc igitur ad alterum exordium tranfitu fkcit,in quo au- idetitatem CT ditorem monet, quales fit de rebus his rationes expecfaturus : prius tamen quod in primo pofue- differctia^qua ra t 5 q ua fi C ofirmans,[H ae c igitur funt, inquit, qua: praefenshaec difeendi via quae ciuilis quaeda ipfa fibi ipja e q appetit. ]ha:c qua: nam?atqui de vno tantummodo fine, quod eft humanum bonum, loquutus rtis politica cu j- u r,ad eumque reducan turmecefle eft fingulos in luo quemq; ftatu atqj ordine ad fe pertinentia iufiS. i ethica oninia adeptos per eos in fupremum deniq; peruenire:atque ob id plurali numero vius eft:vel,fi CT politica } 10 c etiam dicendum eft,ea afferri caufa poteft,cur quafi de multis dixerinq? vnum & eundem fi- frmpliciter. , nem a [j Q mo d 0 ln morali affequ imur,qu 3 c ciuilis qu^da eft, * in vniusq; perfeftione cofideratun alio, in cimli * fimpliciter quae comunius diffunditur. Qjisentur etiam quomodo moralis ciuilis <ri?‘ quaeda appellata fitrauod inde patet, q> ciuilis abfolute ea eft, quae in gente aliqua aut ciuitatibus *noc6’hh ’• - • ‘ " ** — .• — TH ^ ... tcaxny obtemperans virtutem exercet : ciuilis autem vir ille eft , qui honefta 8c iufta ex & cognolcit , Sc hoc foedas ut docet in ciuitatibus, * perfecuonemque multorum afilquimr.at ciuem f idoneuna.quatenus ci- unu meliorem reddat . 7ra6o/uey@-’, * K) tvs t% uis Liber Primus- uiseft,eumappeTIamus,qui& per fc boni viri officium exercet, & cum aliis qui in eadem ciuita- X&' Z * te degunt, bonum communicare confueuit. * ’ De modo procedcndi,zr auditore morali. c ap. ijj, ^ S A tis vero hac de re dictum exiftimetur : fi perinde explicatum fuerit ac fubie&a materia poftulat, ’ inter multos Hinc fecudum prooemium exorditunvbi docet * certam hic ac perpetuam quae ex neceffarijs 1°^' pT' conftet,do&rinam minime expe&andam :fed fatis exa&am eam futuram, fi explicata fuerit, id eft » aK ?, % explanatione ac declaratione illuftrata.-perinde ac fubieaa materia poftulat. materia vero in vna- quaque arte ac methodo iubiecta res appellari folet, in qua verfatur . Cum igitur morali ac ciuili S°£± cert * sX fub;eda fint vitas negotia, qu®q ; in iis fiunt aftiones Sc operationes , qua; omnia vt plurimu eue- . 7 f mre confueuerantmeq; femper eundem modum feruant, fed interdum m cotrarium delabuntur mm m P rma ' atqj exciduntiorationem quoq; quae de humfmodi fubiedto pertraSat/imilem eiTe neceffe eftrvt minime debeant in huiufcemodi materia neceffarim demonftrationes requiri . nam cum oratio quafimenfura fit rerum de quibus agit, menfuramq; oporteat ad id quod metitur effe accommo- datam;fien nullo modo poteft,vt quodfemper in eadem Habilitate perfeuerat , illi accomodetur quod inftabile eft,ac plerunque 8c non femper exiftit.fuperabitur enim proculdubio ab eo quod femper eft, id quod aliquando,qud minus perpetuo fit, interrumpi confueuit. fi igitur perinde ac fubie&a materia,hoc eft honefta ac iufta poftuiant,qu$ inter homines fiunt, explicatio, id eft ma- nifeftatio ac declaratio facta fuerit ; fatis exafte diftum exiftimetur . neque tamen quifpiam de- bet moralem ac ciuilem methodos iccirco reiiciendas putare: quia talem de ipfis Ariftoteles do&rinam polliceatur . nam eadem de caufa oporteret epain elegantiffimas quafque ac prceftan- , p j tiffimas artes * rcpudiarexuiufmodi eftgrammatica, rhetorica, medicina, ac dialectica, ac eseterse *<*%‘£& KvT demum omnes qua; m materialibus rebus verfanturammo naturam quoque ipfam cuius in ma- tjh tena,matenaLbusq, re bus negocium eftrpropterea quod non ftabih femper tenore progrediun— dire, tur,fed quandoque errant, ac fine fuo fruftrantur. “ * Nam exada tradlatio non fimili modo invnoquocjue genere exqui- renda efttquemadmodum neque in artium opificus. Hac confirmant in moralibus & ciuilibus exadtas ac neceflarias rationes requiri minime de- bere, eo q neq ; omnis * artium cratio exaeta efbneq; fimili modo ab vnoquoq ; artifice exigitur * vt in fu a arte exqmfitum atque abfolutum opus prseftet.id quod ex opificibus artibus , earumque ^°y&,id eft opificiis comprobat.opifices autem artesqd eft JlHfUovgytxM illae, dicuntur, qua; operis alicuius f ’ rmo de Art ^~ effectrices funt. opera vero ipfa effefta opificia appellantur, cum enim in tria genera diuidantur ' bus ‘ artes,in fpecuktiuas,aaiuas,effeaiuas:ex effeftiuis hoc probat, id eft exactam perfectionem non efle in omnibus fimiliter requiredam:propterea q patere euidentius id poteft in his , quaru fub - iefta & opera quamam & qualia finqfenfu percipiuntur. * Ec ce enim, vna artis fpecies eft formae * hominis quatenus eft homo, imitatrix : qu$ pro fubieftorom differentia m varias poftea fpecies KH y <xvJlgicm- diftribuitur.primum in pidiuram & ftatuariamiftatiiaria in fi&oriam,conflatoriam,fculptoriam, fabrilem , Sc marmoraria,& fiqua alia huiufcemodi eft.mter quarum artifices pictor eft,aquo plu- KH^ozsAa^i - rimum omnium quantum adimitationis expreffionem attinet, exigaturrquippe qui obfequetem y,n rAu<J>ACH, maxime ae tractabilem materiam fiibie&am habeat . fictor vero qui cera ac luto aliisq; huiufce- jmZvtun Af modi vtitur, debet nnnus quidem q pictor neliquis tamen omnibus amplius prceftare. atqui me- lallorum conflatione vel cufione aliquid fabrefacit, folet ab eo minus exaftum q a fuperioribus: f paulo tamen q ab aliis abfolutius ac perfectius opus requiri, fimili modo faber &fcultor reliquis ^ *’-'* omnibus cedentesqnarmorariu expolitione operis fiiperabunt.ipfe vero marmorarius eum fub - < I u .‘ e / orma ‘ ja iectum nactus fit maxime omnium intraftabile ac contumax , minime omnium elaborata opera ^ ^ ???? * "" lT & prseftat & praeftare debet. fatis igitur vnicuiq; eft, fi perinde efHcent ac liibiecta materia poftu- lat.Genus autem hic Ariftoteles quemadmodum multis aliis in locis fiibie&uiii appellat:eo quod vtraque haec fimilimdmem quandam ac proportionem inter fefe habent.Nam Sc genus quia dif- feretiarum acceflu in fpeciem abit ac formatur, materi® admodum fimile eft.& materia quia per fe confaia * minimeque diftindacum fit, formis quafi differentiis quibufdam diftmguitunratio- * aJltccgSga nem quandam generis obtinet ..adde q quemadmodum genus poteftate nihil aliud eft 3 fpecies TOf . ipf®,& e poteftate in aftum progreditur : ita materia poteftate cum fit omnia ea qu® ex ipfa effi- cuint ur ,ex p nuati one in * formationem procedit, ~ ^ r Honefta Euftratn in Moralium And:, Honefta autem & mfta de quibus ciuilis conftderat, tantam differentia tantumq; errorem m fe habent,vt * iege,non natura efle videantur. , *rfoaLlegt. Cum oftendcrit Ariftoteles qualis futura fibi oratio iit m comentariis his moralibus, fansque V ctzYCS ctutc .v» ^ i • ^ * rlpi nAe a A vm ncrislc dcucnicns docuerit non IO nantur, lege Hipp.de nat. bu n. er Gah in comment. * \oya i* io detege cffi honefta - luftaqu.mter homines funt de quibus ciuilis dicebant. 7 o conflderat mu i tam habere m opinione videlicet apud ipfos homines differentiam, multumque 1 T^o? TC6V <xv- error em-atq- adeo vt fola inftitutione & opinione conflare , nihil autem eiie natur? videantur. 6^-rmi vo - icchco quia ea qu® natura funt apud omnes eadem reperiantur:honefta vero ac mfta no ita:fed titilli de iis aha aliis & cpinio,& inftitutio habeatur.pofTumusque vmuerfale particulari conmngere, & JloiccPo - atq- inde rationem colligere m hunc modum.Honefta ac mfta quae apud homines habetur funt Lo, 1 quod diuerfa inter fe, atq, errantiarfed de errantibus ac diuerfis certam tradere difcip linam non licet: hominesexijli efficitur igitur, vt de humanis, honeftis,ac iufus certam tradere difciplmam non liceat. . rnant er opi. i n bonis etiam talem quendam errore meffe propterea patet, multis damna ex ipfis euemur.nonuili em ob dimtias,ahj ob fortitudine periere. Primi huius Nicomachiorum moralium libri fcopus eft,vt diximus, de humano bono agere: iccirco Ariftoteles cum hic quali vfurus fit differtatione , propofuem , commumonbusque af- fumptis omnia & honefta & mfta complexus fit, de quibus ciuilis pertractat : oeuenit rurms ad ipfum humanum bonum de quo qusftio eft: atq, ait, quemadmodum in honeftis ac mftis ab- folute in quibus ciuilis verfatur,diuerfitas quaedam atq, error apud homines repernur.ita quoq, in bonis quae apud eofde funt, idem reperin.cur>proptereaqs,inquit,euenit vt multi ex ijs quas bona e xiftimant, damno afficiantur .dium? enim/ortitudo,& famtas,multaq, id genus aha, qua bona hominibus videntur,necis occafione nonnullis attulere:quippe cum non pauca extitennt, qui vel ob diuitias,vel ob fortitudinem fixerunt interfeftftmulti item fua ipforu famtate ad pra- uas res abutentes interierint. fortitudinem verd hic fortaffe non animi virtutem appellat * qua *-Qiaps[xinv - n bl ii iracundia motu atque appetitione confideraturrfed corporis, qua vim acrobur vo- h canr fortitudini animi correfpondentem. Nam fxcut m animo quatuor generales virtutes funt, thY t* 9v/at pru de n tia,fortitudo,temperanda,iuftitia : ita in corpore quatuor illa inuemuntur, * fenfuu ve- kx o«*i& Kcd getatio atq, integritas, robur, pulchritudo, & fanitas:qua illis animi proportione refpodent.pru- g cethwUu* tenua, fenilium vegetatio , quafi inanimalis corpore quadam fua cognitio : robur fortitudini, cernitur in mo qu od corpus validum * laboris^ patiens reddit : temperantia, pulchritudo qu* aquaoihtatem derauone im* quandam & in magnitudine, & m cogrua partium corporis inter fe compoftuone affermuftma pem illius ani vero finitas, vtpote qua m humorum temperatura naturalem aqualitate conferuet. fi igitur hac m* facultatis , figmfkatione fortitudinem fumas , * apte erit hic cum dirntos comuntoum enam ipfa bonu dulanmofita inftrumentarium fit, quod pro vfus ratione poffit quantum in nobis efqvei prodeffe vel nocere: tm appellat, nifi videlicet extrinfecus aliqua habentibus per inuafionem fit occafio . Qjod fi fortitudinem *ev«l'!a»tf<f. propriam qua am*mi eft,fumpta hic effe affirmes, dicere poteris vnum vm Anftotelem, hoc eft *a>iPZmvo l J bono cuidam externo ac corporis , alterum internum atq, animi refte appofuiffe:vt oftendatm *ZL<S>ds iis quoque qua proprie bona apud nos funt, mefTe quandam ambiguitatermpropterea q> effici- ^ ZrZl A mr quandoque, vt ex eis etiam quibufdam nocumenta contingat, cum vel ob muidiam mfidus i appetuntur , vel cum pugnanf.atq, id* aperte interdum , interdum inopinato euemre confue- , te uit.vt vulgatum illud verbum comprobetur, quo dici folet * ignauorum efTe propriam fecuri- a tatemreorumque matres fletu ac lu£tu omnino carere. . i *n' • *</b:Af' Contenti igitur enmus,li nos cum de talibus & ex talibus dii_enmus, pingui cjuada minerua, atcjue * adumbrata figuratione veru oftendamus. *7vzrq craf j^q- cum de lns,cjus: pleruntp eueiuuf,dicimus,ex his finnlia cocli. damus. Quoniam,inquit, tanta eft in honeftis ac iuftis rebus atque etiam bonis qus apud homines funt,ambiguitas,vt nulla de illis certa opinio, nullusq, cofenfus inter eos fit:fi etiam nos cum at huiufcemodi agamus, neq, exafta aliqua & fubtili inueftigatione, fed rudiore quodam modo & craftiore,neq, perfpicue admodu,fed * fub adumbrata quadam figuratione verum oftederimus: * oot h rv acquiefcere ac contenti efltghis debem 9 . fimili modo quia fubiefte res neceffari* numme funt, vra>,ceu craf* neq; eiufmodijVt eodem femper curfu ferantur, fed plerunq, eueniuntidemqnftraUones quoque *>* Librum Primum. 7 ex fimiiibus propofitionibus confici:atq; inae conclufiones non neceffariasped plerunque eue- m entes euadere necefie efbquippe quae non neceflaria propofita confequantur. cum enim & ea quae funt & qua; fiunt , non neceflario omnia vel fint vel fiant, fed quadam reperiantur , f qux f JteaiiO - srrl quo minus perpetuo,vel fint vel fiant, interrumpi coniueuennjjefficitur, vt illud reru genus in- a2i><X 'iS e 7 — troducatur,auod quia & efic & fieri alio atq; alio modo poteft,p pofiibile appellant.idq; in tria voci ^ ^ diuiditunin ea aua: plerunqqin ea quae raro:in ea quae ex aequo eueniunt. In neeeflanorum con- P" ‘ templatione icietia verfatur,quae etiam ipfa neceflaria eft, 8c ex necefiariis neceflaria colligit ac ^ ^ ' cocludit.in eo poffibili quod plerunq; fit, artis negocium eft, quae ex fimilibus propofitionibus, fimilia,hoc eft plerimq; cuenientia conficit.circa To 47ri£r»f,ideft quod ex sequo euenit,ratioci- = " \ U£ J 1 ’ c 0 natio, atq; electio fieri fblent:quse cum iudicatrices facultates fint, vtrafq; contradictionis partes " sequo examine perpedunt ac librant.atq; ex iis vtra vifa fuerit melior, eligunt, alteriq; antepone- V ° V dam cefent.Id vero quod raro c 6 tingit,nul!a facultas cofideratiquod veteres quia de eo reddere _ . < - . . rationem nullam poterat, fortuna & eafui p afcripfere. Qpia igitur res agendse ex illis funt qua t ! 0 * non femper,fed plerunque eueniunt , vtpote impedita aliquado & interpellatseiqui de illis agit fiue vt honeftas vel turpes, fiue vtiuftas vel iniuftas, fiue vt bonas vel malas eas cofideretus fane cum ex plerunq; euenientibus propofitiones affumat:taiia etiam cocludat necefle eft. Quapro- pter fi quis huiufcemodi aliquid vel bonum vel honeftum vel iuftum efle probauerit, licet aliqua- quando etiam mentiri deprehendaturmo eft tamen ob id, modo vera plerunq; oratio eius fit, ac- cufatioiie dignus exiftimandus.nam neq; ex neceflanfs.neq, neceflaria colligit:fed eiufmodi,que io nonnunqua & interrumpi, & e fle alio modo poflunt.7ra^-uAce>f autem, id eft pingui minerua di- xit, id neceffariarum demoftrationum fubtilitati:Tt» 7 TCe>,id eft crafEus, & ceu adumbratione qua- dam perfpicuitati & euidentise: kv</l £i KWcSiXi vero, id eft offendere demcnftrationi opponens. Demonftratioenim Sc oftenfio,id eft oarcJl^i; 8ctvJ Ufi? ineo differunt , cp illa perfpieuam & certam quaefitae rei manifeftatione nobis facit:ha:c obfcurius quibufidam quafi informanonibus, atq; imitationibus, feu,vt ita dicam,reprsefentationibus res exprimere conatur illud vero cum in- quit, de iis quae plerunque eueniunt,neceflarfj's oppomtrpropterea quod neeeflanorum ordo nun quam,illorum aliquando interrumpi confueuit.fubtilis autem demonftratio ea eft, quae ad prima . v vfq; &p medio caretia principia afcenditrquse in iis quse plerunq; eueniunt, reperiri nullo modo 1 0 quam’ non efle poffunt, conftat ratiocinatio , nihil aliud efle quam demonftrationis figura atque , imago videtur; cum non folum * ex illis qua: per fe funt,& primis ac medio carentibus caufisque * conclufionis non conficiatur , fed ne ex illis quidem quae ex huiufcemodi aliis fuerint conclufa. KCC ~ «t» - - Eodem modo etiam vnufquifque debet ea de aliquo dicuntur,ad- mittere . eft enim eruditi eatenus exa^dam in vnoquoque genere explica- cationem requirere, quatenus pati rei ipftus natura poteft» Nam 8c mathe- maticum Euaftonibus vtentem approbare : 5c ab oratore demonftrationes exigere,ftmile vitium videtur. 4° Cum dixerit qualis in propofita re fibi efle poflit difiertatiotauditorem etiam monet, quomo- do erga ea quse ita dicta fint, affectus efle debeat : & inquit eodem modo ipfum quoque oportere ea quae dicuntur,admittere,id eft vt ex non necefiariis colle&a funt , ita non neceflaria a dicente offendi fteelvt ex his que plerunq; eueniunt collecta, ita ex eo quae plerunq; eueniunt expectanda funt.atq; eatenus ea recte fe habere exiftimare oportet , vt non neceflarium quippiam in talibus exigatur. regulam deinde quandam tradit, quatenus in qualibet re exacta ac certa exquirenda ex- plicatio fit : cum inquit,eruditi efle viri , id eft: multarum rerum peritia praediti, eatenus in vno- quoq-, fubiecto exactam explicatione requirere.-quatenus pati rei ipfius natura poteft.fi vero eru- ditus is eft, qui rationes vnicuiq; fubiecto accommodatas exigitrineruditus proculdubio ille qui- 50 contrarium fecerit, erit putandus: * vnde id poftea fiibiungit: [nam & mathematicum fuafio- *io > tgyoy 11- nibus vtentem 3pprobare:& ab oratore demonftrationes exigere, fimile vitium videtur] mathe- Shgi km Qz maticus enim omnis tale habet fubiecfum,vt ea qua: per fe illi accidunt,ex neceflariis,ac primis, gofXZVQV, ex iisq; quae per fe funt,medioq, carent propofitipnibus,demonftret. orator autem vel * ex pro- . babilibus,vel ex.ns qua; videntur probabilia,fubieftarum fibi rerum confirmationes facit , qua: j hs/lof&u auditoris aflenfum non vehementer mouenf.vnde etiam qui tantum adfuadendum quomodo- • v cunq; Qu£ inclufa funt femicircu lis,non funt in grxco codice. * 7V%0V' * cctsAuS' * k yd<> yv&- ci? Ikccsx zrgayyioclo? yv^ycep 71? itl TH? KOiT O.U70 0fS07H To ? h TH 4 y yuTV yiycc- mvJQ^ u.ef ySUov.i.ccgtii tio uniufcua iufque rei ejl quaia norma, reftitudinis ipfius rei , ft£ in animo co~ gnofcetis In- terpres ui&e- turlegiffe nf pSUo?* er in feduentib . ubi ejlu.xT met yo,Kon’iKei voy- ^avrASf* * oAqk. Ah- f/<% TiS Aoyx ‘TcicLuTU.i.in* teger ferino fic habet. *iV. 7TW.?& A- AhA s# isi r> ccvto • * otfOfj zrg pst "p (pccir 6/ui- voy.i. quate* itus apparet. Euftratn m Moralium Arift. cunque fpe&ant,fuaforiae ac probabiles, no autem neceffariae appellantur.fi igitur aliquis fit, qui mathematicum fuafiones afferentem approbet, neque ab eo demonftrationum neceffitatem re- quiraf.oratori vero non acquiefcat,fi fuadere tantum voluerit,fed fcientia: effectrices demoftra- tiones defideret:is plane Sc re ru renaturas aduerlatur,& imperitiam fuam maniteftai. [quippe qui ignoret quo in huiufcemodi artibus iudicio vtendum : quidque ab vnoquoque m confirmandis fuis exigendum fit.quorum vtrunque vitium eft a recto officio aberrans. ] Nmn quod ille qui m aliquo ita eruditus eft , vt iudicare rationes eius poffit , ab artis vel fcientia: illius protcilore di- uerfus fitromnibus patet.illi enim fatis eft fi experimeto quoda folummodo dimcerit, geometri- cas * verbi gratia, rationes ex talibus debere fumptionibus conftare , atque ita colligi , talesque conclufiones conficereiatque ita poffit iudicare, an is qui vel geometriam vel geometricas ratio- io nes profiteatur : ex talibus atque ita ratiocinetur , taliaque concludat . artifici vero geometrias « quoque operari neceffe efheasque demonftrauones afferre, quas fcientia: fubiedu poftulat.Idem de vna quaque arte Sc fcientia exiftimandum efti Verum vnufquifque ea re&e iudicat q ux cognoicitratq-, eorum bonus iudex eft.vnamquamq; igitur rem bene iudicat, qui in ea: * ab fo lute vero omnia, qui in omnibus eruditus eft. Ex tribus prooemiis qua: primo huic moralium libro prspofita funt, hoc eft tertium , vbi de- clarat qualem oporteat effe auditorem eorum quae hic dicentur.nempe eruditum in his, quae di- cuntur effe dcbere.fi enim non nouit, recte iudicare non poteritifi recte noniudicabit, neq; reffe zo prorfus admittet 8c probabit.quatenus vero fcire eum neceffe fit, qui idoneus rationu iudex effe velitaam diximus .vniuerfalem autem orationem facit cum ait: [vnufquifq; ea recte iudicat quae cognofcit, & eoru iudex eft bonus] 5 *- cognitio enim vniufcumfque rei eft, quali norma quaedam eius rectitudinis in mente cognofcentis fita:cui rem cum applicat, ille qui ditcernere vult , facile inuenit,congruatne cum norma res,an eius exame n tranfgrediatunfiq; congruentem inuenit, vt bonam laudaufin minus, merito, vtpote a regula difcrepant! vituperat.qui igitur cognofcit, qua; natura fit rei quam iudicare vult,is eius cognitionem adeptus eft-qui vero cognitionem eft ade- ptus.regulam & normam habetiqui autem norma habet, habet id quo rem ludicaturus eft. quod qui eft confequutus,iam habet quo rede ferre iudiciu poffittcontra vero, qui n& cognofcitivnde ille bonus iudex,hic prauus euadit,[v N A m quanq; igitur rem bene iudicapqui in ea: * abfolu- 3° te vero omnia qui in omnibus eruditus eft.]* 1 integra ratio ita habebit . omnis qui aliquid reduc iudicat, illud cognofcit.omnis vero qui aliquid cognofcit, eruditus in eo eft.eruditus igitur m eo eft omnis, qui aliquid iudicat.eftque fyllogifinus in prima figura.fed hic maior propofitio, more oratoru fiiit pratermifla.atq; haec eft: horum verboril fententia.Cum vero ita dixerit, vnufquifq; ea bene iudicat, qua: cognofcit:& eoru bonus eft iudex: videtur tam eos qui cognofcunt Sc indi- cant, q ea qua: cognofcuntur & iudicatur,particu T atim ac figillatim fumpfiffe:re vera tamen viu- uerfale eft enunciatu:vt fiue dicamus, unufquifq; bene iudicat, liue omnis bene iudicat, qua: co- gnofcit, eandem vim habeaf.quippe cum omnis non vniuerfale,fed vniuerfaliter figmficet.mhil enim aliud eft: omnis q fingulorum colleffa multitudomam & vnufquifq; ex omnibus,& omnis idem in fenfu, ac figmficato plane eft.Idem de iis quae cognofcuntur, Sc iudicantur, dici poteft. 4° liquide quae, omnes qui cognofcunt Sc iudicant, cognofcunt 8c iudicant:ea profeftd omma^funt, quae cognofcuntur Sc iudicantur. Iam vero- bene iudicare vnuquenq; quae cognofcit, Sc eoru bo- num effe iudicem * ex mutua figmficatione idem eft:vtraqu« enim.hoc eft, bene iudicare &bo~ n um effe iudicem, idem valentqllud autem , vnamquanque igitur rem bene iudicat, qui in ea eft eruditus, fyllogifmi coclufio eft,ex vna. tantum fumptione colle&a:* qua: quidem etia ipfa qua- tenus apparet, particularis videtur: & tame vniuerfalis re vera eftxu omnia fingulana hic figm- ficet,& quafi per induftione & fummatim colligat:atq; ita vniuerfale cofirmet: quod etia ftatim ita fubiungitur,abfolute vero omnia, qui in omnibus eruditus eft. in hunc modu Ariffotems ra- tionem hic difpofuit.Sed illud tamen dubitandu adhuc relinquitur. nam- vnamquanq; rem bene iudicare qui in ea eruditus fit, veru eft,ac manifefte patet. alique vero in omnibus effe eruditu , \t S - recte omnia queat iudicare: videtur fieri nullomodo pofle .quomodo eni vnus effe aliquis poteft, qui omnia fciat,& boff omniu iudex fit:neq; enim natura coparatum eft, vt vnus ajiquis ex lin- gulis omnia ea fua cognitione aftu coprehedat qute abfolute,homo quatenus eft metis ac fcietne capax, confequi natura poteft. fortafle igitur, non quia fieri poffit, hoc dixit:fed quia cum finguli omnes 5 I Librum Primum. ii .i.-.bet.fedaccipere tamen quia prudentibus paret, facile potcft.at qui neque exfe c . u$ p unt cognofcitrneque ii ex alio docente sudiueriqin animum admittitulle demum ignauus ata- iners homo eft t quippe qui in nulla vtili re tanquam homo nauare operam poffit,id eft inutilftpeni- + htci- / - tus;Aduertendum autem hic Bufitov pro anima potitum efleabHejfiodo. nam cum hominis ani- av v v ma tres quafi partes habeat,rationem, animum id eft iracundiam,& cupiditatem.-fepiftime fe 5Vt _ . / Tln ^~ poeta: Grsci animi,id eft iracundis vocabulo, qua: Bvixh eorum lingua dicitur, totam animam h. ^ ex parte appellent, f ex medio vtraque extrema etiam fignificantes.tametfi Sipus? quoq-„ex ety- mologia vocare proprie animam ipfam poliunt . nam cum BUfxcsk verbo fi vco quod eft incitor, ‘ sr/iH ^ v f* H originem habcat:merito anima cenferi eo nomine poteft,feu quia ex fefe incitatur , ac mouetur: feu quia corpori quod immobile ex natura fua eft,transfeniq; alio minime valet, motionis qua; ov per locum fit,cauiam exhibet. dlnASvi 1 ty >cca „ T ... . Ta-rop iii<% QUoafelicitM non jit uoluptd^bonor^uirtus^dut iiutti£. Cdp. yJ r^x- Ed nos eo redeamus, vnde digredi fumus.Bonum enim & felicitatem non abfque ratione Homines ex varus viuendi modis videntur exifti- mare.plerique quidem atque importunidimi voluptatem ede putant:vn- de etiam t fruitioni deditam vitam amant. f i-zraAavs-i Cum de felicitate dicere incepiflet,nonnulla quadam de docendi modo,quo vfiirus eft+fub- K &v • io innxitimonuitque non ab iis qua fimpliciter, fed ab iis qua: nobis tantum notiora funt,fibi fu- *ZTCC°ifx£cc~ turam efle duputationem,qualisque eius effe idoneus auditor debeat, offendit; nunc propofitam Adv.i.interie* r refumit differtationem-quamque habeant opinionem homines pro variis viuedi modis, variiscj; cit. inftitutis,explicat.& inquit,bonum enim ac felicitatem non abfque ratione homines, 8 c conue- nientia ad fuam quifque vitam aut hoc aut illud felicitatem effe opinantur, [pleriq; & importu- niflimi voluptatem ]meritd inquit pleriq; e vulgo & importumffimiqd eft Cpc?TixdiTxfoi, quos onerofiffimos exprimere e verbo poffemus.plures enim innocuos ociofa vita,- laborisque vacua delecfatdd quod ex voluptate confequitur:atque iccirco onerofi ac graues iunt:& vt inquit Ho- merus, T elluris inutile pondus. Q31 cum neque in vita quicquam ipli faciant,neque aut fibi aut aliis vlla in re vtiles fintivolunt abfque vllo labore corporis voluptatibus frui . vnde, inquit * corc AxusmJiqid eft fruitioni deditam vitam amant.na voluptatem fummum hominis bonum 3 exiftimantes ffuitionein eius amant- Deinde cum deberet Anftoteles * partitionis hic figuram feruare,hoc eftad^ferpd eft quidem,JS,id eft vero fubiungere:quibufdam interpofitis continuat orationemiclariores que vita s connumeratuta inquiens: lcx 4 cr nolit Tres enim funt qua: maxime excellunt vit£;nsc,quam modo dixirtum ciuilisraccontemplatiuatertia. * T l s-yn^d Quia plerique, id eft vulgus, ad voluptatem maxime fpectant : eamque fidem vita fuse fta- m yj^ts^- tuunt : propterea omnibus his in vnum conumctis quafi vnam vitam fruitioni vacantem, ac vo- luptuofam attribuit. ex qua deinde ad ciuiiem afeendit r ex perturbationibus nimirum fubdita, ad * eam qua; affectus omnes nioderatos habet : qua; indulget quidem ipfis aliquantulum , cum *uZ'T^tCZ?X- 40 ie g u ! a *amen modoque ac menfura rationis : *vt ea liberam habeat poteftatem,dominatrixque fin- fit,affe<ftibusque omnibus quafi miniftris imperet,eisque vtatur,q.uomodocunque voluerit.Ter- 0 K£05 tiani vero his adiungit fupremam oniriitim ac praeftantiffimam contemplatiuam. Ea eft, quae ab '{ 0 g X gyoa'- affeftibus vacat , atque omnem prorfus irrationalium facultatum operationem refpuit . neque enim hic contemplantia: noAifie naturalem intelligit,aut mathematicam, aut theologicam : fed eam, quae perturbationum omni forde expurgata ad contemplationem feftinat:penetrataq ; ma- teria ac carnali hac nebula, vel etiam velamine, vt inquit rlle,dilietto,cum Deo & diuinis per il- lam perturbationum fublationem quam oc 7 rix 6 eicai vocant, tranquille verfatur . nam cum hic de actionibus actiuisque virtutibus dicere propofuenttnon eflet ad rem, fi omiffa ea qua: inter om- nes aftiuas vitas perfectiifima eft, id eft purgatoria , cum illis comungere eam veluiffet ,-quae ex kov.i.uitadex licui a er u pttfamm. P P lerique igitur feruiles prorfus videntur, cum pecudum' vicum eligat;' * e* vero ducuntur ratione, quia multi ex iis qui in poteftatibus funt cor*- * TV >'^ <rf ftiEiitiydilfolutam perinde ac Sardanapalus vitam traducunt. b/iff. Valde Euftratii in Moralium And. <7<Xf k ikIu) Valde vilipendit ac damnat eiufmodi homines, j qui corpori s voluptate bonu putant, eama; cjlou' quali iummu bonum fe flantur : feruilesq-, eosappellat:eo quod irrationalibus perturbationibus fubditi mancipij in modum feruiant , rationemque cui a natura imperandi poteftas tradita eft, caeterarum ratione carentium facultatum ancillam reddiderint. cum vero inquit[feruiles viden- tur Jnon ita pofuit, vt lignificet videri eos & non efle : fed quia luunt hunc ad peiora delapfum, fuamque hanc feruitutem euidenter pre fe ferunt. quos etiam pecudum vitani elegtfle iccirco di- cit,quod cum ratione praediti natura fint, poflentque uitam ex rationis imperio traducere:in nu- merum pecudum ex electione fc conftituerunt.non fecusac bruta animalia, adlolam qus lenfi— io U1 VUlUjJLUVJiua iu Y - j i I L CJ ' quae modo dixerat, videba:ur:huiufce rei caufam fubiungit:fimul eos qui in imperio poteftateq, conftituti funt,carpens ac reprehendens, & quafi monens vt ad fobrietatem & temperantiam re- *j 'Tvyyx.vte&t deantme fi praui lpfl fuermt,m caufa etiam efle videantur iiibditoru prauitatis j [|ea ratione du— Kdvd - ~ cuntur,mquit,quia muld ex iis qui in poteflatibus funt conftituti, diflolutam perinde ac Sarda- ' napalus,vitam traducunt. ]Nam fi illi qui in ciuitatibus aut gentibus imperia obtinent,no e flent ita perturbationibus obnoxij,neque corporis uoluptates fectarentur,fed mduftria in vita, virtu- temque amplexi rationemin fe dominantem haberenttnullo modo improbis fubaitis aditum ad + Kaffivdiu patefacerent:fed deteftarentur eos, ac repudiarent : f atque ita efficeretur , vt mali ignominia 4 ttovupop ac contumelia affefti non modo non ita crefcerent,verum etiam multo magis imminueretur, fin >c / o autem principes contra perditi quidam ac voluptuofi Sardanapoloque fimiles fint . Smiles quo- ic que fibi ad honores admittent, eruntque in caufa vt prauitas augeatur. Sardanapalus vero hic rex V //CV ° F ™ fuit Perfarum, effeminatus homo, atque intemperans, omnisque libidinis & impudickie plenus; cuius luxunofa ac diflbluta vita omnes veterum hiftonx referne funt. * Elegantes vero * & ad agedum idonei honorem effe felicitatem exi- ftimant:hic enim ciuilis vitas fere finis eft. Quemadmodum prauus * inelegans & iniucundus ex retia iudicij ratione appellatur , quia .i. q UOTU mia, * ad bene agendum ineptus eft:' * ita ad agendum idoneus,elegans & iucundus.atq-,ha:c eft par- cmnis in dttio titionis redditio in hunc modum , inquit igitur idoneos ad honefta agenda , corporis voluptate ne rerum uer* contempta,honorem maxime affeftareieumque fere effe finem ftudij, quod impendere honeftis - 0 fatur. rebus ciuiles viri videntur* [fere] addiditrquia nonulli etia mUeniuntur,qui ob virtutem eiuscj; «XTlc/loCq , ciy- * srfKxhKol .i. quoril uita iCDUb ClUllth V 111 V lU.V_Ail.Cii j ~ i? *OLy0CPis- perfectionem omnibus aliis poftpofitis nullos labores recufant . prioris generis hominum ex- * TUL) ayci- emplum effe Homericus Achilles poteft,qui honefte maluit & cum gloria cito mori , quam diu _ obfcure & ignobiliter longam vitam traducere :altenus Socrates: qui cum in virtute Sc fapientia jJof ooicure oc l^noumia vitam qui cumin virtute CSt fapi^x.^x— omne tetatem confumpfiflet,iuiuftse condemnationi acquieuit;* & furtiua: faluti iniufta mortis s ~ codemnationem anteponedam cenfuit.omitto noftros nunc in mediu proferre fandos viros qui ^ ccyaay ve | 4 tyrannis ignominiofe condemnati * Deo gratam mortem temporanee hmc vitee praeferre vgomUys • non dubitarunt:vel in receflu ac folitudine degeres perfeaionem fuamfoli Deo notam efle vo- cryZtHci) • | uerunt: q Ui [pp e cum neque Anftoteles quicquam hic de noftris intellexerit. cJtveb*** Sed ^ 1C tamen remorior aliquantulo effe ab eo ipfo quod quammus, 4 o * dilpsov- bono videtunmagis enim in iis qui honorem exhibent, quam qui eo affi- ciuntur, confiftit.bonum vero ipfum eiufmodi efle diuinamusrvt propriu *J9 thtv a~ quoddam fit, quod auferri facile nequeat. yx6 * {uthCJ Opinionem eorum de humano bono refellit, qui honorem efie^llud afferunt : & inquit, hoc zrgo<rncA\d remotius ab eo efle quod quaerimus, id eft &zrnn>/\jyicf' igcy , quafi fufpenfum ab eo in fuperficie ySLi/op. <P icc exiftere * neq; illi prorfus adhaererefidq; oftendit ex eo in quo eft honor .bonu enim alicuius il- quidein habet Iud efle dicimus non quod in alio eft, ad aliumq; * fpeftat.fed quod propriu eft illius, cuius efle GrgciH codex dicitur,in eoq-, confiftit:vel ex eo etiam tanq propria eius operatio prodit, at honor no in eo eft fed redie uide cui exhibetur, fed in eo qui honorat,qui enim honorat,eft ille qui operatur, atq; efficit honore^. 50 tur addita ne = nam quemadmodum qui ingreditur, ingreflum:& qui fcribit, feriptionem facit:& no ille ad que gatio ctb inter aliquis ingreditur, vel fcribit:quanuis ad alios poftea operationem fua dirigantuta quoq; iile qui frete. honorat, propriam habet operationem honorem:fed eam tamen adilium quem honoiat , inten- * itcfl^nvv- dit.bonum vero ipfum non eo modo efle debetrfed proprium quoddam, atq- adeo proprium, vt /itvop* auferri facile nequeat.no dixit vt auferri prorfus nequeatrquia natura ita coparatum eft,vt homo L' ibrum Primum. ex altero contrano mutari in alterum poflit. vnde etiam di Sum illud eft , neminem oportere an- tequam uita defunSus fit,beatum appellari. Diuinamus,vero inquipnon dicimus. auficpinamur ea de caufa,quddnondum de eo quicquam demonftratum eftfied quali conieSura Quadam ita iii- mitur,conieSuralis enim eft diurnandi ars. Prceterea fetftari honorem ob id videntur,vt feipfi bonos elbe * credant. Aliud argumentum, quo honorem non efle id, quod quatritur,bonum oftendit.elegantes Ii , . > *T2-tSiVC0Gir erum per fe,& non ob aliud feSamur . & ratiocinatio in hunc modum colligitur . omne quod vt finis, io bonu eft , per fe & non ob aliudfeSamur.horiorem no per fe,fed ob aliud feSamur. non eft igitur honor bonum, vt fims.qui fyllogifmus eft in quarto modo fecunda: figura, quaerunt autem elega- res & vrbani probitatis fuse fidem aliunde :propterea quodhoc etia genus virtutis eft , quae * mo- * VafJC deftia appellatur : cum aliquis non eft fuo mdreio de feipfo contentus , ne nimio fui ftudio dece- ptus reSum aflequi minime poflit,ac rurfus hoc confirmans, id eft feSari honorem huiufcemodi homines ad probitatis fux comprobationem, ita fubiungit: Quasrunt enim a prudentibus^ 5c ab iis a quibus cognofcuntur , & ob uirtutem honore affici. 'i Non e fle per fe honorem, fed ob aliud feSandum.ficut diSum eft, inde patere facilepoteftgp 2,0 non abfolute honorem feSantur, neque a quibuflibet exhiberi eum fibi volunt,fed a prudentibus & iis qui ipfos, quales moribus & vita fint, probe cognofcunt:neq ; ob quamlibet rem , fed ob' vif- I tutem eum quaerunt, atq, a prudentibus quidem honorari cupiunt: vt reSe iudicates illi vere di- gnos honore eos exiftiment:ao iis vero qui eos cognofcunt,ne ignoratione decepti errent : eosq; qui non funt boni,quafi bonos honorent:ob uirtutem autem, quia ex virtute vitam inftitutam a- * . . mant:cuius rei confirmationem quaerunt, vt certo fciant an id quod amant, adepti fint. , T?l- Perfpicu um igitur eft , horum etiam lp forum fententia,honore virtu- tem eiTe potiorem. vnde fortafle etiam aliquis magis efle eam ciuilis yft^ finem exiftimaret fed imperfeftior tamen etiam lpfa eft. JO Si ob virtutem, inquit, expetendus honor eft, quomodo virtus honore perfe&ior efife non de- betrpraeftantius enim femper efie illud folet, cuius caufa aliquid eft, quam quod caufa alterius exi - ftit.ex que fieret,vt aliquis ciuilis vita: finem efle virtutem magis, quam honorem opinaretur : fi- quidem,vt lam dictum eft, honor virtutis caufaexpetitur.Deinde oftendit neque eam * vltimum *<rKOzrtn&- bonum efle.nam,vt inquit, ipfa quoque imperfectior eft . bonum veto efle imperfectum non de- ToTop.* bet,non eft ergo virtus bonum illud quod quterimus . Atque hoc ita fe habere , aliumque prseter virtutem finem efle,clarius deinceps manifeftat.cum ita inquit: . Videtur enim fieri poile,vt qui virtute habeat, vel dormiat, vel in vita nihil agar. malis prxterea affligatur, fitq; maxime infortunatus:cuiufmodi homine fane felicem appellant nemo , mfl qui feruare * pofitionem velit. *3iiw.i.pr<> Cum virtus habitus lit,& eiuftnodi , vt in fubiecto efle aliquando fine vlla operatione & ma- nifeftatione poflit:cum ita eft,merito efle imperfecta videretur : qualis in dormientibus apparet, fieri etiam poteflgvt virtute praeditus aliquis nihil m tota vita agat, qui bonis habitibus inftructus quidem fit, depromere tamen eos nequeat:vel quia occafio nulla offeratur , vel quia materia defit, qua ad operatione expromedam maxime indigetrquemadmodum fi pecuniis careatille, qui ma- gnificus fit : cuius profecto virtus non nifiin magnitudine & multitudine fumpeuum confpici poteft . adde quod incidere aliquando poflet , vt qui virtutem haberet , multis malis per totum vita* curriculum afflictaremr,efletque maxime infortunatus, verbi caufa, vel morbo, velpauper- tate,vel * hoftihbus infidiis oppreflus,vel aliqua alia calamitate , qua fieret , vt operatio virtutis jO impediretur .haberet ille quidem virtutum habitus, operari tamen nullo modo valeretmemo igi- {tlvts- tur hunc ita arredtu felicem, diceret, nifi videlicet feruare pofitionem vellet, qua dicurit:hoc eft.nifiabfurdam opinionem ab aliquo accepta, qua: pratter aliorum omnium confenfum no nam quandam fententiaintroducat,tuen velit, ineaq; perfiftere.fiquidem 0icr^ abfurda qutedam opi- mo eft alicuius ex ns qui m phiiofophia claruerunt, qua fibi probanda, tuendamm propofuerut. cuiufmodi Heracliti lUa erat,c6craria eiie vnu afleretis:& Parmenidis, qui 5 * - vnu oia efle dicebat, * %y jl cp- b.iiij. item * ZZTiTHJlZt' *SuHas uide= tur fignificdf- je poetici i il= lui Ariflotelis cpuc. quu ait, iyu.vy.Aia ?A yzTca, 0 t a 7roiHTiy-a- * Mcc^mAKn. Aaf- * coti TtofJ Ltpjiuhap- ivcftil- KfyT ca > *<xuto[z- Ak> irqocTLulccv THC V.OCTOQ- Ba&ip-i-Ut ed recie agere popt. ^xJletxy.fe- curitAtem- Euftratn m Moralium Anii. m Zenonis, qui motionem omnem e rerum natura tollere nitebatur. Simili modo incredibile abfurdumque videretur, fiquis eum efle felicem ac beatum affirmaret, qui vel nihil in vita ageret, vel multis malis infortuniisque afflictaretur. Ac de his quide h ad enus: fatis em etia in circularibus de ipfis didu eft. Ariftotelem dicunt carmina qutedam edidifle ad certum numerum * ftudiole confcripta qui- bufdam feruatis ordinibus, quorum vnufquifque & ab eodem exordiretur , & in idem delineret: atque ob id* iynvu.Ald,ide{i circularia ipla appellafle.ea fane in cognitionem noftram nondum peruenere . funt tamen qui de ipfis memoriae prodiderint . in illis igitur de felicitate fatis dictum efle inquitcan beatus vocari homo polGt ex folis virtutum habitibus,licet in vita nihil fecundum ipfos agatratque iccirco nunc paucis rem hanc pertranlit. io Tertia vita eft contemp!atiua,de qua m fequentibus confiderabimus. Cum fiiperius vitas qus maxime excellunt, connumerafiet, tresq; eas efle dixiflet,voluptuo- iam,ciuilem,& contemplatiua, id eft perturbationibus deditam, in perturbationibus moderata, atqj a perturbationibus prorfus liberam : propriam duabus de bono opinionem aflignauit.vitas autem appellat modos, quibus homo cum corpore fliper terram degere confueuit . cumque ordo poftularet vt iam de contemplatiua ageret, diceretque quid ea * fimili modo bonum exiftimaret, resque longiorem orationem exigere videretur : in praefcntia totum id praetermittit : in fequen- tesque diflertationes explicandum differt, vbi opportunior huiufce rei locus futurus eft . hic fo- lummodo illud dicit: tertia vita eft contemplatiua , de qua in fequentibus confiderabimus.m de- cimo enim qui vltimus praetentis huius moralium operis liber eft,de ipla hac re copiofe diiputa- z •" bit. Tertiam vero contemplatiuam vocat ex ordine quo in connumerandis ipfis vfus eft, ab * in- ferioribus & fubditis ad luperiora ac praeeminentia afcenaendo. Pecuniaria vero violenta quasdam eft;& diuitig neq-, ipfas proculdubio funt id quod quseritur,b o nu: fu nt enim vtiles, akeriusq-, caufa coparantur: Tres folummodo comemorauerat vitas, quae maxime excelleret, voluptuoftm,eiuilem, & co- tem piati uam ,n ull amq ; de quaeftuofa mentionem fecerat:quia tamen effe multos videbat, qui di- uitias fummam efle beatitudinem exiftimarent,ommaq; libi effe facienda cenferent,vt pecunias adipifcerentur:& eos quidem non folum ignobiles e vulgo homines , fed claros interdii & reges ipfos.exiftimantes diuitias fummacfle feHcitatemf& omnia agentes^vt diuitias coparent, qualis 50 fuit Midas Phrygius, r qui ob nimia auri auiditatem ^vire/doctkf, id eft aunfurens cognomina- tus eit:]iccirco de hac quoque vita pauca quaedam hic fubiungit:pecunianamque appellat, id eft p/fH/aaTJ?<RKp,quia pecuniis acquirendis ftudium omne impendit : & violentam etiam, quia ad ea quae cupit, conlequenda -[ violentia prx fe ferre confueuit: [dum non modo fraudes ac dolos ftruit,fed infeftas etia manus imbecillioribus iniicit,bonaq; iplorum diripitraliaq; innumerabi- lia machinatur ,vt ingentem diuitiaru copiam libi polGt compararejted neq-, id quod queftuofo huic videtur, efle bonu illud quod quaeritur, oftedit,cum inquit:funt enim vtiles Sc alterius cauTa coparantur. quod enim vtile eft, vice quali miniftri fungitur, ad aliudq; fpectatqd eft ad finem,ad quem refertur, cuiq; vtile eft. Bonu vero vt finis * ex fe perfectionem habet:el% ipfum per fe &c non ob aliud expetendum.' Vnde illi qui philofophia quali inutilem rem damnant, vt hoc quocg 40 dicamus, atq; ob id alpernandam efle conantur oftenderernon aduertuntrfe eam dum hoc modo vituperant,ftudiis omnibus artibusq; anteponere. aded enim proflans eft,vt fub aliud quippiam reduci minime patiaturmeq; ad alterius vtilitatem fpe£tet:fed lpfa fub fe habeat omnia a!ia,qu<j- cunq; bona efle elegatibus uidentunquae animae ac vitae hominis acliumento fint *adipfam co- fequenda.m. ac propterea apud veteres in bene inftitutis cimtatibus ciuiles viri inuen-iuntur mi- niftri quali auida efle fapientum,qui neceflaria ipfis fuppeditentrquo * ocium nafti illi fine vllo impedimento cbtemplationibus vacare comode poflint. Quanq a h a q uo q> ratione non efle di- uitias bonu illud de quo quaeftio eft,cognofcere licet, quod nimirum extern^, atque mftrumenta- ris fimuearumque vfiis anceps habetur ,vt afferre tam bonoru q malorum occalionem queant. Iccirco ea potius quse prius didta funt , effe fines aliquis exiftimaret , eo - 0 quod propter fe expetuntur, fed neque illa tamen yidenturdicet multe ad ipfa h xc coniedke rationes fuerint. haec igitur miffa faciamus. Cum diuitias non efle fummum bonum arguerit, quoniam vtiles akeriusq; caufa lufttnimulqj pecuniariam' 'IO Librum Primum. pecuniariam vitam Sc quceftuariam reprobaritrquippe que & violenta fit,& finem per fe minime expetendum habeat. nunc lubiungit: magis venfimile inquiens efle,vt qua. prius dicta fltnt fines efie aliquis opineturfideft voluptatem & honorem qua propter fe amantur, & expetutur.vthinc quoque non efie humanum bonum diuitias magis cbumcatur. nam fi ea quae magis videntur efie fines, eo quod propter fe expetuntur, non funt : quo modo ea erunt, qua; alterius caufa feefamur? Nam quod ait multas rationes ad ipfa fuiffe coniectas, partim * ob Epicurum dicere poteft, qui voluptatem finem ftatuebat:qua de re. multa multi difieruere,alij ad opinionis huius refutatione ah; ad confirmationem. partim- etiam de honore intelligendum eft: propterea quod ciiulibus ho- minibus multa efie de eo difputatio coriueuit:& Socrates multis in locis apud Platonem inueni- tur , ciuilibus quibufdam* importune honorem affectantibus aduerfari , appetitionesque ipfo- rum non redas efie conuincere . nullo enim modo decet, vt contemplationem quse ex perturba- tionum fublatione, id eft impatibilitate confequitur , cum voluptate Sc honore coniungamus; quali per fe ipfa finis non fit : cum nihil contingere anlmse hominis perfectius poflit, quodcjue fi- nis magis rationem obtineat: quam fnn perturbationum fublatione, & vacuitate,ac contempla- tione perferfe&a confiituatCir. Quapropter ea quae prius dicta funt, de honore 8c voluntate viden tur iiiteliigenda. rif 7 r® f! dTTimgcv- * czKouqa? (ptAori^yp.i y oie- *i7T0p.iilw 7ouf fv^/cue .i.quce Jequi= tur mimos. VL io quo d non fit idea. cap. Elius vero fortaffe eft,vt vninerfale confideremus, Sc quomodo di- | catur, inquiramus, quanqua arduam nobis hanc quadbionem futura efie videorpropterea quod amici funt,qui formas introduxerunt. Propofuerat Ariftoteles in principio norum moralium Nicomachiorumde hominis bono ac fine dicere, efieque eum primo declarauit: deincte aci fecundam qusEftionem tranfiit, vt quid ille rebus ; , alios aliud quid ex euidentibus manifeftisq, is illum efie affirmare, cmniaque haec confutarit,nulIumque ex ipfis finem efie vltimumpro- baritmunc ad praeftantlflimum finem explicandum defcendit: * non leniter ac faperficietenus vt vulgus, fed profundius ac diligentius rem ipfam excufliirus . Sed quia Plato de primo bono non exigua qusedam atq; abiecta fpeculatus fuerat, fed magna ac fublimia, quse hominis animam pof- 5° fent maxime attollere : conatur etiam aduerfus illum nonnulla quali obiter dicere : non ille qui- dem fortaffe aduerfus Platonem difputationem inffituens, fed aduerfus eos quiPlatonis cufputa- tiones aliter ac deberent, accipiunt. Quapropter necefiariu videtur, vt prius dicamus de quo bo- no intelligeret Plato ,vbi de bono agiqeiusque fententiam hac de re breuibus .explicemus: vt co- gnofcere vnufquifq; poflit, an ea qua hic ab Anftotele dicuntur, ad illius labefactationem accom modata efie videantur.Nam Plato cum de principio terum omnium quaeftionem haberet,vnum, Sc ineffabile . Sc bonu illud appellabat: *omne quod eft, ab illius appellatione feiungens. eo quod ipfium fupra omnia efiet,omniaque excederet, in feque complecteretur omnia *non notione,fed fuperelTentialiter: * fineque vlla ex fe egrefiione in cuncta permearet: cuncta produceret fiia bo- nitate tam intelligibilia quam intellectualia, tam bruta quam rationalia,tam quse quomodocunq; qo viuunt quam quae vita penitus carent,& obfcuram quandam exiftendi notam obtinent, atq; hsec omnia facere id dicebat no electione aliqua *aut voluntate. fed ipfa lua natura atq ; efientia:perin de ac fol, qui praefentia fua tantummodo cuncta illuftrat, licet illuftrare non propofuerit.vt idem * %’/. <c7il7rQ- hcuir&si/TS hkyay. * aiszj/ gjdlai - om- . , i : P, - 1-r r referantur, ipfumque quantum vnicuique licet, appetant, vtpote cuncta perficiens, ac bona red- dens.vt ita lit primum bonum,ac quafi, vt ita dixerim *iuperfubftatiale bonum, quod omnia ex- petant. Atque haec breuiter de bono ex Platonis opinione dicta liifficiant [de quo quidem bono multa: & egregia; diflertationes cum ab ipfo PlatOne,tum ab iis qui decreta eius tuentur, & habi- to tae fant,& monumentis etiam proditie. jSed videamus quinam hic ab Anftotele dicantur, [m e - i x v s vero, inquit, fortaffe eft,vt vniuerfale confideremus, inquiramusque quomodo dicatur.] Vninerfale hoc loco no ita accipitur, ficut m logicis fpeculatiombus didicimus, fed alio quodam modo, ibi enim quod * poft multa eft,& poft genitum vniuerfale dicebatur .hic quod ante mul- ta, multorumque caufa quodammodo eft: vtpote cum ante ipfa fubfilkt: ad idque exterorum o- mnium i ubftantia reipiciat. Ita enim Plato rationes quafdam introducit, quse fubfiantia praedita diuins £ > f ocvifvoHTCeg *CCHKCpOlf H=s tgos \ xvth (° * 7T01H, , «AAcc avf caTGe £- vcu ,L Aut q$ ueliter propo nat produce-. re,fedf i u e fle tia id facere. irOCVTCeip j itep -ztrg>o? coi tIuj. ttSl T01J- ®Mo 7s n$sj ir Qoyivis- Euftratn in Moralium Anii, diuinx fint,& intellectuales, ad quarum exemplar materialia omnia & fint & fiant, quas videlicet formas, & fpecies, & vmuerfa, & vmuerfalia appellare corfueuerunt. formas quidem & fpecies: qux ante has qux in corporibus cernCicur,exifterent,ab hisque omnibus abftraffx in opificis Dei J 1 . 1 . i. i j m ^Mii fimi n ftrmwrer. araue exorime- * ort s Q>y iKeiT/ojj t(J Q(J* liviiov/xx %.y. es?, «AAa IO *oinw<j)c\a.u th imqig?). * ccvcccp cun~ Toa« . frn /v ^ * OU TH TCqi •zrcMap u- 7TCC^<j,J0j HCC tocAvsJ kocv <r WkkoA*- enrfep h tv~ yaoc- j3-fOK.it TH- ftara. j Acj-iff ivu- jEVii/keiat t/14 wtcujQoc X) T <p/Aa- usro HgiiiTCU' ret.vuiueriauaveroocvniueiiaapucnaiiLui,^^ -j— - t — i _ i . . r bet corpora & materialia, qux ex ipfa, ad ipfiusque imitationem tafta iunt : au qux nimirum pe- dans vmuerfale & vmuerfum non *notionali quoda modo/cdmtelledu^ vocantuKvmucrfale, quia eft a multis qux ad eius imitationem faffa funt, abftraetum: vmuerfum, propterea quod vice partium obtinent ea, qux ad ipfum quafi ad vmuerfum & totum referuntur, quod tamen cotum non ex ipfis compofitum eft,neque. poft ipfa notione tantum comprxhenfumffed ante ipla eit,& per fe fubfiftit:eaque omnia ad ipfum, tanquam ad propriam integritatem atque vmuerntatem re ducuntur. Triplici enim modo dicunt vmuerfum ac totum appellaruquod ante partes eft , quod ex partibus conftat, auod eft in partibus.totum ante partes lllx funt formx fimpliciflimx & im- materiales: quia ante multa illa fubfiftunt , qux ad ipfarum exemplar factafunr. exparti ous con- flant, qux funt compofita, in multasque partes diftnbui poifunt ac diuidi,fiue fimi lares ime difii- milares.in fimilares partes diuiditur lapis: qui etiam lpfe totu eft,ii ad partes eius fpeftes, in quas diuidi poteft,cuarum fingulx tam nomen quam rationem totius admittunt.m drllimilares, horni nis corpus: in manus, pedes, caput, & reliqua.nulla enim ex his partibus toti fimilis eft : quippe cu neque nomen , neque rationem totius admittat .Totum autem in partibus iunt notionalia , qux etiam poft multa. & poftgenita dici folcnt. poftgemta fane,quia ammanoftra dum lingularia hxc qux conformia inter fe vel * congenita, id eft ciufflcm vel formx vei generis funt , fpecuW: poft illa qux prius in corporibus fubfiftunt , rationem quandam qux communiter in ipfis eonfi- iideratur, per abftraftionem d materia in feipfa gigmt,ac * prout natui x fux conuemqho. enra- tionab quodam ac fcientifico modo producit. Notionalia vero ob id vocantur, qma quantum ad notionem folummodo tales vmuerfitates fubfiftunt : neque vilo modo re ipfa poliunt ieparatim a lingularibus ex quibus a&u exiftentes fumuntur, exiftere, In partibus prxterea effe eadem hxc dicuntur iccirco,quiain fingulanbus & particularibus ad qux habita ratione vmuerfitatis etiam & totius nomen obtinent : omnia qux de iptis his dici folcnt, * confiderantur <Poft mu.ta au- rem appellantur, propterea quod ammanoftra poftea qudm multa hxc & lingu aria «uterunc ea m leipfa conftituit. Hinc eft quod ipfe etiam Ariftoteles animal quod vmuerlale eft, in libris de anima vel nihil , vel poftenus quiddam effe inquit : nihil, quia per fe non fubftat. poftenus, 3° *quia eius notio multorum fubfiftentiam & comprxhenfionem fubfequitur. Atque hxc de vra- uerfali diffa a me funt, vt cognofcere valeamus , quomodo hic ab Ariftotele accipiatur . At ve- ro formas effe dicunt, qui eas ftatuunt , quxdam opifici propofita exemplaria, m qux relpi- ciens quali in notas ac j prxfignationes quafdam hxc qux m materia funt,effmgat.qux quidem opifices fint rationes , & quafi intelligentix & fpeculauones efficientis . non vt qualitates aut fcientix extrinfecus aduentidx : fed qux proprie imt , & exiftant, effeffnces & intelleftuales,o- mniumque qux in materia funt , ceu archetypa quxdam. omnes fiquidem formas rationes dmi- nas appellant , quarum alix fint inferiores , alix fupenores . nullamque ex ipfis inefficacem effe dicunt, qux propriam operationem progrediendo ad ea qux fubiacent, ficut ordo ipfarum po- ftulat edere nequeat. Enimuero etiam natura ipfa forma eft : eiufmodi tamen , vt a corporibus 4o feparari minime poffit : fed per corpora fubeat ac penetret, inmsque inclufa ea fingat ac gu - bernet. fpecies vero, quas ideas vocant, non ita : fed rationes effe affirmant, j qux & Dbfiftant, & omnia prorfus corpora , omnesque naturas prorfus fuperexcedant : fintque quafi numerus quidam diurnus, quo veluti exemplari opifex materialia efficiat : quemadmodum fupraquo que diffum eft . Ac de his haffenus orationem paululum protraximus , vt planum aliquantu- lum nobis fiat , & quomodo ea Plato ftatuat : & aduerfus quos nunc repugnet Ariftoteles : dum vmuerfale quod ante multa eft euertere ac tollere conatur, [feddefcendamus ad ea qux iequun- tur. qv a no v a m, inquit, arduam nobis hanc quxftioncm futuram effe videorpropterea quod armci formas introduxerunt.] j Modeftiam hic quandam Ariftoteles , veritatisque ftuduim praetendit , ac fimulat : arduam fibi effe inqmens quxftioncm hanc de fpeciebus , hoc eftorten- iionis impedimentique plenam :qux quali pudoris recufationisque luftam cau am ex i eat. propterea quod amici fint , qui opinionem hanc de formis introduxerunt . amicus enim a- to eft , quia magifter eius etiam fuit «fe tamen velle dicit omm hominum amiciux rerum ve- ritatem anteponere. Sed forfan 50 Librum Primum. r 4 Sed forfan re&ius efle,& oportere videretur: vt pro veritatis falute vnuf- <juifque,& praAertim philofophi t fua quoque propria refutarent. f vi oimTa -j- Verecindc quodammodo videtur adPlatonis de bono, & formis opinione labefactandam WcugUr , id accedere . non enim dixit, e ft rectius : fed rectius elTe videretur. 8c addidit etiam, forfan, vtim- £ ft propriare pudentia: ita crimen euitet. licet inquit, amici viri fint, qui formas ante multa conftituerunt:mc- future. lius tamen, quam honore afficere eos, efle iudicaretur, & deceret, non folum amicoram decretis t , u«t’4uA«- aduerfan, verum etiam fua quemque euertere : vt veritas feruetur incolumis, & non penitus in- j iua; <xni- tereat occultata, adiunxit autem, & pnefertim philofophi, quo magis offici) huius neceffitatem t® augeret : ftudiofus enim veritatis philofophus eft, nifi nomen mentiatur . nam fapientis amator zsAdeTasvt^ 10 quidem philofophus eft.fapientia vero eftfcientia eorum qua: funt, quatenus funt. ea autem qua; funt, immobilia atq; immutabilia permanent, neque vnquam alio modo fe habent,fed femper m firmitate ac ftabilitate fua perfeuerantratque ita eflentiam fuam babent in veritate ipfa confti ta- tam. quomodo igitur philofophus effer, qui alicui rerum veritatem poftponendam radicaret? Nam licet amici ambo fint, T fandum eft veritatem ipfis in honore an- „ 1 foinoy ToP 3- teponere. . i- Sandum 8c initum in eo differunt, quod illud m squalitate inter f coformes confideratunhoc i r a' ad Dei diuinarumq; rerum honorem fpectat, amicis enim honore exhibere nihil aliud eft, quam pr£ ~ iT squales honorare, veritatem autem omnibus in honore anteponere, illud vero fancium ac pium rc ^ eritA J em 5.6 cenfetur. veritas enim diuinum quoddam eft. cfuoetolvs* Qui igitur hanc opinionem attulerunt, in illis fpecies nullas faciebant,in quibus prius &c pofterius aliquid dicerent. Vnde neque tnumerorum fpe- jt 2 agidnw ciem,id eft ideam confhtuebant, lAtou* Hinc incipit opinionem de ideis refellere: ponitque f fumptiones qus apud illos celebres con , ceffsque habenturdnquitque eos qui opinionem de ideis hominibus attulerunt, in illis rebus no 1 1 x - feciffe fpecies, in quibus prius & pofterius dicebant:atque in Huius argumentum numeros addu- Toc V* cit. ex numeris enim alius prior, alius pofterior eft. [vt puta tria prius funt, quam quatuor: qua- Vjif 3 , <^ 8 i <34< tuor item, quam quinque:& fic deinceps.] vnde neque numerorum fpeciem conftituebant. nam ^ quemadmodum in logica: cotemplationis fpeciebus ac generibus, indiuidua qua: lub eadem fime 3 fpecie,£equaliter omnia cum ea communicant, neque aliud prius,aliud pofterius:fimili modo fpe- cies qus eiuflem generis participes funt. neque enim vel fpecies indiuiduorum fpecies erit, vel genus fpecierum genusifim alio atque alio ordine iis qute fub fe pofita funt, participatione exhi- beant. ita quoque in ideis his contingit, quod vero inquit, nullas fpecies faciebant, & itenqfpe- ciem conftituebant, j non temere,fed dedita opera videtur pofuifle : vt fignificet videlicet ideas t «t/rail? e? ex fe nihil efle, -j- fed eorum ratione fadas ac conftitutas extitifle. 7i4p. At bonum dicitur & in eo quod eft quid , & in quali, & in eo quod eft ad aliquid.Quod vero per fe eft & fubftantia, prius eo natura eft quod eft ad aliquicLefte enim boc j appendix quadam uidetur atque accidens eius ^ 4° quod eft. Quare communis aliquain bis idea efte non poteft. ah eis eas co* Ratio hxc eft in prima figura collecta ad hunc modum .In quibus eft prius & pofterius in ijs ea > noneftfpeciesdedinbono eft prius & pofterius: in bono igitur fpecies non eft. atque illud qui- * lCUlt ’ , dem, id eft in quibus eft prius & pofterius in illis non efle fpeciemtita fumpfit,vt de quo inter pia 1 tonicos conftet. in bono verd prius & pofterius efle, quse in fyllogifmo minor propofitio eft,ex ° 1 fupremis generibus quae generaliffima appellant, oftendit:in quibus omnibus bonum reperitur. e ft P r(> P a S ^ n * Bonum enim,inquit,& in eo quod eft quid, quae eft fubftantia (quid enim j - de fubfiftente re di- fidite [A citur. nulla vero eft ex aliis demmcupationibus feu praedicamentis, quas v.onvtyogici; graecivo- t '^ 7r * vcJsSK- •' eant, qus per fe fubfiftat, neque in fubie&o fitmifi fola fubftantia) 8c in quali, & in eo quod eft ad K ^ T 0f 7r ?‘ x '‘ aliquid: fatisque illi fuit his tribus catigonis tanquam fufficientibus oftendere, quod inducitur. yH-ccTOf Infert enim,[quod vero per fe eft,& fubftantia, prius natura eo eft, quod eft ad aliquid,] per fe hic accipitur non pro fubftantiali,f fed pro eo quod ad aliud minime refpicit. quod enim ad ali- f «M’ f r quid eft, in refpedtu eftrqus autem non funt ad aliquid , neque in refpectu aliquo funt, neque ad f(H ei 0’Ve.O’f aliud dicuntur, fed per fefe ipfa eonfiderantur. confirmatio vero minoris propofitionis ita con- . ftrakus huftratn in Moralium Anft. ftruimr. omne quod per fe fumitur, prius natura eo eft, quod eft ad aliud, fubftantia Sc quale per fe iumuntur,quod autem eft ad aliquid, ad aliud accipitur, priora igitur fubftantia Sc qualitas eo natura funt, quod eft ad aliquid, [esse enim hoc appendis quaedam videtur, atqpe accidens eius quod eft.] Et hoc etiam confirmat id quod eft ad aliquid pofterius efle. appendix enim eius quod eft, pofterius eo exiftit: fiquidem efle aliquid prius necefle eft: deinde ipfi aliud quippiam appendi atque agnafei. [ q^v are communis aliqua in his idea efle non poteft. ] Concludit hic quod a principio propofitum eft: non efle vllam boni fpeciem quae in omnibus particulari- bus bonis confideretunpropterea quod in ipfis prius inuenitur & pofterius. nam li ea quse alicu ius Ipeciei, id eft ideae habent participationem, alia prius alia pofterius erunt, vt alia propius ad exemplar & -archetypum accedant,alia remotius abfint:atq-, ita alia magis alia minus participa- 10 tionis habeanfdiuerfitas ordinis in participando efficiet, vt fimiliora aha principio:aliadiflimi- liora euadant. ficq; magis Sc minus in participatione exiftet . magis autem & minus in acciden- tium participatione reperitur,non in iis qua: in fubftantia communicant.fed fieri nullo modo po teft,vt ea qua & archetypa Sc principaliora longe funt: illoru qua & poft ipfa efficiuntur, & ima- ginum locum locum obtinent, accidentia appellentur, nam ex eo etiam patet, quod accidens ali- cui accidit, illud vero cui accidens accidit, prius natura accidente ipfo eft . prius ergo natura erit archetypo exemplum quod ad imitationem fa&um eft: id quod fieri omnino non poteft. non eft igitur accidens multis, id quod ante multa eft. Adde quod illud vnum cum fit, multorum caufam efle dicunt, quomodo igitur li dixerimus id efle accidens, & vnum multis efle pofterius poterit, Sc caufa caufatrseproinde fubiungit coclufionem, [quare comunis aliqua in his idea efle non po- 20 teft.]Inhis. id eft in quibus prius Sc pofterius confideratur. Praeterea cum bonum totidem modis dicatur,quot illud quod eft(nam' 8cm fubftantia dicitur,vt Deus & mens:& in qualitate,! virtus:& in quan fcqtrtU' titate, mediocre: & in eo quod eft ad aliquid, vtile: & in tepore,occafio: & jjlisuvx- * n diuerfatio: & alia huiulmodi) perfpicuum eft commune aliquod { xcervyc- vniuerfale atq^ vnum effe non poffe . non enim in omnibus t denuncupa- f/ou? . tionibus,id eft pr^dicamentis/ed in vno tantum diceretur. Secundum hoc eft argumentum, quo idem probat, non efle videlicet bonum vllum commu- 3° ne atque vnum ad quod particularia bona referantunoftenditque hoc, decem denuncupationum, id eft categoriarum exemplo vfus. furnit enim bonum totidem modis dicqquot illudquod eftril- lud vero quod eft,decem modis in decem fupremis generaliflimisque generibus accipi :ponitq.ue iii vnoquoque pirEdicamento boni exemplum, quippe quod in omnibus inueniatur: vtinde pa- ^ , re at bonum etiam quemadmodum id quod eft, efle denuncupationibus omnibus commune: atq- etr tu As ideo commune quoddam vniuerfale atque vnum efle minime pofle. Mentem profecto bonu eife' yxTtvop & in fubftantia perfpicuum eft, item virtutes in qualitate, reliqua verof explicatione aliqua for- tafle indigent: atq; iccirco explicanda funt. vt mediocre quomodo bonu fit m quantitate confti- tutum:& extera eodem modo.mediocre enim appellat modcratum.o-mne autem quod cum con- * uenicnti 1110(10 fit bonum eft: ficut immoderato eft malum in exceflh & defedu con- 4^ yOjj, td eft Coit firreratum.fed mediocre eft quantitatis:quare mediocre bonu erit in quantitate*confiftens.Item, fiderdtum. vtiIe cft fi uod iuuat:quod vero iuuat, eft bonum:fed quia vule alicui eft vtile: ad illud dicitur, ad ypcvco.i. cums vtilitatem fpe£tat:habetq; eflentiam luam, quatenus vtile, in eo quod ad aliud dicitur, qui- in tempore . ^ US autem eft idem, quod ad aliquid quodammodo fe habere: ea ad aliquid funt. vtile igitur *tocvfta ypo b° num quoddam eft, 8 c fub id quod eft ad aliquid refertur, occafionem quoque & in tempo- Vui T Sda tro - rC e ^" e ^ £ fi e b° num ,noneft ebfcurum.occafio enim nihil aliud eft quam tempus vnicuiqucne- c HuO KaS’ S 0C1 ° accommodatum, ficut dicimus nutritionis occafionem, quando nutriendus aliquis eft : Sc d ’-i ' / fdentij & loquutionis occafionem, quando aut tacere aut loqui debet , qui ea facultate praeditus cp^azcv yi c ft. £, j n c ^ ter i s fimiliter . cuuufmodi omnia nihil aliud oftendunt , rufi quia omnia qux fiunt, ^ KCCt , * n tempore fieri necefle eft: tum vnumquodque * in occafione fieri, * cum tempori quo facien- S° geo ^ c/j- yiu dum eft id attribuitur, vt benehabeat : bene autem habere eft bonum . vnde efficitur vt occatio iv.oc- in tempore bonum fit. Ita quoq- in vbi, * diuerfatio. vbi, enim in loco efle aliquid figmficat.& diuerfatio in eo, eft commoratio & habitatio, quam JIiout ctpvocat.fi igitur aliquis in teperato SC *dltcuTCC % id falubri loco degat,in bona diuerfatione eft conftitutus:quippe cu in falubri loco verfetur.atq;ha eft mora. bitet. H^c Anftoteles:qui fane fi fecundu P latonis de bono fentetia hanc difputatione mftituiffet.- nihil Librum Primum. *S I© nihil mihi in praffentia contra cum dicendum exiftimarem : partim hominis reuerentia partim quia nuila r.ecefiitare ad Platonem tutandum impellerer.Quoniam vero Sc alio modo Plato bo- num accepit, & aliud eft quod hic ab Ariftotele refelhturrnon efle ab re videbitur, fi nonulla ad- uerfus obie&iones has accommodata fubiungemus, ftudio prsriertim veritatis indudi:q Ue mad- modum ipfe, etiam philofopho faciendum ftatuit. Plato enim vnum &*arcanum 8 c bonum, eom + »/ * « <r mune omnium quae funt, caufam effe dixit, fupraquc omnia qute funt, vnum collocabat,^ om- T ®f * nium quidem caufam,nibil tamen quicauam ex omnibus e fle affirmans. vnde efficiebatur vt id fupra ens,dk non ens appellaretur.* non quod eo quod eft,effet inferior: fed quia omne quod eff T ° S ' >tcf ' 7r ^ € fuperexcederet. omnia igitur fecunda bona referri ad illud tanquam commune bonum, quod o- VC{> * l£ * mnibus participaretur exiffimabat. quippe cum vnumquodque bonum quod poft illud eft,aliud non ^ woa * t0 * quoddam fit bonum ex illius participatione-quatenus fcilicet illius effe particeps vnumquodque ? ao ^ £ /k e Sf st poteff-j- at illud fuperexpanditur,nihiique aliud cft quam bcnum:atque iccirco & vnum proprie , Sc primo propterea dicitur:quia per fefe folum neqj cum alio vllo cSfideratur. Q_uid igitur* ab- cly- furdi fequetur,fi id quod praecipue caufa. omnium eft,omnibusq; exhibet,quse in decem dentm- cupationibus dicuntur, vt finfreorum omnium commune quoddam, vtpote caufa, atque vniuer- * OLtfitnctTOy fale bonum appellabitur? quippe quod ante omnia haec multa bona exiftat:efficiatque,vt ea orn- *4 iT ' M ° nia Sc flnt,& bona fint quaecunque eius participatione, reductioneqj ad id bona dicuntur.Qjm etiam Ariftoteles ipfe initio huius operis eos laudat qui ipfum bonu illud effe afleruerunt, quod omnia expetunt, qui dum inquit bene id eos afferere : manifcfte declarat, fe quoque primum o- IO mium maximeque vniuerfale bonum quoddam fateri, id quod ex eo facile cognofci poteff,quod inquit, [ipfum bonu,& quod omnia expetut]nam Sc huiufcemodi loquutionis figura, hoc eft ca dicimus ipfum bonum, id. eft t ccyuScy cum articuli demonftrationera Platone, eiusque febtato- nbus poni confueuit.cum de primo Sc vniuerfali bono eft intelligendum. Sc cum inquit, quod omnia expetunt, nihil aliud fignificat quam longe primum omnium, maximeque vniuerfale.fi e- nim illud omnia expetunt, fupra omnia id fit necelfe eft. omnia verd cum dicimus, * nihil ex iis quae funt, quoquo modo fuerint, relinquimus.quod intelligi extra poflit.fi omnia igitur illud ex- $ T * petunt, fupra omnia neceffario eft, Sc primum, &caufa,& vniuerfale omnium maxime: non fane ve * " ^ i. poft hsec multa, neque fecundum ab his multis:qui enim fieri poffet,vt prima fecundum appete- . ~ re dicerentur? fed proculdubio omnia id qUod longe primum, quodqj eft fupra omnia, expetunt. ,c£i ' * 30 Quapropter fuperuacanea haec videtur effe Ariftotelis impugnatio aduerfus eos qui vniuerfale bonum ftatuunt, eo modo quo ipfi ftatuunt:praefertim cum id quod in principio etiam ipfe con , ceflit.nunc velit j- capuofe labefactare. f Pr^terea in iis cpix vnam habent ideam, vna epoq; fcientia efhatque ita bonorum omnium vna quadam fcientia effet.fed multas funt fcientias eo- rum etiam fub vna denuncupatione confhfuuntur . vt occafionis : in bello, militaris ars: in morbo, medicina. & mediocris in alimento, medici- na. in laboribus t exercitatoria. f Licet cauillatorie & captiofe conetur refellere Ariftoteles eos, qui vnttm atque vniuerfale bo num introduxeruntmon tamen ob id mihi faciendum puto, vt vel fiquid explicatione indigue- rit, non explanemsvel quod f verum eft, pro viribus non manifeftem . Ita igitur hic ratiocmatuf. Eorum quae vnam habent fpecie,vna quo, fcientia eft. bonorum non eft vna fcientia. bonorum f igitur vna fpecies non eft qui eft infecunda figura modus fecundus, non efle autem vnam bono ^cc^isca- rum fcientiam a maiori oftendit.namfi in iis non eft vna fcientia quae in vna & eadem funt de- t Addenda ex nuncupatione,id eft categoria-.multo minus in illis erit,que fub diuerfas referuntur.magis fiqui- Z r<tco codice* dem videri poflet,vt quae in eadem denuncupatione funt coftituta, eandem fcientiam haberent: lTigoc'37r$l'g quam quse in diuerfis.efle verd bona fiib vna denuncupatione, quae diuerfas habeant fcietias,in- «M» A« la.-* duftione confirmat.occafionis enim inquit, quse genere vna Sc eade eft, multae reperiuntur fcien yv~ 50 tiae, quae circa ipfam verfantur. eft enim occaiio belli, quando bellum gerere cum hoftibus con- [j.v astm . id ducit:cuius rei fcientia militaris eft. in morbo quoque occafio eft , quando vel cibus , vel potus, ejl dU autem • vel medicamentum debet exhiberi : & huius quoque fcietia eft medicina . j [fed Sc mediocre, mutuo medici genus boni aliud eft . quod Sc in cibo & in laboribus conftderatur : in cibo , medicinam fcien- nd. er gymtid tiam habet : in laboribus exercitatoriam . quatenus enim tali oporteat aliquem , vt neque ex- jlice.Sub. efft eeflu neque defeftu peccetur : medicina eft, qux indicat: quatenus verd exercendum corpus fit, cirnt» Sc labo- 40 20 Euftratn in IVloralium Ai lfb. • ' • r r-brre bropriurn eft.qus quidem artes, id eft exercitato- & laborandum -.exercitatoris artis praefcri PP funt cam j diuerfe,& inter fe appofita;.] Hzc ria & medicina licet fub fe mutuo no imt co ’ ^ (icendum non eft: quo neque ^ funt quae hic inquit Anftoteles-i bono , e oque quod nihil aliud eft, quam ipfum bo a; V - hxc vllam vim habere ad opinionem ne p hcc llludflt5quod omnia bona efficiar. cu KCU xium , refelle dam cognofcarnus. nemo ; „ e portione bona appellentur .na quid refert, fi aliud raV lf xuiusq-, participatione ° mn ®^epius,almd longius ab illo eftfaliud item bonum per fe,vtfa- T ctiyyj»%w magis aliud minus borium.a ^ veroeiufmodi eft, vt ad horum aliquid conterat, licut eft vi- rcc -olt V-iyti ruras corporis, & virtus an©W‘ a ffliaatio etiam aliqua corporis, duraque vita: traductio, qua h sB.TO.VT a a-us, exercitatio, medicam -^ onu e vacuitatem con f equamu r>cum enim ordo m o- ] . or Tlw 0i fk vrtolerantiarain ani >P ^nhffimunqaliud fecundum, aliud tertium ac quartu, & dem mv r t mnibus quidam ut,qv J? p ua c0n ftituatur: boni participatio ordine quodam vmcuique «y*65,ml o ceps, pro ^^^TnTebus bonum quoddam eft, quemadmodum * contufio malum: quomo- A\o contingit. & fi- ordo i J b J me bonl commu nic a aonem fieri? vel igitur ommasqua- , do dicere mre aliquis poliet, nu t ld eft eiufdem & fpeciei & naturae fint,neceUe 7 «^60 - , euifidemque ordinis, coniormiaque & g ! __ j : n : sdlie to p aturv t neq -.ornatu s qm fpiam, eft ^chfferentiaque omnis effintiae rerum omnium, orffims^^tmlaturn^tn^ i IlC idit quodu;, JlnKwca ««. ne& * confenfus lunduraq-, a P» in P^ lni ^ n ’ n ex vno eunda exiftunt, non ea- t ita iaceant:vel fiornatus aliquis & ordo mreous r ^ ^^^^a^aHaffiperpofitafinr, atque *«?*&*• dem tamen genere aut %ede,fed longe mt^ f & £uadaQt; aliaitem propius ad pnmu * a? uovio-^ exce llat:proculdubio efficietur, vt aha pot o , Qmnlbus imi participatio non eadem por s- «AA‘ iiVH acce dant,alia ab eo remotiora confpiciantu . fi’ & proflantia Sc ordo vnicuique conue «W#* tione exhibeatur .Proinde fi & accommodatam fingulisfpe- Tancc.i. jed n iens:qui fieri poteft,\t anima no i T h gra & pp ec ies rerum non conftituaf.eaquc temere cofufa cu lationem non adhibeanartesque r earum dignitaspoftulat^Inteiledus enim quip- f ^ cmnU. raiione naturas confideret, prout \ mu _c £ nK omma f imu l cotemplari poffetmam 8c r c t izrl pe a materia & corpore] pemtus - _ £ \ a ^ r f me vlla paratione: & qua: diftinda ha- ' tdAA«v k<£ q US multa funt, in vmone:& fi uxf P^ ia Animavcrda ff e dat quidem illam intelledus repe.n- dufm* bentur/me vlla “ Sus' vnumjac fimplex intelledionis genus fummopere appetens: guU proprie tinam operationem,perfedum , - d ^ que ,ac circunfilit: atque ita mutata fpecm a- .. cotempUtur. fed cum affequi nequeat, circu P d , uerfam | ac dauifibilem fpecierum naturam aiui- > - * v-Am? cao- donis >pphca»one,m? itua ^ cognitionis excogitat, vt propriam vnictuqj rei amnii at- Ayr o i • dit.vnde etiam modos anos, atque al o C£ f ition g po ffit. ficut enim alus aha na- t t T * tentionem adhibens peruemre tand ^ c< | nltloms mo du neceffe eft. Quemad- Irttkn Tiv tura,ahusque ordo conuen - q ^ cognitionis omnia, quatenus funt, percipiuntur, fic ff;- modum igitur ea quae funt, non eoaem m o , 1P cnPnitio eftmuatenus funt bonameq, oc~ in particularibus bonis, neque ommum vnK ^ quate nus mediocriameque aliorum cuiufpia, calionum, quatenus mirandum noneft,fi vnumquodq, ex iis quae funt, alio co- qua: fimih modo accipiunt . - W vel illud eft:verbi cauia, quatenus naturale, \ d - gnitionis modo mtelligatur, quatenus aereum, vel igneum,vel fu- difciphnare,vel diuinum : < d ua ^ en u s it^ 1 aut m ediocre,aut aliquidhu- 4° b lime, aut tale quippwmuta nihil mirum > bona cu m vnius participatione exiftant, iufmodi aliud diuerfo modo cognofcatu . ffi d referuntur? m e oq; communicant, vna ea- ad vnum referuntur.atque ita quatenus a tamen finmila per fe hoc vel illud funt, alia at- demque fcientia percipi omnia poffent: qmtenn ^ ® acpC rfeaioni conueniat. que aha arte vel fcientia mdigent, quae pr°p Der0 e nd endumque yidetur.reftene fapenus di Sed enim de fubftantia quoq, illud excunem * P.^ accldens e X1 ftimari oporteat, m quo in- Sum iit,non reperin in ipfa magis ac min • eadem f cie qu ippiam effe ex ns qus tenfio ac remiffio aliqua confpiciatur.atq- 1 fe;n£ Mentione ac remiffione para- paiticipatione eius exiftunt, quod vel pioprn ^ ltaaUO d eo modo particeps eft, accidens b ctpationis magis ac minus inilhs effe concedamus. ^ q, nQ ^ r rftu r dubiundum fane eft, quo 5°. e Ile videatur .Nam fi magis & minus m fubftatusq ^^P^ fi enim participatio magis & modo alia magis, aha minus pamapatione eius q ^ ^ernamudm P gencrantur; tam ea minus non fit, aequahter eodemq; modo emnt o • - alia p rop ius ad primum „« nn i minime fiintobnoxia.quam qua: cQnumpuni.ur.ncqu r r , *» M A 'Librum Primum. 13 confideraturmqucd vero nuc quaeritur bonum eiufinodi fit,vt peractionem, ftadium in vita * £ ? c - ’ > traducenda comparari pofiit. __ ^ ‘ ' Melius vero forrafie alicui videretur elle , fi ipflim cognofeerenius ad uitJquJreaS ea qure acquiri aeque agi poliunt bona . nam quali exemplum id haben- tranfigitur. tes magis ea quee nobis bona funt cognofcere , & ii cognoueririius confe- qui etiam po flemus. Affert-antithefin, 8c quod obiici poflit fuperiori orationi, qua modo dicebat quajftioncm de communi bono huic morali diiputationi efle fuperuacaneam , eo quod neque agi neque acquiri io * vira; ftudio ab homine poflit. diceret enim quilpiam, inquit, melius efTe,li cognofceremus cora ^ mune bonum ad ea bona quae per afiionem acquiruntur, nam fi ipfum cognofceremus,id nobis in agendis rebus tanqua exemplum proponeremus:atq; ex eo illajtanqua ab exemplari imagines t CiK - i x agnofeeremus: itaq ; fieret, vt fi qus bona nobis funt,exa£iius cognofceremus: ea confequi etiam ^1" ot^Uvint poflemus. facilius enim vnufquifq-, id cuius naturam nouit,fi | apte tamen c6fettctur,adipifci po t terit:quam quod ignorat.quippe cuiilequiignorat,facile aberrare queat, fequens idquodnefcit: ficue aliud pro alio adeptus fit, facile poflit exifumare fe id adeptum efle quod quaerebat. Hxc quidem ratio probabilitatem quandam habena fcientiis tame vi- detur dfllennre. omnes enim cum bonum quoddam appetant, idcp, quod 2,0 Ubi deeft.inquirant.cognitionem cius praetermittunt, quanqua abfurdum efl omnes artifices tantam opem ignorare, nec requirere. ObieSionem fo!uit,cum inquit [probabilitatem j& [quandam 1 his duobus verbis imbecil- litatem oppofitionis fignificans . nam probabilitas imbecillitatem in demonftratione indicat: [quadam ]vero probabilitati admnetum infirmitatem etia ipfius probabilitati s inefle in hac ora- tione dcdarat.no enim probabilitatem abfolute,fed quandam probabilitatem inefle in hac obie- •- cticne oftendit. deinde folutionem fubiunges duobus modis ipfam affert, ex fcientiis & artibus: eo quod & appetunt bonum omnes, & quod fibi deeft,inquirut.nam vel fi non appeterent bonu, nihil erat noui aut abfurdi.fi cognitionem communis boni fibi ad perceptionem prepriorum fi- 50 ni um conferentem reliquiflent:vel fi non quaererent quod fibi deeft.verifimile erat ne illud qui- dem mquifituras. at vtraque haec, id eft & boni appetitio, & deficientis inquifitioin omnibus ip- fis fpectatur. quo modo igitur * fieri poteft,vt communis boni cognitione quae tantum ipfis con Cei. fert,& ignorent, & non quaerant? Dubium fane etia eft, quam vtilitatem cofequetur textor aut faber in fua arteifi bonu ipfum cognorit.vel quo modo medicus ad medenduraut dux ad imperandum pentior reddetunfi ideam ipfam contemplatus fuerit. Idem adhuc petit,inutilem arguens efle artibus ideae perceptione: cum nulla ratio inueniatur, qua aliquis artifex in propriis operious ex ideq ipfius boni fpeculatione adiumentu confequatur, 40 & peritior efficiauir.Prius igitur repugnans oftendit nullam efle omnino boni ideam, hic vere cu per concefllone eam efle detxognitionem tamen eius inutilem aftiuis fcientiis efle oftendit. Nam neque ita {peculari famtatem medicus videtur , fed hominis fani- tatem : mimo vero fortafle huius hominis fanitatem : quippe cum lis medeatur. Alterum argumentum eft hoc, ab iis quae artibus & finibus fabiectafunt, vniuerfalis boni co- gnitionem inutilem oftendens. artium enim operationes circa fingula verfantur, non circa vm- ucrfaha. vt medicus quendam homine curat, & quandam fanitatem in ipfo efFicit.vnde eum cu- lufdam hominis conftitutionem,s£tatem,& morbum, & quoddam tempus Sc regionem, & fiquid 50 aliud eiufinodi eft , cognofcere oportet : vt etiam quandam fanitatem efficere poflit : ideam vero • cognofcere , flue id quod communiter particularia continet: medico, * quippe cum m eo mini- yhircu. me verfetur opus nullum eft. Cum dixerit autem, [ nam neque ita fpeculan fanitatem medicus videtur, fed hominis fanitatem:fubiunxit,immo vero fortaffe huius hominis fanitatem, id eft par ticnlaris. ] Ita [fpeculan] dixit, id eft fecunda ideam, aut vniuerfale.[ fortaffe] vero addiditeoe» neq 5 artifex ab vniuerfalis cognitione omnino femotus eft.vtraq- enim fpeculantur artifices, vm- - lienalia Sc parti cularia.fed vniuerfalia ratioibus tantii ac regulis: particularia vero operationibus ac tractationibus. quippe cu- circa iia:c operetur, in hisq; effectus artis profiteantur, na vniuerfalia c.iij. 7 cum *CU UHai 7Ti fl (kv sp kcc 1« Euftratii in Moralium Arift. | ciretiptcdi f cum notione tantum, ac fupra fenfum, in tra&ationibus confiderari non poflunt, .cd in Kasyrcc* rationibus iolummodo. De fcdicitdtis fubiefto, fu&ftantia,o" praeceptis in unaquaque f cientia ob fer nandis. Cap. VII. A C de his quidem ha&enus. nunc rurfus redeamus ad id, quod quae- rimus, bonum : quidque id fit inueftigemus . videtur enim aliud in alia adtione , atque arte eiTe. nam aliud in medicina , aliud m re mili- tari,6c reliquis fimiliter. i Cum propofuerit a principio de perfeffiffimo ex bonis quae inter homines aguntur, diflerere, . i r . ? + a d quod reliqua demum referutur,& ob quod funt.oftenderitque id efle deinde quid illud eflet T -ereo fOT* j eda ^ are p r0 pofuit,qua:fiuitque obiter de idea vniuerfalis boni, an tale aliquid, ficut Platonici di ijAb\j cebant)in E rum natura repcnatur: oporteatque in ipfum id omnia alia bona particularia referre, I ou op (pipat ^ eo ’ vt p OK bonorum omnium perfe&iffimo reliquorum omnium indagatione omiffa,om- . 1 . ai quod re nibus ? it f ld relabs omnem difputationem facere . primumque id non repenn demonftrauit, liqua ultimo omodocunquc id f ccer ir. deinde etiam fi inuemretur, non effe id agendum bonum probauit, referutur.uet. ^ ^ e i u f mo di,quod in aftionem caderet:] neque eius cognitionem efle eiufmodi,vt actiuis ar- tibus ad eandem perfe&ionem confequendam poffit conferre. atque hinc cum quaftionem de hu mano fine necefiariam efle oftederit: redit rurfus ad id quod propofuerat: adhucq, diflerere vult ^ de perfe&ione, qua ex bonis aftionibus hominibus euenire confueuit. finem igitur imponit di- fputationi de vniuerfali,& ideis, dum inquit [a c de his quide hacienus,lrdumitq, id quod pro- pofuerat, cum fubiungit,[nuc rurfus redeamus ad id, quod quammus, bonum : quidque idfit, in- ueftigemus, ]id aute qucd querebatur, eft fcelicitas,ob quam etiam alia omnia qua agunuir apud ^ homines bona funt. Nam cum a principio quareret,an effet : id analogia & couuementia perfe- ftiflimorum atque vltimorum artium finium declarauit. ficut enim in illis proprium vniufcuiuf- que artis finem licet inuenire, ob quem rehqui ante ipfum omnes exiftant: quo muento,ac quid t" fit,definito,fubftatia quoq 5 perfeaiflimi illius atque vltimi artis finis fimul aftlgnatur: ficut item . , p cum muftaarte< fub vnam, 8c illarum fines fub finem unius referuntur, finis vnius finibus reli- quarum perfefeor prcculdubio eft,id eft eam qua fub ipfam referuntur:& ille qui quid lit is ip- 7 , V l , fe finis affi enant , omnium fane reliquarum perfeaiflimi afiignationem facit : Sic quoque cum i r ‘7° cmnes f nes quicunque aftiuarum artium vel fcientiarum funt, fub felicitatem quali fub com- . , munem finem reducantur : qui felicitatem definient , eum necefit effe oftendit pcrfeftiffimum «f ro cmnlum finem definire . qui per fe folum Sc non ob aliud expetendus fit. | nam reliqua omnia, [aiv TifayiS) veib j cau f a , fecari,vri, medicamentis curari, non fui, fed alterius caufa expetuntur danitas vero £. u.cuiS^ 0 & p ui & a ] t erius. fui, quia naturalis corpori eft, hoc autem bonum : alterius , eo-quod vtilitatem <p a^uecuivi quoque animo praftat : ne ex carnis infirmitate impediatur , quo minus aut ea qua; laude digna rv voofe habentur, a^ere, atque operari : aut felicitatem confequi integram poffit. nam fi inftrumentum rex. .i. aliorum anima connexum ac comugatum male ac prseter naturam fuerit affe&umiieatitudo quoque lp- aiitmuquod * f a laedatur, neccffe eft. Sed dubitaret quifpiam , fi corporis fanitas, quippe qua Sc iecundum na- - q; hoc quidem t uram, & bonum fit, felicitatem explet, vt integritas beatitudinis in morbis quadam re fecun- pr opter ait er u. dum naturam priuata impediatur : quomodo fieri poteft , vt multi inueniantur ex iis qui virtu- dep.derabile , Km ma xim e profeffi funt , qui adeo corpora fua affliftauerint , vt agrotarint , dolores pertule- hoc autpro= nnt plagis, f atque vlceribus deuaftatum corpus circunferre non dubitarim? vel enim dicen- pterfeipju o~ dum non eft humfcemodi homines fuiile felices : vel fanitatem ad felicitatem conferre omm- propteralteru n0 f a jf um exiftimandum . Quaftio hac eft , & fane rationi confentanea videtur : admittere ta- utfecarijCrc. men conuenicntem folutionem ex vitarum differentia poteft : ciuilis inquam , ac f paigaLonar, net. feu contemplatma . Nam quemadmodum virtutes ad vtranque harum alio atque alio modo ac- -j-0 o JbMvai commodantur , vt in altera affeftuum moderationes, in altera fublaticnes penitus fint : ita quo- %7( iAntoriv, q ue fcelicitas & beatitudo alia eft, fi ciuih : alia, fi contemplatiua: & purgatoria: vus accommo- - • J. atq; ulceris detur, ibi enim eft moderatio affeduum felummodo, & in irrationales perturbationes omina- li 9 ferte at .uet. tio rationis: cum ea fcilicet iubet atque imperat : illa obediunt, fubditaque imperio une . -tque pKCiticc^lcHV ita & eatenus operantur , quemadmodum Sc quatenus praffidens ratio definierit . aguntquems ciuiles prudenter , Sc fecundum leses Sc inftituta ciuitatis : in omnibusque ea qua ciuibus xta- tuuntur , ac praferibuntur , officia obferuant. fique hactenus proceflerit, fatis ciuiu vita e i, quatenus ciuilis eft , ad perfefeonem confequendam . Purgatoria vero ac contemplatiua , quia p radentes has confuetudines prorfus refpuit , fupraque hominem degere propcmit . ac q^n- Librum Primum. 20 IO 20 tum ad propofitum & voluntatem feparatioriem a corpore meditatur: f proptiamque mentem ita conatur eleuare, vt fupra inferiora hxc penitus fublata j omnia qua fub tempus & primum motum funqrelinquat, ad Deumque afcendat atque euolet: videtq; a corporis vinculo hoc fuum ftudiutn retardari, eleuationemque mentis ac volatum impediri ac deprimi: iccirco aduerfus car nem quafi hoftem affeffa eft, cum eaque bellum f implacabile line vilis induciis gerit: variasque ei affUSationes ftudet inferreivt ipfa proftrata ac debilitata iaceat, neque aduerfus mentemtpof- fit excitari : mens vero a turbulentia ipliiis liberata ac foluta * amatorio affectu ad primam pul- chritudinem auolet,primaque bonitate frui ftudear, nullam afflictati corporis curam habens, im- mo eius moleftiis la;ta:quippe quae in caufa fint,vt a mortali hoc tabernaculo, eiusque humilitate ac craffitudine libera cuafcrit. Cum igitur hanc felicitatem appetat contemplatiua, * fupraque corporis naturam Sc operationes & profeffionem fuam habeat : quomodo limitatis corporis, e- iusque naturalis conftitutionis habere rationem vllam poterit? Quid igitur yniufcuiufque bonum eft? an id cuius gratia cetera agun- tur? hoc autem eft in medicina {anitas: in arte militari victoria: in sdifica- tona domus : in omni denique aitione &c eledtione finis ipfe , cuius gratia reliqua omnia omnes agunt. Quare fi quis communiter agendorum om- nium fims efl,id agendum bonum erit. His ab Ariftotele dictis, vide quam, qua a nobis modo diffa funt , conueniant, iuxtaque eius fcopum fint.Ne fuperuacue repetere ea,quce prius dixit, vel fruftra htec afferre videatur, inquiren do proponit quis hominis in eo qud eft homo, finis, qua; item felicitas fit. ficut enim in vnaqua- que arte bonuid eft, cuius caufa caetera aguntur, & m omni affione & ele&ione finis bonu eft, eo quod eius caufa reliqua omnia omnes agunt: fic quoq; fi quis communiter agendorum omnium finis eft,id agendum bonum erit, hoc eft, quod ex laude dignis actionibus euenit. Sin plures,hi ipfi. lam vero digrediendo in idem deuenit oratio. Quo- circa magis enitendum,vt hoc idem declaremus; Quoniam vnaquaique ars finem aliquem habet bonum, quem appetit, & ob quem omnis eius - operatio & a dio eft : necefle eft,vt is eius proprium bonum fit: vt ii multse fint artes & fcientia:. 5 multi quoque inde fines , multaque bona exiftere videantur . quocirca poffet aliquis exiftimare noli vnum effe humanum finem ob quem reliqua omnia exifmnt , fed plures . iccirco hoc nunc, pluresne fint,an vnum humanu bonum, inquirit-, [iam vero digrediendo, inquit, iriidem deuenit oratio:]quia cum de fine qu£ereret,ab alio in aliud digreffiis eft : aliudq; e fle dixit quod plerifque videtur, vt voluptatem & diuitias : aliud quod elegantibus & ciuilibus, vt honorem : aliud item quod fapientes ftatuunt,vt virtuteratque ita quid fit fims declaratum eft.ideo inquit, [digredien- do in idem deuenit oratio:] id eft multa dafleredo m quaeftione hac,& ab alio in aliud tranfeun- do,in idem iterum deuenit, vt de perfecto bono dubitet: quidque illud fit , & vnum ne an plura, inueftiget.ideo fubdit, [qjv o e i rca magis enitendum, vt hoc idem declaremus.] id eflqv- numne fit,an plura: & fi vnum eft, quid fit. fi vero, dum inquit quid fit felicitas, longam oratio- 4° nem confiunpfit: mirari minime debemus.fi nouerimus enim quid fit aliqua res, id cae teris om- nibus qute inueftigari de ea re polIimt,pra:ftabilius efhprceiertim fi non facilis eius perceptio liti aliis aliter de ea re fentientibus.-nimiru valgo politicis, & fapientibus,qui omnes non modo noa’ idem fentire,fed fecum ipfi diflentire videntur. f Quoniam vero plures effe fines videntur: 8c horum quofdam ob a- liud expetimus, vt diuitias , tibias, inftrumenta denique omnia : non om- nes ede perfectos perfpicuum eft . at optimus fims e fle perfectum quid- dam videtur. Id quod inquit, huiufmodi eft. licet vnaquseque ars proprium quendariT finem habeat, & bo- num: quia tamen ex finibus alii funt ,- qui fub alios referuntur , eos qui fub' alicis referuntur per- fectos non effe mariifeftum eft. vt hinc non omnem finem perf eflum efle pateat.quod vero o- ptimum eft,perfe£tam effe oportet: nam fi imperfeffu-m eft, fub alind referri dninino debet,qucd perfectius fit. quod fi ita. eft,id quod fub aliud perfeffius refertur, effe optimum nullo modo po- terit.In exemplum vero huius, cp finis alius fub alium referatur: inftrumentaria bona,vt diuitias, pc tibias, & huiufcemodr reliqua aflumpfit.diuitia: enim qus funtj quxftuofi hominis finis, ciui- c.iiij . Ii Homini t zod TCV dfigoT.i.ita a nimo erigitur, ut in ferioribus omnibus fu* perferatur. f 19 -GrOLVTCC iocv osa uiui 'STgcilTlu) Klw wifiy.i. qtt£ fub coelo funt. f XCuXOVtflOjJ, * i. perpetuum er irreconci * Habile. f cciopcsc I - yoiird$i& .i. ufque aded fratta fit > ut no pofftt exci tari aduerfia mentem. * ZqUTIK&i dyccvfiTcu • (pirat */ \ ~ . XjTH£ iytgyeiCLC ,0 •r JKKT^- 50 *Tifb f cvT a? <r izvAozrcix sr^of Ta a~ ( flety ccvt <£ T cts .i. cu fint tibicinis finis, ei dicdnendit utiles, uet. i ti cfa-l^-p- id ejl pfedi°. uet. tdineit in = terpres uide= tur refte re= pofuijfe 74- AcioTocTcfj.!. perfeftiffimu. QU£ duob.fe micirculis in- clufdfunt,tw funt in exepld ri db Aid. ex* ctifo. *XVTi7riS<X., .i. per fecre = dita. uet. *V%P<flivfcLU $<X. VTi jtaS’ iitctq- gtvavo /J.K&V *cfio & an?e- dU&Xt Td- r a vlcc? hci- •xoce agiTae J.qudrehisre liquds uirtu = fer ex oppofi= to iiuifit. Euftratn in Moralium Arift. Ii homini vtiles in eo funrquod efficiunt vt aliquis bene fe gerere in ciuitate poffit. quemadmo- dum etiam tibiae,* - cum fint tibiarum effectoris finis,tibicini vtiies ad canendum euadunt.vnum fane oportere efle optimum, perfpicuum eft : nam fi plura funt optima , nihil omnino erit quod optimum fit. optimum fiquidem id eft,quod in eo quo optimueft,caetera omnia excedit. quod fi aliquid aliud quod diuerfum natura eft,optimum etiam ipfum efle ftatuamus. a iterum illud mini me poterit effe optimum : non enim ipfum excedet: vt neutrum hoc modo optimum poftea fu- turum fit:quippe cum fimul & excedat,& non excedat:excedat,vt optimu: non excedat, eo qudd habeat aquale' fibi ipfi alterum,quod non excedat, atq; ita efficietur ,vt eadem fint inter fe aqua- lia & non sequaliafecp excedant & non excedant, hoc autem fieri nullo pa<5to poteft. optima igi tur plura no funt. Iccirco etiam Ariftoteles probans vnum eflfe bonum quod inter homines per- fe&iffimum fit, haec fubiungit. , Quare fi vnum aliquid erit quod perfe&um ut,id erit quod quaerimus: fin plura, id quod perfe&iflimum horum eft. Si plura, inquit, inueniantur,quse per fe expetenda fint,vt omnia ea perfefta videantur efie:e- ramen neceifano vnum aliquid,quod ceterorum omnium perfeCfifiimum atque optimum fit. deinde exponens quid fit perfedb.fG.mum, quidque id quod ad peifedhffimi cognitionem perdu- cit: ita inquit: Id autem quod per fe fe&andum eft, eo perfe&ius dicimus, quod pro- pter aliud appetimus*, quodque nunquam ob aliud eligendum eft, iis qu£ 5e per fe t & ob aliud expetutur. ab folute autem perfectum, quod femper per le:nunquam ob aliud expetendum eft. Bonum enim ob aliud expetendu illud eft, quo aliud melius Sc perfeftius inuenittnqobquod illud expetitur, riondumque hoc fortaffe* perfeaifGmum eft: quippe cum non fatis ad perfectio nem alicui fit, vt habeat aliquid aliud ante fe quod propter ipfum eligendum fit. fieri enim poffet, vt idem illud eiufinodi effet,quod referretur etia ipfum in aliud,propter quod effet expetendum. Illud vero perfefefimu eft,quod non eft & per fe & ob aliud expetendanufed folummedo ipfum per fe,& non ob aliud eligendum ac feaandum eft:acq ; id,femper:vt non fit aliquando per fe fo- lummodo, aliquando per fe & per aliudfed femper per fe & nunquam per aliud expetendum. Eiufmodi autem videtur foelicitas maxime efle. hanc enim propter fe- ipfam femper,& nunquam ob aliud expetimus. r Cum enim felicitas finis extremus fit, ea perfe&ius aliud non habemus: neque vllum modum inuenire poffumus, quo per fe expetenda, ob aliud quoque expetenda efiiciatur. propterea per fe expetenda femper eft. vibetvr, autem pofuit non vt ambiguum aliquid flgnificet : fed vt communem effe omnibus hanc opinionem oftendat de felicitate: qood per fe femper, nunquam per aliud a nobis expetatur. At honor em,voIuptatem, mentem, ac virtutem omnem etiam propter ipfa expetimus: quippe cum eadem expeteremus, etiam fi nihil inde nobis euemretrfcelicitatis tamen caufa etiam ipfa. eadem expetimus, ex his faelices nos futuros exiftimantes. horum vero caufa nullus foelicitatem,neque om- nino ob aliud quippiam expetit. [Plana fatis hsc funt, nullaque interpretatione indigent : ne tamen aliquis negligentis nobis crimen inferat, etiam per fe plana aliquo modo illuftranda funt.] Declarans Ariftoteles felicita- tem efle id quod per fe tantum,neque ob aliud expetitur : honorem ipfi, 8c voluptatem, & men- tem, & reliquas demum virtutes adiungit. htEC enim omnia expetimus quidem etiam pioptei fe- ipfa, licet ex ipfis nihil proueniafexpetimus tamen etiam ob felicitatem , quae poffeffionis ipfo- rum finis efhper haec exiftimantes in illam tanquam m finem perfedtifGmum, atque vkimum per- uenturos nos effe. felicitatem vero neque ob haec, neq-, omnino ob aliud quippiam vnquam ex- petimus. vt ex communi confenfu mamfeftum fit, hanc efle id quod perfedtifTimura omnium eft. nam quae communi confenfu exiftimantur: ea * certa funt,atque eiufmodi-,qux m fe probabilita- tem habeant, mentem * vero,id eft vcvy, hic non eflentiam appellat, qus lupra animam eft, neque vim eius cotemplatiuamfed virtutem qua: in parte eius rationali confiftit, qu® etiam pru- dentia vocatur: vnde 5 ^ reliquas huic virtutes appoluit. N Idem vero Librum Primum. ±1 t 'TTC G auIccgKic.u Idem vero etiam e fafficientia videtur euenire.perfe&um enim bonum effe fuffi ciens apparet. Idem adhuc probat, iummUm bonum e fle felicitatem , per feque folummodo expetendam’ fufficiens enim dicimus, id eft ovtccpkIS , quod ex fefe fibi fufficit : quodque ex fe & in f e habet bonum, nullaque re extrinfecus incbget,per quam bonum libi poflit comparare, quoniam igitur felicitas non ad aliud {pedat quod perfeftius ipfa fit, neque ab aliud eft , fed per fe folummodo expetenda: p iccirco etiam feipfa contenta ac fufficiens eft. Sufficiens autem dicimus non ipfi foli qui vitam folitariam agit/ed pa- I0 r entibus, fed filiis, fed vxori, amicis denique ac cmibusiquadoquidein ho- ideo perfe fuf mo ciuilis natura eft. fidetis eft.ueU Dictum eft fuperius tres efle praecipue vitas qua: excellunt, + feruilem,ciuilem,& contempla- > . tiuam.feruilis quidem, vt prius etia diximus, obnoxia affectibus efhqu® rationalem anima par- tem quali feruam ac captiuam abduci a perturbationibus finit.qu® etfi natura domina eft,tamen , generofitatis fu® oblita ignobilibus ac peioribus leipla fubiicit , ac pr® ter naturam a natura fer- , uis fubiugatur ac trahitur. Cetemplatiua autem eft,qu® affecfibus omnibus vacat, 8c rationalem :i0 Ua & intellectualem anim® partem non folum procul ab irrationalium feruitute conferuat : veram ¥ iuc J (im d£=5 etiam ita retinet, * vt ab omni prorfus earum affe&ione alien® fint,ac ne minimum quidem ea- rum brutis operationibus indulgeantrill® vero ociof®,fineq; vllo officio relinquantur. Atque he * ^ zo quidem vit® extrem® funt, atque inter fe contrari® ac repugnantes . media inter has eft illa qu® "^ocvTvi in moderatione affectuum confiftit,ciuilisque eft, focietatem quandam cum extremis his vtrifq,- gtscc = coferuans :cum hac, dum rationem fuperiorem, atque a feruitute perturbationum liberam tenet: K cum illa, dum cedit interim atque indulget irrationalibus appetinombusino vt in potiorem do- * minentur,fed vt etiam ipfe imperio rationis obtemperantes operentur.propterea ille qui fecun- dum eam vmit,& vxori ad filiorum procreationemiungitur:& filios aliquando quos fufceperit, fecum in conuiStu habencum parentibus interdum, modo cum fratribus & amicis* verfatur.ci- '* <?V uile enim animal homo eft,ac * fociabile, habetque eiufmodi operationes adiun&as , in quibus T «<• exercendis multis pecuniis & corporibus fibi vtilibus indiget.quiq; in hoc vit® genere felix eft, * truoayi?^ prscipmim quiddam ac pr®cipuum habet ad humanam perfectionem, bonarumque ac honefta- rum rerum exequutionem:eget tamen multis aliis extrinfecus, vt beatitudinis integritas confer- uetur . Purgatorius vero & contemplaturas omni humana re abftinens , ab omnibusque bis tui multibus,turbis,cniitat:bus,familiaribusq; ipfisfemotus,atque omnem demum* cofuetudinem * <ruviiv6§u> hominum refpuens,immo etia a propria carne per commentationem excedens , feq, ad id quod ztmtiv ccgvn* intelleftuale magis eft, ac diuinius retrahens, fatis ad beatitudinem habet:fi mentis operationem capi* e; • qu® ex impatibilitate prouenit, * ac fupermteilectualem vnionem fuerit cofequutus.iccirco hu- * 0 * Ti T ^J iyj i* in anim® & corporis copofitione confiftit,ex eledhone refiftendummon tamen ea caufa,v£ quod j n natura compofitum eft diffoluatur:fed vt auodvinftum eft, omnis vinculi contagionis immune „ L <• " . r _ . j i • - 1 r i - ii / t- telleftuc ut unt reier.uetur, beaatudo vero quam mc colequitur,fimp lex, omni varietate carens,nullmsque ex bis .. r 4 ° multis indiga eft. nihil igitur mirandum fi pbilofbphus mediam ac ciu-ilem felicitatem definies * f eam a fotitari) felicitate fparaumuMsque rebus indigere ac varia efle offendit. Sediam ad ver- i* " I o' •/ borum explicationem redeundum eft.[s vf f i c i e n s autem, inquit, dicimus no ipfi foli qui 9 ' " vitam folitariam agit.] Sufficiens non ipfum fimpliciter bonum dicitur : fed id quod in fe habet bonum, ex feque exhibet, fibique ipfum vt bono expleatur, fufficit.fcelicitas itaque cum humanu bonum fit,non autem fimpliciter bonum, fufficiens iccirco dicitunquia ipfa ex fe fufficit : id eft fatis eft ad bonum in homine conferuandunuquippe qu® finis hominis extremus fit, qui non ob aliud quippiam ex humanis bonis,fed propter fefe tantummodo expetendus eft. Sufficies igitur ci udis dicitur non in fe tatum,ficut qui vitam folitariam degit, cum anim® & corporis bona ai- fiintmon enim hoc modo eflet ciuilis:fed quia & cum parentibus, & filiis, & vxore,& amicis de- nique, & ciuibus verfari debet ciuilis ob humane natur® fociabilitatem: in bis omnibus bonum habeat nccefle eft.qudd fi aliquo horum bonum defecerit, in eo beatitudo claudicabit : atque id *oV- : J&ttTTc?* magis vel minus, pro iatione * affinitatis ipfius rei in qua bonum defuerit. nam fiipfe in febonu haouent, propinquorum vero ac fociorum fuorum curam non habeat:qui fieri poteft , vt-comu— nicabilis ac ciuilis fit, hominisque proprium feruet, quod profitetur probus fioneftusque vir qui in commerciis verfaturrfi curam vero eorum habuerit : vt- voluptatum & bonorum , ita quoque dolorum 50 Euftracn m Moralium ArifL vefte egerit, bonum confequetur. Alioqui efficeretur, vt ipfa ex fe ociofa ac vana a folis artibus^ earumque operibus, atque actionibus omnem perfectionem haberer.id quod abfurdum fane eft: vt fcilicet hominis natura dilciplinis atque artibus quas ipfa inuenit,deterior fit, atque imperfe- ftioriillarumque auxilio indigeat ad perfectionem confequendam,fufficientia omni carensmeq- ex fe boni participationem habeat, fed ab iis qua: ipfa procrearit, perficiatur . Cum vero dubita- tionem in hac oratione propofuerit,ad folutionem Sc refponfioncm fequentia fubiungit : itaque inquit:[x n quemadmodum oculi,pedis, manus &c.] [Ex fingulis enim mebrisquxin homine funt,oftendit hominem etia ipfum {impliciter & abfolute opus quoddam habere ac finem, quem v f fi affequatur,bonum fibi comparet.] ficut enim vnumquodque membrum tanqua inftmmentu *TX7i\UKX animae inferu iens * fines artium exequitur : habetque per fe opus quoddam quo cum beneope- TOfScu ratur, proprioque officio fungitur, bene fe habere dicitur : verbi caufa, oculus videre ac bene vi- 15 Tlyjosp. cere : pes fuftinere corpus & ingredi vel currere : * manus item tangere & trahere 8c impellere, *GdeiM li.u propulfare & repellere noxia , vtilia attrahere dicitunac demum vnumquodq; membrum fimili de uftt pirt. di modo. Ita hominis quoque abfolute praeter htec Sc artium & membrorum opera, peculiare opus cit mxmtt d - quoddam erit, quod cum exequetur homo, quatenus eft homo, proprium bonum , propriamque dione ejje ca perfectionem habebit. 7iAxtj.£&- Quid nam igitur hoc erit^nam viuere commune etiam cum plantis vi- detur.nunc vero proprium quoddam eft, quod queritur . vnde nutriendi augendique vita omnis (ep aranda eft. Cum artium fines quorum caufa fcilicet artes confiftunt,ob quosque operantur, rciecerit , o- zc ftenderitque non efle hominis proprios in eo quo homo, fed in eo quo huius artis vel illius arti- fex eft. Cum item fines membrorum hominis refutarit : quippe qui fint quidem a finibus artium diuerfi,no tamen proprij hominis quatenus eft homo,fed quatenus membrorum eius funt : nunc de proprio hominis fine inquirit, qui primo Sc non ob aliud ipfius hominis fit. Quonia vero his ita diftmciis nulla alia neque facultas neque operatio ipfi,nifi fola vita relinquebatur, ex qua tan- auam a radice vel fonte quodam tum membrorum , tum artium facultates & operationes ema- * nant:de ea confiderare incipit, eiusq; differentias quafdam affignat.nam cum diuerfie fint in ho- mine vitae:quaenam fint communes cum aliis , qus fpecie & genere fbrtafle etiam ab eo differat, quse item propria duntaxat ipfius fit, inueftigat:atque ita demum ipfam fcelicitatem ex nulla co- muni vita definit, fed ex ea folummodo quae propria eft : qua finis quoque homini proprius prae- 5° feribitur. Viuere enim, inquit, commune efle etiam cum ftirpibus videtur : nunc vero proprium quoddam quaeritur, nam ftirpibus quoq ; ac plantis eft vitarquippe qua: non fint eiufinodi,vt illa, qus prorfus anima ac vita carent:fed habeant etia ipfa: nutriech atq; augendi vim,qua viuere di- cuntur,animataq; appellantur. Quia vero homo haec non propria , fed comunia habet cum ftir- pibusmon debemus ex his proprium ipfius bonum,propriumq; finem inueftigaremam etia cum plantis communia funtmunc vero proprium quaeritur . totum igitur hoc genus vitae ab homine, ciusque fine feparandum eft:quippe quod non proprium, fed commune cum aliis fit. Sequitur fentiendi vita: fed ea quoque cum equo & boue & omnibus demum animalibus communis videtur. * Manifeftior quidem eft vita quafentimus , quam ea qua nutrimur & augemur. * quippe cum yetczsxyjtya. certiore operatione fungaturrnon tamen propria homini, fed communis cum brutis animalibus •T^catiS Qxi etiam ipfa eft.iccirco neque eius bonum proprium erit homini, fed commune cum illis , quibus J.operdtiones cum in fimplici eflentia communicat. btbens mdo = Reliqua eft igitur a&iua quaedam vita, eius quod ratione proditum eft. Ad ipfam iam propriam homini vitam deuenit produ&a in medium ratione:eumque ah om- nibus aliis feparauit,qu£e aliter quam ex ratione vitam traducunnatque ita bonum homini pro- prium inuenit 40 res er nunife ftiores.uet. Id autem partirn rationi obtemperatrpartim eam habet, atq-, mtelligit. * «T61 Aoyt- K&JOpSLv Op- TO (Ay Vtexaftius rem omnem excutiatmeque rationem indiftinctam relinquit . nam quia humana: a>f 7zx.<yyap anima pars vna eft, * qua; ita vtitur ratione, vt ipfa quidem rationem minime ex fe habeat , fed alteri ex fe hebenti tamen obteperare ac parere natura parata fit:akera,quae ex fe rationis eft co- TcJV a>c ~ pos,ac fuapte natura propriam rationem habet, atque intelligere Sc cogitare ex fe poteft: * vt ilia Apxvhoyt- afficiatur Sc patiatur, hsec afficiat atque agat , illi fuam facultatem impertiens : bis vitam quin eft fecundum rationem, diftinxit.cum enim prius acnuam eius quodratione praeditum eft, eam Co- i; ' filfc Librum Primum. *4 fufe appcl lari t: nunc poftea diftingult:a!iudq; inquit e ffe, quod propria 8c ex natura f ua rationem habet, & aliud quod ex participatione accepiqvt qua in his quatum ad rationem habendam fpe- Ctat, differentia eft,fiquidem alterum ex fe, alterum ex participatione habetreadem ad felicitatem ac beati tudinem cofequendam fit.nam quod ex participatione vti ratione dicitur, particeps quo- que felicitatis eft , in eo tantum quod rationem proprie habenti obedit, ac paret ; atque iccirco laude dignum haberi folet : alterum verdin eo felix eft , quod & cum illo fungi officio fuo rede poteft,& fine illo meliora ac perfectiora ex fefe operatur.vnde fi ab inferiore illo feparatum fue- rit, melius ac beatius efficitur. Sed cum duobus modis etiam ha tc dicatur , ea qus eft in operatione* io ftatuendaeft. Prcpterea quod & artes 8c fci entis & virtutes in habitu confide rata; in tra&ationibus perfe- ctiores euadunt,fehcitas autem fummum ac perfe&iffimum eftuccirco nunc vitam quae proprie & ex natura fua rationalis eft,bifaria diuiditun eam qus in habitu, & in eam qus in actu & ope - ratione confiftit:& inquit eam qua: in actu eft magis proprie dici : quippe cum 8c ipfa perfectio- nem iam adepta fit, neque ncs[vbi ea potiti faerhnus]progredi vlterius valeamus . ex qua feli- citatem quam quaerit, definit* Quod ft eft opus hominis amms operatio fecundum rationem,vel no fine ratione,idemque genere effe opus huius, & huius probi afteueramus: 2-0 v t citharoedi, & probi citharoedi: & abfolute in in omnibus , ft excellentia % virtutis operi fuerit adiunfta: citharoedi enim eft cithara canere : probi ci- tharoedi bene id facere. Cum opus effe quoddam hominis quatenus eft homo, offenderit, quod dluerfum & ab artium Sc a membrorum finibus fit.quopter quos & artes & membra exiftunt: idque perfeCliiiimse om- nium q uas in homine confiderantur vite adfcripferit,qua: propriam in fe habet rationem, 8c in- telligit,proprieque, anima & eft & diciturthoc quafi iam demonftratum,ac conceffum lit, fiimit: atque itamquit:[Qj o d fi eft opus hominis animae operatio fecundum rationem , vel non fine ratione] fecundum rationem, pofuit,vt de anima: ea parte inte ligamus qua; propriam habet ra- ~o tionem,& intelligit:['non fine ratione]vt de ea qua: rationi obtemperat nam &*ftnfitiuij anima operatio dum paret rationidbHus hominis operatio eft . In * abfolute autem operando felicita- tem minime poni,fed in bene operando,rurfus ab artibus probatrprimum vniuerfali, deinde etia exemplo vfus.idem enim ,inquit,gen ere efte opus huius, & huius probi afleueramus.hoc vniuer- fale effiin vnoquoque,qualifcunq ; is fit,qui artem aliqua exercet, idem efle opus genere & huius operantis, & huius bene operantis. .fiquidemtam[hic]quam [vnufquifque] commune quid eft: quippe cum cuilibet ex lingulis accomodari poffit . deinde ad diluciditatem exemplum fubiun- gic.vno tantum contentus, ne fi nimis prolixa oratio euadat * inepta videatur .ruriusque ad vni- uerfale reuertitur,inquiens.[v t citharoedi, & probi citharoedi : & abfolute in omnibus , fi ex- cellentia virtutis operi fuerit adiuncta.] Nam cithara canere quoquo modo,& bene cithara ca- nere fub id ouod eft citharizare {impliciter, tanquam fub genus referuntur. differetia vero fecun- 5 C *atcdHTtnns *<zzr Ao)? .i. abfolute er fmpliciter. * azrjgtttx- Ao?* * cog eTt^s .i.utcufe quo a quo modo. * JT if/nstylfio - Ao f o A 6y 0 s yt\>6jj.ivoi Sfg. (JL0LK(£s rlw ccTvcJlei- JliytloU' .i. multo uer -. a borii circuitu cofedo fermo exlongo inter quaereret ucdlo demon* quifpia* quo modo fieri poftit,vt aliquis cum ratione operetur, nec tamen bene operetunaliudq; jlratidnere* fit bene, & al.ud cum ratione. : quippe cum omnis operario cum ratione bene fefe habere videa- cipit. -turrSed tamen fi hoc e fiet, nunquam ratio ab officio aberraret . quia vero non aberrare eoru eft, * et qum prorfus extra corpus ac generatione funt,& rado humana cum his eft, quoad cum carne hac Toti- fiaerit dicimus. Q_uomam verd ~ longo orationis ambitu vfuseft , ideo varias repetitiones facit : atque ita obfcuritatem circuitionis emendat, dum inquit: Quod fi, inquam, ira eft:& hominis opus effe vita quandam ftatuimus: eamque amnis operationem & a&ionem cum ratione efle- aileueramus: ac probi viri hene hsc,refteque exequi efle cenfemus. - Quod fi ita eft, id eft fi in vnoquoque opere & actu probi viri bonum ineftiftatuimusque ho- minis opus vitam quandam efle , quae eft operatio & aftio anima: cum rationemam quemadmo i * . t : — "1— . ...... a/X ^ 1 j? r v. Xi ^ ^ » ^ _ „ . u. /V 1 . . ^ ^ : *"&ons hAi- *a;in zr^i 6 Jl% m * *Qy75 yUi- i&rtyl “bit- trozi ,cu; iv tS ^hccrqci) a- ydy , >9 hh- rfe*, $ o l~ VtXVTOS- *av(vJlvrof .i.non fef : re* mittens » * izrjjlii %k- I6S' Euftratii in Moralium Anft. fuerit colligata, multaque inde habet impedimenta : efficitur, vt multa opus ei fit exercitatione, multa experientia, longo item tempore, nec non * affiduo labore, vt habitum aliquem bene ope- randi in omnibus cofequatunatq; omnia qua debet, in operibus aequatur. Quocirca fieri poffc vt operatio cum ratione aliquando peccet,negandum abfolute minime arbitror. Singula autem bene ex propria virtute peinciuntui . Sicut artis perfeaio,& qua; in ea contingere poteft abfolutio , virtus artificis eft, pro ratione fubiedi genens,ac methodi qua ipfa ars vtitur, bonumque in operibus aflequitunfie quoque ho- minis vinus quatenus eft homo rationalis anime perfeftio eritiex qua in operibus hominis qua- tenus eft homo, bonum euenire cofueuit:cum habitus vinutis in operationibus ac Gradationibus bonum confequitur. 4 „ . Si ita eft: operatio animae ex virtute bonum humanum efficitur. *Quaf 1 ex continuatione quadam fententiam de fcelicitate concludens, definitionem eius hic affirmat. non dixit autem animae operatio eft,fed efficitur, ea de caula quia nunqiia*liftere homo perfedus debet, quin bene operetur:fed femper in bono perfiftere,eique femper incumbere.tem- perantiam enim,fortitudinem,& iuftitia tam comedendo, quam verfando cum aliquibus, 8c dor- miendo^ quiduis demum tradando.prc fe ferre vnufquifquepoteft:quippe cum bonum 8c ho- neftum in omnibus queat elucere:nullusque ex nobis fit,qui, quoniam virtus & vitium locum m omnibus habent , admittere bonum & malum non valeat . atque huiufce rei exempla fumere ab vnoquoque licet, qui vel bene vel male vitam hanc traducut. Pofliimus etiam alio modo hoc ex- planare.nam res nonnulla funt,*qua in eo e flentia fuam habent, quod fiunt : vt theatrales ludi, dies,menfis,annus.horum enim totum non abfolutum atque integrum fubhftit, .ed particu atim prater euntibus partibus efficitur.idem in operatione videre licettcuius cum pars vna iam effeda pratenit,a!ia poft illam, & poft hanc item aha deinceps fucceditratq, ita nunqua tota integra exi- ftit,led paulatim perficitur.iccirco de ea quoque proprie dici non poteft efle,fed efticfiac fieri. Si plures finr virtutes, ex optima & perfe&iffima. Quoniam no vna folummodo virtus eft,fed plures, & ipfe fingulari numero vfiis felicitatem effie animae operationem ex virtute definiuit: ideo hoc adiunxit : vt optima; ex virtutibus, eiusq; operationi bonum aflcribat:qua eft prudentia, qua rationalis partis anima; virtus eft . rationalis vero anima pars praecipua ex omnibus eft,fubie£iisque aliis prafidet:& partim cum ipfis oppor- tuna, partim ex le propria operatur,nunquam a re<£to honeftoque officio aberrans. Et infuper in vita perfedta . ver enim neque vna hirundo , neque vnus dies facituta quoque beatum & foeheem hominem neque vnus dies, neq*, neque breue aliquod tempus efficiet. Aliam hanc obferuationem ponit, quae {peculari volentibus fcelicitatem tenenda eft . oportet enim,inquit,hoc in vitam perfecti prorogarhvt vfque ad finem prafentis vita hominis huiufce- modi operatio * fine vlla mtermiiTione perduret . ficut enim hirundo qua; veris indicium affert, vna folummodo ad eius temporis fignifteationem non fufficitffed opus eft vt multa; aduoient , fi ex ipfis veris temperiem agnofeere velimus, quae toti generi huius animalis,quod per hiemis fri- giditatem atque intemperiem in abdito pene mortuum iacebat,reuiuifcenriam affertmeque pre- terea ad ver declaridum fatis vnus dies eft,fed totum illud tempus requiritur , quod fpatio huius anni partis accommodatum eftific neque beatum 8c fcelicem vnus dies, aut breue aliquod tempus efficietifed opus erit, vt eiufmodi recta operatio vfque ad finem perpetuo duret : quo vere ei qui ita re&e vixerit, afferibi bcatitudo poflit. _ •rrr' Bonum igitur lpfum ita circumfcriptum fit.opoitet enim roitafie prius figurare, deinde poftea depingere. Cum propofuiffet dicere quid fit felicitas, multa prius * circuiuit, dum qua infunt felicitati & a communibus animi notionibus, & a plurium,’*' proborumque ac fapientum fententiis colli- gitideinde cum propius ad felicitatem ipfarn accelfiflet, * attigilfietq; ea qua propria magis fe- licitati funt, vfque ad vitam deuenitreumq; multa eflent vita qua; m homine infunt, eas qua vel cum plantis,vel cum animalibus erant communes, vtpote ad prafentis rei confiderationem mi- nime accomodatas repudiauit.reliquum erat vita illud genus quod rationis eft compos , intcili- gitque ac cogitaehoc facultate Sc a£tu bifariam diftinxit:poftea id quod aftu eft,vt perfeftiflimu perleftioniqueqd eft felicitati accommodatum, elegit, cui poftremo probum adiungens, defini- tionem abfoluit.affumcns etiam quafi confequentia &[optimum]&[in vita pertecta] vt integra •- - — • - " deferiptio O » ' Librum Primum. 10 40 in vita perfida effi- ^ ^ _ ,qui intra fe humanu bonum concludat:quod quidem bonu ex multis qua indagando circuiuit,extiterit:breuique hac fuerit oratione comprehenfum.vnde etiam * figurationem eam vocat , quali ftatua atque imago quadam fit.qua quid fit felicitas, denotemus : quam poftea depingens , atque expoliens bene & TTSxriy Quid apte aflignatam fuifle oftendit. v . . Jit ccsrDTud Videretur autem cuiuftibet e (Te ea qua: bene circumfcnptione funt co- t^uo-k, vide prqhenfa.producere ac diftinguere:&: tempus talium inuentor,vel adiutor B «d. « Com» bonus efte.vnde &: artium fada funt incrementa. In iis, inquit, qua incerta, atq; obfcura funt,quatum ad effentiam attinet, quaq; eflentia ratio- nem abftrufam habent:difficile eft admodum inuenire quid fint:led fi aliquis bene hac oratione defcripferit,tunc quilibet, modo voluerit, * dilatare, & diffinde ac plane explicare facile poteft, * sXxVViai a defcriptione quali a fundamento & radice exordio fumpto . Perinde ac liquis fiatuam aliquam *affabre ad archetypum effedam confpicatus , vniuerfam quandam formula notationem ante *&’ T i"/JUS oculos habeatideinde membratim lingula diligentius examinans fpeciem ipfam inueniat , a qua ^ cc^yiro {fatuae illius fada imitatio fuerit:accurateque eam exemplari comparando agnofcat, bene 8c apte ^ 0 fuifle ad eius imitationem fabrefactam Quemadmodum enim hic diffic ultas omnis artificis eft, ^ judicium vero & examen eft facile , quo inquiritur , * redene & exquifite ad exemplar cxpreffa ^ imitatio fit:ita in quibus obfcura, abftrufaque ratio fubftantia eft , eam inuenire difficile admo- ^ dum eft:diftinguere vero atque examinare redene aftignata fuerit, fatisque fit ad rei quifit? fub- ftantiam declarandam[nihilque in fe fupemacuum,minimeque accommodatum habeatjnon eft ' ¥%< ~ valde difficile.videretur enim, inquit, [& tempus talium inuentor atq; adiutor bonus effe.]qua- ‘ sr ? : ’ s ^ liumi eorum nimirum qua ad examinationem diftindionemq; faciunt:quippe cum multa ex iis qute tempore aliquo eueniunt,ad obfcurorum declarationem aflumarnus.cum vero dixiflet [in- uentor ]vt fe corrigeret, fiibiunxit[vel adiutor] non enim inuenit tempus:fed cum aliunde caufa Iit, qua res in tempore eueniunt, coadiuuat etiam ipfum tempus eos , qui res in tempore exami- nant vt certiora ac clariora ea qua de rebus ab hominibus dicutur,euadant.fiquidem hoc modo artesquoque a paruis exorfa initiis ad magna incrementa prouede funt.nam qui primus vnam- quamq; artem fme contemplatiuam,fiue adiuam incepitfis paruum quid a principio inuenit:de- ° inde cum multa & varia tempus afferret , ex quibus vfus artis hominibus neceffarius efficieba- batur,alia atque alia pro tempore inuentis adiunda funt: atque ita artes incrementum accepere. Cuiuflibet enim eft quod deeft,addere. Cum iadum inquit principium fuerit,* & anima occafionem iam acceperit apte conuenien- uJIh terq; rebus exhibitanuaddere qua adhuc defunt vnufquifque poteft , modo bene iadum funda- ^ ^ T; r ? mentufequaturavfli^CpHp appellat definitionis diffolution£,eorumq ; examinatione qua defi- . ~ nitz rei fubftantia confequuntur.Quemadmodu enim definitio qua breui oratione rei fubftan- tia declarat, eft defcriptio feu circufcriptio dicitunita diffolutio eius ocvay^cCpn, ^ ‘ id eft expofitio atque explanatio appellatur: quippe qua latius partes definitionis explicet, atque g- ’ examinetffmgulasque ex ipfis bene & apte in defcriptione affumptas fuifle demonftret. id quod ^ cca ' l i J 4° etia m medicina fieri poteft. cum enim falubriu,morboforurn, & neutroru ars e fle definiatunqui loco 7r ^ c< r >ac ~ definitionem hanc diffoluere voluerit,fingulas eius partes diligenter exquiret:oftendetque rede ct S Ulde ‘ ur „ fumptas ad declarandum quid ea ars fit. quod Galenus quoque in ea quam paruam artem inferi- £ JJ e at fa 7 bit facere confpicitunqui fane liber ex definitionis diffolutione totus conflat. 7r ?° volas- N T <* 7 Oportet autem eorum qua: ante di&a funt, meminifte:& exadam tra- dationem non eodem modo in omnibus requirere : fed in fingulis, prout fubieda materia poftulat, jj.xi.utfa faf. Cum felicitatis deferiptionem aftignata hac definitioneTecerit : vult eam etiam ipfe diftin- C u anima co* guere atq; exphcare.priusque ea qua ad hoc facere videntur praponit. ac primum quomodo ad- gnouerit dea mitti debeat ea qua dicentur.nam prius etiam dixit non oportere eodem modo in omnibus ex- feriptionere* adam tradationem requirere, fed vbiq; prout fubieda materia poftulat. quorum meminifle etia but conuenirt . in prafentia hortatur.[& nos quoque de ipfis multa ibi latius differuimus:qua nunc quoq; funt memoria repetenda.] Atq-, id eatenus, quatenus arti vnicuiq; conuenit, faber enim & geome- m tra diuerfo modo redu angulum vtriqi confiderant.ille quatenus lolumo- do «u!h? ab ipfa Metbo do.uet. quttn* qua interpres ai s - ’ duToip rede repojuif fe uidetur.i.ab ipfis methodis ut fequentia cjhndunt . *atra?iy- K?UT0^' *zrccgi?5&, qude Cicero , Atingedct funt, CT qu£ aliorum caufa praeparantur 3 uertit . * avayfcs- 4-a/, *Ik, tS (TCfXK/ fJJtS* Euftratii in Moralium Arift. do aci opus vtile eftdiic cu veritatis fpeculator fit,quid,&: quale fit,indagat. Non folum quatum ad fubieda, inquit, attinet, inquirenda diligenter res efbverum etia quan- tum ad artes qua; circa ipfa fubieda verfantur:vt etiam * ex ipfis, prout vnicuique conueiiit, ex- quifita tractatio exigatur. lepe enim inuenimus diuerfas artes qua; circa idem fubiedu verfantur , eundem fcopum tamen minime habere, fed aliam hunc , aliam ilium propofitum finem fpedare: vt opus fit,vnamquanq; in rebus examinandis eam praeftare diligentiam, qua: propofito fiio con- uenit.Cuius rei exemplum illud ed. faber & geometra in redi anguli inquifitione vtrique ver- fantur.redus autem angulus eft , qui efficitur ex recta linea fupra rectam ad perpendiculum col- locata, ita vt aquales anguli vtrinque reddantur. fed faber quidem redum angulum inquirit ea de caufa, vt rede ligna interfe coaptetificut etiam aedificator, vt reda columnam in aedificio ftatuat: vtrique amufli inftn mento, quod ex graecae literae fimilitudine alpha appellatur , ad directionem vtentes.quod quidem alpha triangulus eft redangulus : cuius rectum angulum cum vel ligno vet faxo alicui erecto adaptanf.id dirigunt:efficiuntq-, vt rectum, atq; ob reditudinem ftabile ac fir- mum confiftat.atq; hoc fabri eft & aedificatoris, quanquam a:dificator etiam perpediculo vtitur: quod inftrumentum plumbo ad vniuerfi medium per reftos angulos opus dirigit:parietemq; ita erigit, vt rectus * in neutram partem quicquam inclinetur . atq, hi quidem eousque redi anguli confiderationem habent, vt nihil amplius de ipfo inquirant, quam quantum ad opus ipforu con- ferre videatur .At geometra & fubftantia & qualitatem eius inquirit, quidque fit,& quam ad acu- tum & obtufum differentiam habeat.non enim id fpedat,an ad materiale opus , matenaiemque effedum conferatffed quid fit,& qualisrid eft qua: fubftatia eius fi:,quidq 5 ei lnfit.debemus enim 8c prseter rerum fubftantias eaquoq; quae ipfis infunt, quaque confequuntur,inuenire . ita enim perfeda cognitio comparatur .Id quod in grammatica quoq ; ipfa patere poterit, vbi enim lingu- las orationis partes didicerimus, non folum,verbi gratia infpecies, 3c figuras eas diftinguinuis, atque huiufcemodi reliqua confideramusded confequentia etiam inueftigamus , quafi eo modo integram eam cognitione demum habituri. Idem in geometricis quoq-, figuris fieri inueniemus, atq-.in omnibus fimiliter . Ab atdifkatoribus igitur & fabris eatenus de redo angulo exigenda tradatio eft, quatenus fatis ipfis eft ad opera dirigendaia geometris vero, vt quid fit redus angu- lus.quidip eum confequatur,vere a{fignent:Nam hmus rei fpeculatione fcientia efie profitentur. Eodem modo in aliis quoque faciendum eft: ne plura * ornameta ex- trinfecus quam ipfum opus euadant. Vt declararet id quod dixerat,id eft,exadam traditionem pro fubieda materia inquiri debere, fumpfit exemplum redi anguli, oftenditq- ex eo fieri , vt in vna ftepenumero fubieda re diuerfb modo diligentiam exigi oporteat, ob artium varietatem que circa idem fiibiedum verfanturidc- inde oratione ad vniuerfale deduda,ita fcilicet in aliis quoq; efie faciendum : caufam nunc fub- iungit,cur orationem collegerit, neq; pluribus vfus fit exemplisme videlicer,inquit[plura orna- menta extrinfccus quam ipfum opus cuadant]propofitum enim nobis hic eft * depingere atque explicare afifignatam felicitatis deferiptionem. fi vero huc incubuerimus, vt probemus diligen- tiam conuenieuter & fubiedis rebus 8c artibus quee circa ipfas verfantur,efle requirendamiplura ornamenta extrinfecus praeter operis propofitu,que ob id itapl^ya appellant, quam opus ipfum efficietur: ideo his omiffis ad aliud quod antedida confequitur,defcendendum eft. I' fatis. contingit. quod autem fit aliqmd,primum ac principium quoddam eft. Qponiam in partibus definitionis felicitatis nullam caufam fumpfit , cur vnaquaeque ex ipfis 2.0 4 0 fterioribusque fint priora confirmataxuiufrnodi rationes demonftrationes funt quodfit aliquid, non propter quid fitrquippe quae rem tantum demonftrent , quod fit , non autem caufam cur fit, explicentriccirco nunc haec fubditrexigendum minime efle,vt omnia fcientiam efficientibus ar- gumentis & ex propria caufa demonftrentur . nam omnis demoftratio ratiocinatoria medium terminum quendam habet, quae caufla eftmon tamen omnis ratiocinatio caufam rei mediam ha- bet.funt enim nonnullae qua: caufam folummodo conclufionis aflumunt . neque omnes ex prio- ribus , fed plaereque ex pofterioribus fidem faciunt : qua: fane demonftrationes qued res fit, non propter quid fit, appellari confueuerunt. inefie enim hoc illi offendunt : propter quid autem in- fit,non declarant . verbi caufa, ea qua; * ex globo lunae varias luminum figurationes probat , ex , "" caufla i8 Librum Primum. qua: ex vera fapientia ac prudentia prouemnqua: alias omnes complebitur, ac conferuat - y x Videtur tamen etiam lpfi externis bonis, ficut diximus, indigere, fieri IbJ enim non poteft, ve i non facile fit: vt cui neceflaria non fuppetun^is bona <P^o<ro« pfe atque honefta agat. % (pgowcrip. Et ii fehcitasjnquipperfeba ex fe atque integra eft: quandoque tamen externorum bonoru adminiculo indiget. externa autem bona ea vocamus,qua» neque anima:, neque corporis , fed alia quaedam praeter haec funtivt propinquos, amicos,diuitias,atq; id genus oetera-qua: SvgaTa. id eft foreniia quoque iccirco dicuntur, quia foris funi * a noftra animae fcilicet , Sc corporis fuftantia * < ' j -r - io alien a : quibus fane felicitas non fui caufa indiget , fed od fubiebas res in quibus ciuilis verfari - ^ L [ iS , confueuit : qua: difponi ac perfici fine pecimiario fubfidio non poffunt . nihilominus quoque in ***** 3V, ^ mulus domeftici & amici, miniftri etiam quandoque & ferui conferunt.nam fi felicitas fui caufa *\ externis indigeret bonis, rebus longe fe deterioribus indigeretad quod abfurdum eft, fed fubiebe L TH { res iunt, quibus diuitiae aliorumque externorum fuppeditatio neceflaria eft:[quipp e cum eas vei V 5 " > ^ nullo modo, vel difficulter fine horum aliquo exequi valeamus]verbi caufa, fi bellum contra ho- * ftes eft fufcipiendum,[necefie omnino eft vt pecuniae fuppetantrquibus tum peditum, tum equi- tum Sc armorum omnium copiam, & quicquid aliud ad bellum neceflarium eft, comparemus] fi * praelium item nauale nobis eft faciendum [biremibus, triremibus , quinqueremibus atque hu- * K vav M a ~ iufcemodi nauibus prorfus indigemus] atque ita omnem externorum bonorum neceifitatem %f a \t zc fubieba: res faciuntriicut dibum eft. ffCCb Multa etenim & per amicos,& ftiiiitias,& ciuilem potentiam tpafi per inftrumenta quasdam aguntur. Idem adhuc amplius confirmatmam ficut in artibus licet vnufquifq; artifex in animo habitu in corpore naturalia inftrumenta habeauindiget tamen inftrumentis etia extrinfecus, quibus fub- iebani materiam commode trabare atque exercere valeatiqua: quidem rationem eorum habent, fine quibus effe aliquid non poteftiita quoq, in felicitate eft. probus vir in animo quidem habet virtutum habitus , habet item corpus quod apte ac prompte ad bonos habitus in operatione de- ducendos inftruitrftspenumerd tamen externis quoq; Unquam inftrumentis ad operum exequu- jo tiones indiget, fine quibus fubieba materia * formationem vllam admittere non poteft. * * Quibufdam vero priuati nonnulli,vt nobilitate,bona prole,pukhriru- aine,beatitudinem maculant, non enim felicitatis admodum compos ille eft, qui vel fpecie prorfus deformis, vel genere ignobilis , vel folitarius eft, ac prole carens. QdF nunc ccnnumerauit,non fiunt eiufinodi, vt felici ad habitus depromendos faciattfed ita folummpdo conferunt,vt notam nullam ac maculam inuri beatitudini eius permittat. pulchritu- dine fane opus lpfi eft ad decorem & dignitatem : quippe cum hominum amm i natura foleant ea quie iucunda vifli funt, amore quodam profequi,& nefeio quomodo erga formofos aipebu affici: 4° vt ex co tnaxime omniu qua: ad ciuilem fpebant. pulchritudo conferre videaruf , ad retmen- * TlutTiHG)? ignobilitatem contemnere confueuimus.bonorum item filiorum procreationem laudamusrfiquis * L liberos * bene Sc animo Sc corpore affebos habeatrqui natura ad bona apti fint, eaque appetant, Lfe * atque in laude dignis ftudiis verfentur .aliquando etiam gratias habere parenti fblemus , eo quod f t X oyTCi S horum bonorum duitati aubor extiterit.vt non lolum hoc in gloriam cius redundet, verum etia ** 1 ad beneuolentiam ciuium erga ipfum augendam faciat.Htec igitur omnia, cum adfunt,fce'.ici ho- 50 occurrit,minimeque animo effe bonus creditur : cum plerique exteriorem corporis fpeciem oc- culti animi lignum effe ludicent. fi item genere ignobilis fit aliquis , vituperabilis ea in parte ob genens turpitudinem videtur : praetentare ignobilitas praffentem vel etiam futuram gloriam offufeat : quod ciues poftenora pr^clara faba ad priora generis dedecora reducant . natura enim comparatum eft. vt mmtitudo vituperandi ftudiofa admodum fit, criminationibusbue gaudeat ‘fi pr^terea ficut ciumum mos eft , vxotem aliquis duxerit , maneatque folitarius ac liberis carens: Vituperabilis etiam is apud ciues fiios eft. Nec mirius etia fortafTe,{] alicui peftimi filij. fuerit, aut boni mortui ftnt. d.iiij. Oppro- * «flurctrTK- T OS' Euftratu in Moralium Anft. excellant, maius adhuc malum e [q l PP Jq qul( iem parenti nullum cociliabunt(mor- fcribe r ejl.j autem lintbom,& rnortui^bermt,ded^cu^ci uun ^ tamen afferent : eo quod tis enim filiorum caufa .{Te nullo mo P £ Jg tltur ac defiderattinqu* cu amittitur , vo- is liberos amiferit,rem opera tionibufprouemt , interturbat . [ Quamns mcerore luptatem felici homini qua: ex bonis opei r eo interdum operationes quoque impediri confueueii .J itas mdi-retn Videtur igitur, vcdmmus ,taU-euam proipeutate tolicitas ind. b e. .. Vnde nonnulh idem eam cum bona fortuna, al,, cum v.vtute efle oioint. fi , e r • innnirh-vndc nam nobis eueniatmam quia non eft ex iis qus natu- Aliud rurfiis d*fakc ~ M d itur diuimtusne hominibus exhibeatur , an raliter confequumtur.cx naoU nemendere cum velit * prius orationem. * fftutitif i eleftione ac ftudioacqum pc i^it,an pedentia refumens , ac fequentia fubiungen s. Th Aoyou conne£ht:vt inter fe part h e ft Jntcdifta etiam *profpentate felicitas indigere,] ocVTbf) C W? connumerata funtlquia vero h*c non m noftra fita *«VT%, xm f eil 4 S SSeniu« , Vt incerta caufa eorum fitaccirco nonni, Ui fortuna, ea cretei. f ^ Dt Pc ’ c feUcitatem,id eft AVtefiodappdem cum bona fortuna efie dixerunt, qua * - a l cci a p P eHant,mmeruntque cum '«">“ gusment ^ ^ M _ quzuox pro. o ,, bene exequi officia fua mfi foranto non P°““- " S anima due r temm:fed idem hi pnejigmficat ^ te mprapterea opinati fint, quia eam effe operationem ex v - - profperu fiic = cum £ ne % p £r f e aione id quod ad finem ducit, effe exiftimarun . ceffum- alicu- - r io ^o IX. -ius diei. V re modo ajfequendxfceliciUtia . Cdp: Nde etiam dubitatur ,vtrum difciplma, an atfiietudine, an ana qua- piam exercitatione acquiri poffit:an ex aliqua aiuma .orte, an ex for tun a prouemat. f-Wate f ac i t vt dubicemus,vtrum ea rationali aliqua di- Diuerfitas, mquit, ientenup 1 ^ ib fecundum virtuterman aliqua alia exercitatio- dciplina comparetur^anailueicerufo^maaiomb^ ^ ^ p „ b „„ t , „ ne, dum m bonis qp. > - ^...^iiibeaturan fortuna cueniat.nam fi acquiri vel difciph- perfeuemnmsian eft> no bis fita eft: infudandumq- nobis eft ac ftudendu, navelaffuetudinev e • m P va 1eamus:ne fi benfeffe non acquifiuerimus, mifere fempen * vt ad id quod fumus, bene ^ a b . exhibet , precibus ac fupplicatiombus vieam poftea traducamus, Si „ U1 nobfs ded.t debemus, v, effiemus, etiSconcedat . QmSd.fi vtrifque opus eft & noftto ftndio,& diurno auxiho, idem Yt be ‘‘'^”' uenic » & cubi i„ nobis eft tacere , & 1 Deo forarem atque auxibu im- » iul« Ti T J P “ d p f oranu eft ftelidatis caufa, eius arbitrio omnia committenda funt. “ p s' tamen aliquod aliud eft 1 diis hominibus exhibitum donum , .veri- #23 fimile eft fodi cititem quoquel dii. exhiberi : ac tanto magis, quanto ipfa c/1, ceu funda omn i U m humanarum rerum optima eit. LiSivm. Cumcaufaminquifiuemvndehomimbusfcel.c.tasadueniauconfentaneumeffe inquit v ta Defifihiblerair.iiaui cum multa a Deo hominibus dona clenrtirjeorcsmqs^c^rrriLi^tt^Iicita^opti— ma fitiqui fieri poteft.vt “'“^““fiDMfifttoWbllSlagitumivt Bene auK omniahic fift, teccdu. e£Te enim,viuc. i 0 ’ . , noe cum bene effe quam efle abfolute longe melius nam fi bini effe eum fit melius qabfolutd efie no di- uinitus daturraliqua alia*fupra Deum caufa erit imiemenda,ex qua quod melius eft exhibeatur. Sed hoc fortafTe ad aliam magis difceptationefpectat.videtiir tamen, u cet a diis non mittatur, fed vel ex virtute,vel difciplma aliqua, vel exercita- tione accedat •• ex diuiniffimis rebus loelicitas efle : quippe cum picvinuini virtutis &c finis optimum quoddam ac dmmum,beatumq> elx^. \ x emar. Quiere re i— br.nr.nl (Tmrt^ditario hominibus proficifcatur,ad difputation.es de pr * tscu Ti? ai 7 icc i-zyiv.ei - 5 ° ilidentia magis Librum Primum. 2 -9 nunc agimus:* quantu ad ipfam fpe&at,fatis funt, quae de his diximus. Verum lute a Deo hominibus mirrirur frpKnracdf-d allniuVl *UnA u; tiam non abfo 3 ° 40 con ^ . ____ y t _ puiuuuium tur . Nam ex iis qua: a deo hominibus exhibentur, alia abiolute a deo nobis * nfefefF ^ VI ^ e “ proueniuntralia laborem noftrum,& eleftionem reqummtun quibus propofitum noft iClentit> o 5 dium quafi vice* caufe fungitur.cuiufmodi funt, qua: in noftra poteftate fita eile dicum^L ad qua: confeqfeda cum nos diligendam omnem ac ftudiu impenderimus nrnfer , r> ^ datur fiicceilus.abfcduteenim atq; omnino nullum bonum eft^qudd a com^mDMini^^aujhpnin cipium non habeat Probat autem hic Anftoteles diurnum quid & optimum ac beatum effe fo > 1Cltaten : ,e r e0 qUod P rsrmu f 1 VIrtUt i S , ef J- cura eRim multo labore ac ftudio virtutum ha bitum adipifcatur,pra:miurn rcelicitate habet:quod a quonam alio accipiet, quam ab eo, qui prin- ceps atque aufior omnium bonorum eft? n ,qmprxn Elitjue prateiea quoddam longi commune . difciplina enim quadam ac diligentia acquiri ab omnibus poteft, modo ad virtutem cofequendam mi ac manci non fuerint. 1 Etiam hoc, inquit felicitati meft,qudd eft quiddam longe communeud eft eiufeodi quod i mult s poffiden poteft neq ; enim alus adeffe poteft, aliis minime, fed quicunq, ad virtutem maL ci ac Iadi non funtria eft, qui ex aliquo materis cafu laefam mStem non habent,vt ex vinculo quo ) cum corpore vindaeft anima, eius quoque operatio, qua fecundum natura eft.impediatur his o mniDus,rnodo dmgentiam adhibeant, m bonorumque exercitatione affuefcanncomparari feli citas poteft. atque hsc oratio alacritatem multam ad confequendum bonum illis affert qui non admodum ignaui au oona ampleftenda ac defides funt. cognofcut quippe nemini modb vfeit ac conuemens ftuamm adhibeat, vetitam poiTefflonem boni effe.fcendum vero hmcefte ex fis qua: poft quadWrn, quid fit inquiri confueuerunt,id cft quid mfit felicitati, & propter quid infit meu erum ipfi hoe, quod diuimtus datur: poteftque ex virtute & difciplina & dilidentia colo- rari: eft que praeterea quidaam valde commune. ° P Quod fi melius elf hoc modo, quam ob fortunam fcelicem vnumquen que efie : rem ita fe habere confentaneum eft . fiquidem & ea qua; fecun- dum aaturam funt , & ea fimiliter qua; aut exarte, aut quapiam alia caufa & praecipue optima proueniunt : ficut quam pulcherrime heri potelf ita fuapte natura fe habent. 1 ’ Reipuit his verbis Anftoteles, vt bonorum humanoru caufa fortunae afcribatur.fi enim in ' quit,meh.us eft hoc modo,id eft, ex virtute & difciplina felicem vnumquenque effe,quam ex for tuna.rem ita fe habere confentaneum eft. quoniam vbique qua: funt fecundum naturam, fic fua- L,"™ Vtpdchcn ' lm L e P° teft ’ q uorum "^nque natura effearix caufa eft, omnia fic tacipvt heri poffunt optime.atquc hoc non m naturalibus folummodo rebus videre licet fed in ims etiam, qua; ex arte,vel quapiam aha caufa efficiuntur:quippe cum omnis effearix caufa in iis qa operatur, bonum afedetm quatenus heri poteft, pulcherrima atque optima efficiat:* p«- cipuc fi optima i p fa fuerit, optima autem caufa eorum qua: apud homines fiunt, vinus eft qme a- te & natura eft melior. Quod fi ex ipfa felicitas prouenipqua; anima; operatio eftfecundJm vir- ° pt! L a Vt L S °P US ipfi»* optimu euadet. fin etiam rationalem animam opuirnm efie caufam quifpiam dicatmeque id * abfurdum erit, vtneq; enim & rationalis anima - SaMo/drtay i. nihil coferc tibuf. * eruo audias -i. quo.fi dic os concoufe, ut uertit uetus in terprer. s o ria poftulat: id quod fatis fuperque eflfe apud eos debet, qui eruditdhsec qu^dmun-^^ ^ ^ fiimidiligentiamq; i» v„o q »o q „e genere»»™ ‘ Quod vero maximum ac pulcherrimum eft, rd fortuna; committere valde prauum eft. uacic ’ Si maximum ac pulcherrimum felicitas eft,q UO modo prauum ac peccatum non eius caufam inquirimus, eam pefW omnium caufe affcriberemusL ac f ^ fi modo caufe etiam dicendae funt p res qus nullo modo fubfiiWfed eltenufeh ?^ CafUS ‘ alterius fiibftantia confiderantur. unc.iea eatenus funt, quatenus m , Immo ex ratione ipfa patet, id quod queritur. efTe enim ea animi quan- *CC0 ‘V{oQocZ 7 reo ocvZ[o.<k- rq >. fCflVTTOSDcfx •G-qocyiJLOci x, J-TXjuktyCV TCC VTTX(>§iy t o io y zAivirvi\ y .i . qu£ nullo modo fuhfi= jiunt. ut [om- nium. Euftradi in Moralium Anft. c i xrtrrntem definituris cft« dam operationem (ecundum \ in. & , fteriori confirmaritmunc ea tanquam Cum felicitatis definitionem multis & * P. feUcitatis cau fam oftendit . nam quia indubitabili ac cena vtitur. ac per eam no ^ cft qm ficri pot eft,vt ea cum ab anima, fit, & operatio anima fecundum virtute fal 1 animam, aut virtutem, aut vtraqut. Sundnm virtutem: fortunam habeat caufam ,& ^ r ? ^ eft operatio culus eft operatio operatio enim operantis eft cpcratio .q 1 pro ptereaquddftabilisfit neceffe eft,ac pe f P o v a K p A «I autem addidat debere efle dmr.quafi ftabilitas ipfa qua. totam vita duretam vita enim f fo1 ^ ^ um 0 ptimnm,ac fuauiflimum[qy a n d a “] adiun litas eradam fc vel fora0e ft jefinidonE datam qu.Usnam ea effet,mqu.tet-. li ^ < Exreiquis”veA C bonis alia ineffe ‘P 1 ' 1 necelle ^ fcaha adlutrlcw ' lia inftrumentaria natura funt - ideft snimi , co r P oiisA«tetna.prta»m in- Qnoniambunahstmanam fiaioidhonl m deluerit, bcatirudofeutiupc- effe bona animi, ^^^^^^n a vtiibifantrbliimrnodo ac tanquam inftrumenta adiuuant.quai- * oVitcuw\ rius dixit,* maculetu . - declaratum eft. . r sssssspssms*-*-*^ xrenda. idoneos reddat. s vt " to ci ’ * f KCCTO(>$a- „**». gerentibus honorem aecci i «‘“-ir” ‘ ataue ita operantibus lccuuuum vu.u *„«*& i»a fent, virtus magis magisque proliciat, ac ^ ac V ua l,ffinium habeannqui felicitas eft.atq; hac buSjCiuitates finem «P<— ac feqnent.a nulla m parte difcotdeut, fdaStuiem. on.nisdefeliotateoraao,quippeeummea,p pfiora tf. fiWpf' conftanscnnrentiensque eft. eqUUltl , »Ut quippiam aliud affl- be 5 «v,q«i Mento igitur nequvboue , 1 “ , ex ipfis talis operationis efle ma l felix appellamus : quippe cum nullum ex ipu r ESU riiM' COr ° ild ~ nXofex ipfis felix appete, Eadem 5 ° «n Libram Primum. 30 Eadem etia de caufa neq; puer faelix efl : nondum enim efl ad tales rec agendas per astatem idoneus. qui vero dicuntur foelices,{pe dicuntur Non folum, inquit, nullum ex brutis animalibus eft felix,fed neque hominis puer 1 -cetn ne iit rationalis,nondum enim eo aetatis procellit. vt operari fecum virtutem polGt c3udd R 1 ~ quis e ii puer qui felix dicatur Sc beatusdpe tantummodo eo nomine appellatur: eo qudd ' ^ eum vocant, fperant fore,vt fi tempus vita: idoneum acceiTerit,talis euadat.ipem autem concioT re hanc poliunt, quia vel ex felicibus genus deducunt, vel ex bona indole adhonefta * aptitudi- nem quandam atque appetitionem, ad turpia vero contra odium, auerfationemq- pro fe ferre vi- deatur: vel huiuicemodi aliam ob caufam. 5 r Nam,{icut diximus, & perfe&a virtute, & vita perfe&a opus efl. Ad confequendum finem opus eii, inquit, vt & virtus perfe&ionem adepta iit & vita fine fuo concludatur.puero autem neq ; virtus perfera eii,* quippe qui nondum multum tempus ad eam confequenda infumpfent:& vita eii adhuc*inter initia.vt ei beatitudo adeiTe nullo modo poffit. Multas enim mutationes, 5c varias fortunae in vita contingunt: Sc fieri po teft.vt qui maxime pi ofperitate floruerit, ts in feneflute in magnas calami- tates incidat.flcut in Heroicis de Priamo(fabulis)proditum efl. Cum puerum dixerit felicem dici nullo modo poffe: nunc oiiendit neque virum ante finem ac VIt£ f(xlic = cfle appellandum, licet & virtute & fanitate proditus externis etiam bonis omnibus affluat. fiquidem,vt aliquis felix dici queat, non folum perfecfta virtute, fed & vita perfefta opus | eii. vitam aute perfectam vocat, qua: terminatione profentis fpiritus obfignatur. inflabiles enim pratentes ha: res funtrcundaque qua: generantur & intereunt, fluxa ac caduca: quibus non folum corpus noerum, ied anima quoque quantum ad habitus & operationes attinet, fopenumero im- mutari confueuit, quafi * vehementiflimo quodam fluentis aqua: impetu oppreiTa ac rapta Ad uertendum verd hic eii Ariilotelem,vt rerum mutabilitatem probet, fortunas, & externa affum' pfiile:eo qudd in his facilius cerni mutatio poteii. fieri enim poteii,inquit,vt qui maximi profne ritate floruerit, [m fene&ute m magnas calamitates incidat: ] atque huiufce rei Priamum in ex em • pium adducit: qui cum a vita: principio ad feneautem vfque in"profperitate rerum vitam tradT xiffet, rex Troianorum fuiflfet , multis & bonis liberis fioruiflet , multosque amicos habuiiTet" 0 in fen edure demum omnia amiiit : cum vrbs iplius ab Agamemnone & Graecis capta & excifa' lpfe interfedus,filij partim coiqpartim iugo feruitutis opprefliflierint.In heroicis autem inquit’ de Priamo:tum,quia Homerus qui clerorum omnium qui de Priamo fcripferut,proftantifllmus fuit,caiminibus heroicis poema compofuit:tum, quia ea qua: de ipfo a poetis memoriae prodita funqvtpote fabulis poeticis velata, ad aliam intelligetiam ac dicantur,reduci poflint. vel fortaffe heroica m vniuerfum appellat, qua: de heroibus traduntur, heroas verd veteres eos vocabant qui nobiles apud Graecos, 54- praeclarique in rebus gerendis extitifient. " ’ * At eum qui talibus fortunis vfus , miferabiliterque mortuus fuerit fce- licem profeflo dicet nemo. 40 , Sl G U1S duilis vir,in luce hominum verfetur,princepsq ; ciuitatis,ac regionis fit,multisq. przG deat,& in omni demum rerum affluentia degat:deinde omnibus his priuatus in contrariam for- tunam incidat,mifereque moriatur:eum fane appellare felicem audebit nemo:quippe cum mile ricordia potius ac ludtu dignus iit, quam vt felix prodicetur. Quis in hac uita dicendus fit farfix-.zr quidfcclix. Cap. x ‘XJVnquid igitur, neque alius quifpiam homo quoad viuit,fcelix dicen- ^ ^ dus efbfed ex lententia Solonis finem Ipetflare oportet? Sapiens Solon fuit ex Athenienfmm ciuitate,qui leges ciuibus fuis fanxit. is dicebat nemin? 5 C ante finem vit s beatum eiTe appelkndum.qua de re Anftoteles hic inquirit, an huiufcemodlfen „ “T fPP robare debcamus:vt quoad in profenti hac vita bonis omnibu^ affluxent Zm S Siqueita ftacuendum efffelfene tunc erit aliquis, vbi mortuus fuerit? an hoc abfurctum penitus eft, pratfercim apud nos, qui felicitatem opera- tioneni quandam elie dicimus. r Cum *c ijiyjeica, quse uox pro* prie dicitur de eoq/aifadlgo py Qiguac 'udi tthJIkIZ jrgayfxoctt- *Vel, cui nos dtf fatis tepos ris ad eacofes quendam das tum fit. *zrgog ag- r \ j Z***- TK * xyxSol cl TOUf 7T gX- iis-ip- Huftratn in Moralium Ari ft. Cumopini o B:;r « m0 V-o»e r » «£££££ t op«.uo„e pxorfus pnuams efl. vel fe. t 4- **" non dicimus , neque Solon U vote: Q ub d fi mortuum foelicemei , llarl Ult d poffe, quippe fed folummodo homme® dmcm ^ & . Uoc quoque dubna ' c qui extra omnia mala en { m mortuo bonum & malum adede, tionem q« and ^ “ n fenuenti,vt honores, & mfami ? fiUorum & om- pennde ac vwen V. a duerfe fortuna:. * TO. XCCTCi 'Tr^sougt&iy oopirr ayxt- fmmimmm je ^^""^^^qnrviquead Dubitationem etiam \x , ratlon 5 mortuus fit*, multae muta- fenedutem beate vixerit, ecu 1 ^ ^ boni p mt ^i tam ^ae pro di- sJ^SSs&sSSSSss IO 2.0 \ Librum Primum. 3i lodix, modo mifer efficeretur. Hiec cfi abfurditas,quae fequitunquod felici homini poft mortem inflabilis efTe felicitas vi- detur . nam li ad ilium fpe dant ea quse polleris ipfius eueniunt, fieri poteftvt multi cum fint & longe lateque diffufi, multa ac varia iplis modo bona, modo mala in vita contingant, atque ex ho rum diuerfitate atque inter fe contrarietate mortuus quoque limul mutabitur;& modo felix.mo do mifer efficietur. Abfurdum quoque eft , fi nihil neque ad aliquod tempus pofterorum res ad parentes pertineant. Hoc eft,inquit, quod maxime dubitationem facit : quod ex vtraque parte confequentem ab- furditatem habet oratio, nam li quis dixerit,neque ad aliquod tempus res nepotum ac luorum ad parentes pertinere, abfurdum eft: mfociabilem enimi quendam animi affectu m,*ab amicitiaque omni alienam duritiam pre fe ferre videtur.fi vero contra pertinere dicat,inftabilis beatitudo illi \a.GJj\ary\ qui beate vixerit, efficietur : cum vna cum diuerlitate vitae pofterorum ipfa quoque varia fiat, at- qua uoce E «a que immutetunvt contraria in eodem effe videantur, cum enim polleres habeat contrario modo ftratm ufur « inter fe affectos, ob alia beatus, ob alia mifer praedicabitur. p<t(fe uidetur Sed redeundum ad id de quo prius dubitabamus: ex illo enim fortafle i n J A H nl ^ etiam id quod nunc quaeritur, cofiderabitur. fi igitur fine fpecfare oportet: criferiptores & tunc beatu vnumquenq; dicere,no quod fit, fed quod prius erat beatus: uccem rx quomodo abfurdu non eft,fi quando eft foehx, non vere dicipoteft.de ipfo id quod ei ineft: iccirco quia eos qui adhuc viuunt,ob mutationes appella- p ^ amore ue re foehees nolumus:foehcitaternque flabile quid efTe ac minime mutabile: ra$ erga du fortunas vero faepe circa eofdem reuolui exifhmamus? queuolunta u 1 dtq; adeo pro nem vcnci v«i cicu.ue tiiicz iiiiciu vic^ Deacuni ai *r 5 * cendum cenfebat. auget tamen prius dubium, in maioremque abfiirditatem in ducit. Quomodo enim inquit, non eft abfurdum, fi quis nnem expectans, vnumqucnque beatum poli mortem di- e ff° lc ,t , -o cat: vt qui’ dicit quod ineft, inefte, quandq ineft, non quod tunc fit beatus,fed quia prius fuerit, vt £jt ^ U ° " verum minime dicere videatur, fed qui dicit quod infuit, inefle, quando no ineft.hoc vero inquit, ' c f 7 i6i ' ob fortunae mutationes-quiaque ftabilem rem quandam elfe felicitatem exiftimamus,qus virtu- tum earumque operationum linis efbvirtutesque funt habitus, in quorum obliuionem probi viri, quia fecundum eos vitani traducunt, atque operantur, nunquam incidunt: fortunae vero adeo mu- tabiles funt, vt circa eofdem fepenumero reuoluantur . laepe enim contingit, vt idem e bona for- tuna in malam delabatur: & contra e mala in bonam deueniat. Perfpieuum enim efl, fi fequi fortunas velimus , nos eundem foelicem, & rurfus miferum fx pe efTe di&uros : Chamaeleontem quendam , imbe- s cilliterqiie ftabihtum foelicem facientes. Vtrinque hic dubitationem conllituit,vel enim fi mortuum felicem appellamus,verum dice- . mus, non afierentes inefle aliquid, quando ineft,fed quando non ineft id quod prius inerat, & iam .praeteriit, & propterea non amplius inter ea quae funt connumeratur: id quod eft abfurdunmvcl fi viuentem adhuc felicem vocemus, ei qui fortunae obnoxius fubieftusque fit, felicitatem* attri- bucmus:vt eius mutabilitatem lequuti, eundem modo fclicem,modd miferum faepe fimusappel- laturi: atque ita felicem Chamaeleontem quendam : infirmiterque ftabilitum faciamus . hbc per .tranflationem ab aedificiis & ftatuis fumptum efbaliisque ortmibus quas fupra balin aliquam col- iocari confueuerunt . vnumquodque enim ex his fi firmiter fuerit ftabilitum, diu confiftit: fi im- becilliter, qualibet ex caufa cito ruit , ac deiicitur : id quod felicitati minime conuenit, quse ab 5° omnibus, ficut duftum eft,firma atque immutabilis exiftimatur. Chamsleon verd animal admo- p» dum paruum quoddam eft tali natura praeditum, vt facile ad vicinos colores immmutatu$,infpi- cientium oculos effugiat. An fequi fortunas minime re&um eft? quippe cum in ipfis,vt bene vel 'male viuamus, nequaquam fitum fit: fed lpfts humana vita, ficut diximus, folummodo indigeat . fed in operationibus fecundum virtutem foelicita- tfifin * Iz. ntpuul- Euftratii in Moralium Arift. «-«JKTOU <xfitficucu irgocyfxxTcr 4= OfKBOp **- /uSp &}/fecp lA.it C(J *• MOX estde props cft cxin UOCC fijH/Xfc — ' gioc, quafups rim ufurpdiiit ex* incerta inftabilique re dependeret, neque haberet potiorem aliquam caufam certam, ac -^o - . r pr ., r nnid Drceterea erit noftrum e fle abfolute,ii noftrum bene c ne, eft a .cr- mn^atqueTcdrco inflabile ac fluxum? cum tamen id in rationali anima & intellectuali conhde- retur’ qL infitam in fe habet vitam, a corpore penitus feparabilem. atque hoc de noftro abfolu- f , ’ q L nuc indiget anima fominis,qu* hominibus,& vt fintfe cum perfefeonem fiiam ad.- otafuerit vt bene Jit, etiam praftat. fedhumana vita ea eft,cui fortuna necefW funt,vt lupe- rms dS Jphiiofopus : adiones hominum in vita, humana vitam appellans* n quibu s exterus ibo rius dixit p F omnino eft.pracipuam verb felicitatis vim,pr*cipuumque ao- mS “SSST virtutem fibi veniant . fkut miferi* & infelicitatis , ife qu« mXTnt ac vitiofe . Quemadmodum enim felicitas & mifena : fic virtus & vitium fibi mu- JnTdiier fantur 'fi mituJx afliombus fecundum virtutem felicitas , vt finis confequitur, vir- tUO ad f JTai Jne funr, atque m nobis fit* : quonam pado fortunas prxfidere tceliotan di- cenduJ eftWlicet * bonorum externorum profperitatem felicitatem plenque appellent: eomm tamen^ opt ombus affentm minime debemus, qui abfque ratione mdicant: qui cum vc- eorum tamen opi aDaaret folummodd beatum putant : rationeque neglefla fenfum &- aliud fiJJ autpr*clarum,aut elegans in vita effe exifemant,quam quod cer- ni oculis poteft. io zo *1° TT?Off$« tws-^hT ndijJ * VTT^ilcPi- ffWf CCVTXS * culis poteu, . Atteftatur autem huic fententiz , & id de quo nunc dubitauimus . m nullo enim ex operibus humanis , ficut in operationibus fecundum virtu- tem firmitas eft. h* fiquidem (labiliores etiam fcientns videntur: atque ex his ipfis (labiliores, qua: praeftatiorcs:eo qued beati m his maxime & am , o due viuere confueuerunt . hoc enim fimile caufae e(l, quod in ipns obuuio nuhaamtm^ ^. Qncmven ^ inde originem habuit, quod flabile quid felmtascxifli mabatur”. non oportere igitur, inquit, fortunas , felicitatis caufas dicere, fed virtutes, idd q nime dubitauimus , manffeftat . fi enim flabile quid felicitas eft , quo modo i d eft fortuna effe caufa eius poterit ? virtutes vero, operationesque qu* ex ipfis prohciicunt , humanarum omnium rerum ftabihffim* funt : vt fcientias quoque ipfas firmitate ac ftabilitat excedant, facilius fiquidem fiet, vt qui habitum fcienti* fit confequutus,eius obhuiflatur. quam nrobus ac bonus vird rede agendo invita deturbetur, eumque bonum operandi nabitum anu- _ tat & tamen fcientias inter res maxime flabiles collocamus . atque ex h w ipfis, inquit , virtuti- bus flabiliores qu* prseftantiores : eo quod propria virtutum cum fit ftabilitas in pi sftanao i- bus mSaugetur.cmus increnfei caufa ea eft,qudd beati in eis maxime & a ffidue traducere m- tam conliieuerunt.hoc enim eft, quod in virtutibus & ptascipue pr^annffimls oom.Jge ob^- uionem non finit : quippe cum afGdua earum & nunquam interrupta adio, ipias quali iuiten tet ac fulciat. Cum du* igitur prepofit* fint, fortuna ac virtus , & mter ,/^abflJa^mhabeat' que altercentur : & altera fit infirma , atque inflabilis, alteia ns^ra m ^ u s ’ fitque valde immutabilis : vtn ex his, felicitatis, qu* res certa ac flabilis eft, ca^maimbuemus, fi redeiudicare velimus? nonne omnino virtuti: flabilis enim a_ .rm* re eJ" Sed ori ft caufam neceffe eft. p*dpuam igitur vim in felicitate virtutes, non formn* 1 rabe n . Sed pr - us principium 8c caufam virtutum effe felicitatem dicebamus , quan o aD ip a exm P 1 pio P orogredi defimuimus : quo modo igitur nunc mutato ordine felicitatis caufam vntu &a bus ^ aflignamus ? Verum nihil abiurdi eft , fi fecundum aliud atque a iu g cn ^ c ^ u x licitas, mutuo altera alterius caufe dicantur : ficut in artibus earumque que enim arte fi vnde principium motionis prouemt,confideramus,ip a . caufafit motus, finis ob quem & ars eftmuenta, & opera fecundum eam -fcenturficia- que ,quse animam ad finem , Sc rei exequutionem ducit , virtus eft . is vero p P ^ ii eft felicitas. - - Librum Primum. 32« t Inerit igitur id quod queritur , ipfi foelici : eritque per totam vitam ta- lis, femper enim vel maxime omnium ea aget & contemplabitur, q U £ funt fecundum virtutem : fortunasque pulcherrime feret , atque omni ex parte prorfus t accurate atque apte : quippe qui vere bonus & quadratus abfque IO vituperatione Iit. Id quod querebatur, erat, an poflet felix in mutationibus fortuna: beatus permanere. Quo- niam igitur ,inquit,non ex fortuna eft foelicitas:pr ? fentem beatitudinem felix etiam in mutatio- ne fortunae coferuabit. femper cnun vel maxime ommu,quse in ipfo tanquamin homine infunt. in contemplationibus, adhonibusque , qus funt fecundum virtutem,immotus.perfiftet:in aduo- nibus,dum ex eledione ea agit, qua: in vita tradantur negooaun Ipeculatiombus vero, dum cum i.decorc er con- - , _ _ ipfis operans o- ptima qua:q; exequituqac perficit, mhilque impediri a fortunis vilis poterit,fed permanebit fem tumeat . fiquidem vere bonus eft & plane quadratu s,hoc eft recte ac firmiter ftansrper tranflatio- nem i corportbus qua: hanc figuram habent: qua: in quamlibet partem proiecta ceciderint: qua- zc drara bafi innituntur, ac reda femper infiftunt.qui vero ita fe habet, a nemine qui mentis compos f ‘ a 'L fit ac fapiat, vituperari merito poteft. 1 f/a. cotrarid, , - Cum multa autem lint , c^ux a fortuna eueniunt, qua; & magnitudine ' & paruitate inter fe differunt , parua tam fecunda quam aduerfa,: vita; nul- lum momentum afferre perfpicuum eft: magna vero & multa fi bona fint, beatioiem vftam leddent : nam &ipla funtad augendum ornatum ido-* nea,& vfus ipforum pulcher honeftusque eft. ii contra euemant, premunt, ac Indunt beatitudinem: quippe cum & moleftias afferant, & mulas ope- 30 rationibus impedimento ftnt. Propofitum Ariftotelis hic eft, dubitationem, foluere quae ex Solonis fententia orta erat nemi nem ante finem vita: beatum dicendum efle ftatuentis:ex fortunarum inftabilitate atque infirmi- tate qua: ex contrario in contrarium facile mutari poflimt. vndc fequebatur,neque poft mortem certam ac ftabilem beatitudinem futuram: vt fepenumero is quoque qui ex humanis deceflilfet ex contrario in contrariu mutari facillime poflet ob nepotum fortunas,quq ad mortuos ex com- municatione viuorum cum illis,fpedare etiam videntur . Sed quia felicitas eflentiam fuam non in fortunis, fed in anima, eiusq, virtutibus habet,ficut definita eft, cum eam efle operationem fe- cundum virtutem diximus: haec confideranda funt,in hisq; beatitudo ftatuenda:externa vero bo na adiutricia folummodd exiftim?.nda,non autem eiufmodi,vt ad eflentiam beatitudmis explen- 40 dam neceflaria fint. fiquidem neque artium inftrumeta ad habituum ipfarum artiu eflentiam fa- ciunt, vnde neque m definitione, qus quid fit eorum efle, declarat, affumi confixeuerunt: ficut ne- que in definitione feli citatis, fortuna:. atque iccirco qualefcunque fint, ac quomodocunque con- * » n» » e « tingant fortuna:,*exturbare felicitatem a natura fua nunquam poterunt, atque haec quantum ad vim foiut;onis explicandam dfea fufficiant. nunc verba Ariftotelis confideremus . Inquit igitur ~ U 1 ^ [cum ea qua: ex fortuna eueniunt, magnitudine & paruitate inter fe differant, mamfeftu e f?,tam aVrng ' fecundas res quam aduerfas,fi parua: fint,nulium momentu vitae afferre:]id eft nullam in vita fe- * licis, quatenus eft foe!ix,inducere mutationem pofle. fin autem fecunda: fint, Sc magna:, beatitu- Tlv <z dinem perinde augebunt, vt * extrinfecus appofita ornamenta naturalem pulchritudinem folent: K) 67 r<- \ fusque ipfarum & pulcher & honeftus erit : quippe cum Sc pulchritudinis quae ex virtute eft Sc KCffun/j.&f a. 50 operationis oeatnplms hominis particeps fit. Id quod inftrumentis etiam contingere confueuit: qua:, cum quid penede m arte aliqua abfolutum fuerit, ornamentum etiam ipfa ex artificiofo o- 7 rffeu , O. pere, laudemqne configuntur, laudatur enim&penumero & * dolabra & firra & terebrum ex tlfdfo ^tis perfe£hone,cum refte ipfis artifex vius fiierit.Si contra eueniant,id eft contraria bonisifub- t *V«MZr ftant.am qu.dcm tel.c.taus nun.me .mmutant, premunt tamen & qua G anguftant « l ldunt iam beatitudinem: dum moleftias afferunt, multisq; operauombus aduetfantur. voluptates enim uSL. la ul & dolores irrationales anima perturbationes cum fiipr> modum contingunt , rationem offufta- ZntU^JrZ . folent : eamque quafi m nofte conftimtam t ac cefp.tantem&penumL operari refie non fi- ," „7 nunt.Tamen Librum Primum. 32« t Inerit igitur id quod queritur , ipfi foelici : eritque per totam vitam ta- lis, femper enim vel maxime omnium ea aget & contemplabitur, q U £ funt fecundum virtutem : fortunasque pulcherrime feret , atque omni ex parte prorfus t accurate atque apte : quippe qui vere bonus & quadratus abfque IO vituperatione Iit. Id quod querebatur, erat, an poflet felix in mutationibus fortuna: beatus permanere. Quo- niam igitur ,inquit,non ex fortuna eft foelicitas:pr ? fentem beatitudinem felix etiam in mutatio- ne fortunae coferuabit. femper cnun vel maxime ommu,quse in ipfo tanquamin homine infunt. in contemplationibus, adhonibusque , qus funt fecundum virtutem,immotus.perfiftet:in aduo- nibus,dum ex eledione ea agit, qua: in vita tradantur negooaun Ipeculatiombus vero, dum cum i.decorc er con- - , _ _ ipfis operans o- ptima qua:q; exequituqac perficit, mhilque impediri a fortunis vilis poterit,fed permanebit fem tumeat . fiquidem vere bonus eft & plane quadratu s,hoc eft recte ac firmiter ftansrper tranflatio- nem i corportbus qua: hanc figuram habent: qua: in quamlibet partem proiecta ceciderint: qua- zc drara bafi innituntur, ac reda femper infiftunt.qui vero ita fe habet, a nemine qui mentis compos f ‘ a 'L fit ac fapiat, vituperari merito poteft. 1 f/a. cotrarid, , - Cum multa autem lint , c^ux a fortuna eueniunt, qua; & magnitudine ' & paruitate inter fe differunt , parua tam fecunda quam aduerfa,: vita; nul- lum momentum afferre perfpicuum eft: magna vero & multa fi bona fint, beatioiem vftam leddent : nam &ipla funtad augendum ornatum ido-* nea,& vfus ipforum pulcher honeftusque eft. ii contra euemant, premunt, ac Indunt beatitudinem: quippe cum & moleftias afferant, & mulas ope- 30 rationibus impedimento ftnt. Propofitum Ariftotelis hic eft, dubitationem, foluere quae ex Solonis fententia orta erat nemi nem ante finem vita: beatum dicendum efle ftatuentis:ex fortunarum inftabilitate atque infirmi- tate qua: ex contrario in contrarium facile mutari poflimt. vndc fequebatur,neque poft mortem certam ac ftabilem beatitudinem futuram: vt fepenumero is quoque qui ex humanis deceflilfet ex contrario in contrariu mutari facillime poflet ob nepotum fortunas,quq ad mortuos ex com- municatione viuorum cum illis,fpedare etiam videntur . Sed quia felicitas eflentiam fuam non in fortunis, fed in anima, eiusq, virtutibus habet,ficut definita eft, cum eam efle operationem fe- cundum virtutem diximus: haec confideranda funt,in hisq; beatitudo ftatuenda:externa vero bo na adiutricia folummodd exiftim?.nda,non autem eiufmodi,vt ad eflentiam beatitudmis explen- 40 dam neceflaria fint. fiquidem neque artium inftrumeta ad habituum ipfarum artiu eflentiam fa- ciunt, vnde neque m definitione, qus quid fit eorum efle, declarat, affumi confixeuerunt: ficut ne- que in definitione feli citatis, fortuna:. atque iccirco qualefcunque fint, ac quomodocunque con- * » n» » e « tingant fortuna:,*exturbare felicitatem a natura fua nunquam poterunt, atque haec quantum ad vim foiut;onis explicandam dfea fufficiant. nunc verba Ariftotelis confideremus . Inquit igitur ~ U 1 ^ [cum ea qua: ex fortuna eueniunt, magnitudine & paruitate inter fe differant, mamfeftu e f?,tam aVrng ' fecundas res quam aduerfas,fi parua: fint,nulium momentu vitae afferre:]id eft nullam in vita fe- * licis, quatenus eft foe!ix,inducere mutationem pofle. fin autem fecunda: fint, Sc magna:, beatitu- Tlv <z dinem perinde augebunt, vt * extrinfecus appofita ornamenta naturalem pulchritudinem folent: K) 67 r<- \ fusque ipfarum & pulcher & honeftus erit : quippe cum Sc pulchritudinis quae ex virtute eft Sc KCffun/j.&f a. 50 operationis oeatnplms hominis particeps fit. Id quod inftrumentis etiam contingere confueuit: qua:, cum quid penede m arte aliqua abfolutum fuerit, ornamentum etiam ipfa ex artificiofo o- 7 rffeu , O. pere, laudemqne configuntur, laudatur enim&penumero & * dolabra & firra & terebrum ex tlfdfo ^tis perfe£hone,cum refte ipfis artifex vius fiierit.Si contra eueniant,id eft contraria bonisifub- t *V«MZr ftant.am qu.dcm tel.c.taus nun.me .mmutant, premunt tamen & qua G anguftant « l ldunt iam beatitudinem: dum moleftias afferunt, multisq; operauombus aduetfantur. voluptates enim uSL. la ul & dolores irrationales anima perturbationes cum fiipr> modum contingunt , rationem offufta- ZntU^JrZ . folent : eamque quafi m nofte conftimtam t ac cefp.tantem&penumL operari refie non fi- ," „7 nunt.Tamen #-?rf3 ocvxCpco r&p* *OJ«S* #A£'o<fcW cu, T Iw y.KnffijJ- * l| oiStyJi- (a.iyO>p- * kocQoc^ti- tdw' *7 rCigXcflJy- f xex.riu.iw 0» em^yiu-uo, qua ultima uo ce uet.interp. diuine operari te,conuertit. Euftxatu in Moralium Anft. De duplici anim<c parte ac uirtutis diuip.onc, Cap. XIII. Q Vomam igitur foeliatas anim£ per virtute perfeflam operatio quae- dam eft,de virtute confiderandum videtur, hoc enim modo fortaiTe "effici etur,vt melius de foelicitate etiam contemplemur. Mos Ariftoteli eft,vt in his quq ab ipfo traduntur,!! in plures libros diuifa fuerint, in fine pro- cedentium de fequentibus * promoneat, de quibus agendum fit : vt libri hoc modo inter fe apte cohoreant, ac continuentur . Propterea igitur, quod in toto hoc primo Nicomachiorum mora- lium libro de felicitate traftauitun fecundo vero de virtute invniuerfali eft difputaturusficcirco hic prscoccupat quou eft in fequenti libro, explicandum : oftenditque fubfequentis argumentum ex praecedente neceffario dependere . Nam cum felicitas animae per virtutem perfe&am opera- tio quaedam fit: neceffarium profedto eft,vt de virtute iam confideremus, inde enim efficietur, vt melius de foelicitate etiam ipfa contemplemur, virtus fiquidem ad definitionem felicitatis abfol uendam affumitur : vnde fi de virtute didicerimus, clarius definitionem felicitatis percipiemus: quippe cum omnia quae in definitione alicuius fumuntur, clariora eo quod definitur, manifeftio- raque efTe debeant.explicat enim naturam rei definitio:quam fi vel ex obfcurioribus,vel ex seque obfcuris conflabit, ex plicare nullo modo poterit. Videtur aute Sc is qui re vera anilis eft, arca hac maxime laborare.pro- pofttum enim eius eft,vt ciues bonos,!egibusque obtemperantes efficiat. Idem probat ex ftudio,quoa qui re vera ciuiles funt,in duitatibus adhibentmiaxime in virtu- te elaborantes, vt ciues & bonos & obtemperantes legibus efficiant. Atque huiufce rei argumetum,tam Cretenfium quam Lacedasmonio- rum legiflatores habemus. Eos qui re vera funt ciuiles id ftudere,vt fubditos fibi ciues virtute proditos reddant,optimo rum ciuium Minois & Lycurgi exemplo offendit : quorum alter Cretenfium , alter Lacedaemo- niorum legiflator extitit. Et fi qui alij tales extiterunt. Vt Solon Athenienfium & aliorum alij.lvlofen autem * vereor inter hos conuumerare:quip- pe qui a deo legem acceptam promulgant, fupraque homine populum inftituerit,ac rexerit.Qui vero no hocftudent in ciuitatibus efficere, fed nullam fuorum ciuium curam habent, licet neque boni fint, neque legibus obtemperent: * falfo ciuiles appellantur. Quod fi ciuilis facultatis hec confideratio eft, patet inquifitionem hanc perinde atque a principio propofuimusftuturam. Confiderationem de virtute, ciuili facultati couenire his quse modo dixit,iam oftenditrvt con fentaneumfiteum qui ciuilem tradere difciplinampropofuerit , quseftionem quoque de virtute pertractare, dicit rurfus qualis hsec de virtute futura fit examinatiorquemadmodu fcilicet a prin- cipio propofuit . id autem erat, pro fubiedta materia ita de ea difputationem facere : rationesque * ex iis qus efle aliter poffunt, non ex necellariis concludere. De virtute autem humana fcilicet conftderandum eftrnam & de bono humano, & de foelicitate humana quaerebamus. Multa genera virtutum veteres introduxerunt : non enim tantum ciuilem, fed & * purgato- riam, & intellectualem, & quartam, * quam exemplarem & diuinam nuncuparunt:quarum fingu las in quatuor principales, id eft , prudentiam, fortitudinem, temperantiam , & iuflitiam, diftri- buere: aliis atq; aliis vmcuiq,, prout genus vnumquodq; poftulabat, attributis definitionibus.fed nunc duo hqc genera, hoc eft ciuilis & purgatoria nota maxime nobis funt:h$c,cum anima cor- poris confenfu adtiones omnes exequitur : illa , cum a corpore , omnique affe&uum eius conta- gione feparatur . vt ciuilis moderatio affectuum tantum fit, quae nimios perturbationum motus cohibeat ac caftiget : operationesque intra eos terminos conferuet , quos neceflitas praefcripfit: purgatoria vero ea fit , quse partim ad impatibilitatem, fublationemque affectuum deducat, dum anima adhuc purgatur: partim ad eam iam deduxerit, quando iam purgata anima, abfolutaque a corporis affectibus fuerit . Humanam igitur appellat virtutem ciuilem : quafi purgatoria, & reli- quse fecundum vtrafque partes fupra hominem fint . Nam homo cum natura manfuetum con- gregabile, ac fociale animal fit:cum corporis fui commercium repudiat, fupra humanam naturam conftituitur: Librum Primum. 35 " r \ 50 x vlv iii.u.tuia > a tun.jv.x^uv. <iwtuixuuua<ti.a xvxuLuai.t iULUrail) CllC GliputrttioPepi Virtutem vero humanam dicimus no corporis. fed animm fLi; v quoq*, animx operationem appeJlamusdedii haec ita fe habet, perfpicuum eh,ciuiiem,cjua; ad animam fpe&ant, quodammodo cognofcere oportere: quemadmodum ocuIum,& totum corpus, eum qui curaturus eft. Q^omsm quadam eft corporis etia virtus, quemadmodum ammaufamtas enim, & pulchri- IO tud ° ? & • fenfuUm ltas ? & robur c fP°” s ftnt:ficut iuftitia,temperancia, prudentia, & for- * ^caS^U utudo anima-: atque hic de amime virtutibus eft fermo, quas anima corpore tanquam inftnnreto " v.ens exeqmtur:prcp t erca,mqu lt ,cmilem quqad animam fpe&ant,cognofcere quodammodo o- portere JJe anima : autem virtute effe hic orationem etia ex eo oftendiUqudd felicitas anima Q - p~ ratio di^a eft. adiunxif autem [ Qqv odaji modo] quia non abfolife hic de anima difputa tionem inftituet/ea quatenus tantum ad praffentem rem faciet . ciuili autem cognitionem de ani ma e ile neceffariam ex medicina corporis compr 0 bat:[quemadm 0 dum,inquiens,oc u lum & to- tum corpus, qui curaturus eft.] nam fi irs qui corporibus medentur, necefte eft & finfeorum & totius corporis naturam cognofcere, vt naturali eorum conftitutione perfpefta/cire poffint quid ao !f Tk gem i’ qUa A ntUmq r * natUrah ftatU CXtUrbata fuerint : ita accommodatis reme- dns adhibitis ad pnftinum ftatum reuocare,qu£ eft famtas:quo modo non etiam illis uui anima: natura em conftitutionem inducere volunt, de anima cognofcere neceffarium erit? oculos hic m exemplum ob variam fortaffe eorum compofitionem affumpfit: in quibus partium multarum ad n integi itatem & perfectionem connexio, tunicarum,humorum, venarum, nemorum, aliorumque | eiufmodi cermturtvt varia etiam, ac multiplex difficilis^ pertractu, ob harum partium ignora! g> tionem curatio euadauied tamen eorum qui in curatione hac yerfcntur, neque L mulripL^ forum fubftantia cognoicenda,neq, in curandi ratione tradenda * ftudium defuit vel imr„- hL ' v ' ae cama oculorum exemplum adduxfevel quia ciuihs maximam intelledualium ammloculofe cuiam habet,qui funt mens & cogitatio , id eft, vcvg & JUavaix : ftudetque , ne hi irrationalibus . hebetati peiturbariomb’ diffundantur, ac «cudant, * eve craffimdme corporis obicdaim ne- ? diantur, quo minus «Severitatem & bonum lpfum ipeculentur. ~ ” . Atc l ue eo magis , quo cmiiis facultas honorabilior , meliorque medi- cina eft. - 1 a ant ° R ^ a g !S dnqmt,quam medicus ciuilis fcire de anima debct:quanto melior quoque ciuilis facultas medicina eft.abfurdum emm eft, fi cum medicus cognofcat fobieftum circa quod verfa- fuum ignorauerit 5 quod etiam 1 pfe curare vult. Elegantes quoq; medici mulra circa cognitionem corporis pertracftant. S n ^[ f2 , ne T am ex medicis ft ui corporis cognitionem negligferfed hi ignobiles fiint.f ac vi- perum-ftd m! iF 7 qmdd * m & quafi lucundum ofEciofumque in medicina habent , non ita fe t f V as e cognitione corporis traftationes vel ipfi componunt, vei ab aliis compofi- nrinm ftnd 1 r P ’ Cludem t his inferiori effe diceremus in co,in quo pr 0 - * nbem, rk ^onicui ip'Lr p ”™TpshS?. ^ 0maiUm a ” Um qU ““ «w, ‘ccbi- <pi Contemplandum igitur etiam ciuili homini de anima elfcatque id ho i mm caufa,& quatenus fins eft ad ea qua: hic quatmntur.nam exaftiuiab- iolutiusquerem hanc excutere, labonoftus fortaffe eft ac difficilius nuam punienti negocio conueniat. tenus inquit .contejuplarideanima debet is nui a. e 1 gnitio hscrequu-imr ,ea- fpeflat, Lfl tutus J. quatenu s fitiseft ad ’ de 1 CI “ nt " ,n >d C1Ulkm 6 “'tatem n ? a fi quis viter, us q u i™L »»f«« ** fioliorein inueniet quteftionem,quam de virtutibus traftanri " US ^’ anlma ; lnuedl § are 5 incorporcamque fubftantia.m ; tum ex '' T™ ^ ani ”*’ plicarfotu c debeant. * qUam P lun ™ &ot , qux de ipfa inueftigan , ex- * UHcfl ’ iTTl- W gCs&0;y ro ' t cu '/rdcyet <td piciros* 4 ° gety. e.iiij. Dicuntur Euftratii in Moralium Arift. Dicuntur autem de ipla in extrariis etia diiputationibiis,nonnulla <^ux fatis funt: vtendumque lpfts eft. Ex operibus AriftoteIis,alia ad difcipulos eius feripta funt, qui ad eum audiendum fimul con ueniebant,qu? ipfe in publicis fcholis coram differebat, & fuis difcipulis cc(xi<fu>t exponebat:a,ia pnuatim ad aliquos,extrinfecus argumento illi accommodata,quod vnufquifque requifierat. ili* «M.pcquc.Ttxkfroc eft auditoria appellantur.quippe qu ? ,vt diximus ad eos,qui publice ipium au diebant fuerut conferipta: haec if quafi extraria dixeris, flue extranea: quia vnumquod- que ex ipfis ad priuatum aliquem aliquid quaerentem extra publicum auditorium compotitum fuit. Quoniam igitur in his diuerfa quaedam de anima pro tempore ad propolitas quEftiones di- x 0 fta funt : ad ea nos relegat, vtpote ad praefens negocium vtiiia futura ; monetque vt illis hic quo- que ad rem facientibus vtamur. . . . * Quemadmodum alteram partem eius efle rationis participem, alteram expertem, nam vtru diftinftas fint, vt corporis partes & omnia diuifibilia*. an ratione tantum duae fint, re aure feparari inter minime pofTint,vt m cir- cunferentia conuexum & concauuullud vero nihil ad propofitum refert. Cum dixiffet in extrariis difputatiombus de anima fatis fuitfe didum : non quod de anima ibi perfide facta fit difputatio , fed eatenus folum, quantum ad pr e lentem de virtutibus inquifi- 1Q tionem fufficiatrexplicat etiam quee fint ea qua: ibi dida fuerunt: quemadmodum mquiens, alte- ram partem eiusefle rationis expertem, alteram participem .atq; eam quE vacat ratione,non ab- folutc efle irrationalem: fed quodam modo etia ipfam rationalem, vt pote rationi obtemperante: vt neq- abfolute rationis fit particeps, neq; abfolute expers, nam qus ex fefe ratione habet, & co- srat ea eft abfolute rationalis:quE rationi obedit, per participationem eft,ac propterea non ab- ~ f 0 lute fed quodammodo rationalis dicitur . nam virtutes in parte irrationali nullae * exifterent,vt 80 »- foritud0;Vt tem per a ntia, adde etiam iuftitiam: nifi 8c iracundia & cupiditas fub dite effentratio- TS ' m eioue obtemperarent.neque enim in nobis id eft,quod in brutis dn illis enim rationi hEC mi- nime obedire confpiciuntur, eo quod extrinfecus eft ratio, eisque nullo modo comunda ac con- nexa": m nobis vero cum fimul cum illis fit, in vnoque & eodem corpore annexa.iccirco fit,vt lr- , ^ . rationales hE facultates rationi obediat: quippe quEadftt,& fine vlla interceflione ipfa pralit at- oc ^ a '- t ' imperet: quE igitur pars anims noftrs ratione eft prEdita,rationalis ideo eft, quia rationem fineullo medio ^ c ilentia fua habct,ficut didum eft:quE vero ratione vacat,fi rationalis dicitur ,no M dicunt phU a p fo |' ;td ac fimpliciter, fed quodam modo dicitur: quia fcilicet natura eiufmodi eft,vt ratione in- l°J opki. atqu£ iHuftrari quodam modo valeat, necefle igitur eft, vt qui de virtutibus cogniturus eft, is animam noftram ita habere, cum corporeque ita elfe connexam fciat . an vero h$ dum partes, quE rationem habet, & qus eft irrationalis, loco inter fe diftmds fint,ficut partes corporis, cate- raaue omnia qus partibilia funt:an id quidem minime, fed ratione tantum dus loco feparari m- ter Ve nullo modo poflint : nihil ad praefentem rem facit inueftigare. nam corporis partes, vt ma- nus pedes, caput, & csteras,non ratione folum, fed loco etiam inter fe diftare in toto,difiundasq ; 4G efle adeo euidens eft,vt fenfu etiam percipi queat : id quod in omnibus diuifibilibus conflat, di- uifibilia magnitudines vocat, vt lineam, fupcrficiem,& corpus: quorum lingula & partes habent, in quas partiri ac diuidi poffunt:& ita eas habent, vt non fimul & vno eodemque loco omnes, fed iimmlE fino-ulis in locis difpofits fint . fi enim id non effer , ne magnitudo quidem effit aftu di- , . , menfibilisTnon fecus acpundustcuius* fluxu ac protradu principium magnitudo admittit, efle * g autem nonnu ll a qus loco inter fe diftent, ratione verd numme ex circunferentia oftenditun qua vna & eadem concauum & conuexum cernuntur, qus ratione tantum, non loco diftant: alioqui in eo non effient, quod quantum ad latitudinem fpedat,dimenfione omni caret ac diftantia, qus eft Imea: quE longitudo latitudine vacans definitur. _ . Irrationalis aute partis,alia communi & vegetali periim lis eit.ita appel- lo cani -quae au°;endi,8c alendi caufa eft. talem enim animae facultate in ora ^ nibns uu 2 aluntur,ftatueret aliquis, & in foetibus quoq^rquin etia eandem , hanc in perfe<ftis:& conuenientius etiam, quam aliam quampiam. Cum de virtute humana, atque ea non corporis fed animE didurum fe efle promiferit, diui- feritque animam in irrationalem , & ratione carentem facultatem : irrationalem rurfus fubdiui- dit: & aliam eius partem communem efle inquit & vegetalem . communem fane , quia in omni- ' bus ineft, 1 ' Librum Primum. 37 IO 2.C bus ineft,qua: animata appellantur, vegetalem verd,ed qudd in ipfis etiam vee«- a kTU t * ftirpibus confpicitur.-quarum proprium maxime illud eft, vt vim & alendi Scn - h0C beant.nam licet eadem in animalibus quoque tam brutis quam ratione praediris fr^ “ * h2 ‘ in eis meft, quatenus funt animalia, fed quatenus cum ftirpibus communicant neVfT ^ tamen vt prius in animalium corporibus , inferiores ignobilioresque anima: facuftates ftbf £ eft ’ ftxpemeniantprsftantioresiquippe cum nequeant corpora eas fufcipere^nifn^^^n/ 16 ^ , , inferioribus, atque effefta idonea fuerinticaufa vero Sc alendi Sc augendi ob ,‘d d ’ ' P hl$ hzc tam m animalibus quam in plantis efficit , licet alio atque alio modo pro dmerW mentorum . nam «lia funt inftrumenta in plantfs , aha in aniLl.bus.qu* L„lt,r. huic d‘,ri [ & auanc, inferulunncui quidem materiem nutrimenta fingul.s.qu* alu„tu r aut crefcunt 5„fet ' leppeomnt. Cum dixerit autem m omnibus qua ! al„ntur.talem vim inefTe.fub, unxit r&inS tibus quoque jfetus autem funt,qui in vtero adhuc geftantur tu a nbn' L \, : adiunchim eft, quia foetus habere adhuc ftirpium naturam viLn^muitanfgieatatmiacultatem “ “H 1 * . fc operantem, n, ii hanc continent. Eandem hanc i„ perfeffis meit 'n quit.refpeau.fc, licet fatuum,perfea,s,qua. rationem fubftati* iam admittunt, nam etiam quod flamn genitum eft, multa habet poteftate,quai cum procefferint in adum , tunc proprii perfefifi appellar, potefcquod tamen neque tunc vegeta!. s hatc facultas deftituit : quim/J* adfd v, fit ab.otate neceffano conferat. * nidicum fuum deinde de hac opinione fubi.cft, 1* £ a„de’ W m pcrfca.s enam effe a.t,[ & conuemennus e,iam]i„qme» s [ q „i m aliam quampiam ! ' do * . inuenientius?quia cum alie facultates non feniner in mfi<; mcrpntnr r_f_. r jq o - interruptione femper in funftione fua eft.-praecipue tamen in fomno^rmaximSore TfimS totum & conexiones & <%eft,o„es, tum .„ omnibus patribus cotpm.s.pro vniufcuiufquem- ticne ac conuementia acceffiones fiunt. r r qu ia Huius autem communis quiedam virtus.non humana apparet quippe cum pars hxc & facultas m lomms maxime operari videatur : bonus aute & malus uif.erm m fomno minime poffit . Vnde inquiunt fcelices in di- midia parte vita: a mifens nihil difiare. Huius igitur facultatis, inquit virtus quadam communis animantium omnium,& non huma-" r, f e n na apparetreo quod m his omnibus fecundum vmufcmufque naturam officium fuum exercet, id autem nihil aliud eft, quam alimentum cocoquere,quam immutare* quim digerere,di<,eftumq- 77 membris fingulis admngere, atque * mcorporare,& filis affimilare , atque vt femel dicam' alere’ ^ f tl & augere-.atque harc omnia bene efficere,qu* non hominis funt, in eo quod eft homo, fJd in eo quod cum plantis comumonem habet.id quod ex eo probat , quddm fomno maximi operari ** hsc anima: pars Sc facilitas confpicitur.Donus autem anr mn1„c .i u ; c. -r/. nullo modo,vel quam : h S c animae pars & faemtas confpicitur.Oonus autem aut malus, quatum ad hominem fpeftat, vel l nudo modo,vel quam nununu efTe m lomno mamfeftus poteft.hocq; communi opimone horni- num cofirmat qua: ait, differentia inter bonos & malos, fcelices & miferos in dimidia parte huius a SS l ^ z vits nullam efle:propterea quod m fomno omnes vacant nihdA ,v n t nn ..\ u-k; 1 „ 'rr M e- ~ *i«;ui>,iu;uLcs oc mneros m dinirdia parte hui vit* nullam effe:propterea quod mfomno omnes vacant, mhilq, ex proprio habitu operantur. 4 o , , At< d uc 1 l oc “«“"'“ter . ocium enim anima; fomnus eft , qua; vel bona vel mala dicitur. A Conuenicntcr, inquit, fomno & appofite acciit, vt boni & mali in fomnia minimi difeernan' tur . nam bonum & matam quod h.c fum.mus, ad animum fpefiat : anima, antem ocium fomnui e. tqm fieri ,g,mtpoteft,vt fi eaab operatione fua vacefbonlne an mala fit, perfpiciamn °> fcne en,m ex frnau arbori, ta ex operatione habitus cognofcitur . Quemadmodum .ritur ttpore ouo f. uausnon.fi -riarbons vlrmtem.qnam in frudibus producid.s habet videliceffrm ‘ J frugifera an p_. pemtusanfteeunda ac fterilis, cognofcit nemo fic anima ’ f "’ 1 tur,bonane an mal. . .,cognofcinonpoteft. 5 o-Hc anima q ue tepore ocia- S o Nili quaternis paululum motiones aliqua; ad eam pertingunt - eatemis enim modeftorum meliora, qulm quorumlibet vi fa a L a ,. f .£ ' . Vt plurimum, mqmtpnfomms quo modo bona anima i raa I a diffi£ • o , interdum,vt exigua quadam inter modeftos & nunfliKcr A;fC r ’ lncertum e “- nt tamen «** m*« bonos, Vtpote + i«ie,hoc «» bet autem, id eft Tuyovnvcc malos.oui vt inr,VI.> • , _^ enClam quc feruantes.quofli- re. bet autem, id eft malos, qui vt incidit, quomodoliL^id^^SL^ 0 feruaiates -^ ofli - traducunt. * differentia vero ea eft, quod aliquado accidit vr - n ’ H ue ranone &ma!e vita *CcdickGr£ ~ ~ - ^ A vtnonun^ operationes quse m viVilia cibit t vigilia fiunt. ibitmnim re 8 e correxit interpres ex ueteri uerfioe- *CC7TC0cfl?,Y- * ~k dc t(- A Oi‘ot tIuj bfxtru .i. no ad finem ante j eruat re fijientu. uet. *7T01giffl£' Eufbratn m Moralium Anft. fomnos etiam pemanfant,: imaginatione, dum fenfus vacant operante, eorum™ formas induccte,qux quifpiamin vigilia operatus faerittvt bonis & mal,s Vlfa per fomitum vel affect.o- nibus, vel operationibus correfpondeanc , qua ipfis m vtg.lt» couttgenmt . V.uer, autem es h.s poffet Arttoteles vegetali focultati fomnum afcribcre, ecquod de ea oquens m fomn. mentione venittniaximeq; opelarifoutni p„rfent,aeam,.»quit,At f. hoe effer, planta, enant dormiret, qua- rum maxime propria hascjd eft altrix facultas efltnon dormiunt autem .non effe Igitur huius fa- cultatis fomnum mamfeftum eft. Somnus prqterea in fenfuum OCIO conflderatunf, Igitur dormi- rent piante, ocium quuque fenfuum admittereutiat t. id^orundem quoque oper.t.onemicontr,- ria enim circa idem fabieSum confflhint:& m quibus funt prmat.ones, eis habitus quo,; effe poffe peripicuum eftiatque hinc efficeretur, vt expergefis* plantat & fulgentes fenment.a o |e Li nullo modo poreftiron dormiunt igitur piam* i fed animalium proprius eft fomnus Ex eo tamen ac cidit.vt vegetalis operatio in fomno maxime efticiamr,quia natura tunc nullis femuum funSionibus impedita, Uberius proprium officium valet exercere. - . . Ac de his quidem (citis . atq; h xc nutriendi facultas, elt enim humana virtutis expers, omittenda eft . videtur autem etiam altera quasdam natui a animas irrationalis efle,qu<£ rationis tamen quadam ex paite capax ut.Co- tinentis enim & incotinentis rationem, animae item id quod lationem ha- bet,laudamus:quippe cum refte & ad optima incitet, videtur tamen a md quid etiam in ipfts inefle,quod pugnet ,refift atque rationi. 1 De vegetali facultate, qu* altrix quoque ob id drcitur,quia alere fohus eius proprium efcfitis dictum fit.non enim opoftet vt plura de ea differamus cum de virtute humana qua m parte en- ftat. confideremus :h* c enim cum nullius cognitionis fit particeps , ab humana virtute aliena eft. nam cum rationale animal homo fit , neceffe eft , vt eius virtus ex ratione & cognitione exiftat: pnefertim cum vmufcurafq; virtus eiufmodi fit,vt fubie&im perficiat . Quomodo igitur poffet, quod cognitione omni prorfus vacat, rationali animali ad virtutis exequutionem conferre ? pro- pterea oportet,* homo fi perfeffiocem fuam affequi vult, cum vegetali hac vehemeter certet ac pugnetfne fi nimia eius operationum oblectatione fuperetur , in eius naturam abeat , atque * ar- borefcat. [yibetvr autem etiam altera quadam natura anima; irrationalis efie : quas tamen , non prorfus vt illa irrationalis,fed quadam ex parte rationis capax fit]altcram hanc naturam ani- - ma: effe dixit, ex eo oftendens vnamquaq; ex tnbus,id eft altricem/enfualem & rationalem, ani- mam appellan. nam animat* ab omnibus etiam ftirpes dicuntur, cum tamen fo ia altrice prodit* fmt-vt h nc animam effe etiam ipfam pateat.h* autem ratione inter fe differat. alteram vero hanc cux poft vege talem irrationalis anima dicitur, effe quadantenus rationis participem ex cotinente & mcontmente oftendit. incontinens enim ille eft qui cum a cupiditate ad fruitionem rerum in- eundarum trahatur, pugnat aliquandiu ac refiftit: * nec tamen femper id tacitifed aliquando fuc- cumbit ac vincitur .vnde etiam a Gr*cis dicitur,quia non luperat cupiditatem, id eft m- continensnon tam, quia non contineat fe a voluptatibus, quam quod non conneat m officio cu- piditatemffed ab ea fuperetur. Continens vero cotra eft, qui habet quidem etiam ipfe rationi ad- Serfantem cupiditatem, fed reliftit tamen generofius/uperatque eam ratione: atque ob id conn- nens vocatur, no tam qudd a voluptatibus fefe continet, quam quod inferiorem facultate in offi- cio continet, fubditamq; rationi atq, obedientem facit: Grsci hunc iytt S x th appellant, eo quod -voto potiatur, atq ; in cupiditatem dominetur.laudatur igitur m vtroque horum id quod ratione eft preditum,pugnatq; aduerfiis lrrationalitatem .curque laudetm,fubningit:incitat qmm.inqmr, rede id quod rationem habet, ad optimaud quod laude dignu eft . effe autem m his irrationalem quoque quandam facultatem prster rationem, ex operatione mamfeftat neq, enim aauerfus ra- tionem pugnaret, eique reniteretur irafcendi,& cupiendi facultasmifi effet irrationalis Plane enim quemadmodum reiolutacorpoiis memora ii ad dextiam mouere volueris, econtrarid in fmiftram deferuntur : fic quoque in anima $c contin^it,in contrarias enim partes incontinentium appetitiones fer untui. Hic oftendit Anftoteles membrorum motiones pneter naturam longe effe fimillimas (nam aTZyvcec pro Acav,id eft multum vfurpauit)appetitionibus facultatum anim*,qu* P ra:C <q ratio- nem feruntur .Inquit igitur,quemadmodum cum * refolutio membrorum corporis accidit reio- lutio ipfa appetitioni voluntaria: aduerfatur : vt fi homo m dextram partem mouere refolutum membrum voluerit, in fmiftram id prxter propofitu deferaturuta quoque m anima fit, cum ratio * 4 ° Librum Primum. 20 38 irrationales facultates mouere ad meliora proponit:f £ pe illae i n contrarium dc -, n 1 tioms motionem peiora ampleduntunid quod in incontinentibus perfpicuu e £ P rster ra ~ cum ratio ita mouere cupiditatem vult,vt corporis voluptates reiiciat:refift lt ci " !r qUlbus curn ad illarum fruitionem incitata-vt haec voluptatum prater rationem fruitio pra ij4 ^ e ® renat ^ hominis quam lpfarum etiam irrationalium facultatum fit. nam neque ratio m inT 0atUrartl tam uerfas cupiditatem refifteret,cum praecipuum m natura hominis locum princm-nun^L^' neat: neque cupiditas rationi rede monenti aliquantifper cederet ac parerer ° Dtl ~ cupiditas, vt parere etiam femper & poffit & debeat. ac pareret , mit ea elfet natur» Sed m corporibus quidem quod praterpropofimm fertur , videmus- 10 in anima non videmus. Non finuli modo, inquit, refolutiones, ac pneterpropofitum delationes in anima atq • in cor : ponbus cognofcimusrfed eas m corporibus fenfunn anima iudicio rationis percipimus Fonafle autem nihilo minus m anima quoque elFe quippiam pneter rationem exifWdum eft,quod ei aduerfetur acrefiftat : quo modo vero aiuerfum ht, nihil refert. ^ for tas se] hic pofitum eft pro[omnino]non enim quafi ambigat,hoc dicit fed certam fen - tenua enunciatrquo veroo m hunc modum vti Anftotelem fapenumero inueniemus ait ie iS nihilominus m anima quoque exiftimare debemus effe praeter rationem, aliam ftcuitaiemJL el aduerfeair & itfn.at . ficut m corpore morbos quofdam accidere appetitionibus voluntariis re- % mtentes videmus.cum vero,inquit[Qv o m o p o autem diuerfum iit, mhil refert [illud fienifi- ^cat, diuerfum quidem effe m refolutis corporibus id quod refiftit , neque fieri motiones eofu fe- l CUndum propofitumfinit:& diuerfum quodin anima aduerfus rationem pugnat atque impedit fquo mmus actiones fecundum rationem perficiantur : in quo tamen diuerfils hL confiftat ad Ppraffentem rem non refertad eft,mirume accommodata praffenti negocio inueftieano eft - fi in qmrere velimus,quo pado id quod eft praeter naturam, ab eo quod eft praeter rationem differat" qaod tamen etiam ipfum rationis eiTe particeps vi detur, Quemadmo- dum diximus : * continentis enim rationi obtemperat. Pars irrationalis, quae in homine eft, non habet quidem propriam rationem , vn de irrationalis appellatur: videtur tamen rationis etiam ipfa effe particeps, m eo quod a rationem habente facul tate liluftratur, ficut didum eft dixitenim etiam fuperius effe hanc rationi obedientem-atque ic circo quodam modopd eft participatione,noneffentia rationalem. Quemadmodum eiia luna^ inquiunt, * luminare nucupargeo quod a fole illuminata lucens efficitur, vt lumen quod aliunde accepit , reddere etianiipfa valeat.Sed vnde apparet , quod rationis particeps fit haec irrationalis facul tasrlnde nimirum, quod continentis rationi obtemperat . mfi emm natura effet comparatu vt * ratione vti quodam modo poffet, nunquam hoc contmgeretmeque in continente illud fie- ret,vt cupiendi vis ad voluptatis fruitionem incitata, cohibenti a voluptate ratiom pareret. Atque etiam magis fortaffe in temperante ac forti obediens eiFiomma 40 enim in his rationi confonant. Sicut in aliis quae vel a natui a fiunt, vel arte, non * repente generationes abfbluuntur , fed ex imperfeftis ad perfeda fubrnde * progrefflo fit: pnusfp antecedunt fpecies quaedamuae fubiedtu idoneum ad fufcipiendam eam formam reddunt, quae dprincipio fiue a natura , fiue ab arte pro" pofita fueratnta m virtutibus quoque hominis videre licet, homo enim a principio vbi e matris vtero editur,cu nondu ratio m eo vim vllam acceperit, effe abfolute quafi animal videturnam m eo irrationalium facultatum operationes,ratione neceffario praecurrut. ante omnes vegetalis etia m ipfo vtero exiftit:deinde vitalis:poftremd vere) excitata ratio operationem fua etianf i p 4 pro ducit.atque haec generationis caufa euenmnt: quippe cum natura effentiam hominis confLuem 50 ftudens inferiores facultates, earumque operationes,tanquam fundamentu preftantionbus fubii ciat:henque alio modo nequeat, vt ex omnium compofitione aliquid coftituatur H-nc imrnr fir" vt ratio * quai poft alias emicuit, dum propria operationem exercere vult, pugnam aduerfus per ’ turbationes mftituatxonetur que vehementem earum impetum, qui lam anticipauit , diutmLe mualuit, reprimere ac refrenare.Id autem citd fieri nequitffed longo quodam tempore, kboreL haud paruo opus eft ad rationis expertes facultates cohibendas, accontinendas. Proprerea homo dum ratione aduerlus perturbationes reludatur ac pugnat, prius in difcnmen illud venit vt aut vincere aut vinci viailim poflituncontinensque ex eo dicitur, id eft rk.qudd nondum pe- nitus *<pa$HgX‘ * \oyintii * ccGg octis.i, flAtim.gss.ili di eunt Tcut en ung coup. * StPOHOtTH- IO Euftratn in Moralium Anft. - * TS s nentem cotra *>^«T h, perinde ac fi obtinente mi ^ ^ G ' certamine dominari * IzriTetvJ titus homo fuftmere amplius turbatione vllam non v » fit J Iabo * etiam non mediocri . . ^ nrorfus in aduerfantcs tacultates cupititepons alicuius p ’ r • icitur * bello £££ - obedientiamam quali ,am ammu dclpondem * te ™ P * M, mandlta ab ea fuerit, (&©-., cuaden, cotra meliore amplius audcatubi & tunc oper , fa rJtlo c5cuplfc ,. 1 rationa/el» princeps ac dominans natura eft.. tq, ne P , f ort jdicendu elima de is quoq; /acuite re L p P arK impenderit, ira- u,r,M. A.nonmedtocrcm abote ftudijmtq„in fubmg» F 1 ^ nfc q„i tut fuS:vt fecunda cundiaque ita paulattm rationi ^p/^^g^pQ^y^gaudeaqfiduciamque ita ampie£latur,vt a ti- redturn rationis mdlciuAintembdibus opportune^ ^ ^ 4.^ ftmata . H ac dc c.ufa nuditate & audacia «quis mteruall.s dift , , qu i nerfeffioM ian, obt.nuerint.ofeedienor igitur in vtnfq; his,id eft temperante & ^ £,biungit Jomnia enim rationi confonant j io rationi eft irrationalis haec .facultas. _ n “ n ;h\\h- ha b e t,quod ab illius appetitione dif- *«©•£ fentiat,ac diffonet,fed confpirent om " 3 f' ^ ‘ m fumptum eft , in quibus difeors bdium ordo inquit ,ex tr.nftuttone mulleorum. ntonwnam^^ ^ ^ H cft „ c6fo . Effe icitur irrationalis quoque liate duplex sidetur, nam vcgetahs nul- lo modo cum ratione communicat : conciipilcibtlis autem & omnino ap- petibilis, particeps rationis quodam modo efcquatenus lpfi obedit, impe- } * ^^upcr^^i^a^d^^isfpecicbusiatn dixit, iTratHma!isumm«&culta^ptcgctalis^iii«t,ae facultaletquippe cum altera fit vegetalts, altera cocupifcibmsacdemunu^plv appetibilis autc proptereaadiunxic appeubilcm,quia ^bmunicat, neq; in eo g> ratio- Ita profedo & patris &c amicorum habeie rationem dicimus, oc noi fam fignificat, quod aliquid ali cui mlmverb, gratia, Zterut. ' duos redtos angulos habeat.prior modus appetibili quoq, Parere autem quodam modo rationi irrationalem hanc paitem,a mo nitio,& omnis increpatio,6c cohortatio indicat. « Participem effe rationis appetibilem ex eo *P^’ h °^ mlU erupturi funtiab impetu, inatationccpc ea inhiben,i> aliis qui veneratione / ;> 40 Librum Primum. , ab irrationalibus incitationibus homines vti confueuimus.admonitiones en.V, • - exhortationes nihil aliud funt,c| diuerfi modi, qui ad reuocados a nes faaum.admomti. 0 enimqid eft ,ov6U<ns eft condocefacio qu £ da ac confit ” 1_ afFeftuu perturbatio corrigitur .increnario verd .id e(nirrrl,>»~2vu. <i uo 3 ° affe&uu perturbatio corrigitur.increpatio verd,id eft ^^^/^^{^Hbera^iKed^ncUrnad an * m * obiurgatio,qua: appeteti aliquid pr.ter ratione terrorem incutit * ad exttrbanSanZ ? ”*** reprimendumq-, impetu.cohortatio aute qua vkcUXhc^ vocat, oratio qu £ da eft W b enT’ nS 7 ™fa ra Ihm> permrbarionii dominio, amicos conajfnbtrl? “ Quod fi dicendum eft hanc quoque partem rationem habere, dupl« ,o ent ca T* rat, °" em ^betialtera enim proprii & m fe eam habebit: alte- 1-a ita, vtis qui dido patris audiens eft. no ftp.t.neqs propna habet m,o„c„,:al K ri,cp fapienti obtemperat, e% ane rationem h“b« fef fubiicit.atq, ita m hoc rationalis:, n illo irrationalis videtur. Hac de cauli Ariftoteles W prius cum ea «prorfis eft, mnonalis.cSumit.quomodoqs ab ea differret, esplicauitmuncTrat „ nal, applicat quaq, cum e, conuementis habeat, oile„cto,itainquiens[fi aute' oportet dS£ ” quoq; parte habere ratione Jld eft. fi propterea q, natura eius ea eft,vt rationi obtemnereOib eflb eam irrationalem aliquis dicaqneq, inter proeliis irrationales conOituenda exillnnerduX 5 fi ent ea quae ratione praedita eft-altera primo & per fe,vtpote m fe rationS habens : altera fecundo P cr ahud, quippe qua: aliunde ratione acceperit, & perinde, ac fi quis prudentia- propnj patris. %btemperct.ratio enim mvnoquoq-, noftru prudentis patris loeu obtinet, qme animali & Lp~- JT lux leu -eniiua; anima: facultarqtang puerulo prudentia carenti pneeft,atLe imperat opo : tet /enim vt ratio & ipfa fobm fit* ne perturbationibus aftentiens m malum aliquod tmha zur 8c ita exerceat fub fe pofitas facultates,itaq ; inftituat,vt ne ipfi amplius refiftere,aduerfariq ; audeant . VlltL ^ S uoc l ue fecundum hanc differentiam diftingmtur. nam alias ex iplis intelieehuas, alias morales dicimus:fapientiam, perfpicaciam, & pru- dennam,inteliecf:iuas:liberalitatem & temperantiam, morales. Quia non per fe animarum fe u vitam diftmctiom fecit, fed ob virtutes de quibus dicere pro pofuerarnunc pofteaq tres effe in nobis vitas, facultates^ dc finiuit , ad dicendum de virtutibus lermone deflexit, iuxta diuifione hanc bipartita facultatis rationalis. Dmiditur enim, inquit era virtus fecundum hanc harum duarum partium differentiam, vt aii* fint intelle£hua:,quas JUk vouthuxs vocat, qua: m parte ex fe ratione habente exiftuntrcuiufmodi funt fapietia perfpxcacia & prudentia, ah* autem morales:vt liberalitas & temperantia, & este ra; omnes quaecunque a r a ? tione confti tuuntur, cum motus & appetitiones medis facultatis * caftigat , ac moderatur - au* morales etia iccirco dicuntur ,quia exercitatione & more,ideft aflTuetudme acquiri cofueuerunt. Cum enim de moribus loquimur,non lapientem aut perfpicacem, fed manfuetum,aut temperantem aliquem dicimus. Virtutes morales effe has quas modo dixit, ex communi opinione cofirmat.Cum enim de ali- quo homine, qualis moribus fit,confideramus, volumusq; eum laudaremon dicimus efle lapien- tem aut perfpicacem, fed manfuetum aut temperantem. qua de caufa ? quia fapientia & perfpica eia dif iplma comparatur: manfuetudo autem 8c temperatia ex alfuetudine & exereitationeLxil ftit . Eft autem prima rationis in irafeibili exequutio appetitiones eius fub imperio fuo fiibiti- tuentis, fibique obtemperantes reddentis. Temperantia autem in concupifcibilqcum etiam ipfij a ratione compofita conuenientem accipit moderationem. * ? “ Laudamus etiam fapientem ex habitu:h abitus vero laudabiles virtutes appellamus. Sapientiam, inquit, etiam ipfam elTe virtutem ex eo patet, quod ex habitu fapiens lau<WW dabiles enim habitus virtutes nominamus.vt perfpicuum etiam illud fit/apientiam, prudentiam & perfpicaciam ex communi opinione virtutes effe : poffimusque de vnaquaque ipfarum na ra- tiocinari fapientia habitus eft laudabilis:at laudabibs habitus virtus eftieft igitur virtus iapieua. fimili modo de perfpicacia & prudentia faciendum. r .FINIS IIER.I primi. «KKe- zriui tkj Cf- *<X£i(ptgi7r{£ u. • « „ i <v * e*'? TH Zr(>os -ri yj£- gop Ktxiaav <r- z roibucc. 40 * •tz&lJla.yC) yH £ 50 Ariftotelis Stagiritae moralium N j C O M A C H I O R V M UBER SECVNDVS. Afpafio,alij incerto audon afcnbunt. io l. fxia^oyTTV. .aftAtfOU \ V* * A sto «r - iViss ’ * \ «J a yx$ uret- JUJlcaTKX KOfJjJC J Tn- jzreiqicx. k >0Vd) 'SrQ/* ^ * [ytTCtt- CtA\’ oc Z%4 T i' A 4 . xilay \kttn cq>aTiQOfj o citt eji in bcenijfif- * ii, r MU* 3cs iy~\ T ‘ m cjt^heiT r 7b joiKHira?* I 0( jsne Eern<tr<io Felici*» interprete. j) S ^oiuaioneuimtisintelleaiu£Acmor<dis. v4? ’ «Vm duplex igitur virtus fe, quemadmodum dmmm.m- .telleftiua & moraUs. „tione pnedita cft _ llKra Quoniam anima: dux partes lu , 4 a lrera partis qus ratio- qux rationis eft expersiduplex euam virtus^ paras , intellediua nem habetialtera irrationalis atqu <!_ f acu ltastam cogitatio, 2-° cogitatiua appellatur : man b ^ ^ c P onfucuit . qu;E autem eft ir- <, 8^!^Sid eft (/l<«»oia,quam intelle&i , e ^ iftunt ,ficut diftu eft:& ex more, rationalis partis, moralis ob id dicxzur^^o ^o f un t virtutes , ex more & aftuetu- a d eft aflue tu eline acquiritur .fere enim omnes qm; F _ dine comparantur. . . kahet & generationem Sc mere- mencumtvnde experienti P ii ;.. * parua m more lm- eft affuetudine acquirimnvnde etiam nomen habuit, paiua mutatione fa&a. . m -j flnrem dicit vel quia natura etiam opus eft, 3 • Dodonam affuetudini oppon:t.[ vt plurimu ] ^ yjm ha J eat doftrma , vt ineptum fi quis fapiens Sc prudens eft euafurus . quippe do & r inafola virtutes hai acquiruntur, fed edam natura reddere lapientem poflir.vel autem virtutes funt , fapientia & pru- ex propria etiam mquifitione & inUv.ntione . do ftrina eft . quinetiam naturalia ipfa, dentiadapientia fane eft fcientia: ommrautem foem^ex doto d ^ ^ do _ de quibus fa P ientiar p eculatur,ncquaquama di l g f hiacondngk ,hs enim omnes ex- ftrina prorfus aut muentione opu eft-Ida P* ^ P ^ tempore experien tia acqui- perienua indigent, & tempor . P. fcd experientia ntur.Quemadmodum etiam, inquit Euripides, . Poteft profari iuuenibus prudentius. * differtque ab affuetudine experien- Geometrs etiam longiore tempore fapientiores euadu . habitum acquirit : ex- tern eo, quod affuetudo & mos propriis operatiombm ^cordtat ex q x cinan confueuit. perienda vero alienarum operationum appellare velit li autem ftudium quodm difeendis his impen ’ & a {f uetu do, cum bonis inftitutis affue- quifpiam,appellet vt libetipropne tamen aci m ^ differenda in eo minime cofiftit,qudd fcinsus.quanquam intelkaiuarum & mora m ‘ fcd ' d ex doftnna ilis, hs ex affue- ills experientia & tempore,hs ex affuetudine P q ce tnon tam longo, vt alis, adde quod re- tudine exiftunt.tempore enim etiam mora.e, m g » ft . yt f un t ftellarum motus, muta- rum naturalium cognitionem appellare hic expenen > . P ^ f unt ,aptas accomoda- - tionesque eorum qus in fublimi aeris parte gignuntur: quorum ^"^iftoteles,^ apte *quafi 5 ° tasque rebus difputationes faciunt.Id quodde Demo eruo airi i n d ul omne inmatbemati- in natura inhabitaffet, naturalia pertraaaret:& non vt Pitnagorei ^ rationlbuS> non eisTuas cis ftudium collocarent, de rebus naturalibus loquentes imp. xD erientia & doftrina copa- diffemtiones accomodabant . Prudentia vero ex multa . nam prima ratur.ratio enim reda eft, & vel demonftratio , vel ^ P A inde ac demonftra- philofophia prorfus vtitur demonftratione : prudent a autem fy g P dcmon ft ra tio- Kne at omnis demonftratio,ommsq-, fyllogiimus vel demonftratiuus, vel qui 40 %o ^ ' nem prope accedit,do<3rina quodammodo eft. Intellectiuas igitur virtutes ex difcipfina coparari iam patet.Morales vero plerunque a more 8c generationem habent 8c incrementum.nam ii cum intemperantibus confuetudinem habeant homines,intemperantes:ii cum iuftis, iuftirfi C um for- tibus, fortes etiam ipfi efficiuntur. prudentia tamen & reda eius ratio eas fine dubio perficit:quas ex confuetudine vt plurimum exiftere, illud argumento eft , quod multi flint qui quanuis rectam rationem cognorint, non poffunt tamen bona agere a voluptatibus vel doloribus fuperatuidque propterea euenit, quia bene agendo minime affueuerunt. [ v n d e etia nomen habuit.parua in more immutatione facta j * nam a more Sc afiuetudine quod Grsci vocant, parua immuta- tione fadta hSo? dicitur , quod mores fignificat : vnde nducu,id eft morales virtutes appellantur, xo eftque 60o?,id eft mos Sc affuetudo operatio ipfa:«6o? vero, id eft mores, qualitas, qus ex opera- ne * affeftuofe animae partis comparatur:hoc eft finis , atque opus moris : in anima hac irratio- nali, quae tamen poflit rationi parere. Ex quo etiam patet , nullam ex moralibus virtutibus natura nobis in- generan.mhil enim ex iis,qu^ natura fiunt,afiliefcere aliter poteft.vt lapis, cum natura deorfum feratur,nuquam furfum ferri afiuefcet : neq-, fi. milies quifpia eum furfum proiiciedo velit afiuefacere. neq; ignis deorfum ferri, neq; aliud quippiam aliter quam natura coparatum fit,vnquam afiuefcet. neq; igitur natura, neq; p raster natura virtutes hzz in nobis infunr.fed cum idonei ad ipfas fufeipiendas natura fimus, afluetudine perficimur. Quoniam affuetudine comparari virtutes has conftanhinc efTe manifeftum, inquit, nullam ex moralibus virtutibus natura in nobis acquiri, quod vt clarius pateat , quot modis natura aliquid dicatur efTe, diftinguendum eft.vno modo naturaea fieri dicuntur, qua: ab ortu congenita alicui, atque infita natura finit: vt lapidi deorfum, igni furfum ferriialtero modo, qus congenita quidem non iunt,poft quoddam tempus tamen vt plurimum euenire confueuerunt , nullo a nobis ftudio neque ex afTuetudine, neque ex doctrina adhibito : cuiufrnodi * dentium Sc barbre productio eft. Tertio modo id natura dicitur, cuius capaces natura fumusratque ita contraria eidem contingere natura dicentur:vt morbus Sc fanitas,eidem ad fufeipienda ea idoneo corpori. Quarto modo ea ''3° effici natura di cimus, ad qua» fufcipieda paratum magis a natura aliquideftrquo modo fanitas na- tura e fle dicitunpropterea quod natura corpus magis ad fanitatem quam ad morbum fufeipien- dum conftituitrfimili modo etiam virtus magis fecundum naturam quam vitium,& bonum om- nino magis fecundum naturam quam malum efle dicitur.Cum tot modis dicatur id quod eft na- turapn primo fignificato famptu hic videtur,ficut ex fubie&o exeplo colligimus . lapidem enim deorfum ferri natura, inquit, ac propterea affuefeere aliter non poffervirtus vero neque hoc, neq; fecundo modo,vt dentes & barba, nullo noftro ftudio , fed ex affuetudine Sc do&rina acquiritur: vt Sc tertio modo, Sc maxime quarto fecundum naturam fit. nam & idonei ad fufeipiendam vir- tutem 8c vitium natura fumus: & magis tamen parati, inftructique ad virtute, quam advitiu . Vn- de inquit, neque natura, neque preter naturam virtutes has in nobis acquiri, in quarto fignificato ^po fecundum naturam accipiens. non comparari autem natura a nobis virtutem,ita Vt ab ortu coge- nita nobis amoueri amplius non poffit, inde perfpicuum effiqudd nihil ex iis quae ita natura m- funt,afiuefcere aliter praeter naturam poteft.lapis enim cum grauis fit, deorfumque feratur, nun- quam ita affuefceret,vt afccndere furfum poffenquemadmodum neque ignis, vt deorfum delabe- retur.at homines prauis moribus vtentes,praui,virtutisq ; expertes euadunt. adde quddfimul ne- que fecundum naturam, neque praeter naturam virtutes effe eodem argumento oftend.it,* neque erum quae natura infunt alicui, immutari affuetudine aliter pofliint: mores autem ali; aliter af- fuetudine efficiuntunnatura igitur effe minime queunt,neque qua: praeter naturam funt,affuetu- dine poffunt comparari, Iapis enim furfum ferri nunquam affuefcet:at morales virtutes affuetudi ne comparantunprseter naturam igitur non funt. ^ Praeterea eorum qua: natura nobis eueniuht/acukates prius accipimus, deinde reddimus operationes:id quod m fenfibus perfpicufi efi: non enim ex eo quod faspe vel vidimus,vel audiuimus,fenfus & videndi & audiendi accepimus:fed econtrario,habetes vfi fumus, & non habuimus poftquam vfi fumus.fea vn tutes accipimus, vbi prius fuerimus s operati: quemadmo- dum »3uia} - red iStacd KaAASyrccc* * Tnt$H Tl- * oJloV7CttU j ^ /SA ccsMcn; ^ * (JM Tctp cpvtrj 6YTCSU H i^-OVT Ti, «AAcilft^ diiSluiou. JluJoiTeu* Euftratn m Moralium Arift. ad ea &c circa ea natui am luam * ’ fl , £ unt j um petTequuntur fueuittac per voluptates & dolores piau^ ^ ^ „ on debengaut que- aut fugiunt homines,aut quas n j S ratione taiia pratferibuncur, admodum non debent,aut quot alus rLqmU.tatesd; vnde etiam definientes vtrtutes , neq; J. eile quafdam eas afferunt.non tamen ^ guntur . talis igitur virtus debent, & non ficut debent.ficut non <1 F , am fencx & decrepitus vxorem ducat. - vir * luxui ac deliciis vacet.quando au * t ab hoftibus accepto, qui n5 debent: qaas non debentifi quis ititerdi&o aiaoi^to vefcamijVtpoK^^oftib^^ n&cnim ide eft, fi rex cum m aliquis,aut pnneeps violare leges £faU s fit , incitare alios ad imitationem non x ln electionem, tria item quae m repudiationem cadunt,honeftu m,\ ?e & ucundum:& tria contraria turpe, inutile, & moleftum : arca omnia f bonus vir refib ag.t, malus vero peccat.acprteapue arca voluptatem um & communis hzc eft animalibus, & omnia quae m optionem ven.ut, cofequiturtqmppe cum tam honeftfi , qudm vnle,iucundum,ac voluptuo- fum videatur. adde qubd ab infantia ipfi voluptas m omnibus nob.s ino- eu^t Sffidle fit ledam erufmod, vit* noftrae pene incorporatum at- nue imbibitum extergere . Quinetiam ad regulam voluptatis & doloris 40 adiones dirigere ali j magis, alij minus confueuimustvt proptei ea pramm tem tradationem circa nase verfari neceflfe fit . non emm parum ad actio- nes facit, benene an male — T na qua: m repudiationem ea * jd r ’ gukm vo luptatis & doloris dirigere: tur , mquit autem alios magis , a . c 6fueuit:nam eorum qua: fponte agunt, finem vo- * qUia Vul f r S ^luc^ndaa-uru molefta auerfantur & fiigiunt:probi verd minus voluptatem * i, W S pronoptms ea agunt,^ ab rpfa rf.guntcrUseet mnaennda TW ,Uq p”lerea voluptati repugnare difficilius eft,q irte,vt Heraclitus inquit: at circa id quod difficilius eft,femper & ars & virtus uerfatur : quod enim XU; al bene fit, melius .in eo eft.quare propter hoc eua circa V ?‘“P ““ S ° ' b zraew*- totunesodu & moralis & ciuihs verfabitur.oui enim bene his vietur, b •Vtr nustqm maluerit malus . virtute ,g.mr circa voluptate & dolorem verfar^ 5 ° Libram fecundum. 44 ab iifdemq; a quibus fit,& augeri & corrumpi,cum fcilicet no eode modo exiftunt .necnon circa eadem operari,ex quibus ortu habetrfatis diftu iit. IO 2.0 aptandis magis perfpicitunin quibus videlicet bene munere ilio fungi, melius multo eft,& jnge- niofius, ^ medicinae item vis m morbis,qui difficilius curationem admittunt , lananais, magis q in aliis cognofcitur : ita etiam virtutes circa difficiliora verfarentur : at voluptas eft affectio quae omniu difficillime vinci poteff : circa hanc igitur merito virtutes efle dicendum eft . eftcp diuer- fam a fuperiore hoc argumenturrufuperius enim difficilem efle voluptatem probabat, qu§ alfue- tudine extergeretur, * ex eo quod nobifeum ab infantia coaluiflet . nunc ex eo idem confirmat, quod fortior expugnatuque difficilior, quam ira eft,vt Heraclitus dicebat.nam ira etiam cum ad- iunctam voluptatem habet, vt inquit Homerus, Ira animusque viri qui longe meile fluente. Dulcior, vt fum u s ,gen ero fo in pedore glilcit: fuperari eadem de caufa difficulter poteft. inter iuftcidgere e? iufte agere differentiaft. Cap. IUI. D Vhitaret autem quifpia,quo modo dicamus iuftos iufta agedo, tem- perata temperantes effici oportere . nam ii agunt iam iufta & tempe- rata, iufti lam funt,& teniperantesfficut ii grammatica & mufica,gra- matici 8c mufici iam funt. An neq; in artibus ita res ie habet : quippe cum poiiit grammaticum quippiam aliquis facere, vel ex fortuna, vel alio fug- gerente.tunc tamen erit gramaticus,ii &c grammaticum ahquid,& gratria- tice facietdioc eft ex grammatica arte, quae in ipfo eft. Praterea neq-, iimile hoc eftm artibus Sc virtutibus, qua: enim ab artibus fiunt, id in fe ipiis ha- bent, quod bene effefte lmtffatis iiquidem illud eft,vt quoquo modo effi- ciatur. qua: vero fecundum virtutes fiunt', non ii aliquo modo ipfa feie ha- 30 beant,continub iufte & temperanter aguntur : fed ii etiam qui agit, aliquo modo affectus agat:primu quidem, ii fciens:deinde,ii eligens : atq; eligens propter ipfa:tertio,ii ftabili atque immutabili affedtu proditus agat. Ex grammatica,inquit,arte quae inipfo eft, id eft ex proprio habitu qui eft in ipfo.quse verd cx artibus proflcifcuntur,non flmilia efle, inquit, iis qux ex virtute fiunt. nam in artibus opera quod bene 8c artificiofe effeda fint,in fe habent : ex ipfisq; an fecundum artem an minime fintefre&a, iblemus radicare: * vt fatis fitdi ipfa aliquo modo effecta fuerint. * in bis vero que fecudum vir- tute fiunt,non cx aftiombus iudicamusrnon er.im fi iufta actio fuerit, continuo etiaiufte eam effe facta, neceffe efbfed opus eft.praiterqua quod opera ipfa iufta fint,vt & ille qui agit, primu fciens & non fortuito agat: deinde ita quodam modo affedtus agat, id eft cum electione, atq; ea electione 4° quae non ob aliquid aliud extrinfecus fit, lea ob ea ipfa quae agitrpraeterea vt firmo atq; immobili affectu praeditus agat,id eft eo propofito ac confilio,vt nunquam facti eum pceniteat. Htrc vero ad alias arces coniequendas connumerari non folenr, fed ipfa fola cognitio fufficit.ad virtutes autem cognitio parum , vel nihil valetrre- liqua non parum, fed multum ac totum conferunt : quippe qu;e ex eo etia comparentur,quod fiepe iufta & temperantia aguntur. Res igitur iufb^ & temperantes dicuntur,cum fuerint tales, quales vir luftus vel teperans age- 50 ret,mftus vero vir & temperans eft, no qui hxc agitffed qui etiam ita agit, vt iufti & temperantes folent.refte igitur ex eo quod iufta agit , iuftus : & ex eo quod temperata, temperans fieri dicitur, non agendo autem haec, ne futurum quidem effet,vt bonus quiipiam euaaeret. At hec ele<ftio,h^cq; ftabilitas immutabilitasq; propofiti in artibus minime requiritur ad ope- ris perfectione iudicandanufed latis eft, fi ille qui fecundum artem aliqua operatur, cognoicat ac fciat,neq, fortuito aut aliquo monente faciat. parum, aute dixit , vel nihil cognitionem ad virtute f.iiij. conferre * 0 esu. Jlv- ClXTQTi^c, tZv 7 rxGcer n itxnftak hri- * ifl&T fftjJ T^oepov eirux Tiu) Htflovlu) h/uv * * JllbuVTCtq 4 TaljcC TTOtCC &V CU. * Interpres re fte hunc locii repofuit tgr£ co codice, in quo negatio deeft. ev t h k Ti crei T KCCT OC TCCS CCgiTOZS *&(A.!uj 7 TSCV- Icczrxo-i toT? K Euftratn in Moralium Ari ft. *ct« raH^H conferre, *" propterea quod morum prxcipua vis in acquifitione habituum conflit : & quantum llw isAnsw a( l agendum attinet, nihilo amplius ex cognitione caulae , demonflrationeque aliqua inflruimur: t(pyu» Zyaou * hcet alioqui non omnino nullam vtilitatc colequamur.Nam logici efl,rationeq; proditi homi- - w - ' nis,caufas eoru qux agit,& fcire,& reddere optime polTe.cum vero, inquit , £a d alias artes coie- quendas &c.]videtur habit 5 comuniori vocabulo artes appellaffe.neq, em virtutes artesefle exi- flimat,id quod verbuf alias] quod de eiufdem generis rebus dici conlueuit,v ideretur ugnificare. non agendo autem, etia fi eognouerit aliquis , dummodo non bene aiiuefcat,ex viitUueq; ope -C- tur:non modo probus non euadet,fed ne prope quidem ad probitatem confequendam accedet^ Plericu tamen, curo haec non as;ant,ad difputatione confugiunt, putantq; ..ccAas - et5i<r ita fe philofophari,ac probos futurostqui lane perinde iacmt, atq; aegrota- fj-iiOig xtrun res: qui cum medicos diligenter audiant , nihil tamen eorum qu£E ab lpfis jSoAo? H yta man d an tur,efficiunt.{icut igitur neq; illi corpore vnqua bene valebunt, du ita curantur.fic neq-, ifti animo,dum ita philofophantur,bene habebunt. -erztoznrio Cum fuperiora hqc Anftoteles,quafi incitando atque exhortando ad actionem virtutis homi- ‘aVquid mome nes dixeriueos deinceps reprehendit ac carpit,qui neglecta operatione verbis folummodo ac di- ti affert his * putationibus virtutem exercentrquafi in eo philofophandi munus conflitutu fit.vt quae fint ho- tiuireffe affue nefta,qux turpia, qux expetenda, qux fugienda cognofcamus.m quo item iuflitia,alixque vii tu- r^/fi tes confiftant. neque enim fi fcientiis id inefl,vt habitus fint immutabiles , iaemque virtatious * av. r c Tax / inefle cofpicituruccirco necefle continuo erit,vt virtutes quoq; fcientix fint. no enim ilia fcietiq * ‘ efl propria definitio,vt immobilis, immutabilisq; fitmam id vitus quoq; comune e{l,nonnulusq; ^ r tam animae affetxibus * qui auelli difficulter poflunt,q coi pons . cuiufmodi eit infama ,& * ta- d uoiXTPpt - beJ , ue £ hab : tus abqu i fhnt,qui immutari aratione difficulter queunt, continuo etiam erunt faentix:proprium iiquidem fcientix illud efl , vt habitus fit cognofcendi per demonflrationem: atque inde firmitate nqftabilitatcmq: habet.quo modo virtutes non effe manifeftum efl. <fhd.fi dicat.af feftib. qui ma gna difficulU te abii er gi po fiunt. * q> 36 %i‘ V. 40 De affectu, facultate}) abitu .er habitum effe genus uirtutis. Cap P Oft haec autem quid fit ipfii virtus,confiderandum efi: . Quoniam igi- tur tria funt,qua? in anima effici untur,affectus, facultates, habitus : ali- quid ex iis efle virtute necelle eft . affectus aute voco cupiditate, iram, excandefcentiam,timorem,fiduciam,inmdiam,gaudium, amicitiam, odiu, defidenum, aemulationem, mifencordiam , ea cleniqs omnia quas voluptas vel dolor confiequitur.facultates vero feu potentias eas, quibus idonei effe dicimur,vt his omnibus afficiamur.id efl quibus vel irafci,vel dolere,vel mi fer eri poffiumus . fied habitus eos appello , quibus vel bene vel male ad a ff e £t us nos habemus:vt ad irarcendum, fi vehementer aut remnTe , male; ^ eiT^ ycio ^ me diocnter,bene.fimili modo ad reliqua. yu 0A1 yx ’ a . _ _ p T5 p 5 , Quoniam qui aliquid definire vult, prius genus rei qua definit, debet auumere : inquirit nunc 0 -„7 quidnam virtutum genus ftatuendum fit.& quia animae virtutes in anima exiftunt,ea omnia que ic / in anima efficiuntur affumirvt in eoru aliquo efle virtutes neceffe fit. tria igitur effe, inquit, qux * V in animi efficiuntur, affedlus, facultates, feu potentias, & Labitus, animam vero hic eam dicit , in o.Oifau Xf \ - q Ua virtutes morales confiflur.t , hoc efl irrationalem eam, qux rationi obtemperat : cuiufmodi &Lv 6® e 4 >1 q UK appetendi vim habet. in hac enim ea qua: hic commemorat, inefle conlpiciuntur. afte- ?9 reas OfC- < 9 ; U s quidem appetitiuse facultatis motio quaedam fenfiua efl , cum boni vel mah opinione : qui /i cuiufmodi fit.ipfe cum aftedtuum quorudam exemplo fuppofito,tum eo manifefle declarat, cum T cjj. Hdlotu yifi inquit:ea denique omnia qux voluptas vel dolor confequitur. * nam etiam paulo fuperius & ex Amrtt, k oeS' affecfibus & a&ionibus voluptatem 8 c dolorem confequi dixit : nec minus ex appetitionibus, 5 ° eso* faiT cc propterea quod cum initia actionum fint, etiam ipfk exiflunt cum perturbatione . potentias au- zraSx; yi - tem & facultates eas appellat, quibus idonei dicimur, vt his afficiamur, id efl capaces affectuum vcvtcu , ccq - fimus, mfi enim facultatem fufcipiendorum affectuum haberemus, e fiemus impatibiles , affedti- y al ycoplap busq; omnibus vacui, habitus eos dicit quibus ad affedus vel bene vel male nos habemusibene, fi mediocritatem in hisferuamus,id quod efl virtutis:male, ii vel modum excedimus, vel defici sraA* ' mus, quod proprium efle vitij inquit. Affieclu; w ^ Librum iccundum. 45 s Affe&us igitur, neque virtutes,neque vitia funt: nam neque ex iliis bo ni,vel mali dicimur, fed ex virtutibus,aut vitiis: neq-, ex illis laudari * T ; r -> •• r 1 . , <ui,dui vi- tuperari conlueuimus.no enim qui timet aut lraicitur, laudatur: neque qui iraicitur abfolute,vituperatur,fed qui quodammodo ita afficitur:fed ex vir tutibus & vitjis,& laudamur, & vituperamur, prasterea irafcimur & time- mus fine electione: virtutes vero funt eledtiones quadam, aut non fine ele- ctione exiftut. Ad h^c,ex affe&ibus moueri dicimur,ex virtutibus vero Sc 10 vitiis non moueri, fed quodammodo difponi . propterea neque facultates & potetiae funt: quippe cum neque boni,neque mali ob id dicamur, quod' abfolute t agere poflimus : neque laudemur aut vituperemur, adde quod • facultate proditi, & potentes natura fumus:boni aut mali,licut fuperius di- ximus, natura minime efticimur.fi ergo virtutes, neq; affeftus funt, neq; fa- cultates:habitus neceffarib funt.quid igitur fit virtus genere, ita diftu eft. Pofteaquam tria hsc,qus in anima fiunt, connumerauit.in quo ex his virtutes ftatuenda; fint' confiderat. pluribusque oftendit eas in nullo alio, quam in habitu effe collocandas: ita vt habitus 20 genere fint, atque habitus optimi:vt deinceps demonftrat. propterea autem,inquit, ex virtutibus non moueri nos,fed difponi, id eft, affectos quodam modo effe,quod eft t /lixn&a%, quia ex quo- rundam opinione virtutes impatibilitates quaeda funt, ac tranquillitates, [promerea ne- que facultates & potentis funt,] id eft, ex iis, quibus virtutes non effe affectus demonftratum eft* eafdem numme effe potentias oftenditur. neque enim ob id dicimur aut boni autmali, quia ab- foiute agere poflimus. in nonnullis tamen exemplaribus non[agere]id eft Tredcffeip fed [affici 1 id eft,7r«V^ei F reperitur.Boni autgaut mali natura non efficimur, fed eledioneiea enim, qua; nl- tura funt, aliter immutari affuetudme nullo modd poffunt. vnde fit,vt neque natura, neque pr*- ter naturam fint virtutes, fed affuetudine comparentur, ^ r - re duplici mediocritate,^ uirtutU fubftdntu. Cap, vir O Portet autem,vt non folum ita dicamus, habitum effe virtutem : fed qualis nam habitus ea fit,quoq; explicemus, dicendum eft icitur om nem virtutem,& ipfum id cuius eft virtus,bene affe&um reddere, Sz opu.s eius bene efficere. exempli gratia,ocu!i virtus & oculum ipfum, & o- pus ipfius bonum fadtiquippe cum oculi virtute fiat, vt bene mfpiciamus. fimili modo equi virtus, & equum ipfum probum efficit, & ad curfum,ge ffimdumque feffiorem, ac fuflinendos hoftes idoneum . Quod fi in omni- 40 bus ita fe habet res,virtus quoque hominis nihil aliud erit, quam habitus, ex quo & bonus homo lpfe efficietur,& bene opus fuum reddet. quo mo- do autem id het,& antea diximus, &. nunc etiam effe manifeffcum poterit: fi qualffham fit natura ipfius virtutis,contemplemur. tamen W commodat. qui ei praecipuus fcopus his in libris, ac finis eft. In omni igitur re continua, ac dmifibili aliud plus, aliud minus, aliud je- 5- quale accipere poffumus:atque haec,vel quantum ad ipfam rem attinet vel quantum ad nos.acquale aure inter exceffum,& dcfeftum, medium quod- dam eft . ac rei quidem medium id dico, quod ab vtroque extremo seouS diftat:eftc]ue vnum &idem omnibus, quantum verb ad nos, quod neq^ue modum excedigneque deficit: idque non vnum,& idem apud! omnes eft. verbi caufa,u decem plura funt,& duo pauca: fex media accipiut quantum ad rem sh t&.ni(p'X Xouov <r Afc- jrOfdkSwp, .i.funinuillius quod dicitur eft. avvr/lsia*. .i.anigntatice infinuat . * 4 & HH^Iom ZTfOf /aH OCC V OCC 7T o o*o y xou &yj>ov(t>e rcct’ at)TC(j yiyt^ucdJtfo £\ h(>a.p- h C(>4p« HcfovH *&«. &v yzp vc ? C a U yvjj. 7 rAH- gdTCU «uIh? to e«oei c? *V£OV(0- <JKt locus' fic repo r.endus eft * ut pojirettue ora tioni negatio- ne dddas,qt f£ in ueteri iter* jjrete etid dita eft, ita* que lege Sk cJiyZCTiq- ?T« 'Srt. TrOTHKUWt* * XQP t >X0V * * k«.t40'4>.(- VCcifJ^CV- *</lazrvcV‘ * Plura nar= rat de Milone uetus tierpres quam legatur inGneco co= dice. Euftratn in Moralium ArifL ad „ro-. quippe qua: ex sequo & fupetent,& fupercmr.id quod fecundum arithmeticam rationem medium «A- „ U nc apertius M» Cum fuperius offendent virtutes effe ®. e ^° aliQuid ac minus dari: %ie id: neceffe effe inquit enim in omni rc continua, ac iecabili ,a np - , Pau$ pcr f e ma nifefta fumpfir.^qua- quoque vt aiiquid concedatur, quod aquale iit.'- i^ refert • vt nominibus ita tranflatis l deinde ad medium : plus & minui ad erceffur» & «f uttm co „c,ufio taUs euadit: commode ad ldquod vult, confirmandum e . * rg pc Jf u mus: affeaus autem & aftiones oi- in omni re diuifibili,& plus,& rrnnus, r £C P“ ' _ ‘ inuenietur. deinde cum lumit,fcien- T 0 uifibiles fuutun his igitur & plus & minus, tffe exquifitiorem:* colli- tias medium quod w ipfis eft, * Iffealbus eft, effe conieariee.atq, inde medio- git, virtutem quoq-, medi), quo - fd ; n rbrinua acdiuifibili re hsec confideranturqn affe cnkce.Scdqusrendum videtur, q uo modo, fi cum affeaus & aftio- ftibusetia & aftionibus inuemr i poffi ntqn q ai es f u b qualitatem etiam ipferefe- nes quantitates minimi fmt:fed con fequi dide,* praeterquam qudd rantur. adde quod voluptas quam ex imam verfatur : quemadmodum vifio : vt neque neque ipfa eft quantitas: in nuUo temporec P ^ t qq uic dubitationi ita fortaffe occurren- quantum ad tempus attinet, admittere diuifonei P ^ non pcr ficiatur, effe tamen totam dum eft,vt dicamus voluptatem, licet m temp ‘ yt qaatenus operationis naturalis perfectio, , Q ataue integram , in qualibet fumpti temporis p - / p icaum eft, omni a<Sioni,in qua verfatur ac finis eft, non fine tempore eatenus fit. pramerea p P us contin uum c ft ac diuifi- virtus,adiun<ftum effe tempus, quatenus lgitui e c e fecundum a ff c fius nos moueri,& bile,eatenus etiam ipfa dimfionem admittet. ' iatur . f ea uetur,vt affeCtus quoque in eo, motio quippe, qu* in tempore effiotnr, diiuf ° f ; cundum affeCtus & vehemeter, quod motiones funt,dimdi etiam ipfip * ‘ f vc j per motiones exiftunt . Quoniam & leuiter. quinetiam adionespcel mo J* V erfantur:aaiones vero & affeaus cu motu fiunt igitur morales virtutes circa aSiones diuifibile fimili modo motio, qux iniplo fit; fed m ^ efEcrnnrrocnldnb.o, vernas, _ aSi °C^dantum «a eft «api-ndum.^ erum fi alicui minas comedere multu eft,duas paiu:fex ei A ipta “ paru m- Miloni na fortaffe id quo,, e,qm quidem paruminunium autem ei,qm exercitatione m rti . I luaa conftderandum eft . Ita.gitur vnufqu.fque ^faentuc ^ cepsexceirum,Scdefeaumfugiens,mediumqu!Envtq a ' quidem non rei,fed quod quantum ad non e „im 4° Medium in virtute, quantum ad nos con 1 ““ ei j C1D1 et Alipta fecundum arithme- fi alicui decem mime muitum , aut dux pai un . P ^ P : pnmum incipit fe exer- ocam proportionemmam etiam te ‘ S,Ii & robore corporis tere : alicui parum, vt Miloni . Milonem C® fant . * eo enim illud adeo omnes fuperauit, vt taurum hum _ris g ’ P diftinlinse caufa ventitare confueue- fertur, quod cum domus , in quam cum lt t omnes iamiam effet oppreffura: uerat, * parte quadam repentino quoto lantifper labans tedum fuftmue- ipfe confeftim ruinofum parietem fubient, ff virium robur arboris cuiufdam viribus nt:quoad omnes incolumes fuerint egreffi. tan ll ‘ n faceret, vidiffetq-, * ftipitem quen- non notuit.cum enim forrf per fyluam quandam i cr : taceret^ 4> X , • fre . dam quem lignatores difeindere nequiueranc ,* CURC 1 "ff^ , n ixu nihil aliud effecit, quam vt 5 ° tus eum aperire aggreffus eft: magnoque & — ' ” ' ‘ eum vehementer con diffllirent cunei, quibus excuins Jigr.um item n. » P h ic iaitur «arum effent fex mi- ftriftum tenuit: a.que ,ta » pradam teris ^rabrl™ huic «cSmo- nae, alteri nimium, nam m ommfcienua medium no ’ A qul pe di meo aptus eftqs da tum. verbi caufa, futor non vnum efie me ^ 1QC ^ p ™ bl^p^dime^conueniat. Idem in fin- mihi eft mediocri s,qui excedit,maior,qui defiat,minor qu.m pedi meo gulis artibus, fingulisque perfoms confidcratur. Quod Librum fecundum. 4«r Qjjdd fi omnis fcientia ad medium fpectans,atque ad ipfum fua opera diriges ita opus bene abfoluit: vt de bene abfolutis operibus illud dici con fueuerit,vt neque demi, neq; addi quicquam polle fateamur: quala exccf- fus & defectas, quod bene eit, corrumpat: mediocritas coferuet.fti bomigi tur artifices, vt nunc dicebamus,ad hoc fpeftantes operantunvirtus vero o- mni arte exa&ior eft,& melior, queadmodum etiam natura : efficitur pro- culdubio,vt ea medij coniedhix ac collimatrix fit. ro Argumentum eft a minori.fi enim ars, qua: inferior eft virtute,ad accommodatum vnicuique medium fpedans bene opus Tuum e.xequitur:multo magis virtus, qua: omni arte melior, exquifi- tiorque eft.idem faciet: ficut etiam natura, melior fiquidem arte eft etiam naturaiars enim imita- tur naturam, fed virtus tame adhuc melior eftrquippe cum nihil aliud fit, quam natura: perfedio: naturaq; ipfa,quae finem fiuum pcrfette confequuta fuerit. Quod fi ita eft, effici etur,vt virtus me- di», quod ad nos fpeftat,coniedrix fit. De morali loquor: haic enim circa affecftus & actiones verfatur: in qui- bus exceffus,& defed:us,& medium efbvt <3c doieat & confidat ali quis, cu piat & abhorreat, irafcatur & mifereatur: ac demum lactetur 3c doieat ma- % ° gis Sc minus:atqi vtraque harc,non bene, nam quando oportet, & ob qu^, & erga quos,& cuius caufa, 6c vt oportet, h^c facere medium eft atque o- ptimumad quod eft iplius virtutis Simili modo circa aftiones eft exceffus & defectus, &: mediu. at virtus circa affectus athonescp verfatur: in quibus excefius peccat, defectus vituperatur, mediu vero 8c laudem, & redfam exe ^ quutionem confequitur.Hasc aute vtraq-, ad virtutem pertinent.mediocri- tas igitur qutedam virtus erit,cu medij iplius conie&nxjcollimatrixcp fit. De virtute morali autem intelligendum effe, inquit, q us circa, adiones affectusque verfatur: in quibus excefius & defe6tus,& medium reperitur:* vt in intelleduali mediocritate nullam effe oftendat.non enim opor ct, vt mediocriter intelligamus, mediocriterque feiamus, exceflumque in cognitione vitemus: fed quanto magis fcire pofmmus, tanto melius eft. mediocritas fiquidem in affl-£tibus, aftionibusque effe debet, qua: medium, quantum nos fpedat, ex ipfis eliciat, pollu- mus enim timere & magis & minus,quorum neutrum bene fc habet: poffumus etiam mediocri- ter, id quod virtuti aferibitur: circunftantiasq; fuas habet, vt quando oportet doleamus aut lxte- mur,& ob quae,& cuius caufa oportet,&c.in actionibus item eft exceffus & defcdus,& medium, poteff enim quis fupra modum etiam pecunias expendere, fi plus quam oporteat , largiatur : po« teft etiam in fumptu deficere,fi minus quam debeat,expendat:poteft & mediocriter, cum, & quan 40 tum & quale debet, feruatis quoqj aliis circunftantiis expendir.id quodad virtutem pertinet.me. diocritas igitur quaedam, propterea eft virtus, quia medij fcrutatrix,conie<9:atrixque eft. Praterea peccare multis modis polTumus : malum enim eft infiniti ,vt Pythagorici coniedlabant, bonum autem finiti : re&e agere vero vno mo- do tantum licet, atque iccirco illud facile, hoc difficile eft . facile fiquidem eft a fcopo aberrare , ficut ipfum attingere difficile . ob id igitur exceffus & defectus vitij eft, virtutis mediocritas, nam Simpliciter bonus eft, fed malus omnimode. Vitium in exceffu Sc defefiu, virtutem in mediocritate confiftere , aliter conatur demonftra- re: peccare enim, inquit multipliciter poffumus, rede agere vero vno tantum modo: hocque Pyl fhagoreorum audoritate confirmat . illi enim cum duos ordines ftatuerent , bonorum vnum al- terum malorum, in hoc multa & infinita:in illo vnum & finitum collocabant . nam cum dixiffet [malum enim eft infiniti] id eft,ordinis illiusan quo infinitum ponebatur, vt Pythagorei conie- dabant: addidit, [bonum autem finiti] vtpote quod iidem illi opinabatur: poftea paucis his in- terpofitis. orationem continuat[rcde agere verefein quiens, vno tantum modo] hoc enim refertur -ad id quod dixerat, peccare multpliciter poffumus. quia vero peccare multis modis licet,faciie eft id facere / 3 ° zea’ 5 7s&' /ulrca fyvrcu.i I pe culat iu£ difei plimenullc me diodefignatur [Document text truncated for crawler view.]