Palingenesia Iuris civilis : iuris consultorum reliquiae quae iustiniani Digestis continentur ceteraque iurisprudentiae civilis fragmenta minora secundum auctores et libros

PALINGENESIA ILRIS CIVILIS IURIS CONSULTORUM RELIQUIAE QUAE IUSTINIANI DIGESTIS CONTINENTUR CETERAQUE IURIS PRUDENTIAE CIVILIS FRAGMENTA MINORA SECUNDUM AUCTORES ET LIBROS DISPOSUIT OTTO LENEL VOLUMEN ALTERUM ' •  .)  '-' .17  - • •  • ''; 7 1  s:.% C" . . -'} EX OFFICINA BERNHARDI TAUCHNITZ LIPSIAE MDCCCLXXXIX ;;^;:^e:,'-.»^, SEXTUS PEDIUS (SUB NERONE ET EIUS SUCCESSORIBUS).1 AD EDICTUM [PRAETORIS ET AEDILIUM CURULIUM].' [De pactis et convetztionibus (E I0)]. i. t UIp. 4 ad edict. . adeo autem conven- [ (2.14) r§ 3 tionis nomen generale est, ut eleganler dical Pedius y zul- lunz esse contraclum, nullam obligationem, quae non ha- beal in se conventionem, sive re sive verbis 3 fiat. 2. t Ulp. ibid. . . . ulrunz aulenz in rem [ (2.14) 7 § 8. 9 an in personam pactum factum esl, 11071 minus ex verbis quam ex nzenle convenientiunt aestintandum esl: plerum- que enint, ut Pedius ail, pe y -sona pacto inse y -llur, non ut personale paclum fial, sed ut demonstrefur, cum quo paclunz factum est. 9 Dolo malo ail praelor paclum se non servaturum. dolus malus fil calliditale el fallacia: et ut ail Pedius,1 dolo malo pachtnz fit, quoliens circumscribendi alley-ius causa aliud agitur et aliud agi simulatur. [In ius vocali elc. (E. II)]• 3. tUlp. 5 ad edict. [Praelor]interclum eliam [(2.4) o ex causa famosa, ut Pedius pulai, pernziftere debet patro- nunz in ius vocari a liberio: si eum gravissima iniuria adfecit, flagell • s forte cecidit. [Ne quis eum, qui in ius vocabitur, vi eximat (E. 12)]. 4. t Ulp. ibid. Quod si servunz quis exemit [(2. 7) 3 pr. in ius vocatum, Pedius pulat cessa y -e edicti y m, quoniam non fu • t persona, quae in zzts vocari poluil. quid ergo? ad exhibendunz erit agendum. [De vadinzoniis (E. VII)]?5 5• i Ulp. 7 ad edict. Res 'abesse' viden- (50. 16) 13 tur (ut Sabinus aiA et Pedius probal) eliarn hae, quarum corpus manet, forma mulata esl: et ideo sz' corruptae redditae sunt vel transfig yy ratae, videri abesse, quoniam plerunique plus est in nzanus pretio quam in re. [De negoliis gestis (E. 35)]• 6. Ulp. to ad edict. Item quaeritur [(3. 515 § 11-13 apud Pedium libro septimo, si Tiliztm quasi debitorem tuum exlra iudicium admonuero el is mihi solverit, Clint debitor non esset, luque posfea cognoveris et ratum ha- 1) Sabino, ut videtur, utinor natu, Vtderii Probi s;:rammalici acqualis, cf. fr. 5, Prob. 77: S. P. M. = Sexti Pedii me- dittani(?). Pedii ad edictum libros post Irrliaui drkesta esse •onfeclos (cf. Kraker, p. 17 3 ) ex f • . / 5 colligi non potest. 2) Dispostri horum librorunz fragmenta secnndum ora'inem cdicli a fuliano com- positi, quanivis possit dubitari, quatenus idem fuerit rerum ordo in illo edicto, quod Pedius interpretatus est. Librorum numerus paucic tantummodo fragmentis indkatu•, quorzem ina'icent infra subieci. 3) sive litteris  4) Aquilium Gallum secutus, 13.  5) cf, Lenel,  69. Lenel, Palingenesia. II. bueris: a y t negotiorum gestorum actione me possis con venire. el all dubilari posse, quia nullunz negolenny tuuM gestunt es1 , cuny debilor tuus non fuerit. sed y-alihabitio, ingui fecil tuum negolium: el sicut et a quo exaclum est adversus eum datur repetitio qui ralum habuil , 1767 et ipsi debebil post ralthabitionenz adve y -sus y ne compelere acl • o. sic ralthabilio conshiteet luum negotiunz, quod ab inilio tuum non erat, sed tua contemplatione geshan. 12 Ident ait, si Titii debitorem, cui te heredeny putabam, cum essel Seius heres, convene y -o el e.vegero, mox h y ratunt habueris: esse mihi adversus le et mutuam negotiorum geslorum aclionem. adquin alienum negolium gestum est: sed ralthabitio hoc conciliat: quae res effici ut tuum y zegotiunz geslunz videatur et a te /3 hereditas peti possit. Quid ergo, inquit Pedius, si, cum le heredem pularem, insulam fthero hereditartam tuque ralum habueris, an sil m y hi adversus le actio? sed non fore ail, C11711 hoc facto meo aller sit locuplelatus el allerit y s re ipsa gestum negolium si nec possit, quod alii adquisilum est ipso geslu, hoc luum negolium videri. [Quod metus causa gestum erit (E. 39)]• 7. Ulp. t t ad edict. Nec limorem infamiae 1 - (4. 2) 7 pr. hoc edicto contineri Pedius dicit libro seplyMo,' neque alicuizes vexationis timorem per hoc ediclum restitui proinde si quis meliculosus rem nullanz frustra timuerit, per hoc ed • ctunt non reslituitur, quoniam neque vi neqzze metus causa factum esl. 8. Ulp. ibid. Pedius quoque libro oclavo [(4. 2 ) 1 4 §5 scribit arbitrium iudicis in restiluenda re tale esse, ut eunt quidem qui vinz admith itybeal restiluere, eliamsi ad aliyem res pervenit, e y zm autem ad quem perveni efianysi alins melum fecil: nam zn allerius p y -aemium verli alie- num melum 11011 oporlel. [De dolo malo (E 40)]. g. Ulp. ibid. Ait praetor: t si de his rebus (4• 3) I § 4 alia aclio non erit.' merito praefor ita demum hanc actionent pollicetur, si aha von  quoniam famosa actio non lemere debuil a praelore decerni, sil civilis vel honoraria, qua possit eAperiri: usque adeo, rd el Pedius hbro oclavo scribil, eliamsi interdictum sit quo quis experiri, vel exceptio qua se tueri possil, cessare hoc ediclunz. o. t Paul. r t ad edict. Si is, qui obtulil sefundi [(6. 07 vindicationi, damnalus est, nih y lo minus a possesso y -e recle petitur, sicut Pedius [Ex quibus causis maiores elc. (E 43)]• i I. t Paul. t2 ad edict. Sed eum, qui suo [(4.1.31gij nomine nihil usucapere Ýolest, ne per servum quidem posse Perlitis scribil.2 r) octavo (VIIIproVII)scr.? fr.8.  2)if. Lend,p.9 6 fi.19. 3  PEDII AD ED [De alienalione iudicii nzutandi causa facta (E. 46)]. 12. • Ulp. 13 ad edict. Pedius Mra nono non [(4• 7) 4 § 2 solunz ad dominii iranslationem hoc ediclum pertinere ait, verum ad possessionis quoque: alioquin cum quo in rem agebatur, inqui si possessione cessil, non tenebitur, [Qui arbitrium receperint (E. 48)]. 13. Ulp. ibid. Pedius libro 710110 el POM- r(4• 8) 7 pr• ponius libro trigensimo tertz'o scribunt parvi referre, ingenutzs quis an libertinus sit, integrae famae quis sii arbiler an ignominiosus. 14. Ulp. ibid. Recepisse aulem arbitriunz [(4. 8) 1 3 § videtur, ut Pedius libro nono dicil, qui indicis parles suscepit finemque se sua sentenlia controversith impositze- rum pollthetur. quod si, inqui hactenus intervenit, ut experiretur, an consilio suo vel auctoritale disculi litem palerenlur, non videtur arbitrium recepisse. 15. t Paul. 13 ad edict.-  . nam el lulia- [(4.8132§i6.2. nus impune non pareri, si inbeal [sc. arbiter] ad alium arbitrunt ire, ne finis non sit: quod si hoc modo ut arbitrio Publii Maevii fundus traderetur aut salis- datio delur, parendum esse sententiae. 1 idem Pedius probal: ne propagentur arbitria, aut irz alios interelum inimicos agenlium transferantur, sua sententia finem controverszne eum imponere oportet: non autem finfri eontroversiam, cunz aut diferattir arbitriunz aul ziz alium transferatur: partemque sentenithe esse, quenzadmodum salisdelur, quibus fideiussoribus, idque delegari non posse, nisi ad hoc compronzissum sil, ut arbiler slatueret, cuizis arbilratu salisdarelur.2 2o Arbilri officio continetur et quenzadmodum detur vacua possessio. an et salis ralam rem habitu•um? Sextus Pedius qzzod nullanz rationem habel: nam si ratum non habeat dominus, comnzitletur slipulalio. [De salisdando (E 51)]. 16. t Paul. t4 ad edict. De die ponenda in L(2. 8) 8 pr. slipulatione solet inter litigatores convenire. si non con- venial, Pedius putal rn polestate slipulcztoris esse moderato spatio: de hoc a izzdice staluendunz.3 [De iureiurando (E 54)]. 17. t Paul. 18 ad edict. Eum, qui iuravit [(12.2)30pr. ex ea actthne quae infiliando crescit aliquid sibi deberi, sinzfili, non dupli persecutionenz sibi adquirere Pedizes ait: abunde enim sufficere exonerare petitorem probandi necessitate, cunz omissa hac parle edicti dupli actio in- legra maneat: el polest dici hoc indicio non principalem causam exerceri, sed iusizzrandum actoris conservari. [De pecunia conslitula (E 97)]• 18. f Ulp. 27 ad edict. Si is, qui el 13.5) 3j 2 el praelorio debebal, in dienz sit obligaius, an constiluendo teneatur? el Labeo ail leneri constitutum, quam sen- tentiam el Pedius probal. • [De exerciloria aclione (E. lot)]. 19. t Ulp. 28 ad edict. . quaeril Ofilius, r(14. 1)1 j 9 si ad reficiendam navem mulualus nunznzos in suos uszes tonverterit [magister sc.], an in exercitorem detur aclio. I) quod si .  sententiae Trib., v. I, p. 991 n. I.  2) nisi . satisdaretur Trib.?  3) moderato . statuendurn] ilte Pertrd nec Fauti haec videntur esse. ICTUM LIBRI.  4 et ail, si hac lege accepit quasi in navem impensurzes, mox mutavit volunlatem, teneri exercilorem impulaluz-unz sibi, cur lalem praepostrerit: quod si ab initio consilium cepil fraudandi creditoris et hoc specialiter non ex- presseril, quod ad navis ctzusam contra esse: qu(zzzz distinctionem Pedius probal. [De tributoria actione (E I03)]. 20. Ulp. 29 ad edict. Licelmercis appellatio LI 14. 4) 1 j angtestior ut zzeque ad servos fullones vel sarcinatores vel lextores vel venaliciarios fiertineal, lamen Pethns libro quinlo decimo scribil ad omnes negolialiones porri- gendum ediclunz. 2 r. t Ulp. ibid. Quid tamen si dominus 1(14.4)7* lz-ibuere nolit nec hanc molesliam suscipere, sed peculio vel mercibus cedere paralus sil Pethus referl audien- dum eum. [De peculio (E 104)]. 22. t Ulp. ibid. Pedius eliam impuberes [(15 )3 j 3 donzinos de peculth obligari ail: 71011 enim cum IPSiS puberibus cotilrahilur, ut tuloris auclorilalem spec/es. idem adicit pupillum non posse servo peculthm constiluere nec lutoris auctorzYate. 23. Ulp. ibid. Pupillum aulem Iam filiunt [05.1) 7 j 3 quam servum peculium habere posse Pedius hbro quinto decimo scribi CUM Ï11 hoc, ingui tolunt ex domini con- slilutione pendeat. 24. t  ibid. ... ut eleganler Pedius [(15.09§ 4 ideo hoc mznus zia fieculio esl, quod domino vel patri debetur, quoniam non est verisimile 3 /11 id con- cedere se, TO  peculiunz habere, prod sibi debelur. [ • mpli vendili (E I I I)]. 25. t Paul. 33 t ad edict. . . . emp/M ac r(iij. 4) I § 2 • 3 vendilio nuda consentientium voluntale contrahltur, per- mulatio aulem ex re tradita obligationi praebet: alioquin si res nondum lradita sil, nudo consezzsu con- stilui obligationem dicemus, quod his dumlaxal re- ceplum est, quae nomen suunz habenl, ut riz emptione 3 venditione, conduclione, mandato. Ideoque Pedius ail alienam rem dantem nullam contrahere permulationem. [Soluto malrimonio dos quemadmodum pelaluz- ( E. "3)]. 26. t Paul. 36 acl edict. Si donalae res ex- stant, eliam vindicari poterunt: sed quia causam possi- dendi donalio praestiti 711.Si reddalur res, aestimatio facienda est insto prelio caverique possidenti debebit de evictione simpli, quanti ea res sil: idque eliam Pedio videlter. [De rebus amolis (E. 15)]. 27. t Paul. 37 ad edict. Si servus mulieris [(25.2)2I § I dominae divorlii causa res amoveri Pedius Ýulal ncc furlum eum facere, quoniam rtihil lucri sui causa contreclet, nec videri furtum facienti openz ferre, cum mulier furlum non faciat, quamvis servus ric facinoribus domino dicto audiens esse non debeal: sed rerum amoth- rum aclio erit. [Furti nec manifesti  128)]. 28. t  37 ad edict. Recte Pedths  , [(47.2)50§2 I) V. I, p. I034  2. 5 PEDII AD EDICTUM LIBRI. sicut nento furtum facit sine dolo malo, ila nec consihiem vel opem ferre sine dolo malo posse. [Arborum furtint caesarunt (E. 139)]. 29. f Ulp. 38 ad edict. Nec esse hanc furti I (47 . 7) 7§1 actionem scribil Pedius, cum el sine furto fieri Ýossit, ut quis arbores furtint caedal. [Si labulae testanzenti estabzent (E. XXV. A)]. 3o. Paul. 41 ad edict. Notis scriptae tabulae [(37.1)6§2 non continentur edicto, quia notas litteras non esse Pedius libro vicesimo quinto ad edictum scribit. [De venire in possessionem millendo (E. i47)]. 31. f Ulp. 41 ad edict. Sed et si sub C011- [(37. 9) I §-§ dicione postumus sit exheredatus, pendente condicione Pedii sententiam admillimus existimantis posse ventrem 1 . 71 possessionem quia sub incerto ulilius est ven- lrem ali. [De ofieris novi nunliatione (E. 74)]. 32• T Ulp. 52 ad edict. . . . belle Sextus [ (39. I) 5 § 9 Pedius definiit triplicem esse causam operis novi nunlia- tionis, aut naluralem aut publicam aut imposilicianz: naturalem, czenz tit nostras aedes quid inzmillitur aut aedificalter irz nostro, publicam causam, quotiens leges aut senalus consulta constitutionesque princzum per operis novi nunliationem luemur, impositiciam, cum quis postea, quant z'us suunz dentinui allerius auxil, hoc est postea, quam servitutem aedibus suis imposuit, contra servitutent fecit. [De incendio ruina etc. (E. 189)]. 33• f Paul. 54 ad edict. Pedius posse etiant [(47.9) 4 pr. dici ex naufragio rapere, quz; dunt naufragium fiat, in illa trepidatthne rapial. [De iniuriis queze servis fiunt (E. 194)]. 34 • f Paul• 55 1 ad edict.  SCITUM COM- [(47. io) 16 pluriunz cecidero, competere iniuriarum actionem omnthus plus gliaM manzfestunz es1.1 sed non esse aegutem pro maiore parte, quam pro qua donzinus est, damnationenz fieri Peclizes azt: et ideo officio iudicis portiones aesliman- dae erunl. [Uti possidelis (E. 24.7)]. 35• t UIP. 69 ad edict. . . . ui Pedius ail, [(43• 1 7) 1 §4 omnis de possessione controversia aut eo pertinel, ut, quod non possidentus, nobis restituatur, aut ad hoc, ul retinere nobis liceat quod possidemus. [A qzto ustes fruclus petetur elc. (E. 248)]. 36. t Incert. auct. de interdict. sub h. t. .Resli- [ Vat. 93 lutus ex hoc interdicto uszts fructus intellegitur, cum petztor irz fiendum admisszes sine periculo interdicti uzzde vi ad eam rem propositi depelli non potest. idem Pedius. ali diversam causanz esse possessionis, cum ille, qui posses.... [De itinere actuque privalo (E. 25o)]. 37• f ulp• 7o ad edict. Is, Cltha colonus aut 1(43.19)1§7 hospes aut quis alius iter ad funa'zim fecit, usus videlur itinere vel actu vel via, et idcirco interdictum habebil: el haec ita Pedites scribil el eliamsi ignoravit, cuius fundus essel, per qteenz iret, retinere eunt servitutem. 1) v. I, p. 1073 n. 6. 38 • t Ulp. ibid• Si quis ab auclore nuo vi [(43•19)3§2 azet clam aut precario usus est, recte a me via uti pro- hibetur et interdiclum ei inutile est, quia a me videtur vi vel clant vel precario possidere, qui ab auclore nzeo vitiose possidel. nam et Pedius scribit, si vi aut clam aut fire- cario ab eo sit usus, in cuius locum hereditate vel emptione l aliove quo iure successi, idem esse dicendum: cum eninz successerit yuzs in locum eorunt, 2 aequum non est nos noceri hoc, quod adversus eum non nocuit, cuites locum successimus. [Quod vi aut clam (E. 256)]. 39• T Ulp. 71 ad edict. Sed et sz' quzs zactu 1(43.24) §6 vel minimi lapilli prohibilus facere perseveravit facere, hunc quoque vi fecisse videri Pedius el Pomponius scri- bunt, eoque iure utimur. [De doli mali exceptione (E. 277)]? 40. t Paul. 71 ad edict. Si servus venizt ab [(44 . 4) § 4 eo, cui hoc donzinus permisit, el redhibilus szt domino: agenti venditori de firetio exceptio opponitur redhibitionis, licet iam is qzti vendidil domino pretium solverit, . . . et ideo is qui vendicht agit adversus donzinum. eandenz causam esse Pedius ait eths, qui negolium nostrum gerens vendidil. [Si cui plus quam per legem Falcidiam elc. (E. 284)]• 4 • t UlP• 79 ad edict. Si in plures dies [(35 . 3) 3 § 2 pecunia legata est, cum certum szt legene Falcidiam locum habere, non stipulationi, sed conzpulationi locum esse Pedius ut aestimetur, quanti sit quod in diem lega- tzem est et lantum credaiur esse legalum, quantum efficil aestimatio, ut pro modo eius ex omnthus legatis statint legis Falcidiae ratio habeatur. [De mancipiis vendundis (E. 293)]. 42. UIp. I ad ed. aed. Nam, ut ait Pedius, 1(1.3)13 quotiens lege aliquid zentem vel alterum introduclum est, bona occasio est cetera, quae tendunl ad eandem utllitatem, vel interpretatione vel certe inrisdictione suppleri. 43• t Ulp. ibid. Eum, qui alterum oculum1(21.1)12§1 aul alieram maxillam maiorem habet, si recie iis utatur, sanunz videri Pedius ail enim inaequalitatem nzasillarunz oculorum brachiorum, si nihil ex ministerio praestando subtrahit, extra redhibilionem esse. 44• t UIp. ibid. Ilem de eo qui urtham J (2t.1) 14 § 4 . 5 facit quaeritur. el Pedius azt non ob eam rem sanum non esse, quod z'n leclo somno vinoque pressus aut eliam pigrilia surgendi urinam faciat: sin aufem vitio vesicae colleciunz unzorem conlinere non polest, non quia urinam irz lecto facit, sed quia vitiosam vesicam habel, redhiberi 5 posse: et verius esl quod Pedius. Idem az't, si uvtz alicuius praectIsa tollere magis quam praeslare red- hibitionem, quod morbus minuitur. 45• t  ibid• . . . zei enim Pedius scribit,f (21. 0/9pr. multunz interesl, commendandi servi causa quid dixerit, an vero praestaturunt se promiserit quod dixit. 46. f Ulp. ibid. [Cum mancipium redhibe- (21.1)236 tur, eliam hoc reslitui oportet,] si legalum vel hereditas servo obvenerit. neque referl, poluerit haec consequi ven- ditor an non poluerit, si servum non vendidissel: pona- 1) bonorum emptione Ulfs. (Rudodr).  VidenMr paie- dant excidirse, cf: quae ad  h. I. adnolavi. 1-» PEDIUS. 8 7 mus enim talem esse, qui capere aliquid ex leslamento tzon poluerat: nihil haec res nocebit. Pedius eliam illud non putal esse speclandum, cuius contempla- It'one testator servunt heredem scripserit vel ei legaverit, quia et si venditio remansisset, nihfl haec res emplori proderat: et per contrarzam, inqui si contemplatione venditoris inslitulus proponereher, lamen diceremus fuere emplorene non debere vendifori, si nollet eum red- hibere. 47• t 1.11p• ibid• Pedius ail aequum fuisse [(21.1)25171. id dumfaxat inzpulari emplori ex facio procuratoris et quod non fuit passurus servus nisi venissel: quod aulem passurus erat eliam, si non venissel, irt eo concedi emplori servi sui noxae dedilionem et ex eo, in- quil, quod procurator commisit, solum aclionum praestan- darum necessitalem ei iniungi. 48. f Ulp.  Quas inzpensas necessario [(21.i )30§ I iu cu • andizni servum posl litem contestalam emplor fecerit, praecedentes impensas nominatim comprehen- dendas Pedius. 49• -I- U1p. ibicl. 771(71141thn quod [ - (2 t. 31 Š s 13715 redhiberi oportel morlutem eril, hoc quaerelur, numquid culpa emplor • s vel familiae cius vel procuratoris homo demortuus sit: nam si culpa ezas decessit, pro Vi7 , 0 haben- dus est, el praesientur ea omnia, quae praeslarenhir, viverel.] sed hoc dicemus, si ante zadiciunz acceplum de- cessit: celerum si post zadicium acceplum decessisse pro- ponatur, tune /71 arbitrizent iudicis ventet, qualiler mor- tuus ul enint el Pedio videdu • , ea, quaecumque post litis contestalionem contingunt, arbitrium iudicis de- siderant. Quod rir procuralore diximus, idem el 1.71 tufore el curalore dicendum eril celerisque, qui ex officio pro aliis interveniunl: et ila Pedius clit, ei adicit, quibus adm • nisiralio rerum, cutpam abesse praestare non inique 15 dominum cogi. Idem Pedius ait familiae appellalione el filios familias demonstrari: facta eninz donzesticorum redhibitoria agentem praeslare voluit. 5o. f Paul. 2 ad edict. aed. Iuslissizne aediles (21.1)44pr. noluerunt hominem ei rei quae minoz-is essel accedere, ne qua fraus aut edicto aut iure civili fieret: ut ail Pedius propter thgtiitatem hominum: alioquin eandem rationen; fuisse el in ceteris rebus: ridiculum namque esse tunicae fundum accedere. INDEX eorum fragmentorum, iu quibus Pedii ad edictum libri indicato numero laudantur. EX LIBRO VII. v. fr. 6 lit. de neg. geslis (E. 35).  (3.5)5 §111 v. fr. 7   quod melus causa (E. 39).  1(4. a) 7 pr. EX LIBRO VIII. v. fr. 8 lit. quod metus causa (E 39)•  l(4•2114§5 v. fr. 9 lit. de dolo malo (E. 4o).  GrTiFFFI EX LIBRO IX. v. fr. 12 til. de alien. iud. mut. causa facta(‘ [..7) 4 § 2 (- E " 46)• v. fr. 13 tit. qui arbar. recep. (E. 48). r (4. 8) 7 pr. v. fr. 14 eod.  [(4, 8/13 § EX LIBRO XV. ff. 20  de frib. acl. (E. 103). v. fr. 23 til. de peculio (E. ro4). EX LIBRO XXV. v. fr. 3o lit. si tab. lesl.exlab.(E. XX I  137. ) 6 § 2 DE STIPULATIONIBUS.1 LII3ER I. 51. Paul. 28 ad edict. Cerlum est, cuins species :(I2. t I 6 vel guanlilas, quae in obligatione versalur, atel nomine suo aut ea demonstratione quae nominis vice fteni.filuz- qualis quantaque sil ostenditur. nam el Pedius libro primo de slipulalionibus nihil referre ail, fil"011 - 1 . 0 1107711.71e res appellelur an digito oslendatur an vocabul • s quibus- dam demonslreher: yzealentis mulua vice funganhir, quae lantundem praestent. EX LIBRO INCERTO. 52. Pattl. 72 ad edict. C11111 guis rem pro-:(45.1)83§5 fananz aut Stichum dari promisil, liberalu • , si sine fitclo eius res sacra esse coeperil alli Slichus ad hberlatem per- venerit, nec revocantur in obligalionenz, si rursus lege alegua et res sacra profana esse coeperit el Sfichus e• libero scrvus effectus sit. [Celso lamen contra "i'l . S71111 istd quoniane uzza alque eadem causa et liberandi el obligandi essel, quod aut dari non possil zzut dari possil: nanz el si navem, quanz spopondit, do 3 inus dissolvit el isdem tabulis conzpegerit, quia eadem navis essel, inciperel pro quo el illuzi rlici posse Pezhas scribi shpulahis fuero e • fundo cenfunz amphoras vini, e.t-- spectare debeo, donec nasczzlzer: e/  nalum shie eutpa promissoris consumplunz sit, rursum exspeclare debcam, donec ilerum nascatur cl dari  et per has vices cessaturanz azel valiluram LOCI INCERTI. 53. l'attl. 2 acl Plaut. Sextus j 0. 2)33 pr. cf. (35. 2) 63 pr. quoque Pedius ait prelia rez-um non ex affectione nec utililate singzzlorum, sed communiler fungi: ilaque eum, qui filium natu • alem possidet, non eo loctepletiorem csse, quod eum plurimo, si alius possidez-et, reziemplztrus fzez?, nec illum, qui filiunz alienum possideal, tantum habere, quanti euzzz palri vendere posset. Pattl. 2 ad 1. Ittl.et. P. Sed nec heredem post [(35.2)63 pr. mortem leslatoris inslitutum serviene tanto pluris esse, quo pluris 7:enire polesl, Pedius scribit: est enizu absurrium ipsum me heredem inslitulum non esse locuplelearem, ante- quam adeanz, autenz servus heres inslihilus Siaii711 »ie locupleliorem eijeclum, cum nzullis catesis accidere possi ne iusste nostro adeal: adquirit nobis certe cum adierit, esse azzlem praeposterum anie nos locupletes dicz; quanz adquisierimus. 54• Paul. 2 ad \itt. . . . quod sl acnum j (33. 7) 18 § 3 instrumento conlinelur, tircei quoque, quibus aqua De stipulationibus lih • os partem fecisse lihrorum ad edictum suspicatur Ferrim; per le scienze Šilir. I p. 37 sq. Sed hoc citandi genus quod izz posteriorum tempo • um codicibus occurrit, iam Pauli aelak iu usu fuisse non constat: irt ipsis tmlem fragmentis 51.52 nil est quod ad edicti in terprelationem spectare videatur. 9  PEDIUS. PEGASUS. aenten t infunditur, in idem genus rediguntur, ac deinceps ziz infinitune firimis quibusque proxima copulala proce- dunt. ofilimum ergo esse Pedius ait non propriam verbo- run t significationem scrulari, sed in primis quid testator demonstrare voluerit, deinde irz qua praesumptione sunt qui in quaque regione conentorantur.1 INDEX omnium Pedii fragmentorum. (1• 3 ) 13 (2• 4) to § 12 ( 2 • 7) 3 P1. ( 2. 1 4) I § 3 7 § 8. 9 (2. 8) 8 pr. (3. 5) 5 §11-13 v. fi•. 42 3 4 6 (4- (4- (4• (4• 2) 7 pr. 1 4 § 5 3) I § 4 7) 4 § 2 8 ) 7 Pr. 13 §z 32 § 16.20 f •.  7 -  8 -  9 -  12 - 13 -  14 - i) deinde . . . commorantur Trib. (6. x) 7 (9- 2 ) 33 (12. i) 6 (12. 2) 30 pr. ( 1 3• 5) 3 § 2 (14. I )  § 9 (14. 4) § 7 § I ( 1 5• I ) 3 §3 7 § 3 9 §4 ( 1 9• 4) I § 3 (21. 1) 12 § 1 1 4 § 4 . 5 1 9 Pr. 2 3 § 9 2 5 § 4 3o§ I 3 1 § 13-15 44 P r - (24. i) 36 pr. v. fr. lo 53 51 17 (25. 2) 21 §i (33• 7) 1 8 § 3 •  63pr. ( (3 35 5 : 2 3 ) )  § 10 V. j•. 27 54 53 18 19 3  §. 5 7: 9 1 ) , §2 ( ( 3 37)6 41 3o 31 20 ) 59 ( (3 4 9: - 3) 811 32 21 ti 22 23 (4 4 3 3: 1 197))  4 I 17 35 37 2 4 3 §2 38 : 5 3 ((44 4 3:  4) 1 § 6 2 4)5 §4 39 4o 44 (45• I ) 8 3 § 5 52 45 (47• 2) 50 § 2 28 4 6 (47• 7) 7 § 1 29 47 (47• 9) 4 Pr. 33 4 8 (47. to) 16 34 49 (5o. 16) 13 § 5 5o 26 Vat. 93 - 36 PEGASUS' (CONSUL ET PRAEF. URBI SUB VESPASIANO IMP., PROCULI SUCCESSOR). Ulp. I ad 1. I. et P. . eum, qui postea- I (r. 9) 7 § x quam pater eius de senatu MOlUS est concipitur et nasci- tur, Proculus el Pegasus opinantur non esse quasi sena- loris filium, quorum sententia vera est. 2. Gai. I ad ed. prov. Si una actio com- 1(2. 1)11 2 munis sit plurium persona • um, veluti familthe erciscun- dae, communi dividundo, finium regundorum, uh-um singulae partes speclandae sunt circa iurisdiclionem eius qui cognoscil, quod Ofilio el Proculo placet, quia untes- quisque de parte sua litigat: an pothes tota res, quia et tola res in iudiciunz venit et vel 1411i adiudicari potest, quod Cassio el Pegaso placel: el sane eorzent sententia probabilis est. 3. Ulp. 6 ad edict. ... eos enim, qui quae- 1(3. 2) 2 §5 slus causa in certamina descendunt et omnes propter praemhtm in scaenam prodeuntes famosos esse Pegasus el Nerva filius responderunt. 4. Paitl. 9 ad edict. Proculus el Pegasus bonanzT3.3177 fidem eunz, qui hz servitute gerere coepit, firaestare debere eziunt: ithoque quantune si alhts eius negolia gessissel, servare potuisset, lantum eum, qui a semet ipso 71011 ex- egerit, negotiorun t gestorum actione praestaturunt, si ali- quid habuit in peculio, cuhts relentione id servari potest. 5. Ulp. 13 ad edict. Qttid . . . si in eo [(4•8)„,§,0 loco, qui sil circa terbem, adesse iusserit [arbiter litiga- tores]? Pegasus admiltil valere iussum. 6. Ulp. 15 ad edict. Si ego ex parte me (5. 4) I § 3 dicanz heredenz, coheres aulem metts possideal hereditatene cum extraneo, cum non plus coheres haberet sua parte, ulrum a solo extraneo an vero et a coherede deberem pe- tere hereditatem, quaeritur. el Pegasus fertur existineasse t) P•aeter frapnenta inf•a relata quin co • um, in quibus Pro- enilanorum sententiae laudantur, pleraque etiant ad Pegasuni sint rcferenda, dubitari non Ýolest, v. sub rubr. `Sabinianarunt et Pro culianorum controversiae'. a solo extraneo me petere debere eumque restitulurum quidquid possidel. 7. Ulp. 16 ad edict. Officium aulent iudieis L (6. 9 in hac aclione [rei vhzdicatione sc.] in hoc erit, ut index an reus possideat: nec ad rem pertinebi ex qua causa possideat: . . . quidam lamen, ut Pegasus, eam solam possessionem pulaverunt hanc actionem cone- quae locum habet in inierdicio uli possidelis vel utrubt: denique ail ab co, apud quem deposila est vel commodata vel qui conduxerit aut qui legatorum servan- dorum causa vel dolir ventrisve noneine in possessione esset vel ctti damni irzfecti nominenon cavebatur, quia hi ontnes non possident, vindicari non posse. 8. Ulp. Iy ad Sab. . . . si hzsula iuxta  1) 9 § 4 fUndum flumine nala si eius usum fruclum ad frucluarium non pertinere Pegasus scribil, licet proprie- tati accedat: esse enim veltdi proprium fundum, cuius ususfruclus ad te 72011 perlineat. g. Ulp. ibid. Usufructuarius vel ipse  (7• 1) 12 § 2 frui ea re vel frucndam concedere vel locare vel vendere polest: nam el qui local uhtur el qui venthl uhtur. sed el si alio precario concedal zzel donel, puto eum ztti atque ideo relinere usum ft•uclune, el hoc Cassius el Pegasus responderunl el Pomponius libro quhilo e• Sabino probat. IO. Ulp. 18 ad Sab. Quod aulem diximus 1(7.1) 25 § 7 ex re fructuard vel e • ofieris posse adquirere, utrum tunc locum habeah quoliens iure legczti I usus fruchts sit conslitutus, azt el si per traditionem vel stipulationem vel alium quemcunque modum, videndum. et vera est Pegasi sententia, quanz el l e ulianus hbro sexto dechno secutus est, omni frucluario adquiri. I I. Ulp.r8 ad edict.  quaerimus, si fur g - (9. 2)  2 sus damnum dederit, an legis Aqulliae actio si et Pegasus iure legati] iure Utp.? 11 PEG ASUS. 12 negavit: quae eninz in to culpa  cum suae menlis non sit? et hoc est verissimum. 12. Ulp. ibid. . . . si lafisus aliquis ser- r(9. 2) 7 § 2 vum alienum onere presserit, Pegasus ail lege Aquilia eum teneri ita demum, si vel plus iuslo se oneraverit vel neglegentius per lubricum transierit. 13. Ulp. 26 ad edict. ... si ob sheprunt [(12.5) 4 pr. datunz sit, vel si quis in adulterio deprehensus redemerit se: cessat . . . repetilio, idque Sabehus el Pegasus respon- derunt. 14. Ulp. 28 ad edict. Qteid si [sc. magisler ((14.1) 8 navis] mutuant pectiniam sumpseri an eius rei nomine [cui sc. praeposilus fuil] videatur geslum? el Pegasus existinzat, si ad usum eius rei, in quam praeposilus est, fuera mulualus, dandanz actionem. 15. Ulp. z9 ad ediet. Quaesilum esl, an (15. 1) 3 o pr. letteat actio de peculio, etiamsi nthil peculio cum ageretur, si modo sit rei iudicalae lempore. Proctehts el Pegasus nihilo minus leneri aizenl: intendilur enzin recte, eliamsi nihil sit in pectelio. idem el circa ad exhibendum et in rene actionem filacuit. 16. Ulp. ibid. . . . . si cum peculio [ser- f( is. 2) § 7 vunt sc.] vel legavit vel liberunt esse iussil, quaeslionis fuil: et mihi verius videlter non dandam neque in manunzir- sunt neque in eum, cui legalum szt peculium, de peculio actionem. an ergo leneatur heres? et ait Caecilizes 1 feneri, quzh fieculium penes eum sit, qui Iradendo zd legatario se  Pegasus autem caveri heredi debere ail ab eo, cui peculium legatune  quia tzd eum venhent creditores. 17. Ulp. 7 ad Sab. Er facto etiam  {(as. 5 ) 19 lum Pomponius et Arrianus deferunt, si quis vacua fiarle relicla ila instituerit: `si mihi Seitts heres non quem non instituerat, Senzpronius heres esto', an hic oc- cupare possit vacantem portionem. el Pegasus quidem existimat ad eanz partem  . . . Pomp. 3 ad Q. Muc. Pegasus solitus 1131) 43 § 2 fuerat dislinguere, si rir diem fideiconzmissum reliclunz sit, veluti posl annos decenz, interesse, cuius causa lempus dilatun t sit, utrumne heredis, quo casu heredem fructum relinere debere, an legatarii, veluli si in lempus pubertatis ei qui impubes sil fideicommissum reliclum sit, lunc enim fruclus praeslandos el antecedentis temporis. ig. Valens I fideic. `Slichus liber eslo: el ut (32) /2 eum heres arhficiunz doceal, unde se lueri possil, peto'. Pegasus inutile fideicomnzissum esse ail, quia gentts arli- adieclum non esset. 20. UIp. 20 ad Sab. Quaeritur, an [ (33. 7)12 §3. 16. 18 servus, qui quasi colonus in agro eral, instrumento legato contineatur. el Labeo el Pegastes recle negaverunt, quia non pro instrumento zii fundo fueral, eliamsi solitus fuerat et familthe imperare. 16 Si domus sit instrumentum legaium, videndunt qued contineatur. et Pegasus ail instrumentum domus  esse, quod tempeslatis arcendae aul incendti causa p.aralter, non quod voluplatis gratia: ilaque neque sfiecularza nequ' vela, quae frigoris causa vel umbrae aiz domo sunt, debert. quae sententia Cassii fteil, qui dicebal . . . Acetunzquo que, quod exstinguendi incendli causa para- tur, ilem centones sifones, perlicae quoque et scalae, 1 el formiones el spongias el aMOS el seopas conlineri plerique el Pegastes 21. Ulp. 25 ad Sab. . . . an el quod donthms:(33.8)6§4 scripsissei se se • vo debere, peculio legato cederel? Pegasus negal: idem :1erva. 22. Ulp. ibid. . . . Pegasus respoluitt, si L(33.8)8 pr. stalulibero, cui peculthnz legatunt  heres thlerim credi- id 4so tu • e detrahi el corpora sitigttla eliam per hoc aes alienum deminui. 23. Ulp. 76 ad edict. . . . Pegasus pulabal, (39.3)19§6 cenhem spopondero hac condicione, si herasses le nomen meum laturunz, non esse donationem, quiez ob rem facta esl, res secuta est. Sab. ad 3o Pomp. Cum partes duorum [(4 1. I ) 2 7 § 2 24. dominorum fer • umine cohaereant, hae cum quaereretur, utri cedant, Cassius ait pro fiortione rei aestimandum vel pro prelio cuiusque sed si neulra alleri accessioni est, videamus, ne atzt ufriusque esse dicenda sit, massa cottfusa, aut eius, cuius nomine ferrund»ala esl. sed Proctilus et Pegasus existimant suanz cuthsque rem manere. 25. Ulp. 9 ad edict. Staluas in civitale  (41. i) 41 las civium non esse, trique Trebalius et Pegasus: dare tamen operam praelorem oportere, ut, quod ea menle publico posilunz esl, ne liceref privato auferre nec ei qui posueril. quis ita (45 . I ) /15 § 2 26. Papin. 2 quaest .  stipuletur: `si Pamphilum non dederis, centum dari spondes?' Pegasus respondit non anle commitli stipula- tionem, quant desissel posse Pamphllus dari. Sabinus azetem. . . . furiosi ' L L46. 3) 95 § 7 27. Papin. 28 quaest .  vel pupz7li persona adiecla lutori vel curalori fiecunia recte dabitu • , si condicioni • quoque implendae causa recie pecunia irzlori vel curalori dalur. quod dem Labeo el Pegasus putarerunt  causa re- cipiendum. 28. . Lupo et Largo consulibus (Gai. 3, 63 . 64 senalus censuil, ut bona Latinorum firimum ad eum per- tinerent qui eos 1Therasset: deinde ad liberos eortem non nominatim ex[h]credatos, uli quisque pro•imus esset: lunc antiquo iure ad heredes corum, qtzi liberassenl, per- linerent. qu[o] senalus consullo quidam [id] achem esse putant, ut in bonis Latinorum eodem here ulamur, quo utimur in heredilate cipitenz Romanorum tzberlinorum: idque max-ime Pegaso placuit. quae sententia aperte falsa est . . 1) Caelius scr.? i) perticae quoquc et scalac Šiess. 13  PLAUTIUS.  14 PLAUTIUS (PEGASI FERE AEQUALIS).1 I. raul. I ad Plaut. Plautius procurato- [(3.316r rem 2 damnatum non debere conveniri, nisi aut in rem suam datus esset aut optulisset se, cum sciret cautum non esse, omnibus placuit. 2. Ulp. 17 ad Sab. Omnes . . . . [Vat.  (7. 2) t§ 3 auctores apted Plaulium de hoc consenserunt .  usus fruclus constiluttur el legatur, non, ut proprielas, eo solo lempore ytto vindicatur: cum primum itaque non inveniel alterum, qui sibi concurrat, solus utetur in tolum. 3. Paul. 5 ad Plaut. 3 lnsulam tibi vendidi (2o. 4 ) 13 et dixi prioris anni pensionem mihi, sequentium tibi accessuram pignorumque ab inquilino datorum ius utrumque secuturum. Nerva Proculus, nisi ad utram- que pensionem pignora sufficerent, ius omnium pigno- rum primum ad me pertinere, quia nihil aperte dictum esset, an communiter ex omnibus pignoribus summa pro rata servetur: si quid superesset, ad te. 4. Paul. 7 ad Sab. Si ex decem donalis stLi L( 2 4 . 1)28§3 mulier servum emerit et is quinque quinque petenda4 esse apud Plattlium 5 Ýlacuit, yuemadmodum, si morluus esl, nihil fieteretur u : si vero quindecim dignus 1, non plus quam decem polest peti, 7 qteoniam eatenus donalor pauperior faclus esset. 5. Paul. 9 ad Plaut. PLAUTIUS: mulier ita lega- [(34.2) 8 vit: ‘quisquis mihi heres erit, "Titiae vestem meam mun- dum ornamentaque muliebria damnas esto dare'. Cas- 1) Cassio el Proculo minor natu — arg. Ji-. 5. 6. 8. De Plartlii librorunt natura atque indole v. Ferrint; rendic. del. R. Lontb. ser. II, vol. 18, fasc. 18 (eni tant • n non per onznia atisenlior). De rerum ardirte in Plautd libris observato v. vol. I, p. I 147 n. I, eliam ICritger p. I58 sq. Quae Plantii reliqua sunt, omnia Jere traduntur in Iavoleni .Neratii l'omponii Pauli etv Plautio (ad Platt- tittm)libris. Sed licet Plaulio deberi magnam horum librorum par- tem sit certissimum, de finibus tamen regundis inter Plautium •t auctores illos equidenz non ausint arbitrari. In iavoleni N•raiii Pomponii fragm • ntis 1101/101 nusquam hzvenitur (cf: tamen Iavolcn. fr. 157 7/. ait '), ita ut in horum libris quid Plnrrlii sit quid ipsorunt non possit expediri. Apird Patdunt quoque paucif tantunt locis i'lautii nomen laudatur, plerisque aut ab ipso Pattlo ontirsum nut a COMpilal0177,11S deletunt •st. Oftle• cum ita sint, lutissimum •sse censui hoc loco • a sola repetere, quae aut Plautii nomen trae se fcrunl aut aperte ipsa  tradunt v • rba, de reliquis autem re- mittere lectorem ad libros  Plautio' vel `ad Plautiunt' inscriplos. El in  quidem ad Plautium libris pro certo dixerinz ex Plantio ea ontnia desiimpla esse, itt quibus Sabini Cassii Nervae Preculi aliortimque veterunt responsa • •l opiniones rijeruntur, v. Pauli fi-.1081, 1114 § 7, 1118, 1127 §i, 1128, I 132 § 7, 1142, t Iso pr.(?), II58, 1166, 1172, 1188, 1212, 1227 § 3, 1230, 1231, 1232, 1235 § I.  2) cognitorern Paul.  3) altliC sequunittr esse  v•rba aptarel ex nola a Ando sublecta. 4) retinenda Pairt.?  5) e. auctorilms apud Platttium. 6) retineretur Paul.?  7) retineri Panl.? sius ait, si non appareret quid sensisset, omnem vestem secundum verba testamenti legatam videri. 6. Paul. 8 ad Plaut. PLAUTICIS: Rogatus est [(35• 1)43 pr. heres a liberto testatore, ut perceptis sibi decem totam hereditatem revenderet: postea patronus defuncti bono- rum possessionem contra tabulas petierat et partern hereditatis, quae debebatur, abstulerat. Proculus Cas- sius fideicommissarium pro rata quod solvit repetere debere aiunt. 7. Paul. 9 ad Plaut. Qui heredi dare f(35•1)44pr•§lo iussus est, servo alieno instituto, non domino dare de- bet. nam et si alio herede instituto iussus est servo Titii dare, ipsi servo datur, quia quae facti sunt, non transeunt ad dominum, quemadmodum, si mihi aut servo Titii stipulatus sim, non Titio, sed servo eius dari potest.' to PLAUTIU.S.. Uni ex heredibus fundum legavi, si cen- tttm heredibus dedisset: deducet suam partem heredi- tariam et reliquam summarn heredibus pro portione eorum dabit. at si heres ex parte ita institutus esset, si heredibus decem dedisset, non aliter esset heres, quam si tota decem coheredibus dedisset, quia non ante ad hereditatem admitteretur, quam si omnem summam dedisset. nam cum et servus testamento liber et ex parte heres ita scriptus esset, si heredibus decem dedisset, constitit non aliter eum liberum here- demque futurum, quam si tota decem coheredibus dedisset. 8. Paul. 12 ad Plaut PLACITIUS: Servo, (35. 2) 49 pr• quem tibi legaveram, fundum legavi. Atilicinus Nerva Sabinus primum in servo rationem legis Falcidiae habendam et quota pars ex eo decederet, eam partern in fundo legato inutilem futuram, deinde ex reliqttis partibus fundi legis Falcidiae portionem decessuram, sicut ex omnibus legatis. Cassius, quod servo pars lege Falcidia decedat, incipere servum fieri communem heredis et legatarii, communi autem servo cum legaturn sit, totum pertinere ad socium, quia in eam personam legatum consistere possit: qua ratione semel ex fundo partem legis Falcidiae decessuram. 9. Paul. Io ad Plaut. PLALITIUS: Si ab eo, [(39.2)22§1 quem dominum esse negarem, vellem sub hac ex- ceptione ‘si dominus non esset' satisdari, ab eo vero, quem dominum esse dicerem, pure repromitti, constitit non debere me impetrare, sed debere me eligere, a quo velim mihi caveri. i) Platrtii haec ess • aiyarel e.r krs quae styttuntur: 'et ltaec vera sunt 27 et Pomponius consentire recte eunt egisse: ail eninz adiecla eausa ex lege i Quirilium vz'ndicare posse. 80. Paul. 1.7 ad edict. Ponzponius lthro tri- (42. I) 36 gensimo septimo ad ediclum scribit, si unz' el pluribus iudicibus 2 de liberali causa s cognoscenli de re non liqueal, ceteri dulem consentiant, si is iuraveril sibi non liquere, eo quiescente celeros, qui consentiant, sententiam proferre, quia, elsi dissenliret, plurium sententia optineret. 81. Paul. 21 ad edict. Si a bonae fidei posses- [(6 I ) 21 sore fugerit servus, requiremus, an talis fuerit, ut el custodiri debueril. nam si inlegrae opinionis videbalu•, ut non debuerit custodiri, absolvendus est possessor, ut iamen, si interea eum usuceperal, actionibus suis cedal petitori et fruclus eius temporis quo possedit prezestel. quod si nondum eum usucepi absolvendum eunz sitze cautionibus, ut nihil caveal fietilori de persequenda ea re: quo minus enint fielitor eanz rem persequi polest, quamvis interint, dum in fuga sit, usucapiat? nec iniquum id esse Pomponius libro trigensimo nono ad ediclunz scribit. 82. f Paul. ibicl. Fruclus non modo percepti, [(6.1) 33 sed el qui percipi honesle poluerunt aeslimandi  cl ideo si dolo aut culpa possessoris res pelita veriorem pulat Pomponius Trebalii opinionenz pulanlis eo usyue frucluunz rationenz habendam, yuo usque haberetur, si non perissel, id esl ad rei iudicandae tempus. [De Publiciantz z'n rem actione (E. 59)]• 83. f Ulp. 1 6 ad edict. Publiciana tempus 1(6. 2) 7 § emplionis continet, el ideo neque quod anle emplionenz neque quod postea dolo malo faclum es1 in hac actione deduci Pomponio videlur. 84. Ulp. ibid. [Iuliantts generaliter [ (6.2 ) §5-- o dicit, ex qtta causa matrem usucapere possem, si furttha non essel, ex ea causa partunt me usucapere, si furtivant esse matrem ignorabam: ex ornnibus igilur causis Ptzbli- 5 cianam habebod Idem est el si parlu partus est el si non natus, sed post mortem malris exsecto ventre eius extraclus est, ut et Pomponius libro quadragensimo 6 scripsit. Idem ait aedibus  fuerinl dirthae, ea quae aedificio accesserunt huiusmodi adione petenda. 7 Quod lamen per alluvionenz fundo accessit, simile fil ei cui accedit • et ideo si ipse fundus Publkthna peti non pofesl, non hoc peletur, si aulem polest, el ad Ýarlem, quae per alluvionem accessit: et ila P0711,60111 . 71S sc•ibil. 8 Idenz adicit et si slaluae empthe partes recithe pelantur, 9 similem actionenz proficere. Idem scribit, si aream emero ei insulam in ea aethficavero, recle me Publickina to tzsurzinz. Dem, si insulanz enzi el ad areanz ea pervenii, aeque potero uti Publiciana. [Si praedium stipendiarium vel tributarium pelatur (E 70]. 85. t Ulp. Iy ad edict. ` Slipendiunt' a stipe pso.16) 27 § appellatum est, quod per esi modica aera, colliga- tur. ident hoc etiam `tributum' appellari Pomponius ail. [Sz' usus fructus petatur elc. (E. 2)]. .86. Ulp. ibid. Si post litenz de usu fruclu [ (7.6) 5 § q conteslalanz fuerit finitus usus fruclus, an ulterius fruclus f desinant deberi? et puto desinere: ndm elsi mortuus fuerit f ructuarius, heredi eitts actionem praeleritorum dumlaxal y jialuum dandam Pomponius lzhro quadragensimo :. ;a) iure U1,15.?  2) recuperatoribus Paut.  3) Agitur ter in rem actionem,  Lenel§ t78. 179. , 28 88. f Ulp. ibid. Pomponius dicit fruclua- [(8. 5) z § 3 rium interdicto de ilinere uli posse, si hoc anno usus esl: alibi enim de ittre, id est in confessoria actione, crlibi de facto, ut Irz hoc inlerdiclo, quaeritur. 8g. Ulp.  . . , el in negaloria zzctione, 1(8-5)4§2-5 ut Labeo  fruclus computantur, quantz' interest peli- toris non uti fundi sut' ilinere adversezrium: el hanc sen- 3 tentiam el Pomponitts probal. Si fundus, cui iler de- befur, plurium unicuique ziz solidum compelit actio, cl ita et Pomponius libro quadragensinto printo scribil: sed in aestimationem id quod interest veniel, seilicel quod eius interest, qui experietur. 4 Sed et si duorum fundus sit qui servil, adversus lell11711- quemque pokril ila agi el, ut POMp011ila libro eodenz scribi /, quisquis defendit, solidunz debet reslituere, quia 5 divisionent haec res non recipti. St' quis mz1/2i itineris vel actus vel viae controversiam non facial, sed reficere sternere non patialur, Ponzponths libro eodem scribit con- fessoria actione mthi ulendum. [Ad legem Aquiliam (E 77)]• go. f Ulp. 18 ad edict. . si furem noclur- LCOli. 7,3 § 2 num [sc. quis occideril], quenz lex duodecim tabularum ontnimodo permittil occidere, aul diurnum, quem aeque lex permillit, sed ita demum, si se lelo defendat: videa- mus, an lege ..4quilla leneatur? el Pomponius dubilat, nunz haec lex non sil in ztstz. [Ad legenz Aquiliam: izz factum adversus naulas etc. (E 78)]. g  t Paul. 22 ad edict. . . . si damnum zit [(4.9)6 § 2 eo [sc. servo meo, quo in nave vel caupona ulerisd dalum sit ab alio, qui in eadem nave vel catzpona est, factum praelor aestimare solet, non pulat Pontponius eins nomine hanc actionem utzlem fuluram. regundorum (E. 79)]. g2. t Paul. 23 ad  C0/111111112eM fun- [(io. 1) 4 § 7 dum ego et tu habemus et VíCi1111711 fundum ego solus, an finium regundorum iudicznm acczPere possumus? et Pomponius non posse nos accifiere, quia ego et socius mens irz hac actione adversarii essc non possumus, sed unius loco habemur. idem Pomponius ne ulile quidem iudicium danditm dick, cunz possil, qui proprium habeal, vel communem vel proprium fundum alienare et sic ex- periri. [Familieze erciscundae (E. 8o)]. 93• t Ulp. 19 ad cdict. . ad licilationem rem , (16.2) 6 deducere, ul qui licitatione vicit hic habeat instrumenla hereditaria, non placel neyue nrthi neque Pomponio. 94• t Ulp. ibid. Pomponius scribi st uni  o. 2) 8 pr. ex heredibus praelegatae fuerinl rationes, nott prius tradendas, quam coheredes eiescrzpserinl. nam el si ser- vits actor,  fuerit legalus, non alias eun t lraden- dum, quant rationes reddiderit. 95. t Ulp. ibid. Idem Pomponius aft I (142. 2) 8 § 1. 2 columbas, quae emitti solent de columbario, venire in ,POMPONLI AD EDICTUM LIBRI. 87. Ulp. ibid. Invilum autent in servitulibus [(8. z) 5 accipere debentus non ettnz qui contra sed eum qui non consentit. ideo Pomponths libro quadragensinzo el infanlem el furiosum invilas recte dici 1: non eninz ad faclum, sed ad ius servitutis haec verba referuntur. [Si servilus vindicetur eic. (E 73)]• POMPONII AD EDICTUM LIBRI. 29 familiae erciscundae iudiciunz, cum nostrae sinl quamdiu consueludinem habeant ad nos revertendi. z Sed et si quid de fiecoribus 7LOSiriS a beslia ereptum sil,venire in familiae ereiscundae iudicium putal, si feram evaserit: nanz magis esse, ut non desinat nostrum esse, in- quit, quod a lupo eripilur vel alia bestia, tamelize, quamdiu ab eo *non* fuerit consumplunz. Pomponius tractat: cum pastori meo lupi [(41. 11 44 porcos eriperenl, hos vicinae villae colonus cunz robuslis canibus et forlibus, quos pecoz-is suz' gralia pascebal, con- seculus lupis erzpuit aut canes extorserunt: el cum pastor meus peteret porcos, quaerebatur, utrum aus facti sint porci, qui eripuil, an nostri maneanl: nanz genere quo- danz venandi zrl erant cogitabal lamen, quenzad- modum terra marique capla, cunt irz SUC2N1 naluralem laxilatem fiervenerant, desinerent eorum esse qui ceperunl, ila ex bonis quoque nostris capta a bestiis marzhis el terrestribus desinant nostra esse, cunt efugerunt bes/iae nostram persecutionem. quis denique manere nostrum quod avis transvolans ex area aut ex agro nostro Iranstulit aut quod nobis eripuit? si igitur desinil, si fuerit ore besliae liberatum, ocazpantis erit, quenzadmodunt piscis vel aper vel avis, qui polestatem nostranz evasit, si ab alio capiatur, ipsius fit. sed pulat potihs nostrum manere tamdru, quamellu reciperari possit: licet irz avibus et pisclus el feris verum sit quod scribil. idem etsi nauf • agio quid amissum sit, non statim nostrum esse desinere: denique quadruplo teneri eum qui z-apuit. 96. t Ulp. ibid. Sed el si dolo vel culla [(10.2)16§4 quid in US11711 fruclum ab uno ex heredibus faclum sil, hoc quoque irt titdiciunz venire Pomponius ait: nam et onznia, quae quis irt herednate dolo aut culpa fecil, in iudiciunz fazniliae ez-ciscundae venizent, sic tamen, si quasz' beres feceril. 97. t Ulp. ibid. Sed an in familiae [(10. 2) 18 § I. 2 erciscundae iudicium de morte teslatoris vel de morle uxoris liberorunique suorum habebunt quaestionem heredes, quaerilur: el rectissinte POMPOnflIS aif haec ad divisionenz z rerum heredilariarzzm non pertinere. Idem quaern, si quis lestamento caveril, ut servus exportandus veneat, officio familz'ae erciscundae iudicis contineri, ut voluntas defuncti 71011 intercidat. sed et cunz monunzezzlum fussit lestator fieri, familzhe erciscundae agent, ut fial. idem tamen lanplat, quia heredzinz interest, quos ius monumenti sequitur, praescriplis verbis posse eos experiri, ut monu- mentunz fial. g8. t  ibid. Familiae erciscundae (10. 2) 22 § iudex ita polest pluribus eandem renz adiudicare, si arit filuribus fuerit unius rei firaeceplio relicta (ubi elianz necessitatem facere Pomponizes ut filtiribus adiu- dicetur) vel si certam partan unicuique coheredum ad- signet. 99• t Paul. 23 ad  St* inter me [ (lo. 2) 2 5 * 4, 7• 8 el te Tiliazza hereditas communis sil, inter me autem et le ' f -et* Titium Seiczna, posse unum nedicium accipi inter tres P0171107dUS scribil. 7 Quod pro emplore vel pro donalo puta coheres possidel, in familizze erciscztndeze iuzliciunz venire negat P0711P0711.71S. 8 Ident scribit, cunz ego ct lu heredes Tilio extilissemus, si tu partenz fundi, quem tolum hereditarium dicebzzs, a Sempronio petieris et victus fueris, nzox eandem partem a• Senzpronio emero et traditus mihi fuerit, agente te familzhe erascundae iudicio non veniet non solum hoc guod pro herede possidelter, sed nec zd quod pro emplore: 30 cum enim fier iudicenz priorem apparun totam non esse hereditalis, queznadmodum in faznilthe erciscundae cium veniat? [Ad efiistulam D. Hadriani (E. 88)]. t Ulp. 22 ad edict. Si plures szht [(46.1)27 pr fidaussores, unus pure, alius  diem vel sub condicz2z3e acceplus, succurri oportel ei, qui pure acceplus est, dum exislere condicio potest, scilzcet ut interim in convenialur. sed sz', cum condicio 7101l est sol- vendo qui sub condicione accefittes est, restituendam actio- nem in pure acceplum Pomponius 3 Sicut zpsi fidenzssori, na heredibus quoque eorum suc- currendum Pomponius scribit. [De alealoribus (E. 63)]. ioi. t Ulp. 23 ad edict. Quod aulem prae- § 3 tor negal se furti actionem daturum, videamus utrum.ad poenalem actionem solam pertineal an el si ad exhiben- dum velit agere vel vzhdicare vel condicere. el esl rela- tum apud Pomponizzm solummodo poenalem actionem denegatam. [Si mensor falsum modum dixerit (E. 89)]. 102. t Ulp. 24 ad edict. Compail aulem 1 ( ri. 6) 3§ 1-6 haec actio ei, cuius interfun falsum modum renunlialum non esse, hoc est vel emplori vel vendilori, cui renunlialio 2 offuit. Pomponnts tamen  emplor plus dederil venditori firopter renuntiationem, quia condicere polest quod plus dedit, agi cum nzensore 11011 posse:  enim emploris interesse, cum possit condicere: nisi solvendo 3 venditor non fuil: lienc enim mensor lenebitur. Sed venditor maiorem modum tradideril fraudalus a mensore, consequenter dicit Pomponius non esse actionem adversus mensorem, quia esl ex vendito actio adversus emplorem, 4 nisi el hic emplor solvendo non sil. Idem Pomponius scribit, si propler iudicium adhibilus mensor fraudavern nze /71 renuntiatione, teneri eum, si ob hoc de iudiao minus tuli: plane si a indice adhibilus conlra me renten- liazzerzt dolo mato, dubital, an teneri mhi debeal? quod 5 magis  Hanc aclionem heredi sinzilibusque personis dandant POMP011iUS  sed in heredem 6 similesque personas denegandam ail. Servi aulem no- mine magis no.vale quam de peculio compelere azt, quam- VIS civilfs actio de peculio compelat. iO3. t Ulp. ibid. Si mensor non falsum 1(11.6)5 pr. modum renunliavern, sed tra.1.-erit renuntiationenz el ob hoc evenerit ut venditor liberelur, qui adsignalurum se modum intra cerlum diem promisit, haec actio locum non habet: sed nec dari utilem debere Pomponius ern ergo ad actionem de dolo decurrendum. Sz; C111/1 falsus modus renuntialus essel, emplor cum vendilore ex emplo egisset, agere poleril eliam cunz mensore: sed si unzil aus nderest, condemnari mensorem non oportel. quod non de toto MOd0 qui deerat cum vendilore egern , sed de co nsequenter scribil Pompozuhs de residuo cum m ensore agi posse. t Ulp. ibid. Nec non z7lud quoque t /• 617 §-- Poznponzhs dicit eliam in eum, qui mensor non fult, fzfellit famen in modo, competere hanc actionem. [Ad exhibendum (E. 9o)]. 1o5.  Ulp. ibid. Sed et US11711 [  4j 3 š  J3 fruclum pelituro competere ad exhibendum Pompontus . 8 Si qth extra heredem labulas lestamentz' re/ cothezllos EDICTUM debebal, id est per exceptionem, an constiluendo teneatur, quaer • ur: el es1 verum, ul et Pomponius scribil, eum non teneri, quia debiltz iuribus non est pecunia quae con- stitula est. [A13- 5)5jL4 v. fr. t Ulp. ibid. hbro undecimo 515 6 digestorum scribil procuralori conslilui posse: (11Q Pomponiu s ila interprelatur, ut ipsi procuratori consli- luas le solulurum, non domino. II2. t Ulp. ibicl.  . constilutum  R13. 5)i pr. si quod consilluilur debilum  eliamsi nuIlus apparet interiln debeal: ut puta si ante aditanz hereditalem debi- toris vel capto eo ab hostibus conslilual quis se soluturum: nam el Pomponius scribil valere constilulunz, quoniam debita pecunia cozzslihda est. 13. t Ulp.  . . . si quis certanz  (13• 5) 14 §  2 personam fideiussuram pro se conslitueril, tenetur, ul Pomponius I 14. t Ulp. ibid. . ,  illa verba prae- [ (13. 5) r8 pr. toris neque per actorem stelisse' eandem recipiunt dubi- Iationem  utrum ad lempus conslituti pertineant an usque ad conteslalionenz trahenda el Pompo- nius dub • tat, si forle ad diem constituli per aclorem non steteri ante stelil vel poslea. el puto et haec ad diem conslituti referenda. proinde si valeludine impeditus aut vi aul tevestate petitor non venil, tpsi nocere Pomponius 32 POMPONI I AD vel quid aliud ad lestamenium pertinens exhiberz dicendum est per hanc actionem agendum non esse, cum sufficiunt sibi interdicla in hanc rem competenfia l : el ila Pomponius. 12 Pomponius scrzhil eiusdem hominis nomine recte plures ad exhibendum agere posse: forle si homo priniz secundi in eo usus •uclus sit, tertius possessionem suam contendat, quarlus pigneralunz sibi eum adfirmet: omnz- bus igz?ur ad exhibendum actio  quia omn•um 13 interest exhiberi hominem. Ibidem subiangil iudicem Per arbitrium sibi ex hac aclione commissum eliam ex- ceptiones aeslimare, quas possessor obicil, el sz qua lant evidens sil, ul facile repellat agenlem, debere possessorem absolvi, si obscuz-ior vel quae habeal alliorem quaeslionem, diferendam in directum iudicium re exhiberi iussa: de quibusdam lamen exceptionibus omnimodo ipsum debere disceplare, qui ad exhibendum aclione iudicat, vehtli pactz' conventi, doli  iurisililandi reique iudicalae. 106. t Ulp. ibid. ... sz TOlaM Dlo• 4) 7, I• 2• 5 - 7 meam vehiculo aplaveris, teneberis ad e•hibendum (el Ponzponius scribil), quamvis tunc chililer non possideas. z Idem et si armario vel navi tabulam meam vel ansam scypho iunxeris vel emblemala phialae, vel purpuram vestimento intexeris, aut bracchium slaluae coadunaveris.2 5 Si quis, cum iudz'cii accepli lempore possiderel, postea sine dolo nialo possidere desierit, absolv • eum oporlet: quamvis sit, znquil Pomponius, quod ei impuletur, cur non statim restiluit, sed passus est secum litem conlestari. 6 Idem scribil, sz quis It7zs contestatae tempore possederit, deinde desierit possidere, mox coeperil sive ex eadem causa sive ex ail'a, condemnari eum oportere, nisi resti- 7 tuat. Ibidem non male Pomponius iungit eius, qui ad exhibendum egit, utroque tempore intezfuisse oporlere rem ei restitui, hoc est el quo lis contestalur et quo fit condemnatio, et ita Labeoni placet. io7. t Ulp. ibid. Glans ex arbore lua  to. 4) 9 J. 7 fUndum meum decidit, eam ego zinntrsso pecore de- pasco: qua actione possum leneri? Pomponius competere actionem ad exhibendum, si dolo pecus immisi, ut glandenz comederel: nam el sz glans  71CC pa- lieris me tollere, ad exhibendum teneberis, quemadmodum si materiam meam delalanz zn agrum SUUM qu • s turferre non pateretur. 7 Quia lamen causa pelitori in hac actione restituilur, Sabinus putavit partum quoque restiluendum, sive prae: gnas fiterit mulier szve Ýostea conceperit: quam senten- liam et Pomponius probat. [De religiosis: si quis mortuz  I  T'  GM C.C.  91 A. X08. t Paul. 27 ad edict. locum fizg • nori !(11.7)3- datum nec debitor nec creditor aliz' concedere potest ut mortuum inferald ex consensu lamen omnium utillus es1 dicere religiosum posse fieri, idque Pomponius scribit. [De sumplibus funerum (E. 94)]. 109. • Ulp. 25 ad edict. Si colonzes vel L t. 7) 1 4 § inquilinus sit is qui mortuus est nec sil unde jimeretur, ex invectis Walis eum funerandum PO MP0711 . 71S scribil et si quid superfluum remanserit, hoc pro debila pensione teneri. [De pecunia constitula (E. 97)]. I I O. t Ulp. 27 ad edict. Si quis autem con- lisygerit quod iure civili debebal, iure praelorio I 15. t Paul. 29 acl edict. ... zs qui pure ( 1 3 . 5) 19 § debet sub condicione constilual, inquit POMPO ' nius in hunc ut • lem aclionem esse. [Commodati vel contra (E. 98)]. 6. t Paul. ibid. Duabzes rebus COMMO- 1(1 3 • 6 ) 1 7 § 4 dalis recle de allera commodati agi posse Vilyanus scripsz?: quod ita videri verum, si separatae sinf, Pom- ponius scripsil: 71aM eum qui carrucant pula vel leclicam commodavit, non recte aclurum de singul • s parlibus. 117. T Ulp. 28 ad edict. 2 Si margarita (1 9 . 5) r7 § libi aestimala dedero, ut out eadem nzzlzi adferres aul prelium corum, deinde haec perierint anle venditionem, cuius fiericulum et az? Labeo, quod et Pomponius scripsil, sz quidem ego te venditor rogam, meum esse periculum: si tu me, tuum: si neuter nosh-um, sed dum- laxat consensimus, teneri le hadezzus, ut dolum el culpanz mih • praestes. [D e exercitoria actione (E. tor)]. 118. t Ulp. 28 ad edict. Licei autem datur [(14 / § 20 aclio ztz eum, cuizts zzt polestate est qui navem exercel, tamen ila demum dalur, si voluntale eius exerceal. ... sed si sciente dunztaxat, non eliam volente cum magistro contractum sit, utrum quasi in volentem damus actione in solidum an vero exemplo h-ibutoriae dabimus? in re igz?ur dubia melius est verbis edicti servire el neque scientiam solam el nudam dominzi,e in navibus onerare neque itz peculiaribus mercibus voluntalem exlen- dere ad solidi obligationem. et z7a videlur et Pomponius si gnificare, sz sit in aliena polestale, si quidem voluntate gerat,  solidum eunz  si  in fiecullum. [De inslitoria actione (E. w2)]. • Paul• 39 ad edict. Eius contraclus (14. 3) 17 § 3 D.p.  n•  2) ci Lend, p. 200 ro. (13•5)3§1 12012 Ij cum sufficiunt  competentia Trib., cf: quae arl Ult• h. 2) aut . . coadunavetis Trib. (Gradenzak, 1 5 . 64)• s•-•••.1.. 33  POMPONII AD EDICTUM LIBRI.  34 certe nomine, qui ante aditarn hereditatem intercessd, etiamsi furiosus heres existat, dandam esse actionem etiant Ponzponius scrzpsit: non enim impulandum esi ei, qui sciens dontinum decessisse C11711 izzstitore exercente mercem contrahal. [De tz-ibutoria aclione (E. io3)]. vicaz-lus servi mei [( 1 4- 4/5 120. Ulp. 29 ad edict. negolietur, si quia'enz nte sciente, tributoria tenebor, si me ignorante, ordinario sciezzie, de pectelio eius acliozzem dan- dczm Pompozzius libro sexagensimo scripsit, nec deducen- dum ex vicarii peculio, quod ordinario debetur, cum id quod mihi debetur deducatur. sed si uterque scierimus, el tributoriam el de peculio actionem competere ad, tribu- toriant vicard nomine, de peculio vero ordinarii: eligere lamen debere agentem, qua polius aclione experialuz • , sic lamen, ut utrunique tribualur et quod mihi el quod servo debetur, cunz, si servus ordinarizzs • gnorasset, deduceretut- integrunz, quod ei a vicario debetur. . 1 2  Si servo leslamento manu-kz4. 4) 9 2 1 Ulp. ibi d. misso fieculium legalum sit, non debere heredem tributoria tenerz; quasi neque ad eum pervenerit neyue dolo fecerit, Labeo sed Pomponius libro sexagensinto scripsit heredem, n • si curaverit caveri sibi a servo vel deduxit a peculio quod tribuendunz erat, teneri tributoria. [De peculio et in rem verso (E. •04)]. I22. t Ulp. ibid. [Peculium id est, quod [(15• 1)7 § 2 servus domini fiernlissu separalinz a rationibus donzinicis habet, deducto inde sz' quid domino debetur.] scire aulenz non utique singulas z-es debet [dominus sc.], sed anta- (Wareeov, et in hanc sententiam Pomponius izzclinat. I23. Ulp. ibid. . . . si damnum servo I( ,,I5. 1) 9 pr. § dominus dederit, in peculium hoc non imfizetabitur, non magis quanz si subripuerit. Plane Si conservus dedit damnum vel subrz:puit, in peculium videtur haberi, el ila Pomponius libro undecimo l scribit. 124. • Ulp. ibid. Polest esse apud me 1 (15. I) 19 §i duplicis iuris peculium: ut pula servus est dotalis, potest habere peculiztnz, quod ad me respiciat, potest et quod ad mulierent. nanz quod ex re marili quaesiit vel ex operis suis, id ad ntaritunt pertinel: el ideo, si respectu mariti heres sit instilzaus vel ez' legatum dalum, zii eunz 71011 de- bere restituere Ponzponius scrzbil. 125. Ulp. ibid. Uszt fruclu [servi sc.] quo- [(15. 2) § 9 que exstincto intra annum aclionem dandanz in usu- fructuarium Ponzponius lzbro sexagezzsinto primo scripsit. 126. t Ulp. ibid. . . . si plures agant de [(15 • 3) I § 2 peculio, proficere hoc ei, cuizes pecunia in rem versa est, debet, ul ipse uberiorent actionenz habeat. certe si praeven- lunt sit ab aliqzto el actum de peculio, de in rem verso aclio an cessel, videndum. et refert Ponzponius Iulianum existimare de pecztlio actione peremi de ziz rent verso aclioneni (quia in peculium conversum est quod ziz domini rent erat versum et pro servo solulum est, quemadmodum servo a domino fuisset solutum), sed ita denzum, si praestiterit ex actione de peculio dominus quod servits 711 rem ezus verterat: celerunt si 71011 praestilerit, manet aCii0 de ziz rent verso. el] 127. Ulp. ibid. [In rem versum videlur 1(15. 3) 3 § I.• 5 sz'[servits sc.] pecunianz a creditore acceplam dominico creditori solverit: sed el si erravit in solvendo el pulavit /) sexagensimo primo (LXIfiro XI) scr. Lenel, Palingenesia. II. creditorem eunz qui non erat, aeque in rem versum , esse Pomponius libro sexagensimo primo ai kquatenzes zndebiti repetitionem dominus haberet. 5 Labeo servus mutualus nummos a me al • i eos credideri de in rem verso dominum teneri, quod nomen ei adquisitunt est: quam sententiam Pomponius ita probat, si non peculiare nomezz fecit, sed quasz' dominicae rationis. ex qua causa hactenus erit dominus obligatus, ut, si non pulat sibi expedire nomen debz'toris habere, cedat creditori actionibus procuz-atoremque eum faciat. 128. t Ulp. ibid. Si res domino non ne- 1( 1 5•3) 5 pr. § cessarias emerit servus quasi domino necessarias, veluti servos , hactenus videri ziz rem eius versum Pomponius scribil, quatenus servoruzn verum prelium faci cum, si necessarias emisset, in solidunt quanto venissent teneretur. Idenz I, sive ratzenz habeat servi contractum dominus sive non, de in rem verso esse actionent. 129. • Paul. 30 ad edict. [Si filius fantilias 1(15.3)8 pecuniam mulualus pro filia sua dolem dederit, in rent versum patris videlur, quatenus avus pro nepte daturus fuild et nihil interesse Ponzfionz'us ad, filicte suae nomizze an sororis vel neplis ex allero filio nalae dederit. 130. t Ulp. 29 ad cclict. Si clonzzni (15. 3) IO § 7-10 debitor sd servus et ab alio mulualus ei solveril, hactenus non verlit, qzzatenus donzino debet: quod excedit, verld. proinde si, CUM d07/11 . 110 deberet triginta,mutualus quadra- ghtla creditori eius solverd vel famdiam exhibuerit,dicen- dum eril de tiz rem verso decenz contpelere actionem: aut si tantundem debeat, nihil videlur versum. nam, ul Pomponitts scribil, adversus lucrum domini videtur sub- ventum: el ideo, sive debitor fud domino, cum iu rem verteret, nihil videri versum, sive poslea debdor esse do- mino coeperil, desinere versum: idenzque el si solveril ei. plus dicil et si tantundem ei donavit dominus, quantum credito 3 i solvit pro se, si quidem remunerandi animo, non videri versum, si vero alias donavi durare versunz. 8 Idem quaerit, si decem irz renz domini verld el postea lantandem summam a domino mutualus sit, habeat prae- terea el peculium decem, videndum a • l, utrum desid esse versum? an vero, quonianz est peculinnt, unde trahatur debittem, de 2 . ?Z rem verso non tollimus actionent? an 9 potius ex utroque pro rata detrahimus? Idem quaerd, rent tuant verterit et debdor tuus factus mox creditor eiusdent summae quam libi debuit, an renascatur de in rem verso actio an vero ex postfacto non con- to valescal? quod verunt est. Idem traclat, an ex evenlu possit zit rem patris filizes vertere, veluti si duo rei paler et filius fuerinl et filius muluatus suo nomine solval, vel si ftlio iussu patris credidisti et filius credidem libi sol- visset. [Deposili vel contra (E. I06)]. 131. t Ul P .3o ad edict. Si quis ser- [(16. 31 I 9—I4 MOIL CUSIOdiendlinl coniecerzt forle 1 . 71 pisirenum, si qui- dem merces intervend cusiodiae, pulo esse actionem ad- versus pistrinariunt ex conducto: si vero mercedem accifize- bant ego pro hoc servo, quem in . pistrinum acczpiebat, ex localo me agere posse: quod sf operae eius servi cum cuslodia pensabantur, quasi genus locati el conducti venit, sed quia peczenta non datur, firaescriplis verbis dalur aclio: si vero nihil aliud quam cibaria praestabal nec de operis ququam convend deposid actio est. conduclo et localo el in negotio, ex quo diximus prae- scriptis verbis dandam aclionem, et dolum el culpam firaestabunt qui servunz receperunt: al si cibaria lanIum, 3 [Si quid fraudem 142. UI P- 44 ad edict.  . quidem bona fide vendidera pretium autem acceptum ald Faviana i nquieletur, utrum patroni etc. (E. 151)]. si rem [(38. 5) r § 14. et sine ulla graha hbertus, donavil, videndum erit, quis qui rem entil an vero qui 35 dolum dumtaxat. sequentur lamen, ul Pomponius az7, el quid habuerunt firoscriplum aul quid convenerit, dum- modo s-ciamus el si quid fuit proscraptunt, dolunt la men eos praestaturos qui receperunt, qui solus in deposaum vena. Si te rogavero, ut rem meam perferas ad Taium, ut is eant servel, qua actione lecum expertri possura, apud P0771P0711.11711 quaeritur. el pulal lecum mandaii, cum eo vero, qui eas res recepera, deposai: sa vero luo nomine receperit, tu quidem mihi mandad leneris, ille tzbi depositz; quam actionem mihi praestabis mandali 12 iudict ō convenlus. Quod si rena tibi dedi, ut, si Tz7ins rem non recepissel, lu custodires, nec eam recepit, viden- dum esl, utrum deposid lanIum an el mandati actio sit el Pomponius dubital: pulo lamen mtandati esse aclionem, quia plenius fuil mandalitm habens el custodiae legem. 13 Idem Pomponius quaeril, si tibi mandavero, ul rezn ab aliquo meo nomine receplant cuslodias, idque feceris, mandati an deposili lenearis. el magt's probat manciali 14 esse actionem, quia hic est primus contrachts. Idem Pomponius quaeri si afiud le volenlem me deponere iusseris apud liberlum tuum deponere, an lecum depositz' experfri. el ail, si lato nomine, hoc est quasi le custodituro, deposuissem, mihi tecum deposai esse actio- nent: si vero suaseris mihi, ut magis apud eum deponam, lecum nullam essc actionem, cum illo depositi actio esl: nec mandati leneris, quia rem meam gessi. 132. T Ulp. ibid. Si velit sequester officium [(16. 3)5 § 2 deponere, quid ei faciendum sit? el ait Pomponius adire eum praelorem oporlere el ex eius aucloraale denuntia- tione facla his qui eum elegerant, ei rean restiluendam qui praesens fueril. [Empti vendili (E.  1)]. x33. t Paul. 33 ad edict.... si el emplor (18 i ) 34 S 3 el venditor scal furlimem esse quod venit a nealra par S le obligatio contrahilur: si eanfitor solus so f t, non  ö obliaabilur venditor nec lamen ex vendao quicquelm  l conse atitaer ' • ullro quod convenera7 praestel: quod  voiditor snCi emplor zgnoram7, utrinque obligatio contrahaur, el Pomponius quoque scriba. [Locali conducti (E.  2)]. fid 134• t Ulp. 32 ad edict. Sz' quis donaum bona 1(19.3)9pr. e emplam vel fundum locaverz7 mihi isque sa eviclus sine dolo malo culpaque eius, Pomponius ezit nihilo zazinus f eunt leneri ex conducto ei qui conduxil, ul ez' praestetur rui quod conduxit plane sz' dominus non paliho- el localor paralus sa aliam habilationene non minus com- modant praestare, aequissimum esse ail absolvi loca- lorem. 135. illp. ibid. Videamus, an et servorunt [(r9.2) I r pr. culpam el quoscumque induxerit praestare conduclor de- beat? el quatenus praeslat, utrunz ut servos noxae dedal an vero suo nomine leneatur? et adversus eos quos in- duxerit utrum praestabil laniuna actiones an quasi ob propriam culpam tenebitur? zatzhi i/a placel, ut culpam etiam eorum quos induxit praestel suo nomine, elsi zahil convena, si tamen culpazza inducendis admillit, quod tales habuera vel suos vel hospiles: el ila P omponius libro sexagesimo tertio ad ediclum probal. [De tulelis (E. XXII)]. .. 136. Ulp. 35 ad edict. Si plures curalores scrip dAti sunt, Pomponius libro sexagesimo oclavo ad ‘26 e . 1).c31uPtrn sil ralum haberi debere elian t quod per unum gestunz est: nam el irt furiosi cua-aloribus, ne uhlitales decernel impediantur, praelor una eorum cuz-attonem ecernel ralumque habebit, quod per eum sine dolo malo gestunt est. Surdunz nouposse (2 . 6.1)1 §3- 13 7.  38 ad edict. dari tutorent plerique el Pomponats ltbz o se..ta,esznto nono ad edichent probant, quia non lanhem loqui, sed el audire tulor debet. [Si labulae testamenli extabunt (E. XX A.)] 138. j Ulp. 39 ad edict. . . S 1 111211711 . fecerit [( 37 .  §7 testator quasi lestamentum, aliud quasa exemplum, si denz id extal quod volztit esse lestainentum, bonorum pos_ sessio peletur, si vero id quod exemplum erat, bonorum possessio peli non polera, ut Pomponius scrifisa. [De b. p. contra labulas (E. 142)]. 139. t Ulp. 40 ad edict. Sed el si ab hosli-  4) 1 § 3 bus postlimanio redierint  POIllfiOniUS PUI ai ad contra labulas bonoratm possessionem eos 144)]. [De collalione bonorum (E. ibid. Si ex dodrante fuit [(37. 6) § 3 • 9• inslautus filius qui era/ in poleslate, extraneus ex qua- drante, emancipalum accipientem contra labulas pro qua- drante lantum bona sua collaturum Iulianus aii, quia solum quezdrantem fratri abstulit: argumentum pro hac senlentia adfert Pomponius, quod filius emancipalus ne- polibus ex se natis solis conferre cogitur. 9 Iubet autem praelor aa fieri collationem, ut recle cavea- tur: caveri aulem per sahsdationent oportere Ponzponius an pignoribus caveri possit, videamus: el Pomponius libro septuageszino nono ad edichat scripsit el reis el pignoribus recte caveri de collatione, et ita ego quo- que puto. ti Quamvis azdent edictum praeloris de cautione loqua- tur, iamen eliam re posse fieri collationem Pomponius libro sepluagensiPto nono ad ediclum scripa. aul enim re, inquit, azd cautione facienda collatio est. igiluz- dividea, tnqui bona sua cum frah-ibus ei quamvis non caveat, salisfacil edicto. [De Carboniano edicto (E. 14.8)]. 141. Ulp. qt ad edict. Pomponius hbro 1(37.10) I §8 . 9 septuagensimo nono ad ediclum scripsit, cum filius heres vel exheres scriplus est, Carbonianzun ediclum cessare, quamvis filias esse negetur, quia vel quasi scriptus habet bonorum possessionem, etiamsi filius non es/, vel rtpellilur quasi exheredalus, elsi fihus esse videatur: nisi forle poslunzus, inqua, est heres inslitutus et nalus negetur esse filins, sed subiectus esse dicetur, quo casu eius parlis lum danda est ei bonorum possessio, ex qua inslautus esl. 9 Idem ait, C11711 quidam exheredem scriprisset fihum, quod diceret eum ex adullerio conceptum, q uitt fierel ei haec controversia, an anler liberos szY, ex hac parte edicti bonorum possessionem competere, cum, si sine elogio exheres scriplus esset, non haberet bonorunz possessionem. idemque el si ita sit scriplum: `quisquis est, qui fili11711 nze rrm se esse dicit, exheres eslo', quia non est fillus ex- heredalus. POMPONII AD EDICTUM LIBRI.  36 37  POMPONII AD EDICTUM LIBRI  38 prelitenz dono accefitt? ei Pamponius libro oclagensimo tertz'o recle scripszt entplorent non esse inquietandum: fraus enim palrono irz pretio facta est: eurn igitur qui pretium dono accepit Faviana conveniendum. 2 4 Si cum servo ziz fraudem paironi liberius contraxerit zIrque fuerit manumissus, an Faviana teneatur, quaerilur. 25 . . Item quaeri poiest, manumisso vel morftto vel alienato servo an intra annum agendum sit, et ait Pom- ponius agendum. 7 Si libertus fraudenz patroni aliquid dederit, deinde, defuncto palrono vivo liberto, filius palroni acceperit bonorum possessiotzem cotztra labulas liberti, an Fabiana uti fiosszl ad revoceznda ea quae sunt alienala? et est verum, quod el PoWonius probal libro oclagensinto tertio, ilem Papinianus libro quarto decimo quaestionunz, com- petere ei Favicznanz.- sufficez-e enim, quod in fraudem patronalus factum set: magis enzaz fraudem rei, non personae accipimus. [De successorio edicto (E. 165)]. 143. t 11113- 49 ad cclict. Scientiam eam (38. I 5) 2 § 5 observandanz Pomponius ezit, non quae cadit irt iuris prudentes, sed quanz quis aut per se aut Ýer alios ad- sequi poluit, scilicel consulendo prudentiores, ut diligen- liorenz pah-enz familias consulere dignum sit. [Ut usus fruclus nomine careatur (E. 1r7 1)]. 144. t  act edict. ... Si eX the pro- P7.9)9§2.3 prielas alicui legata si usus fructus pure, dicendunz esse Pomponius ait remittendam esse hanc cautionenz fructuario, quia certtem sil ad eum propt-ielalent vel ad 3 heredem eites perventuram. Sz vestis usus fructus lega- 1us si scripsit Ponzponius, epeamquane heres stzPulatus S17 f trzzlo usu fructu vestenz reddi, altamen 71011 obligari promissorent, si eam sine dolo malo adtritam reddiderit. [De damno infecto (E. 175)]. 145. t Paul. 48 ad edict. Si , qui unas F139.2)18§5 aeths habebal, stiptelatus fuerzt, deinde vicinas compara- verit, an earum quoque nomine, quas post infetpsetam stipulalionent contparasset, pronzissorem obligaret, quaesi- tum esl. lielianus scribil videndum, ne earum dunetaxat tionzine cautum habeat, de quibus inter eum et promisso- rem initio aclum fiterit. cui consequens videri posse, ut et, cunt aediunz comnzunium nontine duo socii stzpulentur, de eo dumtaxat danzno caveri videatur, quod zn parte aedium cuique socio dalum fuerit. sive ergo redemerit allet-anz patlem quis ex his sive adiudicata fueri I, non augeri promissionis obligationent. Pomponius relala Iulz ā rzi scrifitura dicit non se improbare. [Quod publicanus vi ademerit (E. 18 3)]. 146. t Ulp. SS ad edict. . . . quaeritter, si [(39.4) I § 4 quis velit cum publicano non ex hoc edicto, sed genet-alz' vi bonortem raptorzem, damni iniuriae vel furti agere, atz possit? et placel posse, idque Pomponius quoque scribit: cst enint absurdum meliorenz esse pzeblkanortent causam quam ceterorum effectam opinari. [D e ini riis (E. 90)]. 1 4 7• t Ulp. s7 ad edict. Sed est quaestionis,[47.10)9pr. quod dicimtes re initeriam atrocenz utrum, sz cor- pori inferatur, atrox sit, azz el si non corpori, ut puta vestinzentis scissis, conzile abducto vel convicio diclo. el ait Pomponius eliam sine pulsatione posse dici afrocem iniuriam, persona atrocitatem faciente. 148. t  ibid. Si quis me prohibeat( 47 it2)1 in mari piscari vel everriculun t (qtrod Grae i . ;:y elo ' n77. thcitur) ducere, an initeriarum itedicio possin ce e la era venire? sunt qui putent iniuriarun t me posse ag ila Pomponius et plerique esse huic szinilen t ez publicum lavare vel  cavea publica sedere  in alio loco agere sedere conversari non patiatut- quis re mea uti me non  nam ef hic iniuriarunz convenfri potest. 1 49 . t Paul. 55 acl edict. Si nufila filia [(47.to)18§2-5 familiae iniuriam acceperit et vir el pater initWiaruM agant, Pomponius recle pulat lanti patri condemnandunt esse reum, quanti condemnetter, si ea vidua esset, viro fatzti, quanti condemnarelur, si ea in nullzus potestate essel, quod sua cut'usque initeria propriam aeslimalionem haberet. et ideo si nupta potestate si non ideo minus eam initeriarum agere posse, quod et vir suo 3 nomine agat. 1 Si initeria mihi fial ab eo, cui sim ignolus, aut sz quis putel me Lucium esse, cum sim Gaius Seius: praevalet, quod principale esl, iniurianz eum mihz' facere  nam cerfus ego sum, licet putet me alium esse quam sum, el ideo initeriarum habeo. 4 Al eum alz9uts filium familias patrem familias pulat, non potest videri iniuriant fiatri facere, non magis quam ntulierem viduam csse crcdat, quia neque zrz per- sonam eorunz cotifertur initeria nec transferri personae putationem es persona filiortem ad eos polest, cum affeclus iniuriam facientis in hunc lainquanz zir patrem familzas 5 consistal. Quod si scisset filium familias esse, lamen, si nescisset, cuitts filius esset, dicerem, patrem suo nomine iniuriarunt agere posse: zzec minus virum, si ille nuptanz esse sci • et: nam qui haec non ignorat, cuicumque cuicumque marito fier filitenz, per uxorem vult facere iniuriam. [Qui fraudationis causa latilabil (E. 204)]. 150. 59 ad edict. Quid si adverstes 1(42.4) 7 §7 quosdanz occultare se consilzam non esi, adversus quos- danz est, guid dicemus? et rectissime Pomponius scrzbit non adversus omnes latilationem exigendam, sed adversus eum, quenz quis decipere et fraudare latitatione destinal. utrum ergo omnes bona eius vendere possunt, quia hoc est eliam hi, adversus quos non latitat, quia verum est eum latitare, 2 an vero Is solus, adversus quem latitat? el quidenz verzem est eum latilare et fraudationis causa etsi non adversus me sed ithed speclan- dum Pomponius pulat, an adversus me, eumque solum posse heac venditionem impetrare, adversus quem [Unde 7.11 . (E. 245)]. 151. t Ulp. 69 ad edict. 3 57 quir ante 17(41.  pri conduxil, postea precario rogamt, videbitur discessisse a conductione: quod si ante rogavil, postea condtexil, con- duxivse videbittez-. potius enim hoc procedere videfur, quod novissime factum est: el hoc Pomponius azt. Idem Pom- ponius bellissime templett dicere, numquid qui conduxerzt quidem praedium, precario autem rogavit non ut posst- deret, sed ut in possessz'one esset (esl autenn longe diver- sum: aliud est enim possidere, longe alized in possessione esse: denique rei servandae causa, legatorum, damne in- I) Haec omnia Mdentur ex Pomponio re/ila esse, cf. § 5. 2) quia verum est etuu latitare glossi  3) r f (43• f 6) §23. 39 f ecti non possident, sed sunt in possessione custodiae causa): quod si factum esl, utrunique procedit. 152. Ulp. ibid. Labeo ait eum, qui (43• 6) § 29 metu turbae perterrilus fugerit,*vi* videri deiectum. sed Pomponius ait vim sinc corporali vi locum non haberc, ergo etiam eum, qui fugalus est supervenientibus quibus- dam, si zZli vi occupaverunt possessionem, viderz' vi de- iectum. [Illi possidelis (E. 247)]• f acere videlur, quo minus possideas: elenint quz' colere fun- transduxit, quid iuris sil. el ail Ponzponizes posse le ez uli eum debere l interdicto uti possidelis de eo loco, quo auctor vicini 111i ex fundo luo viles zn suas arbores denunliare el viles praecidere, idque et Labeo scribit, aut radices continentur vitium: nam si libi vinz fecerit, quo minus eas viles vel prelecidas vel transducas, vi nt libi quo alius quasi domintes moretur, interdicto uti possidelis dunt prohibetur, possillere prohibetur, inquil Pontponius. me uli posse Labeo ait, non eum gui zn cenaculo more- culunz e • publico aditunz habeal, ait Labeo zzideri non ab tur: senzper enint superficiem sok cedere. plane si cena- 7 Sed si supra aedes, quas possideo, cenaculunz sil, 153. j Ulp. ibid. Ilent videamus, si ( (43- 1 7) 3 Š 4.•17 . eo aedes possiden; qui ;:Qtinzew possideret, sed ab eo, cuites aedes supra xyzinzu essent. verum est hoc ziz eo, qui aditunt ex publz'co habuit: ceterum superficiariz pro- prio interdicto et actionibus a praetore utetur. dominus autem soli lanz adversus alium quam adversus super- ficiarium polior erit ilzterdicto uti possidelis: sed pz-aelor superficiarium tuebitur secundtem legem locationis: el ila Pomponizes quoque probat. 154. UIP. 70 ad edict. Clam possidere eum 1(41.2) 6 pr. dicinzus, qui furtive ingressus est possessionenz ignorante eo, quenz sibi controversiez»z facturum suspicabatur et, facerel, linzebat. is arilem gui, cum possidez-et non clanz, se celavit, in ea causa est, ut non videalur clanz possi- dere: 11012 enim ratio optinendae possessionis, sed origo nanciscendae exquirenda est: nec quenzquant clant possi- dere incipere, qui scienle aut volente eo, ad quem ea res pertznet, aui aliqua ratione bonae fidei possessionem nanciscitur. itague, inquit Ponzponius, clanz nanciscitur possessionem, yzei fulteram controversiam meluens igno- rante eo, quem metuit, furlive irz possessionem ingrechtzer. 155. Ulp. ibid. In sumnza puto dicendunt (43 . / 7) 4 el inter fructuarios hoc interdiclum reddendum: et alter usunz fruclum, alte• possessz'onen t sibi defendat. idem erit probandunz el sz ustes f • uclus 2 gzeis szz de" dat possessionem, el ita Poznponizes scribit. perindef el aller usum, alter fructunt sibi luealur, el his interdiclum erit dandum. [De rivis (E. 252)]. soli auferetur appellendi fieczes lvela ail ex aperto rivo terrenum fierz' ' zei h C a 0711 , 211 1 0(1 11M dontino quod sibi non placere Pomponius zezildzzdadq .ol z a zz l i n zo : magis ex occasione quanz ex iure cot initio in inzponenda servitute  actun i z 156. f Paul. 66 ad edict. Labeo non posse s g s e e r i el , zzisz si ab ( 43- 21) 2 [De cloacis (E. 254)]•  • 15 7. tUlp. 71 ad edict. , . . Labeo  4 atiam eum, qui privatam cloacam Pilb13aM inanitter-2e .eum deberesloss.  2) fructus del, 40 -a velil, luena'rem, ne ei vis fial. sed  a s y t e e ll 1 .1 o lae n i l ca cloacam facere, ul  habeal  151  n non esse eum impediendum Pomponzus scri z 12  . Fabius Nela scribil competere hoc interdiclum, vicini aedes vental el reschidat fiavintentez pzergan- gralia. verendum tanzen esse Pomponeus scre cloacae ibil, ne eo caste damni infecti stipulatio commillatur. [Quod vi aut clant (E. 256)]. 158. T Ulp. ibid. ... si quis iactu vel [(43. 24) 1 §6 nimi lapilli prohibilus facere perseveravit facere, hunc quoque vi fecisse videri Pedius el Pomponius scribunt . , . [De precario (E. 258)1 s)  i8 pr. —§ 2 15g. t Ulp. ibicl. Aristo ai  C11211 [(39. mixtum sit negotium cunz elonettione, obligationem non contrahi eo casu, quo donalio est,' et ita el Pomponius eum existinzare refert. Denique refert Arislonent pu- lare, si servum libi h-adidero 2 ad hoc, ut eum Ýost quizz- gzeennium manumillas, non posse ante quinquennium agi,3 quia donatio aliqua inesse videtur: aliter alque, inquil, si ob hoc tibi tradidissem, ut continuo manumillas: hic enim nec donalioni locum esse el ideo esse obligationent. sed et superiore casu quid acti sit, inspickndunt Ponz- ponizes ail: pokst enim quinquennium 7I011 ad hoc esse 2 positunt, ut aliquid donetur. Ident Arislo dona- tionis causa nt hoc fradatur 5 servus, ut post quinquen- nium manumillalur, sit ezzelem alienus, posse dubilari an usucapiatur, quia aliquid donationis intervenirel. et hoc genus quaestionis in mortis causet donationibus versari P07100111 . 71S ait el magis pulat ut, si ita donetur, ut post quinquennium manunzittatur, posse dici usucapionem sequi. [Utrubi (E. 264)]. 160. f Ulp. 72 ad edict. Pomponius refert, [(41. 2 ) 1 3 Pi% cum lapides in Tiberint denzersi essent naufragio el post lempus extracti, an clominium zn inlegro fuet per id tempus, quo erant mersi. [De actione Serviana el quasi Serviana (E 267)]. 161, t Paul. 68 ad edict. Sed an viae itzneris I - (20. / ) 12 acttes aquae ducties pignoris conventio locum habeal viden- dum esse P0711POltillS ail, zet talis pactio fial, ut, quamdite pecunia solula non sit, eis servilulibus creditor ulatur (scilicet sz' vicinum fundum habeett) et, si intra diem cer- lunt pecunia soluta non sit, vendere eas viczno liceal. 162. t Ulp. 73 ad edict. Licel in praceliis (20. 2) 6 urbanis lacile solet convenizem accipz; rtl perinde teneantur invecta el inlata, ac si specialiier convenisset, cerle liber- tali huiusmodi pignus non officit idque el Pomponius probal: ait enim manumissioni non officere ob habitalio- nent obligalttm. [De doli malz' exceptione (E. 277)]. 163. t Ulp. 76 ad edict. Si irt arbi- 1(44- 4) 4§ 2 ' 29-31 trunz com promisserimus, deinde cum non stelissent ob ad- versam valetudinem, poena commissa esl, an uli possint dolz e • ceptione? et ail Ponefionius prodesse mihi doli ex- ceptionem. 2 9 Si quis . . . e • causa legati vindicel aut is, cui e• causa donationis res praestita est, vindicel, an de dolo exceptionem patiatur ex causa eius, in cuius locum suc- 1)  (43. 26) 14•  2) mancipavero utp. agi Ulp •  4) man cipavissem u?p.  5) mancipetur 3u)1156.duciae POMPONII AD EDICTUM LIBRI. POMPONII AD EDICTUM 41 cesserit? el magis pulat POMPOldleS sumnzovendum. ... 3o Idem tractat Ponzponius et irt eum, qui pigneri ac- cepit, si Serviana vel hypothecaria actioeze eaperiatur: nam el hunc pulat Pomponizes sumntovendum, quia res 3 t ad eum qui dolo feca reversura est. . . . Si noxae deditus quis sit, Ponzponius putat fiasszzrunz exceptionem, quam ille pateretur, qui noxae dedii. [Si cui plus quam per legem Falcidianz licueril etc. (E. 284)]. 164. f Ulp. 79 ad edict. Si non fuisset [(35.3) 1 § 2 inlerposita stipulatio ex persona tutelae actio heredi pupilli adversus tutorent competif. sed, ut Pom- ponius azt, el 2 . 1)S1 * PliP2110 et heredi eins poterit commati slzPulatio, ipsi quo casze vivo eo Falcidia incipa locum habere. de tulelae quoque actione idem scribit. [Evicla hereditate etc. (E. 285)]. 165. t Ulp. ibid. Si legatzent fueril (35. 3) 3 § to praestitum ante interpositam hanc stipulationem, an cott- dici possil, ul cautio ala interponatter? movet quaestio- ezem, quod ea, quae per errorem omissa vel solula sunt, condici posszent et hic ergo quasi plus soltelum videlur ex eo, quod cautio inle • missa esl. el ait Ponzponius con- dictionem interponendae satisdationis gratia competere. [Ratanz rem haberi (E. 289)]. 166. t Paul. 76 ad edict. Sz' sine itedice pro- 1(46.8) 13 § curalori legalum solvatur, caveri debere Pomponizes ait. [De mancipiis vendundis (E. 293)]. 167. T Ulp. i ad ed. aed. Item alea- I ) 4 § 3.3.5.6 lores et vinarios non contineri edicto quosdam respondisse Ponzponius azt, quenzadmodum nec gulosos nec impostores 3 aut mendaces aut Idem Poenponius ait, quantris non valide sapientenz servum vendaor praestare debeat, famen, si ifa faluum vel morionent vencliderit, ut eo ustes nulltes sif, videri 5 Illud eril adnotandum, -quod de morbo generaliter scripfum est, non de sontico morbo, nec mirum hoc videri Pomponius ail: nzhil eninz ibi agitur de ea re, cui hic 6 ipse morbus obstet. Idem ail non omnem morbunz dare locum redhibitioni, zil pula lev • s lippitudo aut lev • s denlis azericulaeve dolor aut mediocre ulcus: non denique febri- culam quantulamlzbet ad causam hzzius edicti pertinere. 168. t UIp. ibid. Pomponius recte ait non [(2i.i) 6 pr. lantum ad fierpeluos morbos, verunz ad lemporarios quo- que hoc edattem pertznere. 169. t Ulp. ibid. Cunz redditter ab 1(21. )21§1-3 emploe-e mancipium veezdilori, de clolo malo promilli oportere ei Pomponius ail cl ideo cautiones necessarias esse, ne forle aut pignori dalus sit servus ab eenplore aut 2 iressu eius furfunz sive damnum cui datum sit. Idem Pompozzius ait interdum eliam dupliciter cautiones inter- poni debere, alias izz praeterarenz, alias in futurum, uf puta si eius servi nomine qui redhibelur emptor procura- torve ezizs iudiciunz accepit, vel quod cum eo ageretur vel greod ipse eires nonzine ageret. cavendunt arelem esse azt, si guid szne dolo malo emptor condeennalus fieerit aul dederit, his rebus recte praestari, vel si quz'd ex eo quod egerit ad eum pervenerit dolove malo vel culpa eites factunz sit, quo 7111 . 1171S perveniret isdem diebres, 1 e-eddi. 3 Idem at7 fuluri lemporis nomine cautionem ei, qui sciens vendia'il, fieri solere, si in fuga esl homo sine crelpa emploris et nih • lo nzinus condemnatur venditor: tum enim 42 cavere oportere, ut emplor hominenz persequalur ei •n sua polestede redactum venditori reddat. 170. f  ibid. Cum autem red- (21. i) 3 P hzbitio fil, si deterius mancipium sive aninzo sizTec c rp . ! 2 ruet ab emptore faclum est, praestabit emplor vendiloe- zr pula si stupralum sa aut saevilia emptoris fugitivum esse coepera: el ideo, inquit Ponzponius, ut ex guacumque causa deterals factum sil, id arbitrio iudicis aestimetur el vendilori praestetur: quod si sine iudice honzo red- hibilzes reliqua autent quae dixinzus nolit enzplor red- dere, sufficiat venditori ex vendito actio. 2 . . capitalenz frezudenz adnzisisse accipiemus dolo malo et pe • erequiliam: ceterzenz si quis errore, si quis casu feceril, cessabil edicfuen. unde Pomponius ail neque inz- puberem neque furiosum capitalem fraudem videri ad- misisse. 7 Ulp. ibid. Si plures heredes [(zt. t) 3 t § 5. 6. 9 sirtt emploe-is, an omnes ad redhibendrenz consent•re debeant, videamus. et azt Pomponites ontnes consentire debere ad redhibendum da.reque zenum procuralorem, ne forte vezuliz'or rniteriam paliatur, dunz ab alio parlem reczpit hominis, alii irt partent pretii condemnatur, quanli 6 minoris is homo sil. Idenz ail honzine nzortuo vel etiam redhibito singulos pro suis portionibus reete agere. 9 Pomponha ait, si unta ex heredibus vel familia eins vel procurator culpa vel dolo fecerit rem deteriorem, aequum esse solidunt eum teneri arbitrio iudicis: hoc azzlem expeditzns esse, si omnes heredes unum procuralo- renz ad agendrenz dederunt. lunc et si quo delerior servus culpa unizes heredum factus esl el hoc solutum est, celeri familiae erciscundae iudicium ezdversus eunz habent, quicz propler ipsum dainnunt senlizent impediunturque redhibere. I 7 2. t Ulp. ibid.  POMPOnileS cut inslam 1(2r.1)33 pr. causam esse, ut greod irz vendaione accessurum esse diclum est tanz integrunt praestetur, quam alud firaestezri debuit quod principaliter veniit: nam itere civili, ut integra sint quae accessura dictum fueril, ex emplo actio esl, si dolia accessura fundo dicta fuerint. sed hoc zta, si certum corpus accessurum fuerit diclum: nam si servus cum peculio venierit, ea mancipia quae irz peculio fuerint sana esse prezestaz-e vendttor non debet, quaz non dixit cerlum copus accessue-unt, sed peculitan tale praeslare oportere, el quemadmodum certam quantilatem peculii praestare non debel, ita nec hoc. eandene rationem facere Pomponius ail, ut etiam, si hereditas atet peculium servi venierzt, locus edicto aedilium non sil circa ea corpora, quae stent tiz hereditate aut in pectilio. idem probal et si funeites cum instrumento venierit el in instrumento man- czpia sint. [De iumentis vendundis (E. 29.1)]. 173. t Uip. 2 ad ed. aed. Quaeszium es1, [(21. I) 38 8. 9 si mula talis sil, ut transiungi non possit, an sana szt. el azt Pomponita sananz esse: plerasque denique carru- 9 carias lales esse, ut non possint transinngi. Idenz ail, si nala sit eo ingenio aut corpore, ut allerum itegum non paliatur, sanam non esse. INDEX eorurn fragmentorum, in quibus Pomponii ad edictum libri indicato numero laudantur. EX LIBRO VL v. fr. 7  de pactis (E. i o). (2.14)7 § 6 LIBRI DUO ET LIB. SING. EX LIBRO LXI. v. f•. 123  de nectelio et in rent verso (E 104). fr. I 25 eod. V. fr. 127 eod. EX LIBRO LN V. fr. 135  locati conducti (E. I 12 , I r j19. 2) I I pr. EX LIBRO LXVIII. v. fr. 25 til. de procural. (E. v. fr. 3o  de defendendo elc. (E. 32). [13 . 3) 39 § 1 V. fr. 136 liL de  (E. XXII). EX LIBRO LXIX. [(2.6. 7) 3 pr. EX LII3R0 XXV. v. fr. 30  dc defendendo etc. (E. 32)• V. fr. 137 111. de lutelzs (E. XXII). (26.i)1§3 7 (3 . 3 139§ 6 EX LIBRO XXVI. EX LIBRO LXXIX. v. fr• 33, 35  de neg.  (E. 35)• L(3 . 5 )5  r 4 zf. f i  I 40  de coll.bonorum (E. I44). (37. 6) 1 § 9.11 EX LIBRO XXVII. 27. fr. 141  de Carbon. ediclo (E. 148). L(37-.1o)l-g v. lib. XXVIII. (4- 3 ) 9 § 3 EX LIBRO LXXXIII. EX LIBRO XXVIII. V. ÍT.  I 42  quid [(38. 51 I §14.27 V. fl". 39-41  quod metus [(4.2)7 § 1, 9 pr., 12 § I causa (E. 39. v. fr. 44 , 4 6 de doloinalo (E. 40). L11•_31 I § 4. 9 §.3 fr. 51-54 til. de [(4•417§2•7,11§4,13§1,16§2 minoribus XXV annis (E. 41). EX LIBRO XXX. v. fr. 55, 56 lii, quod falso ltelore [(27. 6)1 §3. 4, 7§3 ( E. 44)• EX LIBRO VII. v. fr. I o lit. de pactis (E. 10). EX LIBRO VIII?1 v. fr. I 1 til. de pactis (E. IO). EX LIBRO XI. v. lib. LXI. EX LIBRO XXIV. VIII [ 13 . 3 )  §t nalroni (E. 15 1). ENCHIRIDII LIBRI II. LIBER I. , (3_. to, 174. Servius recte dicebat socri et x R socrus et generi et nurus appellationem etiam ex sponsalibus adquiri. 43  POMPONII ENCHIRIDII 44 r(15.119§i r(l5.2)Ik9 ii( r 5-3)3§ I EX LIBRO XXXI. f•. 57 lit. eptod falso tulore (E. 44). [127.61 9 pr. V. fr. 58   rpt. caus. maiores (E. 43). [14.61 17§ I EX LIBRO XXXIII. v. fr. 61-63,65,66 ii1.[(4.8)7Pr.,9§1,11§5,17§3.21§4 pti arbilr. rcceperint (E. 48). EX LIBRO XXXIV. V. fr. 68, 6g  natetae ccurpones stabu-  § 7. 3pr. a r (E. 49)• v. fr. 70   de receplicUz actione (E. 5o). ( 1 3 . 5) 27 EX LIBRO XXXVI. V. fr. 78  de rei vind. (E. 6g).  t) 8 EX LIBRO XXXVII. v. fr. 79 til. de rci vind. (E. 69), v. fr. 8o cod. til. EX LIBRO XXXIX. v. fr. 81 lit. de rei vind. (E. 69).  Ír6-.1)2t EX LIBRO XL. V. fr. 84  de Public. in rem actione [(6.2) §5 ( E. 59)• v. fr. 86  ususf. petatter (E. 72), v. fr. 87 eod. EX LIBRO XLI. , v. fr. 89  si serv. vind. (E. 73)• EX LIBRO LX. v. fr. 120, 121 tif. de tr g . acl.(E. 10 3) . 1114 4) 5§1,9§-i 16 n.1. LIBER II. 175. Solet etiam curator dari aliquando L (29. 1) 13 tutorem habenti propter adversarn tutoris valetudinem vel senium aetatis: qui magis administrator rerum, quam curator esse intellegitur. Est etiam adiutor tutelae, quem solet praetor permittere tutoribus con- stituere, qui non possunt sufficere adininistrationi tute- lae, ita tamen ut suo periculo eum constituant. 176. Verborum obligatio aut naturaliter [(46.3)167 resolvitur aut civiliter: naturaliter veluti solutione aut cum res in stipulationem deducta sine culpa promis- soris in rebus humanis esse desiit: civiliter veluti ac- ceptilatione vel cum in eandem personarn ius stipulantis promittentisque devenit. ENCHIRI1DII LIBER SINGULARIS.' 177. [Ius gentium hontinibus inter se com- (I.1)2 inune est..] veluti erga deum" religio: ut parentibus et patriae pareamus. 178. Necessarium itaque nobis videtur ipsius r( f. iuris originem atque processum demonstrare. Et dem initio civitatis nostrae populus sine lege certa, sine iure certo prinium agere instituit omniaque manu 2 a regibus gubernabantur. Postea aucta ad aliquem modurn civitate ipsum Romulum traditur populum in triginta partes divisisse, quas partes curias appellavit propterea, quod tunc rei publicae curam per sententias lithiPla110 imperante consc • ittus,  fi-. 177 § 49. Omillifur hic liher in Pomponium enchiridii titulum duobus inscripsisse opusculis non est quad naireris: nonne et Paulus et Ulpthnus regula-. rum i nscriptione iterum usi sunt ? Sed et de duahus eiusdent lusczth eitztionibus cogituri totest.  2) deos Ponzp. [ r i :6) 5 § 4 ITC:=777g 45  POMPONII ENCHIRIDII LIB. SING.  46 partium earum expediebat. et ita leges quasdam et ipse curiatas ad populum tulit: tulerunt et sequentes reges. quae omnes conscriptae exstant in libro Sexti Papirii, qui fuit illis temporibus, quibus Superbus Demarati Corinthii filius, ex principalibus viris. is liber, ut diximus, appellatur ius civile Papirianum, non quia Papirius de suo quicquam ibi adiecit, sed quod 3 leges sine ordine latas in unum composuit. Exactis deinde regibus lege tribunicia omnes leges hae exole- verunt iterumque coepit populus Romanus incerto magis iure et consuetudine aliqua uti quam per latam legem, 4 idque prope viginti annis passus est. Postea ne diutius hoc fieret, placuit publica auctoritate decem constitui viros, per quos peterentur leges a Graecis civitatibus et civitas fundaretur legibus: quas in tabulas eboreas perscriptas pro rostris composuerunt, ut pos- sint leges apertius percipi: datumque est eis ius eo anno in civitate summum, uti leges et corrigerent, si opus esset, et interpretarentur neque provocatio ab eis sicut a reliquis magistratibus fieret. qui ipsi animad- verterunt aliquid deesse istis primis legibus ideoque sequenti anno alias duas ad easdem tabulas adiecerunt: et ita ex accedenti appellatae sunt leges duodecim tabularum. quarum ferendarum auctorem fuisse de- cemviris Hermodorum quendam Ephesium 'exulantem 5 in Italia quidam rettulerunt. His legibus latis coepit (ut naturaliter evenire solet, ut interpretatio desideraret prudentium auctoritatem) necessariam esse disputatio- nem fori. haec disputatio et hoc ius, quod sine scripto venit compositum a prudentibus, propria parte aliqua non appellatur, ut ceterae partes iuris suis nominibus designantur, datis propriis nominibus ceteris partibus,2 6 sed communi nomine appellatur ius civile. Deinde ex his legibus eodem tempore fere actiones compositae sunt, quibus inter se homines disceptarent: quas actiones ne populus prout vellet institueret, certas sollemnesque esse voluerunt: et appellatur haec pars iuris legis actiones, id est legitimae actiones. et ita eodem paene tempore tria haec iura nata sunt: lege duodecim tabula- rum ex his fluere coepit ius civile, ex isdem legis actiones compositae sunt. omnium tamen harum et interpretandi scientia et actiones apud collegium pon- tificum erant, ex quibus constituebatur, quis quoquo anno praeesset privatis. et fere populus annis prope 7 centum hac consuetudine usus est. Postea cum Appius Claudius proposuisset et ad formam redegisset has actiones, Gnaeus Flavius scriba eius libertini filius subreptum librum populo tradidit, et adeo gratum fuit id munus populo, ut tribunus plebis fieret et senator et aedilis curulis. hic liber, qui actiones continet, appellatur ius civile Flavianum, sicut ille ius civile Papirianum: nam nec Gnaeus Flavius de suo quicquam adiecit libro. augescente civitate quia deerant quae- dam genera agendi, non post multum temporis spatium Sextus Aelius alias actiones composuit et librum populo 8 dedit, qui appellatur ius Aelianum. Deinde cum esset in civitate lex duodecim tabularum et ius civile, essent et legis actiones, evenit, ut plebs in discordiam cum patribus perveniret et secederet sibique iura con- stitueret, quae iura plebi scita vocantur. mox cum revocata est plebs, quia multae discordiae nascebantur de his plebis scitis, pro legibus placuit et ea observari lege Hortensia: et ita factum est, ut inter plebis scita i) Sexti sioss.' (ri• §§ 36. 42).  2) datis . . . partibus Ass.: et legem species constituendi interesset, potestas autem 9 eadem esset. Deinde quia difficile plebs convenire coepit, populus certe multo difficilius in tanta turba hominum, necessitas ipsa curam rei publicae ad sena- tum deduxit: ita coepit senatus se interponere et quid- quid constituisset observabatur, idque ius appellabatur io senatus consultum. Eodem tempore et magistratus iura reddebant et ut scirent cives, quod ius de quaque re quisque dicturus esset, seque praemunirent, edicta proponebant. quae edicta praetorum ius honorarium constituerunt: honorarium dicitur, quod ab honore prae- toris venerat. Novissime sicut ad pauciores iuris constituendi vias transisse ipsis rebus dictantibus vide- batur per partes, evenit, ut necesse esset rei publicae per unum consuli (nam senatus non perinde omnes provincias probe gerere poterat): igitur constituto prin- cipe datum est ei ius, ut quod constituisset ratum 12 esset. Ita in civitate nostra aut iure, id est lege, constituitur, aut est proprium ius civile, quod sine scripto in sola prudentium interpretatione consistit, aut sunt legis actiones, quae formam agendi continent, aut plebi scitum, quod sine auctoritate patrum est con- stitutum, ant est magistratuum edictum, unde ius honorarium nascitur, aut senatus consultum, quod solum senatu constituente inducitur sine lege, aut est prin- cipalis constitutio, id est ut quod ipse princeps con- stituit pro lege servetur. 13 Post originem iuris et processum cognitum con- sequens est, ut de magistratuum nominibus et origine cognoscamus, quia, ut exposuimus, per eos qui iuri dicundo praesunt effectus rei accipitur: quantum est enim ius in civitate esse, nisi sint, qui iura regere pos- sint? post hoc dein de auctorum successione dicemus, quod constare non potest ius, nisi sit aliquis iuris peritus per quem possit cottidie in melius produci. 14 Quod ad magistratus attinet, initio civitatis huius 15 constat reges omnem potestatem habuisse. Isdem temporibus et tribunum celerum fuisse constat: is autem erat qui equitibus praeerat et veluti secundum locum a regibus optinebat: quo in numero fuit Iunius 16 Brutus, qui auctor fuit regis eiciendi. Exactis deinde regibus consules constituti sunt duo: penes quos summum ius uti esset, lege rogatum est: dicti sunt ab eo, quod plurimum rei publicae consulerent. qui tamen ne per omnia regiam potestatem sibi vindi- carent, lege lata factum est, ut ab eis provocatio esset neve possent in caput civis Romani animadvertere in- iussu populi: solum relictum est illis, ut coercere pos- i7 sent et in vincula publica duci iuberent. Post deinde cum census iam maiori tempore agendus esset et consules non sufficerent huic quoque officio, cen- 18 sores constituti sunt. Populo deinde aucto cum crebra orerentur bella et quaedam acriora a finitimis inferrentur, interdum re exigente placuit maioris po- testatis magistratum constitui: itaque dictatores proditi sunt, a quibus nec provocandi ius fuit et quibus etiam capitis animadversio data est. hunc magistratum, quoniam summam potestatem habebat, non erat fas ultra sextum mensem retineri. Et his dictatoribus magistri equitum iniungebantur sic, quo modo regibus tribuni celerum: quod officium fere tale erat, quale hodie praefectorum praetorio, magistratus tamen habe- '0 bantur legitimi. Isdem temporibus cum plebs a patribus secessisset anno fere septimo decimo post reges exactos, tribunos sibi in monte sacro creavit, qui LIBER V. LIBER III. [De libertate fideicommissaria.] 217. Invitus is, cui fideicommisso liber- [(4o. 5) 34 tas relicta est, non est tradendus 4 alii, ut ab eo manu- mittatur et fiat alterius libertus, quam qui rogatus est manumittere. Campanus ait, si minor annis viginti rogaverit heredem, ut proprium servum manumittat, praestandam ei libertatem, quia hic lex .Aelia Sentia 2 locum non habet. Servus legatus erat Calpurnio Flacco isque rogatus erat eum manumittere et, si non manumississet, idem servus Titio legatus erat et is aeque rogatus erat, ut eum m anumitteret: si non manu- mississet, liber esse iussus erat. Sabinus dicit inuti- liter legatum fore et ex testamento eum continuo liberum futurum. LIBER IV. 218. Heres praecepto fundo rogatus erat [ (36. i) 74 hereditatem restituere: fundus alienus erat. Aristo aiebat videndum, utrum omnimodo penes heredem fundum esse voluit testator an ita demum, *si % ipsius est: sed sibi superius placere: ideoque a estimatio eius retinenda est. 59  POMPON11 DE FIDE1COMMISSIS LIB.  All O. MUCIUM L1B. 1. II.  60 alienaverit quid ex hereditate aut servum hereditarium manumiserit aut ruperit quid vel fregerit vel usserit, non competit in eum ulla civilis actio restituta postea hereditate ex Trebelliano senatus consulto, sed ex fideicommissi causa erit hoc quod deperierit perse- quendum. sin vero post restitutam hereditatem horum quid admiserit heres, dicendum est lege Aquilia cum eo agi posse, si servum forte hereditarium aut vulne- 2 raverit aut occiderit. Si temporalis actio in here- ditate relicta fuerit, tempus, quo heres experiri ante restitutam hereditatem potuit, imputabitur ei cui resti- tuta fuerit. 215. Is cui fideicommissum solvitur sicut [ (35. 2) 31 is cui legatum est satisdare debet, quod amplius ceperit, quam per legem Falcidiam ei licuerit, reddi: veluti cum propter condicionem aliorum fideicommissorum vel legatorum legis Falcidiae causa pendebit. sed et secundum Cassii et veterum opinionem, si a pupillo fideicommissa capiuntur, propter ea, quae a substituto erunt relicta, cavere debebit is cui solvatur. nam quamvis repetitio sit eorum, quae fideicommissi nomine non debita solventur, tamen satisdato cautum debet esse ei, a quo pecunia proficisceretur, ne damnum sen- tiat deficiente eo, cui solutum erit. 216. t Ulp. 3 fideic.  Pomponius  r(36. r) 3 § 2 si deductis restiluere quis hereditatem l- rogatur, quaesitum est, ulram solida legala praeslanda sint et quartam ea solo fideicommisso detrahere possi an vero et ex legalis et e • fideicommisso quarlanz detrahere pos- sit? et referl iiristonem respondisse e • omnibus delrahen- dam, hoc est ex legatis el fideicommisso. AD O. MUCIUM' LIBRI XXXIX.2 LIBER I. [De leslamentis I .] 2 19 . Si ita quis heredes instituerit: `Titius [( - 28. 5 ) 67- heres esto: Gaius et Maevius aequis ex partibus here- des sunto', quanivis et syllaba coniunctionem faciat, si (luis tamen ex his decedat, non alteri soli pars ad- crescit, sed et omnibus coheredibus pro hereditariis portionibus, quia non tam coniunxisse quam celerius dixisse videatur. 220. Licet transferam legatum in eum, [ (34. 4 ) ,0 cum quo nobis testamenti factio non est, sive in servum proprium, cui sine libertate legavero, licet eis non de- beatur, nec illi tamen debebitur, cui fuerit ademptum. LIBER II. [De lestamentis 2.] 221. Si filium nominatim exheredavero 1 (28. 2F-2-t- et eum postea heredem instituero, heres erit. 222. 3 Hostes ' hi sunt, qui nobis aut [(5o.16)t18 quibus nos publice bellum decrevimus: ceteri gatrones' aut 'praedones' sunt. [De condniz»aus]. 223. Cum in secundo testamento here- L(28. 3) 16 deni eum qui vivit instituimus sive pure sive sub con- dicione (si tamen condicio existere potuit, licet non exstiterit), superius testamentum erit ruptum. multum autem interest, qualis condicio posita fuerit: nam aut in praeteritum concepta ponitur aut in praesens aut in futurum. in praeteritum concepta ponitur veluti ‘si Titius consul fuit': quae condicio si vera est, id est si Titius consul fuit, ita est institutus heres, ut superius testamentum rumpatur: tum enim ex hoc heres esset. si vero Titius consul non fuit, superius testamentum non est ruptuui. quod si ad praesens tempus condicio adscripta est herede instituto, veluti `si Titius consul est', eundem exitum habet, ut, si sit, possit heres esse et superius testamentum rumpatur, si non sit, nec possit heres esse nec superius testamentum rumpatur. in futurum autem collatae condiciones si possibiles sunt existere potuerunt, licet non exstiterint, 4 efficiunt, ut superius testamentum rumpatur, etiamsi non exstiterint: si vero impossibiles sunt, • eluti `Titius si digito caelum tetigerit, heres esto', placet perinde esse, quasi con- dicio adscripta non sit, quae est impossibilis. 224. Si ita scripturn fuerit: `Tithasus si [(28• 51 68 in Capitolium ascenderit, heres esto: Tithasus heres i) lectionurn add.  Conscripti imperante Aulounto Pi o, V • fr. 240 pr. Videlu• Poznponius retinuisse rerunt ordinezn Quinto Aincio ob servatzent: quent ordinent, quoad lieri  rubrzets insertis  .El constat quident libro I—IX actum jitisse de l c s tantentis et legatis, libro xvin de statuliberis, libro XXVI de us ucapionibus, lib•o XXXI de emptione et venditione,lihrts XX XV. XXXVI de societate (z.f. Mucii iztr. civ. lib. XIV), libro xxxvi i de captivir et postlthanio ' libro XXXVIII de furils Attecii lib. XVI). Cetera ontnia rezna nent in incerto, eum pauea quae  reliquis Zibri s ad nos pervenerunt, fruile aligua occasto!e oblata irt quolzhel tractatzt vicino  potzterint. .4ndacissiMis in hac re coniecturis indulsit 111. Voigt, Abhanta. d. phil.-hist. Classe ti•  stichs. Ges. a ' . P.337 (ict. tab. I). potuerunt, licet non exstiterint gloss. r ts o t n te s s e i rv a; z i t i ezt ef unt ( iT 49 7 . cer i$ e ) ;t 2 o . potest 3 .. ) aill6attni existere bus brrs c c a a p fil tZ ' n 9 o l ziaesste7a; POMPONII AD Q. MUCIUM LI13. II—IV. 61 esto', secunda scriptura potior erit: plenior est enim quam prior. 225. Si pupillus sub condicione heres ( 128. 7) 26 institutus fuerit, condicioni etiam sine tutoris auctori- tate parere potest. idemque est et si legatum ei sub condicione relictum fuerit, quia condicione expleta pro eo est, quasi pure ei hereditas vel legatum re- lictum sit. 226. Nuper constitutum est a principe, ut [(32) 85 et non adiecto hoc meunf si quis corpus alicui leget et ita sentiat, ut ita demum praestetur, si suum sit, ita valere legatum, ut appareat magis sententiam legantis, non hoc verbum ‘meum' respiciendum esse. et ideo elegans est illa distinctio, ut, quotiens certum corpus legatur, ad praesens tempus adiectum hoc verbum ‘meum' non faciat condicionem, si vero incertum cor- pus legetur, veluti ita `vina mea"vestem meam', videa- tur pro condicione hoc verbum esse ‘mea', ut ea de- mum, quae illius sint, videantur legata. quod non puto fortiter posse defendi, sed potius et hic vestem vel vinum, quod suorum numero habuerit, hoc legatum esse: sic enim responsum est etiam quod coacuerit vinum legato cedere, si id vini numero testator habuis- set. plane in mortis tempore collatum hunc sermonem ‘vestem, quae mea erit' sine dubio pro condicione accipiendum puto: sed et ‘Stichum qui meus erit' puto pro condicione accipiendum nec interesse, utrum ita qui meus erit' an ita ‘si meus erit': utrubique con- dicionem eam esse. Labeo tamen scribit etiam in futurum tempus collatum hunc sermonem qui meus erit' pro demonstratione accipiendum: sed alio iure utimur. LIBER III. [De ieslamenlis 3.] 227. Si nemo hereditatem adierit, nihil valet [(26. 2) 9 ex his, quae testamento scripta sunt: si vero unus ex pluribus adierit, tutelae statim valent nec exspectan- dum erit, ut omnes hereditatem adeant. [De legatis t.] 228. Si ita relictum fuerit: `quantum heres [(31) 43 meus habebit, tantum Tithaso dari volo', pro eo est, quasi ita sit scriptum: c quantum omnes heredes habe- bunt'. Quod si ita fuerit: ‘quantum unus heres habebit, tantum Tithaso heredes meos dare volo', minor 2 pars erit accipienda, quae venit in legato. 1 Pegastts solitus fuerat distinguere, si in diem fideicommissum relictum sit, veluti post annos decem, interesse, cuitts causa tempus dilatum sit, utrumne heredis, quo casu heredem fructum retinere debere, an legatarii, veluti si in tempus pubertatis ei qui impubes sit fideicom- missum relictum sit, tunc enim fructus praestandos et antecedentis temporis. et haec ita intellegenda sunt, si non nominatim adiectum est, ut cum incremento 3 heres fideicommissum praestet. Si ita scriptum sit: ‘decem aut quindecim heres dato', pro eo est ac si decem sola legata sint: aut si ita sit: ‘post annum aut post biennium, quam ego decessero, heres dato', post biennium videtur legatum, quia heredis esset potestas in eligendo. Si ita stipulatus fuero: ‘decem aut quin- L(4s.i) to9 1)  Aturii  5. 62 decim dabis'?, decem debentur. item si ita: ‘post annum aut biennium dabis'?, post biennium debentur, quia in stipulationibus id servatur, ut quod minus esset quodque longius, esse videretur in obligationem de- ductum. 229. Legatis quae relinquuntur 1 aut dies [(35.-i)7( incertus aut condicio adscribitur aut, si nihil horum factum sit, praesentia sunt, nisi si vi ipsa condicio insit. Cum dies certus adscriptus est, quamvis dies nondum venerit, solvi tamen possunt, quia certum est 2 ea debitu iri. Dies autem incertus est, cum ita scri- bitur ‘heres meus cum morietur, decem dato': nam diem incertum mors habet eius. et ideo si legatarius ante decesserit, ad heredem eius legatum non transit, quia non cessit dies vivo eo, quamvis certum fuerit 3 moriturum heredem. Inest autem condicio legati, veluti cum ita legamus: `quod ex Arescusa natum fuerit, heres dato' aut ‘fructus, qui ex eo fundo per- cepti fuerint, heres dato' aut i servum, quem alii non legavero, Seio dato'. 230. Si pater pro filia dotem promiserit, 1(37.7)4 deinde exheredatae vel etiam emancipatae et praeteri- tae legatum dederit, habebit filia etiam dotem prae- cipuam et legatum. 231. 2 S i communis servus ita stipulare- (45• 3) 37 tur: ‘Lucio Titio et Gaio Seio dari spondes'?, qui sunt domini illius, pro virilibus partibus eis ex stipulatione debetur: si vero ita: ‘dominis meis dare spondes'?, pro parte, qua domini essent: si vero ita: `Lucio Titio et Gaio Seio dominis meis dare spondes'?, dubitare- tur, utrumne viriles partes an pro dominica portione eis deberetur. et interesset!, quid cuius demonstrandi gratia esset adiectum et quae pars eius stipulationis principalem causam haberet: sed cum ad nomina prius decursum est, rationabilius esse videtur pro virili parte stipulationem eis adquiri, quod dominorum vocabula pro demonstratione habeantur. 232. Hereditatis ' appellatio sine dubio 1(50 . 1 6 ) 119 continet etiam damnosam hereditatem: iuris enim nomen est sicuti bonorum possessio. LIBER IV. [De legalis 2.] 233. Cum gregis usus fructus legatus est [(7.4131 et usque eo numerus pervenit gregis, ut grex non in- tellegatur, perit usus fructus. 234• 3 Non solum id peculium est, quod (15. I) 49 dominus servo concessit, verum id quoque, quod igno- rante quidem eo adquisitum sit, tamen, si rescisset, passurus erat esse in peculio. Si ignorante me servus meus negotia mea administraverit, tantidem debitor mihi intellegetur, quanti tenebatur, si liber negotia mea 2 administrasset. Ut debitor vel servus domino vel dominus servo intellegatur, ex causa civili computan- dum est: ideoque si dominus in rationes suas referat se debere servo suo, cum omnino neque mutuum ac- ceperit neque ulla causa praecesserat debendi, nuda ratio non facit eum debitorem. Nuda ratio non facit aliquem debitorem:[(39. 5 ) 26 ut puta quod donare libero homini volumus licet re- per damnationein relinquentur  2) Ponnwint haec inki, cunt quaererenn • , i sro qtta park legala a sinAndir herediblis praestanda essent.  3) Er . 234. 235: deptettlio POMPONII AD Q• MUCIUM LIB. IV. V. silvarn et vendere, quemadmodum usufructuariis licet, nihil habituri essent ex eo legato. Licet tam angustus est legatarius, cui domus usus legatus est, ut non possit occupare totius domus usum, tamen eis quae vacabunt proprietarius non utetur, quia licebit usuario aliis et aliis temporibus tota domo uti, cum interdum domini quoque aedium, prout temporis condicio exigit, qui- 2 busdam utantur, quibusdam non utantur. Usu legato si plus usus sit legatarius quam oportet, officio iudicis, qui iudicat quemadmodum utatur, quid continetur? ne aliter quam debet utatur. 241. 'Si stipulatus fuero 'per te non [(45. t) fieri, quo minus mihi illa domo uti liceat', an si me non prohibeas, uxorem autem meam prohiberes, vel contra uxore mea stipulata me prohibeas, an com- mittatur stipulatio? et latius est haec verba sic accipi. nam et si stipulatus fuero `per te non fieri, quo minus mihi via itinere actu uti liceat', etsi non me, sed alium nomine meo ingredientem prohibeas, sciendum erit committi stipulationem. 242. Quod quis sciens indebitum dedit [ (12. 6) 5o hac mente, ut postea repeteret, repetere non potest. 64 63 feramus in rationes nostras debere nos, tamen nulla donatio intellegitur. 235• Definitione peculii interdum utendum [(15•2)3 est etiam, si servus in rerum natura esse desiit et actice nem praetor de peculio intra annum dat: nam et tunc et accessionem et decessionem quasi peculii recipien- dam (quamquam iam desiit morte servi vel manumis- siöne esse peculium), ut possit ei accedere ut peculio fructibus vel pecorum fetu ancillarumque partubus et decedere, veluti si mortuum sit animal vel alio quo- libet modo perierit. 236. Si pluribus heredibus institutis ita [ (3!) 44_ scriptum sit: ‘heres meus dainnas esto dare aureos quinque', 1 non quilibet heres, sed omnes videbuntur damnati, ut una quinque dent. Si ita legatum fuerit: ‘Lucius Titius heres meus Tithaso quinque aureos' dare damnas esto', deinde alio loco ita: ‘Publius Mae- vius heres meus Tithaso quinque aureos 1 damnas esto dare', nisi Titius ostenderit adimendi causa a Publio legatum esse relictum, quinos aureos" ab utroque ac- cipiet. 237. 3 Si mihi et Titio, in curns po- [ (45 . I) I 10 pr. testate non sim, stipuler decem, non tota decem, sed sola quinque mihi debentur: pars cnim aliena deduci- tur, ut quod extraneo inutiliter stipulatus sum, non augeat meam partem. 238. Inter vestem virilem et vestimenta L ( 34 . 2) 33 virilia nihil interest: sed difficultatem facit mens legan- tis, si et ipse solitus fuerit uti quadam veste, quae etiam mulieribus conveniens est. itaque ante omnia dicen- dum est eam legatam esse, de qua senserit testator, non quae re vera aut muliebris aut virilis sit. nam et Quintus Titius 4 ait scire se quendam senatorem mulie- bribus cenatoriis uti solitum, qui si legaret muliebrem vestem, non videretur de ea sensisse, qua ipse quasi virili utebatur Si stipulatus fuero de te: ‘vestem L(45.1) IIO § tuam, quaecumque muliebris est, dare spondes'?, magis ad mentem stipulantis quam ad mentem promittentis id referri debet, ut quid in re sit, aestimari debeat, non quid senserit promissor. itaque -si solitus fuerat promissor muliebri quadam veste uti, nihilo minus debetur. 239• 5 Prout quidque contractum est, ita et solvi debet: ut, cum re contraxerimus, re solvi debet: veluti cum mutuum dedimus, utt pecuniae tantun- dem solvi debeat. et cum verbis:aelrbi°quid contraximus, vel re vel verbis obligatio solvi debet, verbis, veluti cum acceptum promissori fit, re, veluti cum solvit quod promisit. aeque cum emptio vel venditio vel locatio contracta est, quoniam consensu nudo contrahi potest, etiam dissensu contrario dissolvi potest. LIBER V. [De legalis 24o. 6 Divus Hadrianus, cum q uibusdam .)22 ,7. tisus silvae legatus esset, statuit fructum quoque eis legatum videri, quia nisi liceret legatariis caedere eitiO j) HS v Pomp. 2) liS quina milia POMP. 3) 'Titio oloo servo sneo decenz do lego': quaeritur, 71fr7rom Titia tota decem qti A010 Ruinque debeantur.  4) Mucius sc•.  5) De N eratione 14040  Fr.z4o. 241 c de usu legato. 243. Si legato aut hereditate aliquid servo dotali obvenit, qttod testator noluit ad maritum pertinere, id soluto matrimonio reddendum est mulieri. 244. Quintus Mucius ait: si pater familias [ (34. 2) zo uxori vas ant vestimentum aut quippiam aliud ita lega- vit ‘quod eius causa emptum paraturnve esset', id videtur legasse, quod magis illius quam communis usus causa paratum esset. PauPoa-zus.. sed hoc verum est non solum, si ipsius viri et uxoris communis usus, sed etiam si liberorum eius aut alterius alicuitts communis usus fuerit: id enim videtur demonstrasse, quod pro- prio usui uxoris comparatum sit. sed quod Quintus Mucius demonstrat `vas aut vestimentum aut quid aliud', efficit, ut falsa sint quae subiecimus: multum enim interest, generaliter an specialiter legentur haec. nam si generaliter, veluti ita ‘quae uxoris causa corn- parata sunt', vera est illius definitio: si vero ita scriptum fuerit `vestem illam purpuram', ut certa demonstraret, licet adiectum sit `quae eius causa empta paratave essent', licet neque empta neque parata neque in usum ei data sint, legatum omnimodo valet, quia certo corpore legato demonstratio falsa posita non peremit legatum. veluti si ita sit scriptum: `Stichum, quem ex venditione Titii emi': nam si neque emit aut ex alia venditione emit, legatum nihilo minus valet. plane si ita legatum fuerit `vas aut vestimenta aut quae uxoris causa parata sunt', tunc aeque erit vera Quinti Muci sententia: quo casu sciendum est, etiarn si alienae res hae fuerint, quas putavit testator suas esse, heredem teneri, ut eas det. 245. 3 Quintus Mucius ait, cum in con- [ (24. 11 51 troversiam venit, unde ad mulierem quid pervenerit, et verius et honestius est quod non demonstratur unde habeat existimari a viro aut qui in potestate eius esset ad eam pervenisse. evitandi autem turpis quaestus b gr a a s t s i e a . circa uxorem hoc videtur Quintus Mucius pro- decim esset f 46 e . ss Si Titio, ‘cum is annorum quattuor- (36. 2) 22 r  Atueii fr. 13. cf Q. actus , legatum fuerit et is ante quartum ) am Inut- pertinere conicit M. Vo2 Gai. 2, 283. Ad su legoa Voconi 3) ICtus videtur h aec nneciss 244. e, C11111 tractaret de  quae uxoris CallSa parata nt, fr. (46• 3) 8o (23• 3) 65 il 65  POMPONII AD Q. MUCIUM LIB. V—VIII.  66 decimum annum decesserit, verum *est* ad heredem eius legatum non transire, quoniam non solum diem, sed et condicionem hoc legatum in se continet `si effectus esset annorum quattuordecim', qui autem in rerum natura non esset, annorum quattuordecim esse non in- tellegeretur. nec interest, utrum scribatur ‘si annorum quattuordecim factus erit' an ita, cum priore scriptura per condicionem tempus demonstratur, sequenti per tempus condicio, utrubique tamen eadem condicio est. Quaedam autem condiciones etiam supervacuae sunt, veluti si ita scribat: `Titius heres esto. si Titius here- ditatem meam adierit, Maevio decem dato': nam pro non scripto ea condicio erit, ut omnimodo ad heredem Maevii legatum transeat, etiamsi Maevius ante aditam hereditatem decesserit. et idem, si ita fuerit scriptum: ‘si Titius hereditatem meam adierit, intra dies centum Maevio decem dato': nam hoc legatum in diem erit, non sub condicione, quia definitio Labeonis probanda est dicentis id demum legatum ad heredem legatarii transire, quod certum sit debitum iri, si adeatur here- 2 ditas. Si tamen duos heredes instituam et, si alter ex his adeat hereditatem, alicui legem ab omnibus heredibus: non erit pro supervacuo ea condicio, sed in portionem quidem coheredis valebit, in ipsius autem, cuius persona in condicione comprehensa est, super- vacua erit, perinde atque si solo eo herede instituto eo modo Iegatum esset. 247. Si servus meus a liberto meo L(15• 3) 38 'operas sibi dari' stipuletur, inutilem stipulationem esse Celsus scribit: aliter atque si non adiecto hoc verbo `sibi' stipulatus fuerit. 248. 1 Verbis legis duodecim tabularum [(50.16) ► 20 his ‘uti legassit suae rei, ita ius esto' latissima potestas tributa videtur et heredis instituendi et legata et liber- tates dandi, tutelas quoque constituendi. sed id inter- pretatione coangustatum est vel legum vel auctoritate iura constituentium. LIBER VI. [De legatis 4.] 249. Si mulieri usus domus legatus sit et [(74)22, illa trans mare profecta sit et constituto tempore ad amittendum usum = afuerit, maritus vero domo usus fuerit, retinetur nihilo minus usus, quemadmodum si familiam suam in domu reliquisset eaqtte peregrinare- tur. et hoc magis dicendum est, si uxorem in domu reliquerit maritus, cum ipsi marito usus domus lega- tUS sit. 25o. 3 Usura pecuniae, quam percipi- Bso.16) 121 mus, in fructu non est, quia non ex ipso corpore, sed ex alia causa est, id est nova obligatione, 25I. 4 Ex quibus causis retentionem qui- (12. 6) st dem habernus, petitionem autem non habemus, ea si solverimus, repetere non possumus. 252. 5 Si stipulatus sim mihi aut Titio [ ( 4 6. 3) 81 dari, si Titius decesserit, heredi eius solvere non po- teris. "Si lancem deposuerit apud me Titius et pluribus heredibus relictis decesserit: si pars heredum t) Ad legenz li)emziam hnet sj5eclare tentere , szesi5frainr Voigt: otim novne legis ntenlia . fit, sed de legunt(X./I lob.) interpreta- tione agiiur. 2) constituto usum] biennio romt. 3 ) Quae- riber rrl oflinn • , nrr zisus fruans relinen/nr, si usnfruelnarins eum vendi( • rd prelinpre  emporeiserreterd.  4) ef. (30)58-60.  6 )  e.g. (35• 1 ) 44 § I°. 5)  (35. r ) 44 Pr. T.  e I , Palingenesia. 111. me interpellet, optimum quidem esse, si praetor aditus iussisset me parti heredurn i eam lancem tradere, quo casu depositi me reliquis coheredibus non teneri. sed et si sine praetore sine dolo malo hoc fecero, liberabor aut (quod verius est) non incidam in obligationern. optimum autem est id per magistratum facere. LIBER VII. [De legatis 5.] 253• 2 Si quis Sempronium heredem in- stituerit sub hac condicione si Titius in Capitoltum ascenderit', quamvis non alias heres esse possit Sem- pronius, nisi Titius ascendisset in Capitolium, et hoc ipsum in potestate sit repositum Titii: quia tamen scriptura non est expressa voluntas Titii, erit utilis ea institutio. atquin si quis ita scripserit: g si Titius voluerit, Sempronius heres esto', non valet institutio: quaedam enim in testamentis si exprimantur, effectum nullum habent, quando, si verbis tegantur, eandem significationem habeant quam haberent expressa, et momentum aliquod habebunt. sic enim filii exhere- datio cum eo valet, si quis heres existat: et tamen nemo dubitat, quin, si ita aliquis filium exheredaverit: `Titius heres esto: cum heres erit Titius, filius exheres esto', nullius momenti esse exheredationem. LIBER VIII. [De legatis 6.] 254• Si USUS frUCtUS  CUIUS pro- (23. 3) 66 prietatem mulier non habebat, dotis nomine mihi a domino proprietatis detur, difficultas erit post divor- tium circa reddendum ius mulieri, quoniam diximus usum fructum a fructuario cedi non posse nisi domino proprietatis et, si extraneo cedatur, id est ei qui pro- prietatem non habeat, nihil ad eum transire, sed ad dominum proprietatis reversurum usum fructum. qui- dam ergo remedii loco recte putaverunt introducen- dum, ut vel locet hunc usum fructum mttlieri maritus vel vendat nummo uno, ut ipsum quidem ius remaneat penes maritum, perceptio vero fructuum ad mulierem pertineat. 255• Si ita sit scriptum: 'filiabus meis I (31145 Pr. centum aureos 3 do', an et masculini generis et feminini liberis legatum videatur? nam si ita scriptum esset: `filiis meis hosce tutores do', responsum est etiam filia- bus tutores datos esse. quod non est ex contrario ac- cipiendum, ut filiarum nomine etiam masculi continean- tur: exemplo enim pessimum est feminino vocabulo etiam masculos contineri. Servius ait, si ita scriptum sit: 'filio filiis- [(50.16) 122 que meis hosce tutores do', masculis dumtaxat tutores datos, quoniam *a* singulari casu hoc `filio' ad pluralem videtur transisse continentem eundem sexum, quem singularis prior positus habuisset. sed hoc facti, non iuris habet quaestionem: potest enim fieri, ut singttlari casu de filio senserit, deinde plenius omnibus liberis prospexisse in tutore dando voluerit. quod magis rationabile esse videtur. 256. Si sub condicione vel ex die certa 1(31) nobis legatum sit, ante condicionem vel diem certum i) parti heredurn gloss.  2) Cj. (35. 1 ) 52. 3) HS C: Porny5. 5 (28. 5) 69 Q. MUCIUM LIB. VIII. IX. 260. Quod quis ex culpa sua damnum [(50.17)203 sentit, non intellegitur damnum sentire. LIBER IX. [De legatis 7.] 261. Scribit Quintus Mucius: si aururn [ 134. 2) 34 suum omne pater familias uxori suae legasset, id faciundum dedisset aut quod ei aurum, quod aurifici fact deberetur, si ab aurifice ei repensum non esset, mulieri non debetur. POMPONIUS: hoc ex parte verum est, ex parte falsum. nam de eo, quod debetur, sine dubio: ut puta si auri libras stipulatus fueri e t t , andocuaxuorruem in,qcuuomd ei deberetur ex stipulatu, non pertin illius factum adhuc non sit: id enim, quod suum esset, non quod in actione haberet, legavit. in aurifice falsum est, si aurum dederit ita, ut ex eo auro aliquid sibi faceret: nam tunc, licet apud aurificem sit aurum, do- minium tamen non mutavit': manet tamen eius dedit et tantum videtur mercedem praestaturus pro opera aurifici: per quod eo perducimur, ut nihilo minus uxori debeatur. quod si aurum dedit aurifici, ut non tamen ex eo auro fieret sibi aliquod corpuscu- lum, sed ex alio, tunc, quatenus dominium transit eius auri ad aurificem (quippe quasi permutationem fecisse videatur), et hoc aurum non transibit ad uxorem. Item scribit Quintus Mucius, si maritus uxori, cum haberet quinque pondo auri, legasset ita: 'aurum quod- cumque uxoris causa paratum esset, uti heres uxori daret', etiamsi libra auri inde venisset et mortis tem- pore amplius quam quattuor librae non deprehenden- tur, in totis quinque libris heredem esse obligatum, quoniam articulus est praesentis temporis demonstra- tionem in se continens. quod ipsum quantum ad ipsam iuris obligationem pertineat, recte dicetur, id est ut ipso iure heres sit obligatus. verum sciendum, si in hoc alienaverit testator inde libram, quod de- minuere vellet ex legato uxoris suae, tunc mutata voluntas defuncti locum faciet doli mali exceptioni, ut, si perseveraverit mulier in petendis quinque libris, ex- ceptione doli mali submoveatur. sed si ex necessitate aliqua compulsus testator, non quod vellet deminuere ex legato, tunc mulieri ipso iure quinque librae auri debebuntur nec doli mali excep tio nocebit adversus 2 petentem. Quod si ita legasset uxori aurum quod eius causa paratum erit', tunc rectissime scribit Quin- tus Mucius, ut haec scriptura habeat in se et demon- strationem legati et argumentum: ideoque ipso iure alienata libra auri amplius quattuor pondo non remane- bunt in obligatione, nec erit utendum distinctione, qua ex causa alienaverit testator. 262. Quaesitum est, an, si iussus fuerit (35• 1 ) 57 servus quinque operas extraneo dare, ut liber sit, con- dicio talis sit recipienda, ut, quemadmodum circa pecuniae dationem dicitur, ita et circa praestationem operarum dicamus. sed hoc iure utimur, ut, quemad- modum dictum est, si pecuniam ex peculio suo det e xtraneo, admitti eum ad libertatem, ita et, si operam pr aestiterit, necesse sit eum admitti ad libertatem. ita- que et in proposito sapienter faciet heres, si impedierit eum, quo minus praestet operas: hac enim ratione e sexiivraun sepuesrvneonn l iet ite q t u u i r d . em ad libertatem, sed operis eius i) dominium . . . mutavit gloss. 68 67 POMPONII AD repudiare non possumus: nam . nec pertinet ad nos, antequam dies veniet vel condicto existat. Illud dubitari potest, an, si, cum testa- [(29. 2 . ) .77 mento heres institutus essem ab eo, qui etiamsi i n- testatus decessisset, legitima hereditas eius ad me per- tineret, an simul utramque hereditatern repudiare possim, quoniam antequam ex testamento .hereditatern repudiarim, legitima nondum ad me pertinet. verum eodem momento intellegor et ex testamento et legiti- mam repudiare, sicuti, si legitimam velim ad me per- tin'ere, cum sciam testamento mihi relictarn, videbor ante repudiare testamentum et ita legitimam ad- quisisse. 257. Si pater filiae suae testamento [fp) 45 § 2 aureos i tot heredem dare iusserit, ubi ea nupsisset: si filia nupta sit, cum testamentum fit, sed absente patre et ignorante, nihilo minus legatum debetur: si enim hoc pater non ignorabat, videtur de aliis nuptiis sensisse. 258. Quintus Mucius ait: si quis in testa- [(33.117 mento ita scripsit: 'filii filiaeque meae ibi sunto, ubi eos mater sua esse volet, eisque heres meus in annos singulos inque pueros puellasque singulas damnas esto dare cibarii nomine aureos decem , : si tutores eam pecuniam dare nolunt ei, apud quem pueri atque puellae sunt, nihil est, quod ex testamento agere possit: nam ea res eo pertinet, uti tutores sciant, quae voluntas testatoris fuit, uti possint eam pecuniam sine periculo dare. POMPONWS: In testamentis quaedam scribuntur, quae ad auctoritatem dumtaxat scribentis referuntur nec obligationem pariunt. haec autem talia sunt. si te heredem solum instituam et scribam, uti monumentum mihi certa pecunia facias: nullam enim obligationem ea scriptura recipit, sed ad auctoritatem meam conservandam poteris, si velis, facere. aliter atque si coherede tibi dato idem scripsero: nam sive te solum damnavero, uti monumentum facias, coheres tuus agere tecum poterit familiae herciscundae, uti facias, quoniam interest illius: quin etiam si utrique iussi estis hoc facere, invicem actionem habebitis. ad auctoritatem scribentis hoc quoque pertinet, cum quis iussit in municipio imagines poni: nam si non honoris municipii gratia id fecisset, sed sua, actio eo nomine nulli competit. itaque haec Quinti Mucii scriptura: g iberi mei ibi sunto, ubi eos mater sua esse volet' nullam obligationem parit, sed ad auctoritatem defuncti conservandam id pertinebit, ut ubi iusserit ibi sint. nec tamen semper voluntas eius aut iussum conservari debet, veluti si praetor doctus sit non expedire pupil- lum eo morari, ubi pater iusserit, propter vitium, quod pater forte ignoravit in eis personis esse, apud quas morari iussit. si autem pro cibariis eorum annos singulos aurei decem 2 relicti sint, sive hoc sermone significantur, apud quos morari mater pupillos voluerit, sive ita acceperimus hunc sermonem, .ut ipsis filiis id legatum debeatur, utile erit: et magis enim est, ut providentia filiorum suorum hoc fecisse videatur. et in omnibus, ubi auctoritas sola testatoris est, neque omnimodo spernenda neque omnimodo observanda est. sed interventu iudicis haec omnia de ffben si  ad non 4,uxpem causam feruntur, ad e ectum p uc erdt, 259, Si servum sub condicione liberum 4se iubeam et usum fruct  • 2) HS X Pont, (33 2) 20 um ems tibi legavero, valet teptum. sestertios PomP. 69  POMPONII AD Q. MUCIUM LIB. X—XVIII.  70 LIBER X. legilima hereditatel? 263. l Legati proconsulis nihil proprium (r. 16) 13 habent, nisi a proconsule eis mandata fuerit iurisdictio. 264. Capitis deminutione pereunt legt- I (38.16) ri timae hereditates, quae ex lege duodecim tabularum veniunt, sive vivo aliquo sive antequam adeatur here- ditas eius capitis minutio intercessit, quoniam desinit suus heres vel adgnatus recte dici: quae autem ex legibus novis aut ex senatus consultis, non utique. LIBER XI. 265. 3 Sed si compromissum sine die con- r 1 (4.8)14 fectum est, necesse est arbitro omnimodo dies statuere, partibus scilicet consentientibus, et ita causam dis- ceptari: quod si hoc praetermiserit, omni tempore cogendus est sententiam dicere. LIBER XII. 266. 3 Non videtur domini voluntate [ 14o. 12) 28 servus in libertate esse, quem dominus ignorasset suum esse: et est hoc verum: is enim demum voluntate domini in libertate est, qui possessionem libertatis ex voluntate domini consequitur. LIBER X1II. 267. [Si quis debitor ex pluribus causis unum (46.3) 4 debitum solverit, quid videatur solutum?] . . . et magis quod meo nomine, quam quod pro alio fideiussorio nomine debeo: et potius quod cum poena, quam quod sine poena debetur: et potius quod satisdato, quam quod sine satisdatione debeo. LIBER XIV. ?' 268. Si tam angusti loci demonstratione [(8.1)13 facta via concessa fuerit, ut neque vehiculum neque iumentum ea inire possit, iter magis quam via aut actus adquisitus videbitur: sed si iumentum ea duci poterit, non etiam vehiculum, actus videbitur ad- quisitus. 26g. Labeo ait, si patiente vicino opus [(39. 3 ) 19 faciam, ex quo ei aqua pluvia noceat, non teneri me actione aquae pluviae arcendae. 27o. 5 Ea quae civiliter adquiruntur per I (41. i) 53 eos, qui in potestate nostra stmt, adquirimus, veluti stipulationem: quod naturaliter adquiritur, sicuti est possessio, per quemlibet volentibus nobis possidere adquirimus. LIBER XV. [De stipulationibus]? 271. Si quis stipulatus sit Stichum aut [(45• 1)112 Pamphilum, utrum ipse vellet: quem elegerit, petet et i) Spectant haec fortasse ad iniz e recessionent herea'itatis. De adoptione aut emancipatione Q. Muciunt hoc loco egisse veri c l issinu7e est, v. lib. XX. 2) Incertun i est, qua occasione haec inieeta sint. Q. Muciz t m hoc loco de contpromisso egisse veri dissintile est. 3 ) De inanumissionibus? •  4) De servitutibus et de aqua? De aqua autent agitar diant libro XXXII.  . . ․ ) Idem (i. e. Modestinas) libro quarto decimo ad Quintuna Mucium zascr. F. is erit solus in obligatione. an autem mutare volunta- tem possit et ad alterius petitionem transire, quaerenti- bus respiciendus erit sermo stipulationis, utrumne talis sit, ‘quem voluero' an 'quem volam': nam si talis fuerit 'quem voluero', cum semel elegerit, mutare volun- tatem non poterit: si vero tractum habeat sermo illius et sit talis 'quem volam', donec iudicium dictet, mu- tandi potestatem habebit. Si quis ita stipulatus fuerit: 'pro centum aureis i satis dabis?' et reum de- derit in istam summam 2 : Proculus ait semper in satis- dationis stipulatione venire, quod interesset stipulantis, ut alias tota sors inesset, veluti si idoneus promissor non sit, alias minus, si in aliquid idoneus esset debitor, alias nihil, si tam locuples esset, ut nostra non intersit satis ab eo accipere: nisi quod plerumque idonei non tam patrimonio quam fide quoque aestimarentur. LIBER XVI. [De tutelis]? 272. Filius familias in publicis causis loco [(1.6) 9 patris familias habetur, veluti ut magistratum gerat, ut tutor detur. 273. Qui pro tutore negotia gerit, eandem [(27.5) 4 fidem et diligentiam praestat, quam tutor praestaret. LIBER XVII. [De lege Aquilia]? 274• Quintus Mucius scribit: equa cum in [(9•2)39 alieno pasceretur, in cogendo quod praegnas erat eiecit: quaerebatur, dominus eius possetne cum eo qui coegisset lege Aquilia agere, quia equam in iciendo ruperat. si percussisset aut consulto vehementius egisset, visum est agere posse. POMPONIUS: Quam- vis alienum pecus in agro suo quis deprehendit, sic illud expellere debet, quomodo si suum deprehen- disset, quoniam si quid ex ea re damnum cepit, habet proprias actiones. itaque qui pecus alienum *in* agro suo deprehenderit, non iure id includit, nec agere illud aliter debet quam ut supra diximus qttasi suum: sed vel abigere debet sine damno vel admonere domi- num, ut suum recipiat. LIBER XVIII. [De staluliberis]. 275• Statuliberi a ceteris servis nostris [(40. 7) 29 nihilo paene differunt. et ideo quod ad actiones vel ex delicto venientes vel ex negotio gesto contractu pertinet, eiusdem condicionis sunt statuliberi cuius ceteri. et ideo in publicis quoque iudiciis easdem poenas patiuntur, quas ceteri servi. Quintus Mucius scribit: pater familias in testamento scripserat `si An- dronicus servus meus heredi meo dederit decem, liber esto'. deinde de his bonis coeperat controversia esse: qui se lege heredem aiebat esse, is eam hereditatem ad se pertinere dicebat, alter, qui hereditatem posside- bat, aiebat testamento se heredem esse. secundum eum sententia dicta erat, qui testamento aiebat se heredem esse. deinde Andronicus quaerebat, si ipsi viginti dedisset, quoniam secundum eum sententia dicta est, futurusne esset liber an nihil videatur sen- tentia, qua vicit, ad eam rem valere? 3 quapropter si r) IIS C Pomp.  2) et reum . . summam glars. 3) respondit valere i;ts. 5* 7i  POMPONII AD 0• viginti heredi scripto dedisset et res contra possesso- rem iudicata esset, illum in servitute fore. Labeo hoc, quod Quintus Mucius scribit, ita putat verum esse, si re vera lege ab intestato heres fuit is qui vicit: nam si iniuria iudicis victus esset scriptus verus heres ex testamento, nihilo minus eum paruisse condicioni ei dando - et liberum fore. sed verissimum est, quod et Aristo Celso rescripsit, posse dari pecuniam heredi ab intestato, secundum quem sententia dicta est, quoniam lex duodecim tabularum emptionis verbo omnem alie- nationem complexa videretur: non interesse, quo genere quisque dominus eius fieret et ideo hunc quoque ea lege contineri, secundum quem sententia dicta est, et liberum futurum eum, qui ei dedisset pecuniam. hunc autem, id est possessorem hereditatis, cui data esset summa, si victus esset hereditatis petitione, cum ceteris hanc quoque pecuniam victori restituere debere. LIBER XIX. LIBER XX. [De his, qui in aliena polcslale stend? 276. Adoptiones non solum filiorum, sed et : (1•7)43 quasi nepotum fiubt, ut aliquis nepos noster esse videa- tui perinde quasi ex filio vel incerto natus sit. 277. Quaecumque actiones servi mei r (44• 7) 56 nomine mihi coeperunt competere vel ex duodecim tabulis vel ex lege Aquilia vel iniuriarum vel furti, eaedem durant, etiamsi servus postea vel manumissus vel alienatus vel mortuus fuerit. sed et condictio ex furtiva causa competit, nisi si nactus possessionem servi aut alienavero aut manumissero eum. LIBER XXI. ?1 278. Si negotia absentis et ignorantis geras, t3.5110 et culpam et dolum praestare debes. sed Proculus interdum etiam casum praestare debere, veluti si no- vum negotium, quod non sit solitus absens facere, tu nomine eius geras: veluti venales novicios coemendo vel aliquam negotiationem ineundo. nam si quid damnum ex ea re secutum fuerit, te sequetur, lucrum vero absentem: quod si in quibusdam lucrum factum fuerit, in quibusdam damnum, absens pensare lucrum cum damno debet. 27g.° -Si commodavero tibi equum, quo [(1 3 . 6) 23 utereris usque ad certum locum, si nulla culpa tua interveniente in ipso itinere deterior equus factus sit, non teneris commodati: nam ego in culpa ero, qui in tam longum iter commodavi, qui eum laborem susti- nere non potuit. 280. [Si puerum meum, cum possideres, ern- L(6.0,9 disses, impensarum officio indicis ratio non habetur], nisi si venalem eum habeas et plus ex pretio eius con- secuturus sis propter artificium. 281. Sed hoc [sc. socerum in solidum 42. I) 2 damnari] ita accipiendum est, si a socero dos ex pro- missione petatur soluto matrimonio: verum si manente matrimonio dos ab eo petatur, succurrendum utique ,est, ut ne maioris summae con demnetur, quam quan- tum facere potest. Quod autem de sociis dicturn i)-Incertissimum est huius libriargumentum nec co niecturam aore aus i m .  2) ti: nluciifr. 3. 72 est, ut et hi in quantum facere possint condenmentur, causa cognita se facturum praetor edicit. causae cognitio autem in hoc erit, ut neganti se socium esse aut ex doli clausula obligato non succurratur. 282. Si is, qui simulabat se procuratorem ( 47 . - 9 76 esse, effecisset, ut vel sibi vel cui me delega y tt pro- mitterem, furti cum eo agere non possum, quoniam nullum corpus intervenisset, quod furandi animo con- trectaretur. LIBER XXII. ?1 2 63. Fructus percipiendo uxor vel vir [ (22. i) 45 ex re donata suos facit, illos tamen, quos suis operis adquisierit, veluti serendo: nam si pomum decerpserit vel ex silva caedit, non fit eius, sicuti nec cuiuslibet bonae fidei possessoris, quia non ex facto eius is fructus nascitur. 284. Inter dum et deminutionem et I (38. i) 34 augmentum et mutationem recipere obligationes opera- rum sciendum est. nam dum languet libertus, patrono operae, quae iam cedere coeperunt, pereunt. sed si liberta, quae operas promisit, ad eam dignitatem per- veniat, ut inconveniens sit praestare patrono operas, ipso iure hae intercident. 285. 3 Cum servus, in quo usum fructum r(45• 3) 39 habemus, proprietatis domino ex re fructuarii vel ex operis eius nominatim stiptiletur, adquiritur domino proprietatis: sed qua actione fructuarius reciperare possit a domino proprietatis, requirendum est. item si servus bona fide nobis serviat et id, quod nobis adquirere poterit, nominatim domino suo stipulatus fuerit, ei adquiret: sed qua actione id reciperare pos- sumus, quaeremus. et non sine ratione est, quod Gaius noster dixit, condici id in utroque casu posse domino.1 LIBER XXIII. [De possessione eI usucapione ][.] 286. Si id quod possidemus ita per- [(4). 2) 25 diderimus, ut ignoremus, ubi sit, desinimus possidere. Et per colonos et inquilinos aut servos nostros 5 possi- demus: et si moriantur aut furere incipiant aut alii locent, intellegimur nos retinere possessionem. nec inter colonum et servum nostrum, per quem possessio- 2 nem retinemus, quicquam interest. Quod autem solo animo possidemus, quaeritur, utrumne usque eo possideamus, donec alius corpore ingressus sit, ut potior sit illius corporalis possessio, an vero (quod quasi magis' i probatur) usque eo possideamus, donec revertentes nos aliquis repellat aut nos ita animo de- sinamus possidere, quod suspicemur repelli nos posse t a i b tili e u o s , es q s u e i . ingressus sit in possessionem: et videtur 287. 7 CI1M legatorum vel fideicommissi (42 . 4) 12 servandi causa, vel quia damni infecti nobis non cavea- tur, bona possidere praetor permittit, ve) ventris nomine 1) 2  ,rt)lasse haec possunl rve , rri ad dotis deminittionem augntenium ai D: ne d . e? V. n. ,. 3 . An de oieris servorum et libertorum? 3) Similis guaestio in servo dotali oritur. 4) sed qua . domino] Triboniani manum hoc loco intervenisse suspicor et propter quaeslionem ineple repetitam et propter genus s cri -hendi (possumusiiro possimus!, Gaius noster!, in ... casu!). 5 w ) aatu e4  7) servos nostros cf Q. g l oss arucha f r. 3 6 1. ) Quinto Mucio scr. ( 3 an de MUCIUM LIB. XVI1I—XXI II. 73 in possessionem nos mittit, non possidemus, sed magis custodiam rerum et observationem nobis concedit. 288. Plerique putaverunt, si heres sim et [Giz, ․ ) 3- putem rem aliquam ex hereditate esse quae non sit, posse me usucapere. LIBER XXIV. [De ust e capione 2.] 289. Ubi lex inhibet usucapionem, bona [ i41. 3) 2 4 fides possidenti nihil prodest. Interdum etiamsi non fuerit inchoata usucapio a defuncto, procedit heredi eius: veluti si vitium, quod obstabat non ex persona, sed ex re, purgatum fuerit, ut puta si fisci res esse desierit aut furtiva aut vi possessa. 2go. Si vir uxori vel uxor viro donaverit, [(41.6)3 si aliena res donata fuerit, verum est, quod Trebatius putabat, si pauperior is qui donasset non fieret, usu- capionem possidenti procedere. LIBER XXV. [De t e stecapione 3.] 291. Curator furiosi servum eius manu- (40. 9) 22 mittere non potest. LIBER XXVI. [De usucapione (el non zelendo) 2g2. Si infantis usus tantummodo legatus [17.1)55 sit, etiamsi nullus interim sit, cum tamen infantis aetatem excesserit, esse incipit. 293• Si ager, cuius usus fructus noster sit, [17.4) 23 f l umine vel mari inundatus fuerit, amittitur usus fructus, cum etiam ipsa proprietas eo casu amittatur: ac ne piscando quidem retinere poterimus usum fructum. sed quemadmodum, si eodem impetu disces- serit aqua, quo venit, restituitur proprietas, ita et usum fructum restituendum dicendum est. Cum loca capta sunt ab hostibus, omnia [ (ti. 71 36 desinunt religiosa vel sacra esse, sicut homines liberi in servitutem perveniunt: quod si ab hac calamitate fuerint liberata, quasi quodam postliminio reversa pristino statui restituuntur. 294. Quod autem aedificio meo me posse [(8.217 consequi, ut libertatem usucaperem, dicitur, idem me non consecuturum, si arborem eodem loco sitam ha- buissem, Mucius ait, et recte, quia non ita in suo statu et loco maneret arbor quemadmodum paries, propter motur n naturalem arboris. 295. Locus certus ex fundo et possideri [ (41. 2) 26 et per longam possessionem 2 capi potest et certa pars pro indiviso, quae introducitur vel ex emptione vel ex donatione vel qualibet alia ex causa. incerta autem pars nec tradi nec capi 3 potest, veluti si ita tibi tra- dam 4 : 'quidquid mei iuris in eo fundo est': nam qui ignorat, nec tradere nec accipere 5 id, quod incertum est, potest. 2 96. "Verbum 'erit' interdum etiam [(50.16)123 praeteritum nec solum futurum tempus demonstrat. I) Quaeritur, an res a euratore alienala usurapi possit. or Pnp. usu 3) nec mancipari(?) nec usucapi Pomis. 2 ) 4) mancipio dem Po i nfi.?  s) nec dare nec accipere mancipio P / 7 /P.: 0  6) Perfinent ha n . c ad legis  verba: quoci sub- ruptum erit,  Q. ,lhicii fr. 33. 74 quod est nobis necessarium scire et cum codicilli ita confirmati testamento fuerint: 'quod in codicillis scriptum erit', utrumne futuri temporis demonstratio fiat an etiam praeteriti, si ante scriptos codicillos quis relinquat. quod quidem ex voluntate scribentis inter- pretandum est. quemadmodum autem hoc verbum 'est' non solum praesens, sed et praeteritum tempus significat, ita et hoc verbum 'erit' non solum futurum, sed interdum etiam praeteritum tempus demonstrat, nam cum dicimus `Lucius Titius solutus est ab obli- gatione', et praeteritum et praesens significamus: sicut hoc ‘Lucius Titius alligatus est'. et idem fit, cum ita loquimur 'Troia capta est': non enim ad praesentis facti demonstrationem refertur is sermo, sed ad prae- teritum. LIBER XXVII. 297. Damus aut ob causam aut ob rem: (t2. 6) 52 ob causam praeteritam, veluti cum ideo do, quod ali- quid a te consecutus sum vel quia aliquid a te factum est, ut etiamsi falsa causa sit, repetitio eius pecuni:te non sit: ob rem vero datur, ut aliquid sequatur, quo non sequente repetitio competit. LIBER XXVIII. 2g8. 1 Minus est actionem habere quam [(50. c7) 204 rem. Llb'ER XXIX. LIBER XXX. 299. Filius patri adgnatus proximus eSt. (138. 16) 12 LIBER XXXI. [De emplionibus el vendilionibus]. 300. 2 S1 decem tibi locem fundum, tu (19. 2) 52 autem existimes quinque te conducere, nihil agitur: sed et si ego minoris me locare sensero, tu pluris te conducere, utique non pluris erit conductio, quam quanti ego putavi. 301. In huiusmodi autem quaestionibus (18. I) 12 [sc. cuin de errore qt e c i eritur] personae ementium et vendentium spectari debent, non eorum, quibus ad- quiritur ex eo contractu actio: nam si servus meus vel filius qui in mea potestate est me praesente suo nomine emat, non est quaerendum, quid ego existi- metn, sed quid ille qui contrahit. 302. Quod vendidi non aliter fit ac- F(78. tt tg cipientis, quam si aut pretium nobis solutum sit aut satis eo nomine factum vel etiam fidem habuerimus emptori sine ulla satisfactione. 303. In vendendo fundo quaedam etiam (18• si non dicantur, praestanda sunt, veluti ne fundus evincatur aut usus fructus eius, quaedam ita demum, si dicta sint, veluti viam iter actum aquae ductum praestattt iri: idem et in servitutibus urbanorum prae- diorum. Si cum servitus venditis praediis deberetur nec commemoraverit venditor, sed sciens esse reticuerit et ob id per ignorantiam rei emptor non utendo per I) ef. (50. 17) 2.5? (18.4) 21? : '-)t e f- (1 8 - 1)9P-• POMPONII AD Q. MUCIUM LIB. XXIII-XXXL 75 statutum tempus 4 eam servitutem amiserit, quidam recte putant venditorem teneri ex empto ob dolum. z Quintus Mucius scribit, qui scripsit ‘ruta caesa quae- que aedium fundive non sunt', bis idem scriptum: nam ruta caesa ea sunt quae neque aedium neque fundi sunt 3o6. Quintus Mucius scribit: dominus (19. 1) 40 fundi de praedio arbores stantes vendiderat et pro his rebus pecuniam accepit et tradere nolebat: emptor quaerebat, quid se facere oporteret, et verebatur, ne hae arbores eius non viderentur factae. PalIPONIUS: arborum, quae in fundo continentur, non est separa- tum corpus a fundo et ideo ut dominus suas specialiter arbores vindicare emptor non poterit: sed ex empto habet actionem. 3o7. Illud sciendum est, cum moram (18. 6) ig emptor adhibere coepit, iam non culpam, sed dolum malum tantum praestandum a venditore. quod si per venditorem et emptorem mora fuerit, Labeo quidem scribit emptori potius nocere quam venditori moram adhibitam, sed videndum est, ne posterior mora dam- nosa ei sit. quid enim si interpellavero venditorem et non dederit id quod emeram, deinde postea offerente illo ego non acceperim? sane hoc casu nocere mihi deberet. sed si per emptorem mora fuisset, deinde, cum omnia in integro essent, venditor moram ad- hibuerit, cum posset se exsolvere, aequum est posterio- rem moram venditori nocere. 08. 3 Homo liber hereditatem nobis 1(41. 1 -1 54 adq 3 uirere non potest. 4 Qui bona fide nobis servit, adquiret, si tamen sponte sua sciens condicionem suam adierit: nam si iussu nostro adierit, neque sibi neque nobis adquiret, si non habuerit animum sibi adqui- rendi: quod si eam mentem habuit, sibi adqui•it. Item promittendo nobis liber homo, qui bona fide nobis servit, ut et emendo vel vendendo, vel locando 2 vel conducendo, obligari ipso iure poterit. Sed damnum dando damni iniuriae tenebitur, ut tamen culpam in damno dando exigere debeamus graviorem 3 nec tamen levem quam ab extraneo. At si iussu nostro quid in re nostra gerant vel absentibus nobis quasi procuratores aliquid agant, danda erit in eos 3a actio. Non solum si eos emerimus, sed etiam si donati fuerint nobis aut ex dotis nomine aut ex legati pertinere ad nos coeperunt aut ex hereditate, idem praestabunt: nec solum si nostros putaverimus, sed et si communes aut fructuarios, ut tamen, quod adquisi- turi non essent, si re vera communes aut usuarii essent, 4 id hodieque non adquirant. Quidquid tamen liber homo vel alienus quive bona fide nobis servit non ad- quirit nobis, id vel sibi liber vel alienus servus domino suo adquiret: excepto eo quod vix est, ut liber homo possidendo usucapere possit, quia nec possidere intelle- fortipt% eum de liberi hominis venditione ageretur. (librarii errore) inser. F. Nescio yua oreasione haee iniecta sint: 3) idem (i. e. Modestinus) libro trigensimo primo ad Q. Mucium •'fotest] han esse Mucii napicort ea quae s equuntur P 4) omp Home 1) per biennium Pomp.  2) cf.  fr. 209 pr. ,  onii. XXXI—XXXV. LIBER XXXII. [De aqua]? 3og. Si quid igitur ex eo foramine, ex (8.2)29 quo servitus non consistit, damnum vicinus sensisset, dicendum est damni infecti stipulationem locum habere. 31o. Per quem locum viam alii cessero, per eundem alii aquae ductum cedere non potero: sed et si aquae ductum alii concessero, alii iter per eundem locum vendere vel alias cedere l non potero. 3 r I. Quintus Mucius scribit, cum iter aquae vel cottidianae vel aestivae vel quae intervalla longiora habeat per alienum fundum erit, licere fistulam suam vel fictilem vel cuiuslibet generis in rivo ponere, quae aquam latius exprimeret, et quod vellet in rivo facere, licere, dum ne domino praedii aquagium deterius faceret. 3 r 2. Si in meo aqua erumpat, quae ex tuo fundo venas habeat, si eas venas incideris et ob id desierit ad me aqua pervenire, tu non videris vi fecisse, si nulla servitus mihi eo nomine debita fuerit, nec interdicto quod vi aut clam teneris. LIBER XXXIII. [De contractibus earum personarunt, quae in aliena potestate sunt]? 313• Si servus tuus tuo mandato precario (43. 26) 13 rogaverit vel ratum habueris quod ille rogavit tuo no- mine, teneberis, quasi precario habeas. sed si te igno- rante suo nomine vel servus vel filius rogaverit, non videris tu precario habere, sed illi erit actio de peculio vel de in rem verso. 3•Quidquid contraxit servus, dum [ (45 . 3) 4° nobis servit, etiam si stipulationem contulit in aliena- tionem vel manumissionem suam, tamen nobis id adquisitum erit, quia potestas eius tunc, cum id contra- heret, nostra fuit. idque est, si filius familias contrahat: namque etiam quod in emancipationis suae tempus contulerit, nobis debebitur, si tamen dolo malo id fecerit. LIBER XXXIV. LIBER XXXV. [De societate]?3 3 15. Duo fratres fuerant, bona communia [(-2.9-2A1! habuerant: eorum alter intestato mortuus suum here- dem non reliquerat: frater qui supererat nolebat ei heres esse: consulebat, num ob eam rem, quod com- munibus, cum sciret eum mortuum esse, usus esset, hereditati se alligasset. respondit, nisi eo consilio usus esset, quod vellet se heredem esse, non adstringi. r) Verba vendere vel alias cedere non via'entur esse Potnponii, gai forlasse scripsit: mancipare vel in iure cedere. appar 2) et e l x ib s t c r r i i g .fi e i n io s , i , m o p e frasw2 rim e o niz in ( s 8 e  esse inscriptionein ej: m3uc ) f lz r ic . 1 8 U . s  iuris  tibroX1V de socidatevidetur egisse, 304. [Puleal], id est quo puteum ra7i7iFFI operitur. 3o5. [Pisces, quae sunt in piscina, non 09• i ) I G sunt fundi], non magis quam pulli aut cetera animalra, quae in fundo sunt. POMPONII AD Q. MUCI UM LIB. gitur, qui ipse possideretur. sed nec per servum alienum, quem nos bona fide possidemus, dominus pe. culiari nomine ignorans usucapere poterit, sicuti ne per fugitivum quidem, quem non possidet. v. fr. 3 it (lib. XXXII).  [(8.3) .1.-- (8.3) is (39• 3) 21 77  POMPONII AD Q. MUCIUM L113. XXXV—XXXIX. itaque cavere debet, ne qua in re plus sua parte dominationern interponeret. LIBER XXXVI. [De sociefaid? 316. In omnibus negotiis contrahendis, (44• 7) 57 sive bona fide sint sive non sint, si error aliquis inter- venit, ut aliud sentiat puta qui emit aut qui conducit, aliud qui cum his contrahit, nihil valet quod acti sit. et idem in societate quoque coeunda respondendum est, ut, si dissentiant aliud alio existimante, nihil valet ea societas, quae in consensu consistit. LIBER XXXVII. [De captivis et de postliminio]. 317. Cum duo eandem pecuniam debent, [(45•2) 19 si unus capitis deminutione exernptus est obligatione, alter non liberatur. multum enim interest, utrum res ipsa solvatur an persona liberetur. cum persona liberatur manente obligatione, alter durat obligatus: et ideo si aqua et igni interdictum est alicuius, 1 fide- iussor postea ab eo datus tenetur. 318. [Postlimillio reverli negalur  [ (49. 15) 3 item vestis. 3 g, Postliminii ius competit aut in bello [Vi.g•T355 aut in pace. In bello, cum hi, qui nobis hostes sunt, aliquem ex nostris ceperunt et intra praesidia sua perduxerunt: nam si eoclem bello is reversus fuerit, postliminitim habet, id est perinde omnia restituuntur ei iura, ac si captus ab hostibus non esset. antequam in praesidia perducatur hostium, manet civis. tunc autem reversus intellegitur, si aut ad amicos nostros 2 perveniat aut intra praesidia nostra esse coepit. In pace quoque postliminium datum est: nam si cum gente aliqua neque amicitiam neque hospitium neque foedus amicitiae causa factum habemus, hi hostes quidem non sunt, quod autem ex nostro ad eos per- venit, illorum fit, et liber homo noster ab eis captus servus fit et eorum: idemque est, si ab illis ad nos aliquid perveniat. hoc quoque igitur casu postliminium 3 datum est. Captivus autem si a nobis manumissus fuerit et pervenerit ad suos; ita demum postliminio reversus intellegitur, si malit eos sequi quam in nostra civitate manere. et ideo in Atilio Regulo, quem Carthaginienses Romam miscrunt, responsum est non esse eum postliminio reversum, quia iuraverat Cartha- ginem reversurum et non habuerat animum Romae remanendi. et ideo in quodam interprete Menandro, qui posteaquam apud nos manumissus erat, missus est ad suos, non est visa necessaria lex, quae lata est de illo, ut maneret civis Romanus: nam sive animus ei fuisset remanendi apud suos, desineret esse civis, sive animus fuisset revertendi, maneret civis, et ideo esset lex supervacua. 32o. Si quis legatum hostium pulsasset, [ (5o. 7 ) 18 contra ius gentium id commissum esse existimatur, quia sancti habentur legati. et ideo si, cum legati apud nos essent gentis alicuius, bellum cum eis indictum sit, responsum est liberos eos manere: id enim iuri gentiutn convenit esse. itaque eum, qui legatum pul- sasset, Quintus Mucius dedi hostibus, quorum erant t) fuleius6ori 78 legati, solitus est respondere. quem hostes si non recepissent, quaesitum est, an civis Romanus maneret: quibusdam existimantibus manere, aliis contra, quia quem semel populus iussisset dedi, ex civitate expul- sisse videretur, sicut faceret, cum aqua et igni inter- diceret. in qua sententia videtu• Publius Mucius fuisse. id autem maxime quaesitum est in Hostilio Mancino, quem Numantini sibi deditum non acceperunt: de quo tamen lex postea lata est, ut esset civis Romanus, et praeturarn quoque gessisse dicitur. LIBER XXXVIII. [De furtis]. 32 r. 1 - Qui furtum admittit vel re commo- [ (13. ) 16 data vel deposita utendo, condictione quoque ex furtiva causa obstringitur: quae differt ab actione commodati hoc, quod, etiamsi sine dolo malo et culpa eius in- terierit res, condictione tamen tenetur, cum in commo- dati actione non facile ultra culpam et in depositi non ultra dolum malum teneatur is, cum quo depositi2 agetur. Qui re sibi commodata vel apud se de- L(47.2)77 pr, posita usus est aliter atque accepit, si existimavit se non invito domino id facere, furti non tenetur. sed nec depositi ullo modo tenebitur: commodati an tenea- tur, in culpa aestimatio erit, id est an non debuerit existimare id dominum permissurum. 322. Si quis alteri furtum fecerit et id [(47.2)77§1 quod subripuit alius ab eo subripuit, cum posteriore fure dominus eius rei furti agere potest, fur prior non potest, ideo quod domini interfuit, non prioris furis, ut id quod subreptum est salvum esset. haec Quintus Mucius refert et vera sunt: nain licet intersit furis rem salvam esse, quia condictione tenetur, tamen cum eo is cuius interest furti habet actionem, si honesta ex causa interest. nec utimur Servii sententia, qui puta- bat, si rei subreptae dominus nemo exstaret nec ex- staturus esset, furem habere furti actionem: non magis enim tunc eius esse intellegitur, qui lucrum facturus sit. dominus igitur habebit cum utroque furti actio- nem, ita ut, si cum altero furti actionem inchoat, ad- versus alterum nihilo minus duret: sed et condictionem, quia ex diversis factis tenentur. LIBER XXXIX. ?3 323• Alienatio cum fit, cum sua causa [ (i I ) 67 dominium ad alium transferimus, quae esset futura, si apud nos ea res mansisset, idque toto iure civili ita se habet, praeterquam si aliquid nominatim sit consti- tutum. 324• Plerumque fit, ut etiam ea, quae [(5o.17)2o5 nobis abire possint, proinde in eo statu sint, atque si non essent eitis condicionis, ut abire possent, et ideo quod fisco obligamus, 5 et vindicare interdum et alienare et servitutem in praedio imponere possumus. * 325• Quia actionum non plenus namerus [(19.5) esset, ideo plerumque actiones in factum desiderantur. sed et eas actiones, quae legibus proditae sunt, si lex  i) ef. dlruii fr. I r.  2) depositi gloss. pruediat,? i,  324.  4) praeterquam . . . constitut3uj ne mrriZe j) A r on d • Ivpolhear, sed subsiplatione sieslicor eširse POMPONII All SABINU1Vf LI13. III. 92 Seiae heres dato', si Titius ante mortuus sit, n on sta- tim Seiae decem deberi, quia hic articulus `tum' extremi quinquennii tempus significat. Hoc iure utimur, ut ex hac stipulatione: [ (45. ro ‘si Lucius Titius ante kalendas Maias in Italiam non venerit, decem dare spondes?' non ante peti quicquam possit, quam exploratum sit ante eam diem in Italiani venire Titium non posse neque venisse, sive vivo sive mortuo id acciderit. 91 pertinere. sed licet ei minime adquirit, attamen, si voluntas evidens testatoris appareat, restituendam esse ei hereditatem. 1 sed Trebatius, si liber homo bona fide serviens iussu eius cui serviet hereditatem adisset, heredem ipsum fieri nec interesse quid senserit, sed quid fecerit. Labeo contra, si ex necessitate id fecisset: quod si ita, ut et ipse vellet, ipsum fieri heredern. 415• T Paul. 2 ad Sab. 2 .5l  ad quene legi- (29• 2) Y22. anza heredilas  ptelaveril defunclum servum suun . esse el quasi peculinnt eius naclus  placel non obligarz eum hereditati. idem ergo diceinzts, ut ail Pomponius, quasi liberfini sui, cum ingenuus essel, bona eius occu- pavit. nam ut quis pro herede gerendo obstringat se heredilati, scire debel, qua ex causa heredi/as ad eum perlineal. 416. "Plurimum interest, utrum quis de [(227.-6)3 alterius causa et facto non sciret an de iure suo ignorat. Sed Cassius ignorantiam Sabinum ita ac- cipiendam existimasse refert non deperditi et nimium securi hominis. 417. Si plures gradus sint possessionis ad- [(37.1)9 mittendae, quamdiu incertum sit petierit nec ne prior, posteriori diem non procedere constat.4 * 418. 5 Si te solum ex parte dimidia pure, [ (28• 5) 27 ex altera sub condicione heredem instituero et sub- stituero tibi, non existente condicione substitutum ex ea parte heredem fore Celsus ait: Sed si te heredem instituero et deinde eundem te sub condicione insti- tuam, nihil valere sequentem institutionem, quia satis 2 plena prior fuisset. Sed si plures institutiones ex eadem parte sub diversis condicionibus fuerint factae, utra prior condicio exstiterit, id faciet quod supra diximus, si pure et sub condicione idem instituatur. 419. Id quod apud hostes est legari posse (3o) 9 Octavenus scripsit et postliminii iure consistere. 420. "Si mihi et tibi eadem res le- [ (3o) 1 , pr. gata fuerit, deinde die legati cedente heres tibi ex- stitero, liberum mihi esse Labeo ait, ex meo legato an ex eo, quod tibi heres sim, adquiram legatum: si voluero, eam rem ex meo legato ad me pertinere, ut tota mea sit, ex hereditario legato petere earn ) iosse. 7 Proculus ait, si quis servos quos Gadibus haberet eo testamento, quod Romae moriens fecerit, triduo quo mortuus fuerit heredem dare mihi damnaverit, ratum esse legatum et angustias temporis nihil legato noce•e. 421. 8 Si his legatum est, quibus patro- [(-5.141-Tr- nus legata praestat, temperare debet praetor'Condic1 iol nem, ut et patrono et heredibus  P scri tis dentur condicionis explendae gratia.  Pro portione 422. "Si ita scriptum sit: ‘si inuin- [ (35• 1)  s quennio proximo Titio filius natus non erit,tui) ) delcen- I) i) sed licet ei minime(!) adquirit( , ), .attamen .  lieredita temj fiotest dubitart; num haec P omponil . ' silit.  •-  .  8 ad Sab. (29. 2) 32, 34•  3) De eretione agitur, (1. 2)  .U91Pa . Sab. (29. 2) 35, Paul. 2 ad Sab. fr. 1624.  4)  in cre- tionis die. tracta- 5) Eliam fr. 418 - 42 3 perlinere leniur ad tum de hereditate adquirenda Vel omitte d •  quaeque occa- sionibus iniecta sint, remanet incerto.  sed6jusi  et tu heredes seripti fuerimus, deinde adita a te hered itate ,yo tibt heres exstit•ro, fibenon mihi erit, iure adcrescendi an ex inea institutione allerum Art :rentirsent adquiram.  7) cf U1P. 9 ad S b . 8) asse hzdusmadi condieione adiecta Indo daJ 2 d 8 ie s 7 c ) r 6 e;io q . "7. 111r Qttaerilur, ut videtur, de condicio q l i t , s 8 ab herede (ut adire possit) • similiter aiuti Ulp. 8 ad Sa b i .1(- 1625: guani videtur de die cretio . 171)s,4.v. ( 2 9, 9 2 ) ) (1: 72 1'4"1. 2 . fr 423. 1 Multa testamento non committitur (35.1)6 ab herede vel legatario vel eo qui ex ultima voluntate aliquid lucratur, qui alicuius arbitratu monumenturn facere iussus sit, si is cuius arbitrium est non vivat vel adesse non possit aut rei arbitrari nolit. 2Si servos certos quis manumisisset, heres esse iussus erat. quibusdam ex his ante mortuis Neratius respondit defici eum condicione nec aestimabat, parere posset condicioni nec ne. sed Servius respondit, cum ita esset scriptum ‘si filia et mater mea vivent' altera iam mortua, non defici condicione. idem est et apud Labeonem scriptum. Sabinus quoque et Cassius quasi impossibiles eas condiciones in testamento positas pro non scriptis esse, quae sententia admittenda est. [De ruplo  irrito . fitelo lestamento]. 3 4 24• 4 Cum duae species postliminii sint, ut aut DOS revertamur aut aliquid recipiamus: cum filius revertatur, duplicem in eo causam esse oportet postlimini, et quod pater eum reciperet et ipse ius suum. Non ut pater filium, ita uxorem maritus iure postliminii recipit: sed consensu redintegratur matrimonium. 425• 5 Regula iuris civilis est, quae effi- I (3o) i2 § 2 cit, ut quibus ipsis legare possumus, eorum quoque servis legare possumus. 426. "In legatis novissimae scripturae [ (30) 12 § 3 valent, quia mutari causa praecedentis legati vel die vel condicione vel in totum ademptione potest. sed si sub alia et alia condicione legatum ademptum est, novissima ademptio spectanda est. interdum tamen in legatis non posterior, sed praecedens scriptura valet: nain si ita scripsero: `quod Titio infra legavero, id neque do neque lego', quod infra legatum erit, non valebit. nam et eum sermonem, quo praesentia legata data in diem proferuntur, ad postea quoque scripta legata pertinere placuit. voluntas ergo facit, quod in testamento scriptum valeat. Si quis eum, quem testamento suo 1(28. 6) /6 pr. legavit, rursus a substituto filii liberum esse iusserit, liber erit quasi legato adempto: nam et in legato in his testamentis novissima scriptura erit spectanda, sicut in eodem testamento (vel testamento et codicillis confirmatis) observaretur. In libertatibus levissima scriptura spectanda r(40.4) 5 data (` cernito Lucii Titii arbitralu') agi susficor. I ) An Pr. If. Ulp. 9 ad Sab. (31) ; de cretione arbitrio alieno ,zd .S'ab. fr. /626.  , 0 cf. Ulf. I 0 ad Sab. (28.3)6 §1. 2. 12, Paul. 2 3)  (.7 4 ». 9-11, 2) De con- dhione  sufra fr. 420 § I. Paul. 2 ad Sab. 5) Si servum meum thstitutum eunt libertate ci 3 endidero, cum quo testantenti factk nott • st, vitiatur ef (28 • 5) 51 fr. Sed diam alio referri fosse hoc fr. palam est. libro de legatis non agitur. Susf 6) iniecta haec essein alio quodam tractatu pro certo habeo: hoe enint t estamento rupto fer lestamentum fos ' ierius ageret, iniecisse onittia icor h f itur Sabinum, C11111 fortede quae tit testamento sc • ipla ess • nt in rolunlate consislere: qua de re Po mponius nbe•ius disputavit, 7, • . (30)12 § 3 f. 15) 14 93  POMPONII AD SABINUM LIB. est, ut, si plures sint, quae manumisso facilior sit, ea ]evissima intellegatur: sed in fideicommissariis liber- tatibus novissima scriptura spectatur. 427• Si suo testamento perfecto alia (28. 6) 16 § rursus hora pater filio testamentum fecerit adhibitis legitimis testibus, nihilo minus id valebit et tamen patris testamentum ratum manebit. nam et si sibi et filio pater tcstamentum fecisset, deinde sibi tantum, utrumque superius rumpetur. sed si secundum testa- mentum ita fecerit pater, ut sibi heredem instituat, si vivo se filius decedat, potest dici non rumpi superius testamentum, quia secundum non valet, in quo filius praeteritus sit. LIBER IV.1 [De heredilale legitima el bonorum posses- sione c. I. el 428. Si emancipatus filius nepoti in 1 (37. 4 ) i o potestate avi relicto ab extraneo herede fideicommts- sam hereditatem, si liberatus avi potestate fuisset, re- liquisset: si suspectus avus sit quasi consumpturus bona nepotis, non esse ei dandam bonorum possessionem. 429. Si quis ex his, quibus bonorum pos- [(38.())5 sessionem praetor pollicetur, in potestate parentis, -de cuius bonis agitur, cum is moritur, non fuerit, ei liberis- que, quos in eiusdem familia habebit, si ad eos here- ditas suo nomine pertinebit neque nominatim exheredes scripti erunt, bonorum possessio eius partis datur, quae ad eum pertineret, si in potestate permansisset, ita, ex ea parte dimidiam habeat, reliquum liberi eius, hisque dumtaxat bona sua. conferat. Sed et si filium et nepotem ex eo pater emancipaverit, filius solus veniet ad bonorum possessionem, quamvis capitis deminutio per edictum nulli obstet. quin etiam hi quoque, qui in potestate numquam fuerunt nec sui heredis locum optinuerunt, vocantur ad bonorum pos- sessionem parentium. nam si filius emancipatus reli- querit in potestate avi nepotem, dabitur ei, qui in potestate relictus sit, patris emancipati bonorum pos- sessio: et si post emancipationem procreaverit, ita nato dabitur avi bonorum possessio, scilicet non ob- 2 stante ei patre suo. Si filius emancipatus non petierit bonorum possessionem, ita integra sunt omnia nepoti- bus, atque si filius non fuisset, ut quod filius habiturus esset petita bonorum possessione, hoc nepotibus ex eo solis, non etiam reliquis adcrescat. 43o. Legitimis capite deminutis non datttr 1(38.8)5 bonorum possessio ittre heredis legitimi, quia non eadem causa eorum est, quae liberorum: sed gradu cognatorum rursus vocantur. Iura sanguinis nullo iure civili dirimi [ (5o. 17) 8 possunt. Hi, quorum parens capite minutus est, I 138. 16) 4 legitimae hereditatis ius et in ceteris personis et inter se retinent et alii adversus eos. 431. Caput .ex rescripto divi Traiani ad I (4— 22, Didium Secundum: `Scio relegatorum bona avaritia superiorum temporum fisco vindicata. sed aliud clementiae meae convenit, qui inter cetera, quibus ( f. tilp. 12-14, Pard. 2 ad  sub rubr. `d • her. 2) Quae cx hor lib•o reliqua suut, fere 011/Ilia terlinewl ad bano; -um possessionem ; atparet autem ex tilthzni et rana ad Sab. lilrris hace inieeta eSSe irz tractatu de hereditate legitinur. 94 innocentiam rationum mearum t empo • um, hoc quoque remisi exemplum'. [De bonis libe•lo•lim].I promiserat: altero ex his mortuo nihil est, 432 • A duobus manumissus utrique opergau sa[r(e38;:01141 filio eius, quamvis superstite altero, operarum detur petitio. nec hoc quicquam commune habet cum here- ditate aut bonorum possessione: perinde enim operae a libertis ac pecunia credita petitur. haec ita Aristo scripsit, cuius sententiam puto veram: nam etiam praeteritarum operarum actionem dari heredi extraneo sine metu exceptionis placet. dabitur igitur et vivo altero patrono. 433• Si patronus a liberto praeteritus bono- 2 rum possessionem petere potuerit contra tabulas et antequam peteret decesserit vel dies ei bonorum pos- sessionis agnoscendae praeterierit, liberi ents vel alterius patroni petere poterunt ex illa parte edicti, qua, primis non petentibus aut etiam nolentibus ad se pertinere, sequentibus datur, atque si priores ex eo numero non essent. Sed si patronus heres institutus vivo liberto decessisset superstitibus liberis, quaesitum est, an illi contra tabulas testamenti bonorum possessionern petere possint: et eo decursum est, ut mortis tempus, quo defertur bonorum possessio, spectari debeat, an patro- nus non sit, ut, si sit, ex printa parte edicti liberi eitis 2 bonorum possessionem petere non possint. Si filius emancipatus nepotem in potestate avi reliquisset, bonorum possessionem partis dimidiae dandam ei filio intestati liberti, quamvis iure ipso legitima hereditas ad nepotem pertineat, quia et contra tabulas eius liberti filio potius bono • um possessio partis debitae daretur. [fle tostunio hcrede].,1 434• Substitui liberis is etiam potest, qui L(28. 6) 17 post mortem eius natus fuerit, cui substitutus heres fuerit. * XIE  t (23.2)5 r •f r. 439• LIBER [De  r.] [Dc his quile irz lestamento delentu • ve/ adimuntu•].4 COdiC1710S L(28. 41 I § 5 435. t U1 P• 1 .5 ad Sab- teslamenlo confirnzavit el cod • cillis alr7urd adscripsit, 7110ti delevit z7a ul appareal, an a'ebeatur? el Pomponlus scribit cod • cillos delelos non valere. 436. 5 Fundo legato adimi ita potest: `fun- [(34-4)2 dum  praeter usum fructum neque do neque . lego', ut usus fructus in legato relinquatur. Sed et fructus 2 adimi potest, ut proprietas relinquatur. Item pars fundi legati adimi potest. [De , .Teneribus le:;atormu]. 1 437• Id, quod nostrum est, sine facto L iso. c7111 nostro ad alium transferri non potest.9 438• 7 Rei commodatae et possessionem [(11.6)8 et proprietatem retinemus. 439• s Cum incertus homo legatus tibi esset, 9 (30)13 I) Ci. (1/p. 14 ad Sab. su( hae rub • .  2) cf. ut . r.  sub hae • ubr.  3) ej: urp. 1 5 -18, Paul. 3 ati Sab.  4) el. (ilp. I; ad  Paul. 3 ad Sab. sub hac rubr.  3) Potest hoe  eth7M sub rubr. `de usu fructu iotto' collarari; c./.( 7.8)14§ r•  6) Sola.e eae res per vindleatiouent recte legantr u, quae itsius 7) Poicst igitu • ter 7,indicatioutur  SeeltS 171re7,e1 eredito • i vel andeo fiduciae data. 9) ter vindleathmem scil.  8) lihro quarto inser. I. t (30) fj 96 95  servo  POMPONII AD SABINUM LIB. V. sciugoulloos loco qudid detur: ga g tu u m ocusmitque loco heres Stichum seo tuo tradidit. Neratius respondit,  Cum in annos si voluntate domini tradidit vel ratum hoc dominus neque adscriptum, in habuerit, perinde eum liberatum, atque si Stichus lega- petetur dari debet, sicuti ex stipulatu aut nomine facto tus esset.  petatur. 447. l In omnibus obligationibus, in 440• Si duobus res coniunctim legata sit, 1 [ (3o) 16 quamvis alter in rerum natura non fuerit, alteri solam quibus dies non ponitur, praesenti die debetur. Si ita stipulatus fuero: `decem aut quin- x partem deberi puto verum esse. Heres adiecto ei nomine cuiusdam, qui heres non sit, dare damnatus que dari spondes?', quinque debentur: et si aa : totum legatum debet: nam et si duos ex heredibus `kalendis Ia ( n itias r i iis ka v ie e n 1 diFseFbreubarruiaisriisclasrtiipuspaotunsdes?' si, suis nominatim quis damnasset et alter hereditatem perinde est, Si ita stipulatus essem abs te `domum [ ( 45 . 1) T4 non adisset, qui adisset totum deberet, si pars eius z qui non adisset ad eum qui adisset pervenerit. Si aedificari? vel heredem meum damnavero insulam Titio et postumis legatum sit, 2 non nato postumo totum aedificare, Celso placet non ante agi posse ex ea Titius vindicabit. sed et si testator Titio et postumis causa, quam tempus praeterisset, quo insula aedificari viriles partes dari voluisset vel etiam id expressisset, posset: nec fideiussores dati ante diem tenebuntur: totum legatum Titio debetur non nato postumo. 441• Qui duos servos haberet, unum ex (30)20 his legasset, 2 ut non intellegeretur quem legasset, lega- tarii est electio. 442• Si grege legato 2 aliqua pecora vivo [ (30)22 testatore mortua essent in eorumque locum aliqua essent substituta, eundem gregem videri 3 : et si demi- nutum ex eo grege pecus esset et vel unus bos super- esset, eum vindicari posse, quamvis grex desisset esse: quemadmodum insula legata, si combusta esset, area possit vindicari. 443• Si statuam legavero et postea ex I (34. 2) 14 alia statua brachium ei adiecero, omnimodo statua a legatario vindicari potest. 444• Quod in rerum natura adhuc non sit, [(3o) 24 legari 4 posse, veluti ‘quidquid illa ancilla peperisset', constitit: vel ita 'ex vino quod in fundo meo natum est' vel ‘fetus tantum dato'. Si usum fructum habeam eumque legaverim, 2 nisi postea proprietitem 2 eius nactus sim, inutile legatum est. Si quis post testamentum factum fundo Titiano legato partem ali- quam adiecerit, quam fundi Titiani destinaret, idd 'adiectum est exigi a legatario potest (et similisque°st causa alluvionis) et maxime si ex alio agro, qui fuit eius cum testamentum faceret, eam partem adiecit. 3 Quod si post testamentum factum ex fundo aliquid detraxit et alii fundo adiecit, videndum est, utrumne eam quoque partem legatarius petiturus sit an hoc minus, quasi fundi Titiani esse desierit, cum nostra destinatione fundorum nomina et domus, non natura constituerentur. et  g ma is est, ut quod alii 4 destinatum est ademptum esse videatur. Si navem legavero et specialiter meam a scripsero earnque per partes totam refecero, carina eadem manente nihilo minus recte a legatario vindicaretur. 445. Non amplius legatorum nomine ad (30) 26 pr. quemquam pertinere videturuam quod deducto quod explendae condicionis causa datum esset, super- esset 44 6 • 5 Si certum corpus heres dare damnatus sit nec fecerit, quo minus ibi ubi 31d °1 s 2e6s _ traderet, si id postea sine dolo et culpa heredis perierit, aeterior fit legatarii condicio. , Iser dansnationem scil.  per vindlcatknon scil. Ìe,sl leur grex vindicari, guamvis cafiita substituta t estamenti '.i r sintore (Gas'.2,_196) non frerint testatorn. Cf. Ulp. s ad Sab. . 4) fier damnationem seil., Gai. 2,203.  5) Ubi lesn- • • qartmt, afiud Ulpianum non hoc loco g uaeritur, serl V. (3047/ 1r. § 1. (33•0 t (5 0. T 7) 14 (45• I) I2 448• Cum bonorum parte legata dubium [ ( 3 o) 26 § 2 sit, utrum rerum partes an aestimatio debeatur, Sabinus quidem et Cassius aestimationem, Proculus et Nerva rerum partes esse legatas existimaverunt. sed oportet heredi succurri, ut ipse eligat, sive rerum partes sive aestimationem dare maluerit. 2 in his tamen rebus partem dare heres conceditur, quae sine damno dividi possunt; sin autem vel naturaliter indivisae sint vel sine damno divisio earum fieri non potest, aestimatio ab herede omnimodo praestanda est. 449• 3 Funeris impensam et patronus, qui (11. 7) 15 bonorum possessionem petit contra tabulas, praestat. 45o. 4 Heres in omne ius mortui, non (29. 2) 37 tantum singularum rerum dominium succedit, cum et ea, quae in nominibus sint, ad heredem transeant. 451. 4 Venisse ad heredem nihil intellegi- I (5o.16) 165 tur nisi deducto aere alieno. [De legatis indebile solutis].5 452. t Paul. 3 ad Sab. . . . si falso [(19.1)5 §i mans se damnatum vendere vendideril, dicendum est agi cum eo ex emplo non posse, . . . quemadmodum, si falso e•islimans se danznalum dare promis • ssel, agentem doli vtali exceptione summoveret. Pomponius etiam incerti condicere eum posse  ut liberetur. 453• "Si tutelae aut negotiorum gestorum 1(27.3)3 agatur ince • to hoc, quantum ab adversariis debetur tutori procuratorive, arbitratu iudicis cavendum est, quod eo nomine eis absit. [De usu fructu e[ usu lesnto).7 454• Ex silva caedua pedamenta et ramos (7.01° ex arbore usufructuarium sumpturum: ex non caedua in vineam sumpturum, dum ne fundum deteriorem faciat. 455• Ulp• 17 ad Sab. Usizfructuarius 17• I ) 12 § 2 ' 3 vel ipse frui ea re vel alii fruendam concedere vel locare vel vendere polest: . . . sed et si alii firecario concedat vel donet, P1110 eum uti alque ideo retinere usum fruclum el hoc Cassius et Pegasus responderunt et Pomponius libro quinto ex Sabino probat. non solunz autem si ego locavero, retineo US11711 fructum, sed et si alius negotium meum gerens locaverit usum fruclum, lulianus libro tr igensin t o quinto scripszt retinere me usum fructum. 1) Spectant haec ad legatum fier damnationem. Paul. 3 ad Sab. sub hac rubr. • 6) cf. Utp. Z. c. (12. 6) 2 pr. 5) cf  /6, 4) Haec guogue ad  0.. su. P 7 a ) n ef. 1.3 u a it d areS .:;b781; 2 P ) ar s id- oportet . . . . Inaluerit Trib. (Gradenwitz, 15. 195).  3) tione legnta impensa funeris  nerc alkno deducitur ; cf fr. 45 1 et hac rub • (11 1 5. 1 5 ad Sab. (21. 7) /9, legatam spectare videutur. 97 POMPONII AD SABINUM LIB. V. quid tamen si non locavero, sed absenle el ignorante me negoliunz meum gerens ulatur quis el fruatur? nihilo minus relineo usum fructum (quod el Ponzponius libro quinto probal) fier hoc, quod negolthrum gestorum actio- 3 nem adquisivi. De alo Ponzponius dubilat, Vat. 89 si fugathus, in quo mens usus fruclus l est, slzpuletur aliquid ex re med 2 vel mancipio 3 an per hoc ipsunz, quasi utar, retineam USUM fruclum? magisque adznala relineri 4 . nam saepe elz ā nzri firaesenlibus servis non ulamur, lanzen US11111 fructum rettnenzus: ul pula aegrolante servo vel infante, cuius operae nullae sunt, vel defeclae senectutis homine: nam et si agrum arenzus, aM sterilis  ul nullus fruclus nascatur, retinentus usum fruclum.5 4 56• Proculus putat insulam posse ita legari, L(7.1)19 ut ei servitus imponatur, quae alteri insulae hereditariae debeatur, hoc modo: `Si ille heredi meo promiserit per se non fore, quo altius ea aedificia tollantur, tum ei eorum aedificiorum usum fructum do lego' vel sic: `Aedium illarum, quoad altius, quam uti nunc sunt, aedificatae non erunt, illi usum fructum do lego.' Si arbores vento deiectas dominus non tollat, per quod incommodior is sit usus fructus vel iter, suis actionibus usufructuario cum eo experiundum. 45 7 • Nomismatum aureorum vel argenteo- [(7.1) 28 rum veterum, quibus pro gemmis uti solent, usus fructus legari potest. 458• [Gregis usufrucluarius debeba in loczentr(TiT6-9 capaum defunclorund vel inutilium alia summittere, ut post substituta fiant propria fructuarii, ne lucro ea res cedat domino. et sicut substituta statim domini fiunt, ita priora quoque ex natura fructus desinunt eius esse: nam alioquin quod nascitur fructuarii est et cum sub- stituit, desinit eius esse. 4 59• Si areae usus fructus legatus sit mihi, [(7.1) 73 posse me casam ibi aedificare custodiae causa earum rerum, quae in area sint. 46o. t Ulp.  ad Sab. . . sz' duobus [Vat.83=(7•2)3§2 ustes fruclus legefur et apud alterum  consolidatus, ius adcrescendi non pera nec"  afiud qztem consolidatus esl, neque ab eo, el ipse,  modis anallerel ante consoli- dationem, asdem el nunc ipso quidem thre non amalet, sed praelor seculus exemplum furis  ualem nem dabil fructuario 7 el  ei8 Neratio el Aristonz' videtur el Pomponius probal. 461. t Ulp. ibid. Iulianus subicit [Vat. 88 ict. (7. 2) 8 Sextum quoque Pomponiunt [re]ferre, si per danznatio- nem usus fz-uctus [cum] liberis tt • ori legefur, singulare hoc esse atque ideo personam ntatri 9 accederel, nec esse legalarios, sed matre mortua aberos quasi heredes usum fructunz habituros. Ego, inqua Pomponaes, quaero,'" quid si fuerint liberls extranei heredes? et it aa filios pro legalaras habendos 12 et nzortui partem interate- ranz, Aristonem aulem adnotare haec vera esse. 13 . . . et per contretrium, si voluil eos ltheros sinzul cum malre frui, debere dici malrem legatariani esse intellegendam et per OMnia sintilem esse el in hoc casu iurz's evenlum. r) usus fructus rneus Ven.  2) ex re mea orn. Vai.  3) per traditionem dig.  4) retinere dig.  5) usum fructund eum Val.  6) neque dig.  7) ipso quidem ... fructuario] amittet dig.  8) ct om. Vat.  9) accedere, ne sine liberis ad usum fructurn mater ins. illomms,  10) Ego . . . quaero] sed et Pomponius quaerit dig.  ir) ait et Vat.  12) pro leg. hab.] legatarios esse intellegendos dig.  I 3) et mortui . . . vera esse om. dis. L e n e I, Palingenesia, II. 98 462. Ulp. ibid. [Si areae sit usus fructus per [(7.4)6 damnationem legalus el in ea aedificium sit positum a proprietarth, ex lestamento vel de' dolo t enebitur,] sed et interdictum quod vi aut clam us ufructuario com- petit. 463. Excepta capitis rninutione vel morte [(74114 s reliquae causae vel pro parte interitum usus frUctu recipiunt. 464• 1- Ulp. 17 ad Sab. Pomponths quae-[(7. 4) 29 pr• § z f ra, si fundum a me proprielarius conduxera eumque f undum vendideril Seio non deduclo usu fruche, an usum ructunt per emplorem retineam, el ait, licel proprie- tarius ntihi pensionem solvera, lanzen usum fruclum amiltz; quia non meo nomine, sed suo fruaus esl emplor: leneri filane mad ex localo proprielarium, quanti mea interfuit id faclum non esse. quamquanz si a nze con- ductum usum fruclum quis alii locaverit, reanetur ustes fruclus: sed si proprielarius eum locassel suo nomine, dicendum  71011 enim nteo nomine fruitur colonus. 2 Idem Pomponius quaeril, si legalum mihi usum fruclzene rogalus sim tibi restiluere, an per te frui videar nec amatatur usus fruclus. el ait dubilare se de hac quaestione: sed est verths, quod Marcellus notat, naza hanc rent fidefrommissario nocere: suo enthz nomine utzlem actionem eunz habaurum. 465. Ulp. ibid. . . si usus fruclus sil 1(7.6)1§2.3 legalus, ad quem adilus non esi per hereditaritzm fundum, ex lestantento utique agendo frucluarzUs consequetur, ut 3 czem adau sibi praestelur usus fruchts. Utrum autene adilus tanium el iter an vero el via debealur fructuario legato ei usu fructu, Pomponius lzbro quinto dubital: el recle pulat, prout usus fruclus perceptio desideral, hoc ei praeslandum. 466. Si ab herede ex testamento fundi usus [(7.6) 2 fructus petitus sit, qui arbores deiecisset aut aedificium demolitus esset aut aliquo modo deteriorem usum fructum fecisset aut servitutes imponendo aut vicino- rum praedia liberando, ad iudicis religionem pertinet, ut inspiciat, qualis ante iudicium accepturn fundus fuerit, ut usufructuario hoc quod interest ab eo servetur. (7• 8 ) 4 § 467. Ulp. t7 ad S q b quid ergo veduae legalus sil [usus aedium sczn, an nupliis con- iractis posl constautum usum mulier habilare cum mardo possit? el es1 verum, ut el Pomponius libro quinlo et Papazianus libro nono decimo qteaestionum probat, posse eane cum viro el postea nubentem habilare. hoc amplius Pomponius ail el cum socero habitaluram. 468. Non aliter autem mulier hospitem re- (7.8) 7 cipere potest, quam si is sit, qui honeste cum ea quae usum habeat habitaturus sit. 469. Ulp. I7 ad Sab. Sed si usus aedium (7• 8)-8 ntulieri legalus sil ea condicione `si a viro divortisset', remillendam ei coneacionenz el cum vao habaaluram, quod et Pomponius libro quinto probal. 47o• Uip. ibid. . . si fibi fruchts de- (7• 8) Lt r. 2 ducto usu legatus  , inulde esse legalum Pomponius abro quinto ad Sabinum  el si forte usu fruclu legato frucha ezelimalur, totum zideri ademplum sed si fructus sine usu, usum videri consIdulum, qui et ab inilio constatti potest, sed si usu fruche legalo usus acanzalur, Aristo scribit nullam esse ademptionem: epuze 2 sentenha benignior est. Usu legalo si eidem fruclus legeher, Poznponaes ail coijUndi euzn eum usu. ideve 7 SABINUM LIB.  •I. 7, , e1 localum simul, ambobus compelil furli acliod ut alterutro agente alterius actio contra furem tollatur. 480. Libertinus libertinam matrem aut so- rorem uxorem ducere non potest, quia hoc ius MOrtbus, non legibus introductu m est. v. r. ft. 488. 100 99 POMPONII AD el si libi usus, aur7ii fruclus legefur, concurrere nos usu, me solunz f • uclum habilurum. proprietatis etiam invito usufructuario vel usuario fun- structus esset, earum rerum, quae instrumento funcli essent, perinde ad legatarium usus pertinet ac si norni- dum vel aedes per saltuarium vel insularium custodirc potest: interest enim eius fines praedii tueri. eaque omnia dicenda sunt, quolibet modo constitutus usus non etiam fructum habenaus, potest et a nobis quid donari vel etiam ex pecunia nostra negotiatum esse, ut quidquid eo modo adquisierit, in peculio nostro que honorariae dantur, ex reliquis in dominum pro- fructuarius vel usuarius adquirere, in eurn, cuius usus fructus vel usus sit, actio dumtaxat de peculio ceterae- z fructus vel usus fuerit. Servo, cuius usum dumtaxat, natim ei earum rerum usus legatus fuisset. Dommus 471. Si ita legatus esset usus fundi, ut in- [17..8 . ) 16 472. Ex ea causa, ex qua soleret servus 450.2 prietatis. 473• Usu fructu bonorum legato aes 2) 64 alienum ex omnibus rebus deducendum est, quoniarn post senatus consultum nulla res est, quae non cadit in usus fructus legatum. 474• 1 Hoc articulo t quisque' onmes significantur: et ideo Labeo scribit, si ita scriptum sit: 'Titius et Seius quanta quisque eorum ex parte here- dem me habuerit scriptum, heres mihi esto', nisi onmes habeant scriptum heredem testatorem, neutrum heredem esse posse, quoniarn ad omnium factum sermo refertur: in quo puto testatoris mentem respiciendam. sed humanius est eum quidem, qui testatoretn suum heredem scripserit, in tantam pa • tem ei heredem fore, qui autem eum non scripserit, nec ad hereclitatem eitts admitti. 475• Si quis sub condicione heredes insti- tuisset, si invicem cavissent se legata co testamento relicta reddituros, placet rernitti eis condicionem, quia ad fraudem legum respiceret, quae vetarent quosdam legata capere: quamquarn et si cautum esset, in ipsa actione exceptione tuendus esset. promissor. 476. Si quis ita legaverit: ‘durn uxor mea [(3-.1)8 cum filio erit, heres meus ei tantum dato', si ea tans patronum de medio discessit, ut tamen consilium retineret habendi secum liberos, deberi ci legattun Trebatius et Labeo aiunt, quia non sed  momentum exigendum sit ut cum liberis sit,  si eam mentem et id propositu  habeat, ne filiu s n e l a semet dimittat m neve per eam stet, quo minus cum ea filius educetur. 477• 2 Si ita sit scriptum . `Sti  ;  4o. tractasse videbittn  si rat,ones i diligenter iber esto', diligentiam desiderandam, quae domino,. ' non quae servo erit utilis, coniuncta fidei bonae et in reliquis quoque reddendis. 478. 3 Sed etiam nepos ex filio apud adopta- tum patrem conceptus et natus per emanci patio - nein - ittra omnia perdit. 479• 4 [Si duobus Tehiculum c ommodalum sif — r E ) ad Igala perllnere palam eSi , sed nescio 1 . 474477 yua fraclaiu inicaa sinl.  2) Sunt hacc es Labeonis fi os krioribus petita, 3 . supra f r -. 356 151 . ..  3) Er. 478. 479, quippe quae nulla mado ad legala s . teclare videantur, num recte sint inserifia, potest dubleari.  4) Ex libro V1? tl: (47• 2) 9• .eln  libro X VI ? 1 5.10 4 n.  105 n• 1. [(3ij 73 § (34. 2 1_19 § 5 LIBER V1.1 [De [I)c aptnaL , vel clolione piorum electio legata est. ne .(33 481. Manci venditio, quandoque eligente legatario, interpelletur, decernere debet praetor, nisi intra tempus ab ipso praefinitum elegisset, actionem legatorum ei non com- petere. quid ergo si die praeterito, sed antequam venderet heres, vindicare legatarius velit? quia non est damnum subiturus heres, propter quod decernere prae- tor id solet. et quid si die praeterito, quem finierit praetor, heres aliquos ex servis vel onmes manumiserit? nonne praetor eorum tuebitur libertatem? ergo totiens actio deneganda non est, si omnia in integro sint. idem est et si pignori aliquos ex his servis heres de- derit post diem vel vendiderit. 482. Si tibi electio servi et mihi reliqui [L33.5j legati sunt, decernendum est a praetore, nisi intra certum tempus optaveris, petitionem tibi non datu iri. Si ex quattuor viriolis duae, quas elegissem, mihi legatae sint, sive duae solae relictae sint sive ab initio 2 duae solae fuerint, valet legatum. Unius hominis mihi et tibi optio data est: cum ego optassem, si non mutassem voluntatem, deinde tu eundem optaveris, utriusque nostrum servum futurum. quod si ante de- cessissem vel furiosus factus essem, non futu • urn com- rnunern, quia non videor consentire, qui sentire non possim: humanius autem erit, ut et in hoc casu quasi 3 semel electione facta fiat communis." Si rerum de- positarum clectio mihi relicta sit, e.t ad exhibendum cum eo, apud quem depositae sint, agere potero (nam et cum eo, apud quem deposita vel go74i4- cui commodata vel locata res sit, agi potest) et cum herede agere, ut is depositi t(33-518§3 agendo facultatem mihi eligendi praestet. 4 8 3. Si Stichum aut Pamphilum rnihi r(45.1)I-6E debeas et alter ex his meus factus sit ex aliqua causa, reliquum debetur mihi a te. 484• f U 1 p. 20 ad Sal). SÍ guis (7 f ilio pu- 13())32--"pr, pillo herede  CUM is irz intelam S107/11 veUissel, pecuniam legaveril el a subshinlo herede legala repelieral, impnbere frlio morluo secundus heres legalum non debebil. quod ila veram esse lam Sc..1,-/us qu  m ant Poponhis Inflaalp sr repailio quae a  meo 1egavi legalornm ad eum modum concepla heres essel,  heres mens ql 'dei a s egl d ei reb n us 'sla da i -e  : Sd SSI; e SI Sl/./1 repaila fuerinl: quae a flio meo  heres meus dalo', pu•e repelila videbunlur legata el dumlekval 7/1011Sfr 0/ 1 . 0 eorum facia: igitur el hoc ipsum legalum de quo quaeritur praesems debebilur. t) cf. Ulys. 20-24, Paul. 3. 4 ad Sab.  2),11:11'. Paul. 3 ad .S • ab.sab hac 77 f 11 - .  3) humanius . . . communis , 4) • um oinionis le:ratum pro candfrionali haberdur, sub hac •u•. lc IcŠatorum c ona'Îch,nalium dic quando •ed•rei frachui folull, 6 V .  e . (36. 2) 5 , 7, 101 485• Huiusmodi legatum: ‘sive illud (36. 2) 13 factum fuerit sive non fuerit, illi do lego', ad heredem non transit, nisi alter casus vivo legatario exstiterit, quoniam causa, ex qua debeatur, praecedere semper debet. nec, quia certum est alterutrum futurum, omni- modo debebitur: nam tale legatum `cum morietur, heres dato' certum est debitum iri et tamen ad here- dem legatarii non transit, si vivo herede decedat. 486. Quae legata mortuis nobis ad here- (5o. 17) 18 dem nostrum transeunt, eorum commodum per nos his, quorum in potestate sumus, eodem casu adquirimus: aliter atque qttod stipulati sumus. nam et sub con- dicione stipulantes omnimodo eis adquirimus, etiamsi liberatis nobis potestate domini condicio existat. [De auro aqvuto mundo etc. lquzlis].1 487. Si alii vestimenta, alii vestis muliebris L(34.2) separatim legata sit, detractis muliebribus et ei ad- signatis, cui specialiter legata sunt, reliquum alteri de- betur. idem est, cum alteri mundus muliebris, alteri argentunt omne legatum esset, de argento quod in mundo esset. item si duae statuae marmoreae tibi et deinde onme marmor legatum esset, praeter duas nulla statua marmorea legata est tibi. 2 idem urbanis servis tibi legatis, si mihi dispensator legatus sit. Cui certurn pondus argenti dare heres iussus sit, ei pecu- niam numeratam dando iure ipso liberatur, si in ea pecunia eadem aestimatio fuerit: quod ita verum est, si non certum genus argenti legatum sit. 488. ulp. ao ad Sal). . . . quaerilur, si cui [(34.2) t 9§5 argenlum legelur, an emblemala aurea quae in eo sunt (!fillt sequanher. el Pomponius libro quinio 3 ex Sabino dislizrguil mullum inferesse, cerium pondus ei argenti facli lege/ur an vero argenlum factum: si pondus, non conlineri, si argenlum faclum, conlineri, quoniam argen/o quod ad speciem argenli iunclum esi, quemad- modum clavi aurei el purpurae pars sunl veslimentorum. 489. -In argento potorio utrum id dum- L(34- 2 ) 21 taxat sit, in quo bibi possit, an etiam id, quod ad praeparationem bibendi comparatum est, veluti colum nivarium et urceoli, dubitari potest. sed propius est, ut haec quoque insint. Unguentis legatis non tan- tum ea legata videntur, quibus unguimur voluptatis causa, sed et valetudinis, qualia sunt commagena glaucina crina rosa muracolum narduna purum: hoc quidem etiam quo elegantiores sint et mundiores, z unguuntur feminae. Sed de aquirninario Cassius ait consultum se respondisse, cum alteri argentum po- torium, alteri escarium legatum esset, escario cedere. [De instrll mento  et suniseilectill I‘:;rata].4 490. Si ita testamento scriptum sit: ‘quae L(33. 7) 15 tabernarum exercendarum instruendarum pistrini cau- ponae causa facta parataque sunt, do lego', his verbis Servius respondit et caballos, qui in pistrinis essent, et pistores, et in cauponio institores et focariam, merces- que, quae in his tabernis essent, legatas videri. Domo instructa responsum est suppellectilem legatam, non etiam vina, quia domus vinis instructa intellegi non 2 potest. Mulier villae custos perpetua fundo qui cum instrumento legatus esset aut instructo continebitur, sicuti saltuarius: par enim ratio est: nam desiderant • 1) (j: 1,7/5. 20, Paul. 3 ad Sab. sub hae rubr.  2) f ftIPO/. . j• • 173 § .  3) sexto (VI prb V) ser.  4) ef.  20, Paul - 4 ad sub. sub his rubr. 102 tam villae quam agri custodiam, ne quid vicini aut agri aut fructuum occupent, hic, ne quid ceterarum rerum quae in villa continentur: villa autem sine ulla dubitatione pars fundi habetur. 491. Suppellex est domesticum patris f t33. to) familiae instrumentum, quod neque argento facto vel vesti adnumeretur. 492. Boves magis 'armentorum' quam D5o.16) 89 pr. ‘iumentorum' generis appellantur. 493• `Urbana familia' et ‘rustica' non r t5o.16) 166 loco, sed genere distinguitur: potest enim aliquis dis- pensator nott esse servorum urbanorum numero: veluti is, qui rusticarum rerunt rationes dispenset ibique habitet. non multum abest a vilico insularius: autem urbanorum numero est. videndum tamen est, ipse dorninus quorum loco quemque habuerit: quod ex numero familiae et vicariis apparebit. `Pernoctare extra urbem' intellegendus est, qui nulla parte noctis in urbe est: `per' enim totam noctem significat. * 494• 1.; II). 20 ad Sab. Vicarios aulem ser- [ (32) 73 § 5 vorum suorum numero non contineri Pomponius libro 7111.11101 495• Si quis suOs servos legavit, communes [(32) 74 quoque continentur et in quibus usus fructus alie- nus fuit. [Si eaeicat res jiluribus 1,:4,retur].2 496. ‘Titiae textores meos omnes, praeter- 1 (30) 36 quam quos hoc testamento alii legavi, lego. Plotiae vernas meos omnes, praeterquam quos alii legavi, lego'. Cum essent quidam et vernae idem et textores, Labeo ait, qttoniam nec quos Titiae textores non legaverit, aliter apparere possit, quam si cognittun fuerit, quos eorum Plotiae . legaverit, nec quos Plotiae vernas non legaverit, possit, neutrius legato exceptos esse eos de quibus quaeritur et ideo communes ambobus esse: hoc enim iuris est et si neutrius legati nomine quic- r quam esset exceptum. Quod si hoc modo esset legatum ‘textores onmes praeter vernas' et rursus ‘vernas omnes praeter textores', qui et verna et textor 2 esset, neutri fuisse legatum. Nihil distat, utrum ita legetur ‘Titio et Maevio' an ita ‘Titio cutn Maevio': 3 utrubique enim coniunctim legatum videtur. Si alteri Stichum heres dederit, quem duobus dare damnatus fuerat, et antequam interpellaretur ab altero, Stichus mortuus est, heres non tenetur, quia nihil per eum factum intellegitur. ?:t 497. Legatarius pro parte adquirere, pro I 130) 38 parte repudiare legatum 4 non potest: heredes eius pos- sunt, ut alter eorum partem suam adquirat, alter re- i pudiet. legatuml nobis relictum constituerimus nolle ad nos pertinere, pro eo erit, quasi nec legatum quidem sit: et ideo dichnus nec confusas servitutes, si forte praedium mihi legatum praedio meo debuerit servitutes, et integra furti actio manebit, si servus lega- tus sit ei, cuius nomine furti agere poterit legatarius. 498. Si a substituto pupilli ancillas tibi F1i014? legassem easque tu a pupillo emisses et antequarn  sexto Se'r., fr. 495-  )24):477. 21 ad Sub.sub hae 3) Fr. 497 - 49 9 ,71;ferdirr cunt his f . re ronvour,:, fitlefe ar t ul UliSiauunt lib. 22 ractunP (30 u- tiOlb7/1 Sed,  5)  171)".  (30) 44 § 1. 4) ter POMPONII AD SABINUM LIB. VI. 103  POMPONII All SABINUM LIB. VI.  104 [De liberatione leola]. 1 scires tibi legatas esse alienaveris, utile legatum esse Neratius et Aristo et Ofilius probant. Heres genera- liter dare damnatus sanum eum esse promittere non debet, sed furtis et noxiis solutum esse promittere de- bebit, quia ita dare debet, ut eum habere liceat: sani- tas autem servi ad proprietatem eius nihil pertinet: sed ob id, quod furtum fecit servus aut noxam nocuit, evenit, quo minus eum habere domino liceat, sicuti ob id, quod obligatus est fundus, accidere possit, ut eum a habere domino non liceat. Si vero certus homo legatus est, talis dari debet, qualis est. 4gg. Si heredis servus rem legatam igno- [ (30) 48 rante domino subtraxisset et vendidisset, Atiliciims factum dandam actionem, ut vel noxae servum dederet dominus vel ex peculio praestaret, quod ex venditione eius rei haberet. Si unus ex heredibus servum lega- tum occidisset, omnino mihi non placet coheredem teneri, cuius culpa factum non sit, ne res in rerum natura sit. [De tenn kgato].2 5oo. Cum alii penum, alii vinum lega- [(33. 6)2 pr. tum esset, excepto vino onme penum ad alium lega- tarium pertinebit. Pal.11. 4 ad Sab. Si cui penus Zegata st7 [(33-9)4 § 6 praeler vinuny omnis penns lega/a videlur excep/o vino: sed si scriptum sil `omnenz fienunt firaeler vinunz quad Romae erit', sola penus quae .Romae est legala videtur: et ita cl Poznponius libro se • ia ad Sabinum [De le3alls in dient incerlant 5ox. 4 In annos singulos heres damnatus [(33,02 sinere me frui fundo si initio anni, quo colere deberem, moram fecerit, licet postea patiatur, quia cultura sim exclusus, tamen totius anni nomine mihi tenebitur: quemadmodum si diurnas operas Stichi dare damnatus non a mane sed a sexta diei hora det, totius diei nomine tenetur. Operas stipulatus ante peractum diem operam (38.1)3 eius diei petere non potest. Nec pars operae per horas solvi potest, quia id est officii diurni. itaque nec ei liberto, qui sex horis dumtaxat antemeridianis praesto fuisset, liberatio eius diei contingit. 502. Ulp. 23 ad Sab. A r ovissime Pom- (36. 2) I2 § 6 ponhis scribit nihil interesse, ulrun t `in annos singulos; vel `quolannis' an `in singulos menses' vel quot mensi- bus' an `in singulos dies' vel quot diebus' legetur. ann os  1,  y 503. Stipulatio huiusmodi `in ann  [( singulos' una est et incerta et perpetua,non quem- admodum simile legatum morte legatarii.finiretur. 504. 5 Hoc sermone `dum nupta[ (50. t6) 89 § ti primae nuptiae significantur. [De vina 10:10].“ 505. Si centum amphorae quas velles [(33.6)-TF tibi legatae sint, ex testamento agendo consequi potes, ut degustare tibi liceat: aut, quanti interfuerit licere tibi degustare, ad exhibendum agere potes. 506. Vino legato ea demum vasa sequun- 61 14 - tur, quae ita diffusa sunt, ut non ad perpetuum usurn vasa reservarentur, veluti amphorae et cadi. i) perdamnationent scil.  2) cf. 0"1". 22, Pattl. 4 aci.S.ab. sith hac rubr•  3) cf. utp. 23, Paul. 4 ad Sab. sub hac rubr. 4) Ad fr501-503  Ulp. c. (36. 2) 10, 12.  5)  uip. c. (35• 1) pr.  6) tf. Ulp. 23, Paul. 4 ad Sab. sub hac rubr. 507. Si ita legatum fuerit uni ex heredi -(to. 2) 42 bus: `quod mihi debet, praecipito', officio iudicis familiae erciscundae continetur, ne ab eo coheredes exigant: nam et si quod alius deberet praecipere unus iussus fuerit, officio iudicis actiones ei praestari debe- bunt pro portione coheredis. 508. Heredem damnatum a fideiussore nonIT3T3j ,._ petere, a reo petere posse, sed a reo petere vetitum, si a fideiussore petat, reo ex testamento teneri Celsus i putat. Idem Celsus ait nullam dubitationem habere, quin herede petere a debitore vetito nec heres heredis petere possit. 5og. Non solum nostrum debitorem, [(34.3)81)r.—Fs sed et heredis et cuiuslibet alterius ut liberetur, legare i possumus. Potest heres damnari, ut ad certum tem- pus non petat a debitore: sed sine dubio nec liberare euin intra id tempus debebit, et, si debitor decesserit, ab herede eius intra id tempus peti non poterit. Illud videndum est, an eius temporis, intra quod petere heres vetitus sit, vel usuras vel poenas petere possit. et Priscus Neratius existimabat committere eum ad- versus testamentum, si petisset: quod verum est. 3 Tale legatum: `heres meus a solo Lucio Titio ne petito' ad heredem Lucii Titii non transit, si nihil vivo Lucio Titio adversus testamentum ab herede, eo quod ab eo exigere debitum temptavit, sit commissum: quotiens enim cohaeret personae id quod legatur, veluti personalis servitus, ad heredem eius non transit, si non 4 cohaeret, transit. Si verba liberationis in rem sint collata, pro eo est, quasi heres ab eo debitore herede- que eius petere vetitus sit, ut adiectio heredis perinde nihil valeat, atque non esset valitura ipsius debitoris 5 persona non comprehensa. Is, qui reddere rationes iussus sit, non videtur satisfacere, si reliquum reddat non editis rationibus. Inter `edere' et `reddi rationes' mul- [ (50. 16) 89 § 2 tum interest: nec is, qui edere iussus sit, reliquum reddere debet: nam et argentarius edere rationem vide- tur, etiamsi quod reliquum sit apud eum, non solvat. Si heres vetitus sit agere cum eo, qui [ (34.3) 8 § 6.7 negotia defuncti gesserit, non videtur obligatio ei prae- legata, quae dolo vel ex fraude eius qui negotia gesserit commissa sit, et testator id videtur sensisse. ideo si heres negotiorum gestorum egisset, agens procurator ex testamento incerti doli mali exceptione excludi 7 potest. Et ei liberatio recte legatur, apud quein de- posuero vel cui commodavero pignorive dedero vel ei quem ex furtiva causa mihi dare oportet. [De  el bibliolheca legala].2 51o. Ulp. 24 ad Sab. Quod irt bibliotheca t raclavimus, idem Pomponizes libro sexlo e • Sabino zn d adyliotheca legala traclat: el ait anulos quoque con- lineri , non solum thecam, quae anulorum causa paral a hoc aufenz cx eo coniectat, quod ita proponitur quis legasse: `d actyliothecam meam el si quos praelerea anulos habeo' et ita Labeonem quoque existinzasse ail. * 5 r x• 3 Si debitor rem pignori datam ven-(13.7/2 didit et tradidit tuque ei nummos credidisti, quos ille inscripstt, I )  Ulp. 3) Fr.  I. 512 dubila nunt recte 2 ,1, 3 br ad Sab. sub hac rubr.  2) cjuip. 24, Paul 4 ad Sab. sub his 105  POMPONII AD SABINUM L1B. VI —VIII. Ex libre XVI (de rehus anuilis)?  ej: (.7,o. 25, Paul. 4 del Sab.  3) cf. 17Ip. et Paul. I, c. sub hac ruhr.  4) Vid•ntu• quaca'arn excidisse. 106 nomine promiserit dominus, ratio eius haberi debet et ideo ab eo qui de peculio agit domino cavendum est. 516. Si quis creditori suo adrogandum se [(33•8)7 dederit et agetur de peculio cum adrogatore, idem puto dicendum, quod de herede dicitur.I 517. Si peculium servo vel filio prae- [ (33. 8) to legare velis, ne deducatur id quod tibi debebitur, specialiter ea quae in peculio erunt leganda sunt. [De liberlak •elicIa].= 518. Si legato servo fideicommissa liber- (4o. 4) tas relicta est, vel heres vel legatarius eum cogitur manumittere. ‘Si Stichus et Pamphilus decern de- derint, liberi sunto': potest alter quinque dando liber 2 esse, quamvis alter non dederit. Cum testamento servus liber esse iussus est, vel uno ex pluribus heredi- bus institutis adeunte hereditatem statim liber est. 519. De libertate fideicommissaria prae- r74^S. 5/ 44 standa servus cum domino recte contendit. 5 2o. Quotiens dubia interpretatio liber- [ (5o. 1 7 ) 20 tatis est, secundum libertatem respondendum erit, LIBER VIII.3 [De slaiteliberis].1 521. Turpia legata, quae denotandi 1(3m54pr•—§2 magis legatarii gratia scribuntur, odio scribentis pro non scriptis habentur. Si Titiae legatum relictum est, si arbitratu Seii nupsisset, et vivo testatore Seius 2 decessisset et ea nupsisset, legaturn ei deberi. Sed et si servi mors impedisset manumissionem, cum tibi legatum esset, si eum manumisisses, nihilo minus de- betur tibi legatum, quia per te non stetit, quo minus perveniat ad libertatem. `Titius si statuas in municipio posuerit, (35- 0 14 heres esto'. si paratus est ponere, sed locus a muni- cipibus ei non datur, Sabinus Proculus heredem eum fore et in legato idem iuris esse dicunt. 522. t Utp. 27 ad Sab. .9ichtts annua bima '1(4 0. 7)3 § 13 lrima die denos aureos( 5 heredi si dederit, liber esse iussus est. si prima pensione stelet per heredem, quo feezines aceiperet decent, exspeciandam esse Irimani pensionem placel, quitz et tempus aelieetum esl et adhu • supersunt eheae pensiones. sed si eadent decem sola habeat, guae ad primant pensionem, an eliam ad sequentem quo- que offerale) el an et ad tertiam, si sequens pc'12S1 . 0 non sit accepta? el puto sufficcre haee cadem el paenitentiae heredi loeune non esse: quod el Pourisonnes probai. 523. t  5 ad Sab. `Stichus si heredi (eia 7)4 Š 5 meo anno servieril, liber csio': quaerendum est, annus quomodo  debeal, an qui e.0 conlinuis diebus trecentis sexaginla quinque consiei an yitibus  sed superius magis infellegendunt Pomponius scribi/. 5 24. Statuliber rationem reddere itissus r(40.715 reliquurn quod apparet solvit, de eo, quod obsCurius est, satisdare paratus est. Neratius et Aristo recte putant liberum fore, ne multi ad libertatem pervenire non possint incerta causa rationis et genere negotii 1) et de peculio deineeluilem esse el si quid  debilum. fuerd,  (33. 8) 6 2 Uip. 27. 28, Przul . 5 0,1 Sab. 2) ef.  4 silb kae  3) rub r.  5) .-Id f 52 1 r.  tY: t r it. 27 (7 4 d ) .6(47.1O. 7 et ) 1 5 'al  us b b e h ro a sc condicioni parere oportet, si nemo eos impediat et sit conMelo possibilis,  6) sestertium dena solvit ei creditori cui pignus dederat, tibique cum eo convenit, ut ea res, quam iam vendiderat, pignori tibi esset, nihil te egisse constat, quia rem alienam pignori acceperis: ea enim ratione emptorem pignus liberatum habere coepisse neque ad rem pertinuisse, quod tua pecunia pignus sit liberatum. 512. /Ei, qui furti actionem habet, adsidua r(47.2) contrectatione furis non magis furti actio nasci potest, ne in id quidena, in quod crevisset postea res subrepta. Sed si eam a fure vindicassern, condictio mihi mane- bit. sed potest dici officio iudicis, qui de proprietate cognoscit, contineri, ut non aliter iubeat restitui, quam si condictionem petitor remitteret: quod si ex con- dictione ante damnatus reus litis aestimationem sustu- lerit, ut aut omnimodo absolvat reum aut (quod magis pla•et), si paratus esset petitor aestimationem restituere nec restituetur ei homo, quanti in litem imasset, damna- retur ei possessor. LIBER [De legatis 3.] [De 1'epi'l1trJNe legalorum].3 513. Si pure tibi legavero, deinde postea (32) 54 scripsero ita: ‘hoc amplius si navis ex Asia venerit, heres meus ei fundum dato', verius est eo verbo `am- plitts' superiora repeti, sicuti dicimus `Lucius Titius plebi quina milia dedit, hoc amplius Seius visceratio- nent', quina quoque milia Seium dedisse intellegimus et ‘Titius accepit quinque, Seius hoc amplius fundum', Seium quinque quoque accepisse intellegimus. [De  krato].3 5 r  Peculii est non id, cuius servus seor- 0 S• sum a domino rationem habuerit, sed quod dominus ipse separaverit suam a servi rationem discernens: nam cum servi peculium totum adimere vel augere vel minuere dominus possit, animadvertendum est non quid servus, sed quid dominus constituendi servilis t peculii gratia fecerit. 4 Sed hoc ita verum puto, si debito servum liberare voluit dominus, ut, etiamsi nuda voluntate remiserit dominus quod debuerit, desinat servus debitor esse: si vero nomina ita fecerit dominus, ut quasi debitorem se servo faceret, cum re vera debi- tor non esset, contra puto: re enim, non verbis pecu- hum augendum est. Ex his apparet non quid servus ignorante domino habuerit peculii esse, sed quid volente: alioquin et quod subripuit servus domino, fiet peculii, 3 quod non est verum. Sed saepe fit, ut ignorante domino incipiat minui servi peculium, veluti cum 4 damnum domino dat servus aut furtum facit. Si opem ferente servo meo furtum mihi feceris, id ex peculio deducendum est, quo minus ob rem subreptam sconsequi possim. Si aere alieno dominico exhauria- tur peculium servi, res tamen in causa peculiaria manent: taam si aut servo donasset debitum dominus aut nomine servi alius domino intulisset, peculium sup- 6 pletur nec est nova concessione domini opus. Non solum id in peculio vicariorum ponendum est, cuius rei a domino, sed etiam id cuius ab eo cuitts in peculio sint seorsum rationem habeant. 5 1 5 . Si damni infecti aedium peculiariumitti.j) 22 107 huitismodi.  Statuliber, qui non rationes reddere, sed pecuniam iussus est dare, numerare debet, non fideiussorem dare. Al) SAI3INLIM LII3. VIII. IX. lftli LIBER IX. [De emplione el vendilione 1.] [fle omi • ahenda cmptionc].2 525. L'Ip. 27 ad Sal). Si IptiS 110/1 dare de- (40.7)6 Ši7 cem *el* liber esse, scd ralionibus reddilis liber esse lus•us sil, an ad emplorem haer condicio franscal, videamus. el alias sciendum •sl  denium candiciones ad emp/arem lransire, quae sunt in dando: celcruin bae, quae sunl faci endo, non Iranseulil, ul pula  filium eiles edocueril: hac enim personis •oram cohaerod, qzares ad- scribunlur. ralianum azilenz reddendarum condicio, quod ad reliqua quidem  danda pecunia quod aulczn ad inSa  ra11.01innt lradenda p ‘ Tcon- tandasque el c.vamthandas raliOneS el in dis.pungendas aique cxculicndas, faclum haba. num quid ergo •eliqua quidem el emplori dando pervenia/ ad ilberlalem, crIcra in persona hercdis consislan0 pulo isdur el ad emp/o- rem reliquorum solutionem Iransmilli: sic fiel, ul dalur condicio: el  Pomponius libro adavo e.v S'abino scripsil. 526. Ita liber esse iussus `si decem de- .141.7)8 derit, liber esto' heredi dare debet: nam qui non habet, cui det, heredi dando ad bbertatem pervenit. t Si partes suas quisque heredum diversis ementibus vendiderit, quas portiones heredibus dare statuliber debuit, easdem dabit emptoribus. Labeo autem ait, si nomina dumtaxat heredum in testamento posita sint, viriles partes eis dandas: si vero ita `si heredibus dit', hereditarias. Si pars heredum nominata sit in legando, (30) 54 3 viriles partes heredes debent, si vero omnes, heredi- tarias. 527. 'Si stipulatus fuero  aut pit-  (46. a) pillo dare?', promissor, sine tutoris auctoritate solveao liberabitur a me. [De operis Iiberlorum]. 3 - 528. Si quando duobus patronis ittraverit 738,1)8 libertus operas se daturum, Labconi placet et deberi et peti posse partem operae, cum semper practerita opera, quae iam dari non possit, petatur. quod con- tingit, si vel ipsis patronis iuretur vcl promittatur vel communi eorum servo vel complures heredes uni pa- 1 trono existant. Pro liberto Mrante fideitibere quem- vis posse placet. [De mancipa ion [pe seri.1/11//bltS rcelplemil.,  inztonendi4 529. Ulp. 28 ad Sal).  all(frIC 11111  [18.4)  § 3 prOnl-faC aealeS, ailerae CoilinileneS, ris servilulent vel adquircrevel imponcre me posse Pamponius libro adavo e.t . Sabino scripsil. 53o. Si, cum duas haberem insulas, duobus 074( 8 eodem momento tradidero,- I videndum est, an serviiUs alterutris imposita valeat, quia alicnis quiden t aedibus nec imponi nec adqttiri servitus potest. sed ante tradi- tionerr0 peractam suis magis adquirit vel imponit is quis tradit i ' ideoque valebit servitus. v. 41. 31 21 §-2 I) l'assunt haee ad con.licionem slaiulibcro rmfosilant 3) Paul. 5 ad Sab. fr. 1696.  2) cf. 17p. 28 ad Sab„qub har rubr . ef, UlP. 28, Pul. s ad .5"ab. sub har rubr.  etiam and ,ri s li,.( U/tiattazin ad hanc rubr,  4) ma ncipavero 5) mancipationem PoInt.  6) mancipar Pomp. • 531• , 'Nemo paciscendo efficere potest,HTY.-74) ne sibi locum suum dedicare liceat aut ne sibi in sTio - sepelire mortuum liceat aut ne vicino invito praedium alienet. 532. 4 Si societatem mecum coieris ea con- (17.•:_q6 dicione, ut partes societatis constitueres, ad bo - ni viri arbitrium ea res redigenda est: et conveniens est viri boni arbitrio, ut non utique ex aequis partibus socii simus, veluti si alter plus operae industriae pecuniae in societatem collaturus sit. 533• Ft liberi hominis et loci sacri et re- 7(18.114 ligiosi, qui baberi non potest, emptio si ab ignorante emitur. Sed Celsus filius ait hominem liberum -(03.n6pr. scientem te emere non posse nec cuittscumque rei si scias alienationem esse: ut sacra et religiosa loca aut quorum commercium non sit, ut publica, quae non in pecunia sed in publico usu habeantur, ut est campus Martius. 534• 5 Nerno potest in testamento suo (3o) 5s cavere, ne leges in suo testamento locum habeant, quia nec tempore aut loco aut condicione finiri obli- gatio heredis legatorum nomine potest. Acceptilatio sub condicione fieri non potest. :(46.414 535• Si fundus annua bima trima die !(18.06§-1 ea lege venisset, ut, si in diem statutum pecunia soluta non esset, fundus inemptus foret et ut, si interim emptor fundum coluerit fructusque ex eo perceperit, inempto eo facto restituerentur et ut, quanti minoris postea alii venisset, ut id emptor venditori praestaret: ad diem pecunia non soluta placet venditori ex vendito eo nomine actionem esse. nec conturbari debemus, quod inempto fundo facto dicatur actionem ex vendito futu • am esse: in emptis enim et venditis potius id quod actum, quam id quod dictaun sit sequendum est, et cum lege id dictum sit, apparet hoc dumtaxat actum esse, ne venditor emptori pecunia ad diem non soluta obligatus esset, non ut omnis obligatio empti et venditi utrique solveretur. 536. Ulp. 28 arl tial). (?uoliens fun- 118. 2) 2 pr., 4 pr: dus ira diein addiciller, ulrum pura impl • n est, sed sub condiliOne reSOkiittl", an vcro condiiionalis Sif quaeslionis e'  azilem candicionalis ven- es1, negal Pc»uponius usucapere rvrnt [C/nplOrint sc.] posse nec fructus ad eum pe•linere. 537. Uip.  . . . condicio ad- 1 - (18- 2 ) 4 § 6 videlur, si pretio sil addilum. sed  nihil praio addalur,  lamen offeratur /acilior 1,relil znaturior, melior condi • io adfcrri praclerea , si locus warlunior soivendo preha dicalur, acque Melior candicta alla/a vidclur: cl ilrz Pompontus libro nono Sab•no  idem ail, ad emplionem, aeque videri neel larenz condicioncm allalam. el  persona idoneor accedal proinde •i qtris accedal eizesdenz prelii emplor, sed 9111 11 . f. , 17p. 28. 29,. Paid. 5 ad .va5.  2) rf.1 7 115. 28, P4 a " 5 ad .S'ab , 3) r .f . C. (4 . 54)9 . 4) cf. u/p. 1. c. (18. 1)7 l''', 50. 17)22 S, I. 5) Serij 5 seral, ul 7 , actur, .Sabluus emplionent 1 50, se sid, conelicione contrahi : qua occasione Pomponius de nortiiv ViacPii, vrtae r 011ditiOlienl 7/011 recipiant. .1d 7'end17/: , 111',i ‘wildb.ionala ‘,5,Teizzentfr.535-54'. 109  POMPONII AD SABINUM LIB. IX.  110 levioribus emal condicionibus vel qui salisdalionem nullam exigat, melior condicio allata videbilur. ergo idenz erit probandum el si viliore prelio enzere sil paralus, ea lamen remillat, quae vendziori gravia eranl /2 priore emptione. Quidquid enim ad utilitatem venditoris [(7872-):,. pertinet, pro meliore condicione haberi debet. 538• fi Ulp. ibid. Si quis extilerit, jui ( g. 2) 6 § meliorenz condicionem adfe/-al , deinde prior emplor adversus eum heitalus sit cl penes eum emplio rentan- serit, dubilari , utrum fruclus ipse habeal, quasi nulla meliore condic • one allata, an vero vendiloris sint, eadem sif persona, quae meliorent conclicionem quod ratio facere videlu • : inlererit lamen quid aelz. el ita POMP011iUS 539• [Quod Sabinus  si tribus ven-  (18. 2) 12 dentibus duo posteriori addixe • inl, unus non admiseril adiectionem, hutus parlem duorunz posleriort emptam, z7 a demum verunz est, si varie's prelz7s parlcs SllaS distraxerunl. quod si uno pretio vencliderintd letsi dispares partes vendentium fuerint, [dicendum est tolanz 1iriori emplam manere]. 54o. Si praedio in diern addicto ante (18. 2} 15 diem venditor mortuus sit, sive post diem heres ei exsistat sive omnino non exsistat, priori praedium emptum est, quia melior condicio allata, quae domino placeat, intellegi non potest, cum is qui vendat non exsistat: quod si intra diem adiectionis heres existat, melior condicio ei adferri potest. Si fundus in diem addictus fuerit pluris, ut quaedarn ei accedant, quae non accesserint priori emptori, si non minoris sint hae res, quam quo pluris postea fundus venierit, prior ven- ditio valet, quasi melior condicio allata non sit: si minoris sint. idemque aestimandum est, si dies longior pretii solvendi data fuerit, ut quaeratur, quantum ex usura eius temporis capi potuerit. 541• Condicio, quae initio contractus [08. 116§ 2 dicta est, postea alia pactione immutari potest, sicuti etiam abiri a tota emptione potest, si nondum impleta sunt, quae utrimque praestari debuerunt. 542• Paul. 33 ad edict. Necessario scien- [08. 618 pr. dum est, quando pellecia sit empfio: tunc eninz scienius, cuizzs periculum nanz perfecta enzplione periculum ad emptorenz respiciet. el si id quoa r venierit apparcal quid quale quanium el prelium, el pure venil, pellecla esl emptio: quod si sub conclicione 2-es venierit, si quidem defecerit condicio, nulla esl emptio, sicrrli nec quod si exstiteri Proculus et Oclavenus emploris esse periculum airent: idem Ponzponius libro nono probal. 543• Nec emptio nec venditio sine re quae [(18.08 veneat potest intellegi. et tamen fructus et partus futuri recte ementur, ut, cum editus esset partus, iam tunc, cum contractum esset negotium, venditio facta intellegatur: sed si id egerit venditor, ne nascatur aut fiant, ex empto agi posse. Aliquando tamen et sine re venditio intellegitur, veluti cum quasi alea ernitur. quod fit, cum captum piscium vel avium vel missilium emitur: emptio etaim contrahitur etiam si nihil inciderit, quia spei emptio est: et quod missilium nomine eo casu captum est si evictum fuerit, nulla eo nomine ex empto obligatio contrahitur, quia id actum intellegitur. 5 4 4• Sed si servo meo vel ei cui man- I - (r8. 1)  swe (oce, davero vendas sciens fugitivum illo ignorante, me sciente, non teneri te ex empto verum est. 545• f Paul. 5 ad Sab. Si rent nzeam ntihi ignoranli vendla'eris et iussu meo  tradderi'. non pulat Pomponius dominium mettm transire ' quonianr non hoc mihi proposilum fuil, sed quasi tuum domini uni ad cum transire. 546. Suae rei emptio non valet, sive r tr87- 1. sciens sive ignorans emi: sed si ignorans emi, quo-d solvero repetere potero, quia nulla obligatio fuit. Nec tamen emptioni obstat, si in ea re usus fructus dum- taxat ementis sit. Sed si communis ea res emptori cum (18. 1) 18 pr. alio sit, dici debet scisso pretio pro portione pro parte emptionem valere, pro parte non valere. 547• Si servits domini iussu in demon- ' (18. i) ī 8§7 strandis finibus agri venditi vel errore vel dolo Ous demonstraverit, id tamen demonstratum accipi oportet, quod dominus senserit: et idem Alfenus scripsit de vacua possessione per servum tradita. 548• Sabinus respondit, si quam rem [7r87-0-7-.O nobis fieri velimus etiam, veluti statuam vel vas ali- quod seu vestem,' ut nihil aliud quam pecuniam dare- mus, emptionem videri, nec posse ullarn locationem esse, ubi corpus ipsum non detur ab eo cui id fieret: aliter atque si aream darem, ubi insulam aedificares, quoniam tunc a me substantia proficiscitur. 54g• Si hereditas venierit eitts, qui vivit i(18.4)[ aut nullus sit, nihil esse acti, quia in rertun natura non sit quod venierit. 55o.  vina emerim exceptis acidis et L(18.6)6 mucidis et mihi expediat acida quoque accipere, Pro- culus ait, qttamvis id emptoris causa exceptum sit, tamen acida et mucida non venisse: nam quae invitus emptor accipere non cogeretur, iniquum esse non per- mitti venditori vcl alii ea vendere. 551• Cum fundus locetur et aestimatum instrumentum colonus accipiat, Proculus ait id agi, ut instrumentum emptum habeat colonus, sicuti fieret, cum quid aestimatum in dotem daretur. [De oblikatione vendit 3 ris].3 552• Ratio possessionis, quae a ! (1 9 . 1) 3 pr•— venditore fieri debeat, talis est, ut, si quis eain posses- sionem iure avocaverit, tradita possessio non intellega- tur. • Si emptor vacuam possessionem tradi stipulatus sit et ex stipulatu agat, fructus non venient in eam actionem, quia et qui fundum dari stipularetur, vacuant quoque possessionem tradi oportere stipulari intellegi- tur nec tamen fructuum praestatio ea stipulatione con- tinetur, neque rursus plus debet esse in stipulatione. sed ex empto superesse ad fructuum praestationem.5 z Si iter actum viam aquae ductum per tuum fundurn emero, vacuae possessionis traditio nulla est: itaque cavere debes per te non fieri quo minus utar. 553• Si per venditorern vini mora E(19. (13§3t4- fuerit, quo minus traderet, condemnari eum oportet, utro tempore pluris vinurn fuit, vel quo venit vel quo lis in condemnationem deducitur, item quo loco pluris sett restern Trib. ant rub, . `de  renditione'.  2)  (,71. 28 ad  sub  3) ey: Ulp. 29, l'a I. 5 arl  sitb ‘de mancipalione traditione rendPae'  dlifirte shpad- 4 ) .1,/§  Parin. jr. 333pr  5) . .././tytarer eni usdam orinioncln Ponlionium  loro refirre.  dim.r . POMPONII AD SABINUM LIB. XVI. XVII.  124 negal Proculus valere dationem. sed est v d ea11-7zs ess , it e r l e' el Pomponius recle videri dalum el lunc fore lutorem, cum sapere coeperit. 6 39 . T Ulp• 3 9 ad Sab. Si yuis  tu- [ (26. 2) 16 § 1 torem dederil el plures fillos habeat, an omnibus dedisse zadeatur? et de hoc Pomponhts dubilat. 126.1) 3§3 v. fr. 64o (lib.  1 LIBER XVII. [De lutelis 2.]I 64o. Uip. 37 ad Sab. Quolibet loco ei lem- ,(26.1)3 §3 pore hunc curatorem 3 dari posse Pomponius libro se•tol decimo ad Sabinunt scripsit. 641. 2 Cum semel petitus sit talis curator,5(1,61)5. quamdiu is curator 5 maneat, alius in eandem litem t curator 5 peti non potest. Etsi Titius verbi gratia adversus Seium curator 5 petitus sit, idem Titius ad- versus alium tutorem dari poterit, ut ex diversis causis unus duorum curatorum 6 locum optineat. quod qui- dem et adversus eundem accidet, si in diversas lites in diversis temporibus idem petatur. 642. j Ulp. 38 ad Sab. 7 Barbarius Philippus [0.4)3 cum servus fugitivus esset , Ronzae p•aeturam petiit el praetor designalus esi. sed rzihil ei servilutem obstelisse ait Pomponius, yuasi praetor non fuerit. 6 43• t Ulp. ibid. Szzb condicione a prae- [(26. i) 6 sidibus p • ovinciezrum 11011 posse dari tutorent filacet el, si datzes  esse monzenti dationem: el rta Pon t - ponius hanc aulem adiectionem, quam praesides pro- vinciarum faciunt Vutorenz do, si salisdederit' non con- dicionem in se habere, sed admonitionent, non aliter ei lutelam committi, quanz si salisdederzt, hoc esl non aliter ei gerere permillenclum, quanz si rem salvant fore caverit. 644. [Certarunz rerum vel causarum I (26. 2) 13 testamento tutor da•i non polest nec deductis rebusd et si datus fuerit, tota datio nihil valebit. 645. S Si sciens emam ab eo cui bonis t) 26 interdictum sit vel cui tempus ad deliberandum de hereditate ita datum sit, ut ei deminuendi potestas non sit, dominus non ero: dissimiliter atque si a debi- tore sciens creditorern fraudari emero. 646. 8 Si servo furiosi vel infantis res (O• 3) 28 tradita sit, usu per eum eas personas capere posse constat. 647. Qui iiissus est ab eo, qui ius [ (26. 7) 17 iubendi habet, tutelam gerere, si cessasset, ex quo iussus est indemnem pupillum praestare debebit, non ex quo tutor esse coepit. 648. 6 Etsi pluribus datis tutoribus unius auctoritas sufficiat, tamen si tutor auctoretur, cui ad- ministratio tutelae concessa non est, id ratum a prae- tore haberi non debet. et ideo puto verius esse, quod Ofilio placebat, si eo tutore auctore, qui tutelam non gerat, emam a pupillo sciens alium eius tutelam gerere, ef. uip.3 7 - 4 o, Paul. 8 ad Sab.  2) cf. 0715. 37 ad Sab. sub rabr. `de pradorio tulore'.  3) tutorem (praetorisim sc.)(11.1). 4) septuno scr. 123 et infantes obligantur, cum heredes necessarii exsti- terunt, quamvis cum eis agi non possit. 631. [Si filia fantilias res amoverit, nzortua [(25.2)4 filia patrem rerum amolarunz aclio in dumtaxat dabitur, yuod ad eurn perveneril] dolove malo fecerit, quo minus ad eum perveniret. `Pervenisse ad te recte dicitur, quod (50 .16 ) 171 per te ad alium pervenerit, ut in hereditate a liberto per patronum filium familias patri eius adoptivo ad- quisita responsum est. 632. Si, cum dos solveretur mulieri aut 8 pr• satis doti fieret, dictum non esset actum iri rerum amotarum, nihilo minus agi potest: nam et cum dos nulla sit, eadem actio datur. 633. Sabinus ait, si mulier res quas [(25. 2) 8 Š to amoverit non reddat, aestimari debere quanti in vir iurasset (to) ideoque nec debere eum pro evictione promittere, quod ex contumacia mulieris id ita acciderit. 634. Si ex testamento actum sit cum ! (44 . 2) 20 herede ab eo, qui, cum totum argentum ei legatum erat, mensas dumtaxat sibi legatas putaret earumque dumtaxat aestimationem in iudicio fecisset: postea eundem petiturum de argento quoque legato Trebatius ait nec obstaturam ei exceptionem, quod non sit peti- tum, quod nec actor petere putasset nec iudex in iudicio sensisset.1 635. 2 Nec ex praetorio nec ex sollemni [(5o. 1 7 ) "7 iure privatorum conventione quicquam immutandum est, quamvis obligationum causae pactione possint immutari et ipso iure et per pacti conventi exceptio- n em: quia actionum modus vel lege vel per praetorem introductus privatorum pactionibus non infirmatur, nisi tunc, cum inchoatur actio, inter eos convenit.3 636. 4 [Constal et absentem absenti despon- [(23.1) 5 deri possed ita, si scientibus his qui absint sponsalia fiant aut si postea ratum habuerint. 637. Sub hac condicione ‘si volam' nulla (44.7) 8 fit obligatio: pro non dicto enim est, quod dare nisi velis cogi non possis: nam nec heres p • omissoris eius, qui numquam dare voluerit, 5 tenetur, quia haec con- dicio in ipsum promissorem numquam exstitit. 6 Locatio precariive rogatio ita facta, quoad is, qui eam locasset dedissetve, vellet, morte eius qui locavit tollitur. [De lutelis 638. UIp. 36 ad Sab. Quz' filium et ex 1 C2 . 6. ) 10 § 2. 3 • eo nepotem habebat, si nepoli tutorem dederil, habet d • sceplationenz, an aliquo casu non set ulilis datio: ut pula si proponas filium vivo palre decessisse et nepolem e.x eo successisse vivo avo. el fortius dicendum esl tute- lani quoque e lege funia Vellea coufirmalum: nanz et Ponzponius libro sexto decimo e• Sabino scripsit valere tutoris dationen t . cum enim confirnzatum sit lestamen- tum, conseqUenter tutoris quoque dalio valebit in eo testa- mento scripta quod valet, id est ubi nepos vel heres • 3 hitus sit vel nominatim ex.heredatus sit. Si furiosus lestamenio itelor detur, si quidem, cum furere SSMIrem esse recte datum Proculus existimat: quod si Similiter in actione rerum amotarumP cj:  fr. 33 5 . * „pa,d. 7 ad Sab. fr. 1776.  3) nisi  . convenit 7rib. 4,y44,140. 36 a d Sab. (23. I) 6.  5) eius . . . voluerit gloss. 451e04; 1 0 ,3 2§ ?  7) cJ: Ulp. 36 ad Sab, sub rubr. 'cle test. tut.' 5) tutor (practorius sc.) POMP.  6) tutorum P " un .P-  7) Rd fi-. 642. 6 43 cf. urp. 38 ad Sab. sub rubr. ‘de tut a magistr. 782. 1 r. f ab.  8) cf. U1 1 5. 38(?) ad Sab. Sin. 16, Pau1.8 . ad S tutorum'.  9)  Utp• 4 o ad Sab. sub rubr. ‘de auctontate (19.2)4 (26.814 dominum me non posse fieri: item si eo auctore emam, qui a tutela fuerit remotus: nec enim id ratum haberi. 649. Tutores, quibus administratio decreta 1(26.8)6 non esset, tamquam extraneos recte a pupillo emere placet. 65o. l Etiam per interpositam personam 1(39. 5) 4 donatio consummari potest. 651. Quamvis heres tutoris tutor non est, [(27.7) I tamen, ea quae per defunctum inchoata sunt, per heredem, si legitimae aetatis et masculus sit, 2 explicari debent: in quibus dolus eius admitti potest. Quod penes tutorem fuit, heres quoque eius reddere debet: quod apud pupillum is reliquerit si heres capit, non quidem crimine caret, sed extra tutelam est et utili actione hoc reddere compellitur. Heres socii quamvis socius non est, [(t 7 . 2) 4o tamen ea, quae per defuncturn inchoata sunt per heredem explicari debent: in quibus dolus eius ad- mitti potest. * v. fi-. 658. 2). fr. 663. (19- 5) 1 4 § 2 [ (47 . 2 ) 1 7 § 3 LIBER XVIII.3 [De furtis 1.] 652. 4 Si quasi recepturus a debitore tuo 1(13.7)3 comminus pecuniam reddidisti ei pignus isque per fenestram id misit excepturo eo, quem de industria ad id posuerit, Labeo ait furti te agere cum debitore posse et ad exhibendum: et, si agente te contraria pigneraticia 5 excipiat debitor de pignore sibi reddito, replicabitur de dolo et fraude, per quam nec redditum, sed per fallaciam ablatum id intellegitur. 653. [Si quis aes subripuit, dum aurunt 1(47.2) 21 § 2.4 se subrifiez-e pulat, vel conh-aP aut minus esse, cum plus esset: eius quod subripuit furtum committit. t Ulp. 40 ad Sab. . . . si ansam in poculo suam finta- vit vel vere fuit, tolius poculi eum furtum facere Pom- ponius scripsit. 6 54• t Ulp. ibid. 0 _uantvis . . . [(47. 2) 21 § 10 earum quoque rerum, quas q•is non abstulit, furti tenea- tur, allanzen condici ei non potest, idcirco, quia condici ea res quae ablata est potesl: el ita et Poznfionius scribil. 655. t Ulp. 41 ad Sab. Interdunz evenire 1 - (9. 2) 41 § Pomfionius eleganter ait, ut quis tabulas delendo furti non teneatur, sed lantum damni iniuriae, ut pula si non animo furli faciendi, sed lantum damni dandi delevi nam furti non lenebitter: cum facto enim eliam animum furis furtum exigit. 656. f Ulp. ibid. . . . . si alius ei [ (47. 2) 36 pr. § 2 [servo sc.] fugam fiersuaseri ut ab alio subripiatur, furti tenebitur is qzti fierszeasit, quasi ope consilio eius furtunz factum sit. plus Pontfionius scripsit eunz, qui persuasit, quamvis interinz furti non teneretur, tunc tamen incipere leneri, cum quis fugitivi fur esse coeperit, quasi videatur ope consilio eitts furium factum. 2 Idem Ponzponius  sz' cunz rebus aqfugerit fugitivits, posse furti actione sollicitatorem conveniri rerum nomine, quia opem consilizen t contreclatori tulit. i) c ./ : UIP. 4o ad Sab. (26. 8) 5 § 3 • 2) si . . . sit Trib. 3) c f t11 1 ). 40. 41, Paul. 9 ad Sab.  4) t i U/P. 40 ad Sob. (47.2) 19 § 5• 6• 5) agente . . . pigneraticia gloss. 6) ex libro octavo (decimo 0711.) Pomponii ad Sabinum illSer11, • (111 COM- PilatareS, 7 • , not. ad Ult. h. l. 657. Thensaurus meus in tuo fundo est (io. 4 1 ) 2 1 6 5 nec eum pateris me effodere: cum eum loco non mo- veris, furti quidem aut ad exhibendum eo nomine agere recte non posse me Labeo ait, quia neque pos- sideres eum neque dolo feceris quo minus possideres, utpote cum fieri possit, ut nescias eum thensaurum in tuo fundo esse. non esse autem iniquum iuranti mihi non calumniae causa id postulare vel interdictum vel iudicium ita dari, ut, si per me non stetit, quo minus damni infecti tibi operis nomine caveatur, ne vim facias mihi, quo minus eum thensaurum effodiam tollarn exportem. quod si etiam furtivus iste thensaurus est, etiam fiirti 1 agi potest. 658. Ulp. 4 1 ad Sab. . . . si calicem [ (c9. 5) 14 § argenleum quis alienum in firofundzent abiecerit damni dandi causa, non lucri faciendz; Ponzponius libro sefitimo2 decimo acl Sabinum scrifisit neque furti neqzte dantni iniurthe actionem esse, in factum lamen agendum. 659. t Ulp. ibid. Si quis post noxam [ (47. 2) 41 § 3 adnzissanz hostium servus fiterit factus, videndum es1, an extinguatur aclio. et Pomponius scripsit extingui actio- nem, et si fuerzt z-eversus, postliminio vel quo alio iure renasci eam actionem debere: el ita utimur. 66o. Is qui usum fructum in servo habet, 1(9.4)18 perinde cum domino habet actionem furti, atque si quilibet alius esset, sed cum eo non est, quamvis serviat ei: et ideo dominus damnatus fructuario noxae dedens liberabitur. 661. Si ante aditam hereditatem servum 1 (i 1. 1) 15 hereditarium meum esse respondeam, teneor, quia domini loco habetur hereditas. Mortuo servo, quem in iure interrogatus suum esse confessus sit, non tene- tur is qui respondit, quemadmodum, si proprius eius fuisset; post mortem eius non teneretur. 662. Cum mihi redhibeas, furtis noxis- [ (21. i) 46 que solutum esse promittere non debes, praeterquam quod iussu tuo fecerat aut eius cui tu eum alienaveris. 663. Ulp. 39 (29?) ad Sab. Illud quae- I (47. 2) 1 7 § 3 situm est,  cum zit fuga esset servus, furtum domino fecissei, an aeque posset habere actionem adversus eum, qui in fiotestatem domini non regressum bona fide possi- dere coeperit. movel quaestionem, quod, quamvis possi- dere servum eo lempore, qteo in fuga est, videor, allamen fterti actione non teneor, quasi non  nzea polestale: quod enim videor possidere, ad usucafiiozzem lantunt proficere Alianus scribit. dicif igilur Pomponius hbr.o seplimo 2 dechno ex Sabino competere furli actionem huw domino, cuius servus in fuga LIBER XIX.3 [De furlis 2.] 664. 4 Noxali iudicio invitus nemo cogitur 1(9.4)33 alium defendere, sed carere debet eo quem non defendit, si servus est: quod si liber est qui in potestate sit, indistincte ipsi sui defensio danda est.5 665. 5 Idque [scil. creditorem, si distraxeril, (13.7)5- furli obligari] iuris est, sive omnino fuerint pacti, ne i) prohibiti?  2) octavo scr.  3) cf. 171p. 4 1.42, PaIll . 9 ad Sab.  4) libro quarto decimo (XIIII pro XVIIII) inscr. F. Cf. ad hoc fi-. ITtp.omi Sab. (5.1) 57, (9•4)35, 03. c) 4 .  5) i- distincte . . . danda est Trib.  6) ef. Ulp. 4 1 ad Sab. (13 . 7) 4, (18.1) 28. 125  POMPONII AD SABINUM LIB. XVII-XIX. 127  POMPONII AD veneat, sive in summa aut condicione aut loco contra pactionem factum sit. SABINUM LIB. XIX-XXI.  128 674. 'Si emptori, qui stipulatus sit furtis (2r. 2) noxisque soluturn esse, heres exstiterit is, cui servus furtum fecerit, incipit is ex stipulatu actionem habere, quemadmodum si ipse alii praestitisset. []Je arboribus succisis]. • r--7:7T-7f)r 666. Utp. 4 1 ad Sab. 1 Si quis  serei- L r L1/• - / tule furlum fecerd el manumissus deprehendalur, an jur manifestus  videamus, el ail Pomponius libro no.m, decimo  Sabino non posse ettm  a mnifisli conventri, quia origo furti tit servitute facli non fult manifes/i.. Ibidem Pomponius ekganter scripsil deprehension e fierr mantfestunt fttrent: celerunt CUM fibi furtunt facerem de domo /ua, abscondisti fe, ne /e occidam, f urlunt fieri, adamen non est 667. i Si quis perferendum acceperit et i 147 2 ) scierit furtivum esse, constat, si dep • ehendatur, ipsum dumtaxat furem manifestum esse, si nescierit, neutrum, hunc, quia fur non sit, furem, quia deprehensus non sit. Si unus servus tuus hausisset et abstulisset, alter hauriendo deprehensus esset, prioris nomine nec manifesti, alterius manifesti teneberis. 668. Si pavonem meum mansuetum, 147- 2)37 cum de domo mea effugisset, persecutus sis, quoad is perit, agere tecum furti ita potero, si aliquis etun habere coeperit. 66g. 'Si iussu debitoris ab alio falsus [1-17 7 - 2- 44 Pr:§7 procurator creditoris accepit, debitori iste tenetur furti et nummi debitoris erunt. Si rem meam quasi tuam tibi tradidero scienti meam esse, magis est furtum te facere, si lucrandi animo id feceris. 670. j Ulp. ibid.  Quod servus dtposud,  (16. 3 ) I I is apud quem deposilunt est scrvo reclissitne reddel bona fide: nec enim convend honae jidei abnegare quod quis accepit, sed debebit reddere ei a quo accepd, sic tamen, si sine dok ontni reddal, hoc es/ , ut nec cuipae quident suspicia  denzque Sabinus hoc eafilicrrrl e7(1- denda: `nec tella causa inlervenit, quare pulare possil domintem reddi nolle'. hoc ita est , si polutt suspicari iusla scilicel ralione molus: celertem sufficil bonam jid.71t; adesse. sed et si ante cius rci furlun t fecertz/ serrus, tamen ignoravit  apud quem deposuil  credidil dond- 7111111 71011 1 . 117'1711111 jore hitius solutionis, liberari ptn•d; hona enim fides exigilur. non lanIum attlem si rendz- 111.7211 . irz servitule fueril SO/11/11111, scd eldtm si manuMisso ve1 alien . ato, causis libet-atio conlingit, scllicel si quis Ignorans manumissum vel dienalum solvd. idem que el in otnnibus debd  m oribus s ervanthePomponius scrik; 671. Cassius ait, si cui pecuniam dedi,( 7 ut eam creditori meo solveret, si suo nomine 4Ld3e lsit, neutrum liberari, me, quia non meo nomine data sit, illum i. , q sed a si alien creditor deder eos it nummos : cetertun ine mandati eum tener dolo malo consumpsisset, is, qui suo nomine eos s s olv . isset, libera- tur, ne, si aliter observaretur, cre . itor lucro ver- saretur. 672. Si servus hereditarius nondum adita hereditatc furtum heredi fe er a i d t, qui testamento F L (47 7- 2 ) 44 §2 domini manumissus est, furti actio  verstis eurn com- petit, quia nullo tempore heres  minus eius factus est. 673. t Ulp. 42 ad Sab...  • si ego me  domino fac er  j4 ,1 ) 46 I) Ad jc. 666. 667 cf. LIIÝ. ibta'. (47. 2) 3, 5, 7.  2) rsf U(/). ibid. (47- 2 ) 43fi r - - § 3•  3) e-j: Cq . p . iha. (47• 2) 431 r - - § 3, (4 6 - 3) 18- 675. 1-TI1).  ad Sab.  quis sa- ! (47- 7) 3 § 3- 4 ligneas virgas instiluendi C(1 1/StI haeque, anlequant ralices coegerint, succidanlur aul evellankr, recle Potnponks scrtpsit non posse agi de arboribus succisis, CII/11 nulla arhor proprie dicatu 3 , quae rarlicem . 1 . non conceperil. Quod si quis  seminario, id esi arborent transliderd , eam, quanivis nondum comprehenderil lerram, arborem lamen videri Pomponius libro nono decinto rrJ Sabinum probal. XXIX.  Lir;.2) 43 LII3ER XX. [De rl rrlrrnu  celo 1.]2 676. "Si is, qui lapides ex fundo emerit, ..(19.1)9 tollere eos ex vendito agi cum eo potest, ut eos tollat. 677. ''Post venditionem et traditionem (39„3) quocl nocitum sit ei fundo, de quo ante iudicium acceptum sit aquae pluviae arcendae, nihilo minus eo iudicio venditorem posse consequi, non quia venditori, sed quod rei damnum datum sit, idque eum emptori restituere debere. sed si ante quam noceatur is cum quo actum sit vendat, statim agendum cum emptore, vel intra annum cum eo qui vendiderit, si iudicii evi- tandi causa id fecerit. 678. 5 Si dari stipuler id quod mihi iam [ (45. t) 25 ex stipulatu debeatur, cuius stipulationis nomine ex- ceptione tutas sit promissor, obligabitur ex posteriore stipulatione, quia superior quasi nulla sit exceptione obstante. 67g. "Si phires eandem arborem furtim [47-716 ceciderint, cum singulis in solidum agetur. At si eadem arbor plurium fuerit, universis dumtaxat una 2 et semel poena praestabitur. Si arbor in vicini fun- clum radices porrexit, recidere eas vicino non licebit, agere autem licebit non esse ei ius (sicuti tignum aut protectum) inmissum habere. si radicibus vicini arbor aletur, tamen eius est, in cuius fundo origo eius fuerit. LIBER XXI. [De damno infecto 680. In iudicio familiae erciscundae[ (T(372) 47 vel communi dividundo si, dum res in arbitrio sit, de itire praedii controversia sit, placet omnes eos, inter quos arbiter sumptus sit, et agere et opus novum nuntiare pro sua quemque parte posse, et cum ad- iudicationes ab arbitro fiant, si uni adiudicetur tonts fundus, caveri oportet, ut quae ex his actionibus recepta i)  Ulp• 42 ,rd .Yab. (21. 2)31, (5o 16) 74 .  2) ef. lilj 5 - 4 2 ,  t 0 ad  . Ktb.  kac rid,r,  3) cj: 71,. 42 ad .Sdb. (4 . 3) 34, (39. 5) 6. erra occa sionefneri )11  cr (10. 4) 9 § I ext • • , (39. 2) 9 § 1. 2.  4) ef:  I8  IO adSa(. fr. 1813pr.  5) b r a•c quorpte, si quidem ;-ecte inscriituni est hoe raf ir,ne ad damni infeai slipuhdionent rijerenda esse s . usjnenr.  6) ..1.1pr. § 1 ef. Ulp. 42 ad .5)1 . (39• 2 ) 4o § 2. 3; ad § 2 cf. (39 - 2 )9 § 2. Possunt auteill eliam arl l•oem  ll ilianz(L7P . 42, Pard. IO  .Yab.) hacc rijCcri,  (9. 2) I I § 2 ' , 29 - § I. are111, C11/11 ,.01111.7111S facer vellet, an furti actio  e1 all P omponius furtum me e. 129  POMPONII AD SABINUM LIB. XXL XXII.  130 • fuerint reddantur aut quae in eas impensae factae fuerint praestentur: et si, cum res in iudicio esset, eo nomine actum non fuerit, eum sequi integram actio- nem, cui totus fundus adiudicatus fuerit, aut pro qua- cumque parte adiudicatus erit. Item quae res moveri possint et in ea iudicia veniant, si interea subreptae sint, furti agere eos, quorum istae res periculo fuerint, posse. 68r. Inter quos paries communis est, [ (39. 2) 39 aedificiorum nomine, quae quisque propria habet, sti- pulari damni infecti solent: sed tunc ea cautio neces- saria est, cum aut alter solus aedificat et vitium ex opere futurum est, aut alter pretiosiora aedificia habet et plus damni sensurus sit decidente pariete: alioquin si aequale periculum est, quantum quis vicino prae- i stat, tantum ab eo consequitur. Si domus in contro- versia sit, dicendum est damni infecti onus possessoris esse, cum id quod praestiterit imputare domino prae- dii possit: quod si non caveat, possessionem ad peti- torem, qui caveri damni infecti sibi velit, transferant: nam iniquum est stipulatorem compelli relicto praedio, 2 ex quo damnum vereatur, dominum quaerere. Damni infecti stipulatio latius patet. et ideo et ei, qui superficiariam insulam habet, utilis est ea stipulatio, si quid in superficie damnum datum fuerit, et nihilo minus et soli domino utilis est, si solo damnum datum fuerit, ut tota superficies tolleretur: frauda- bitur enim dominus soli in pensione percipienda. 3 Alieno nomine stipulari ita licet, ut quod darnnum domino datum sit, comprehendatur: cavere autem debebit is qui stipulabitur dominum ratam rem habi- turum exceptioque procuratoria stipulationi inserenda erit, sicut in stipulatione legatorum: quod si ei non cavebitur, mittendus est in possessionem procurator omnimodo, ut ei exceptio procuratoria non noceat. 4 In aestimando novo pariete ratio haberi debet eius impensae, quae modum probabilem non excedet in vetere, eius cultus non qui non l adgravet. 682. f Ulp. 43 ad Sab. Si plures domini [(39. § 4 sinl aedium, qui damni infecli sibi prospicere volunt, nec quisquam eis damni infecli caveal, mittendi omnes in possessionem erunt el quidenz aqualibus partibus, quanevis diversas poz-liones dominet luzbuerint.. el z'ta Poneponius scribit. 683. In reficiendo communi pariete ei [ (39. 2) 41 potius facultas aedificandi praestatur, qui magis idonee reficere parietem velit. idemque dicendum est et si de codem itinere rivove reficiendo inter duos vel plures quaeratur. ,  [De condictione 1.]2 684. Nam hoc natura aequum est nemi- [ (12. 6) 14 nem cum alterius detrimento fieri locupletiorem. 685. Si tibi scyphos dedi, ut eosdem [ (19. 5) 26 pr. mihi redderes, commodati actio est: si, ut pondus argenti redderes quantum in illis esset, tantidem pon- deris petitio est per actionem praescriptis verbis, tam boni tamen argenti, quarn illi scyphi fuerunt: sed si ut vel hos scyphos vel ut eiusdem ponderis argentum dares, convenit, dicendum est, ' E si quidem tua est electio, scyphos statim tuos fieri et te mihi dare aut I) eius cultus non qui nonl non eius cultus qui nos sc•. 2) cf. urp. 43, Peud.to ad Sab. sub hac rubr. praescr. verb. Trib. Pomponiunt de condictione cogit 3 a ) ss1 3,e srus7ilci(7.m actione F. e n e l, Palingencsin. II, scyphos aut argentum utrum malis: quod si mihi per- missum est eligere, scyphi tui non fient antequam dixero me eos habere no11e.*1 686. Fugitivus meus, cum pro libero se gereret, nummos mihi subreptos credidit tibt: obligan te mihi Labeo ait et, si eum liberum existimans sol- veris ei, liberari te a me, sed si alii solvisses iussu eius vel is ratum habuisset, non liberari, quia priore casu mei nummi facti essent et quasi mihi solutum intelle- geretur. et ideo servus meus quod peculiari nomine crediderit, exigendo liberabit debitorem, delegando autem vel novando non idem consequeretur, L1BER XXII. [De condiclione 687. Cum servus tuus in suspicionem [ (12. 4 ) is furti Attio venisset, dedisti eum in quaestionem sub ea causa, ut, si id repertum in eo non esset, reddere- tur tibi: is eum tradidit praefecto vigilum quasi in facinore deprehensum: praefectus vigilum eum sumrno supplicio adfecit. ages cum Attio dare eum tibi opor- tere, quia et ante mortem dare tibi eum oportuerit. Labeo ait posse etiam ad exhibendum agi, quoniam fecerit quo minus exhiberet. sed Proculus dari opor- tere ita ait, si fecisses eius hominem, quo casu ad ex- hibendum agere te non posse: sed si tuus mansisset, etiam furti te acturum cum eo, quia re aliena ita sit usus, ut sciret se invito domino uti aut dominum si sciret prohibiturum esse. 688. Ex ea stipulatione, quae per vim 1(12.5)7 extorta esset, si exacta esset pecunia, repetitionem esse constat. [Turpes stipulaliones nullitts momenti [(45. I) 27 Pr. sienl,j veluti si quis homicidium vel sacrilegium se facturum promittat. sed et officio quoque praetoris con- tinetur ex huiusmodi obligationibus actionem denegari. 689. f I'aul. 10 ad Sab. Naturaliter eliam [Ir 2.6) / 3 pr. servu • obligaluz-: et ideo, si quis nomine eius solvat vel ipse mantimissus, ul Pomponius scribil, ex peculio, cuius liberam adminish-ationem habeal, repeti non poterit: ob id et fidelussor pro servo acceptus lenetur . . . Et commodati et depositi fideiussor accipi [(46./) 2 potest et tenetur, etiamsi apud servum vel pupillum depositum commodatumve fuerit, sed ita demum, si aut dolo malo aut culpa hi fecerunt, pro quibus fide- iussuni est. 6go. j Ulp. 43 ad Sab. S1 . SerMIS mens de (i7. 1) 19 seneet emendo mandaret, ul redinzatur, Pomponius ele- ganter tracial, an is, jui servum redemerit, zzltro con- venire possil venditorem, zet servunz recipial, quoniane mandati actio uttro cilroque esl. sed esse iniquissimum Pomponites ait ex faclo servi mei cogi me servum reci- pere, guem in perpeluzint alienare' volueram, nec nzagis in hunc casum debeo mandati quam ut eum tibi venderem. 691. Si poenae causa eius cui debetur  debitor liberatus est, naturalis obligatio manet et ideo solutum repeti non potest. Quamvis debitum sibi 1) Quae asteriscis inclusi, omissa ia .b: cr Eas. 20, 4,26 sup i Ve- vil Montrusen. Einsa'ent fragmenli § — Bas. 20, 4, 27 — rui Bas. I-'omponii munen non • st proescriptunt, inter incertorum aurto- runt frapncnta rclu( : certe haer non virl • n1w . hor l'omison.d bbru pelita esse.  2) cf. Ulp.43,  3)7,. nol.ad  4.1. (46• 3) 19 9 POMPONII AD SABINUM LIB. XXII. 132 t c r a u l s , a quod e-ti et non iudicali debeatur,  pit  alit- causa iudicati debelur, el ila Ponzponius probat. t Paul. io ad Sab. plud no: n eleg el ai d d le .errintn(4e6; esse Pomponzus ail,  pa Iractuum causa sit, ex omnibus summis pro porlione videri solutum. 6g8. Si rem meam, quae pignoris no- [ (46.3) 26 mine alii esset obligata, debitam l tibi solvero, non liberabor, quia avocari tibi res possit ab eo, qui pignori accepisset. 699. [Si] aut 2 mutua pecunia sic data [(13.4)6 fuerit, ut certo loco reddatur, [arbit • aria competzt]. Si in Asia depositurn fuerit, ut F(16.3)12 Romae reddatur, videtur id actum, ut non inpensa eius id fiat apud quem depositum sit, sed eius qui deposuit. Depositum eo loco restitui debet, in quo sine dolo malo eius est, apud quem depositum est: ubi vero depositum est, nihil interest. eadem dicenda sunt communiter et in omnibus bonae fidei sed dicendum est, si velit actor suis inpensis suoque periculo perferri rem Romam, ut audiendus sit, quo- 2 niam et in ad exhibendum actione id servatur. Cum sequestre recte agetur depositi sequestraria actione, quam et in heredem eius reddi oportet.3 700. Si stipulatus hoc modo fuero: `si )145.1)27§1 intra biennium Capitolium non ascenderis, dari?', non nisi praeterito biennio recte petam. 7or. Quod te mihi dare oporteat si id [(12.1) postea perierit, quam per te facturn erit quominus id mihi dares, tuum fore id detrimentum constat. sed cum quaeratur, an per te factum sit, animadverti de- bebit, non solum in potestate tua fuerit id nec ne aut dolo malo feceris quominus esset vel fuerit nec ne, sed etiam si aliqua iusta causa sit, propter quam in- tellegere deberes te dare oportere. Quemadmodum quod ex stipulatu vel [(16.3)12§3 ex testamento dari oporteat, post iudicium acceptum cum detrimento rei periret, sic deposituni quoque eo die, quo depositi actum sit, periculo eius apud quem depositttm fuerit est, si iudicii accipiendi tempore potuit id reddere reus nec reddidit. 702. Permisisti mihi cretam eximere de [(t9. 5)16 agro tuo ita, ut eum locurn, unde exemissem, replerern: exemi nec repleo: quaesitum est, quam habeas actio- nern. sed certum est civilem actionern 4 incerti com- petere: si autem vendidisti cretam, ex vendito ages. quod si post exemptionern cretae replevero nec patieris me cretam tollere tu, agam ad exhibendum, quia mea facta est, cum voluntate tua exempta sit. ,Permisisti mihi, ut sererem in fundo tuo et fructus tollerem: sevi nec pateris rue fructus tollere. nullam iuris civilis actionem esse Aristo ait: an in factum dari debeat, deliberari posse: sed erit de dolo. 703. f Ulp. 43 ad Sah. Quaesitum est, si f (47 . ) 2 §•3 condielus fuerd [homo sc.] ex causa furtiva, an nih110 1711 . 121IS lege Ajailia agi el scripsil Pomponius agi posse, yuia allerius aestintationis est legis Aquiliae aclio, allerius condictio ex causa furtiva: namyue Aquilia eanz aes timationem complectitur, yuanti eo anno plurimi fizit 131 quis recipiat, tamen si is qui dat non debitum dat, repetitio competit: veluti si is qui heredem se vel bonorum possessorem falso existimans creditori here- ditario solverit: hic enim neque verus heres liberatus erit et is quod dedit repetere poterit: quamvis enim debitum sibi quis recipiat, tamen si is qui dat non 2 debitum dat, repetitio competit. Si falso existimans debere nummos solvero, qui pro parte alieni, pro parte mei fuerunt, eius summae partem dimidiam, non cor- 3 porum condicam. Si putem me Stichurn aut Pam- philum debere, ctun Stichum debeam, et Pamphilum solvam, repetam quasi indebitum solutum: nec enim 4 pro eo quod debeo videor id solvisse. Si duo rei, qui decem debebant, viginti pariter solverint, Celsus ait singulos quina repetituros, quia, cum decem de- berent, viginti solvissent, et quod amplius ambo sol- verint, ambo repetere possunt. 692. Sed et si me putern tibi aut Titio [ (12. 6) 22 promisisse, cum aut neutrum factum sit aut Titii per- sona in stipulatione comprehensa non sit, et Titio sol- vero, repetere a Titio potero. Cum iter excipere deberem, fundurn liberum per errorem tradidi': incerti condicam, ut iter mihi concedatur. 693• t tilp. 43 ad Sab. Eleganter Pont- (12. 6) 23 pr. ponius yuaeri si yuis suspicetur lransactionem factam vel ab eo cui heres esl vel ab eo cui procuralor est el quasi ex transaclione dederit, quae facta non est, an locus et ail repeli posse: ex falsa eninz causa dalum esl. 694. 2 [Quoliens servus 7zenit, sive exceptum [(18.1)31 sit, ne CUM peculio veneat, szVe non sil e • ceplum, non czan peculio distrahitur. repeli igilur poleril peculium per errorem emptori traditunz.] Sed et si quid postea accessit peculio, reddendum est venditori, veluti partus et quod ex operis vicarii perceptum est. 695. Heres cum debuerat quartam re- L(36. i) 2, tinere, totarn hereditatem restituit nec cavit sibi stipula- tione proposita. similem eum esse Aristo ait qui retentiones, quas solas habent, omittunt: sed posse eum rerum hereditariarum possessionem vel repetere vel nancisci et adversus agentem doli mali exceptione uti posse eum et debitoribus denuntiare, ne solveretur. 696. Cum solus heres essem, existima- 1 ( 4 1. 3 ) ,9 rem autem te quoque pro parte heredem esse, res hereditarias pro parte tibi tradidi. propius est, ut usu eas capere non possis, quia necro herede usucapi m potest quod ab herede possessu P est neque aliam ullam habes causam possidend d i. iia tamen hoc verum est, si non ex transactione id factum fuerit. idem dicimus, si tu quoque existimes te heredem esse: nam hic quoque possessio veri he re is obstabit tibi. Hominem, quem ex stipulatione t e rnihi : ( 4 1. io) 3 debere falso existimabas, tradidisti ' ih'. si scisseM- mihi nihil debere, usu eum non capiam m : quod d si nescio, verius est, ut usucapiam, quia ipsa traditio ex causa, quam veram esse existimo ' sufficit ad e fficiendum, ut id quod mihi traditum est pro meo possideam, et ita Neratius scripsit idque verum puto. 697. f Ulp. 43 ad Sah. n Si quid  fan eausa et non famosa debeat  solut: z ° n s v Li i 4 d 6 e . t 3)-7- quod ex fanzosa causa  proinde si quid er ./P- fi - . 8,i erir. Cf. etu rm ) Q if uid Par s d. i i I n O ad debila Sma?b. Simililer de re ellius usus fructus alienus quaer 2) RIll Trib.  (46• 3) 3 8 § 3' 3) ej: ( 1 6. 3 ) 5 § 1 .  4)  e. condiclUment. r) mancipavi Pantp. Pard. ro ad Sab. fr. 1822. 2) cf. Ulp. 43 cd Sed. (18. r) 2 9 , 3 ) rf.  ad Ulp. 4 3 ad Sab.(46.3)1. 1.33 condiclio aulem ex causa furliva non egredilur relror- sum indicii accipiendi letnious. 704. “Faciendi' verbo reddendi etiam [(50.16) 175 causa continetur. 705. 2 1n eo, quod vel is qui petit vel is [ (50. 17) 33 a quo petitur lucri facturus est, durior causa est petitoris. * V. fr. 7 lo.  [(34•2)2519 LIBER XXIII. [Ad ediclum aedilium curulium].3 706. Quod ita sanatum est, ut in pristi- [ (2t. t) 11t1111 statum restitueretur, perinde habendum est, quasi numquam morbosum esset. 707. Si plura mancipia uno pretio venie- (21. ij 36 rint et de uno eorum aedilicia actione utamur, ita demum pro bonitate eius aestimatio fiet, si confuse universis mancipiis constitutum pretium fuerit: quod si singulorum mancipiorum constituto pretio universa tanti venierunt, quantutn -ex consummatione singulo- rum fiebat, tunc cuiusque mancipii pretium, seu pluris seu minoris id esset, sequi debemus. 708. [Aediliciae aclioues eliam posl mor- (21. ij 48 lem hominis manentj si tamen sine culpa actoris fami- liaeve eius vel procuratoris mortuus sit. Audiendus est is, qui de vitio vel morbo servi querens retinere 2 eum velit. Non nocebit emptori, si sex mensum exceptione redhibitoria exclusus velit intra annum 3 aestimatoria agere. Ei, qui servum vinctum vendi- derit, aedilicium edictum remitti aequum est: multo enim amplius est id facere, quam pronuntiare in vin- 4 culis fuisse. In aediliciis actionibus exceptionem opponi aequum est, si emptor sciret de fuga aut vin- culis aut ceteris rebus similibus, ut venditor absolvatur. 5 Aediliciae actiones et heredi et in heredem com- petunt, ut tamen et facta heredum quae postea ac- 6 cesserint et quod experiri potuerint, quaerantur. Non solum de mancipiis, sed de omni animali hae actiones competunt, ita ut etiam, si usum fructum in homine 7 emerim, competere debeant. 4 Cum redhibitoria actione de sanitate agitur, permittendum est de uno vitio agere et praedicere, ut, si quid aliud postea ap- 8 paruisset, de eo iterum ageretur. Simplariarum ven- ditionum causa ne sit redhibitio, in usu est. 7o9. 5 Id vestimentum peculii esse in- [ ( t5. ij 25 cipit, quod ita dederit dominus, ut eo vestitu servum perpetuo uti vellet eoque nomine ei traderet, ne quis alius eo uteretur idque ab eo eius usus gratia custo- diretur. sed quod vestimentum servo dominus ita dedit utendum, ut non semper, sed ad certum usum certis temporibus eo uteretur, veluti cum sequeretur eum sive cenanti ministravit, id vestimentum non esse peculii. 71o. Ulp. 44 acl Sab. 11luliebri veste legala r(34- 2 ) 2 5 §9 infanhlem conlineri ei puellarum el virginum Pom- ponius libro vicesimo secundo" ad Sabinum recle mulieres enim omnes dici,quaecunque sexus feminini suni. ) Videntur haec sreaare ad iuctrli condictionis formulani. 2) cf. (5. 3) 20 § 18: quod indebittun exegit , restituere ettin non debere.  3) rf CR P- 44, Per ul .11 erri Sab. sub hac rubr. 4 ) Compilalww in hac plures Pomponii sententias inepte videntur rrr breve coegisse.  .5) V. Paul. fr. 1833. 1834, 015. 44 ad Sab. (34, 2) 25, 25 cunt nolts.  6) tertio (III pro II) scr. 134 7 z r. i Qui precario fundum possidet, is [ (43. 26) r7 interdicto uti possidetis adversus omnes praeter eum, quem rogavit, uti potest. LIBER XXIV. verborum obligatione 112 712. 3 Si quam rem a te emi, eandem rursus RiK5T2 a te pluris minorisve emero, diScessimus a Priore - emptione (potest enim, dum res integra est, conventione nostra infecta fieri emptio) atque ita consistit posterior emptio, quasi nulla praecesserit. sed non poterimus eadem ratione uti post pretium solutum emptione re- petita, cum post pretium solutum infectam emptionein facere non possumus. 713. 1 Si rem meam sub condicione 1 (45. i) 31 stipuler, , utilis est stipulatio, si condicionis existentis tempore mea non sit. 714. 'Duo rei promittendi sive ita inter- [(45.2)4 rogati `spondetis?' respondeant `spondeo' aut ‘sponde- mus'," sive ita interrogati `spondes?' respondissent `spondemus), recte obligantur. 715. 7 Cum enim pecunia mutua data stipu- [46.2)-7 lamur, non puto obligationem numeratione nasci et deinde eam stipulatione novari, quia id agitur, ut sola stipulatio teneat, et magis implendae stipulationis gratia numeratio intellegenda est fieri. 716. Solutione vel iudicium pro nobis (46. 3) 23 accipiendo s et inviti et ignorantes liberari possumus. LIBER XXV. [De verborum obligalione 717. Iura constitui oportet, ut dixit Theo- [(1. 3) 3 phrastus, in his, quae Ē rit ai) nrleC6zoY accidunt, non quae ā i ItaQ0.670V. 7 x 8. Ideo compensatio necessaria est, quia 1(16.2)3 interest nostra potius non solvere quam solutum re- petere. 719. 9 Si Stichus certo die dari promis- 1 (45. 1 ) 33 sus ante diem moriatur, non tenetur promissor. LIBER XXVI. [De verborum obligalione 3.] 72o. 1 °Avus pactus est, cum dotem pro 1 (23. 4 ) io nepote ll suscepisset, ne a se neve a filio dos peteretur, ab alio vero quam filio herede ut dos peteretur. ex- ceptione conventionis filius tuendus erit, quippe heredi nostro cavere concessum est, nec quicquam obstat quo minus certae personae, si heres erit sibi, caveri possit, quod non idem et in ceteris heredibus cavetur: et ita Celsus' 2 scribit. 72 x. Si a te herede legatum mihi sit sub r(36.F1 3 condicione tuque, postquam adieris hereditatern, satis- dederis legatorum et post mortem tuam ante aditam tuam hereditatem condicio legati extiterit, Sabinus ait -7-- i) cl. 1.7 1 ). 44 ad Sab. (18. 1) 32?  2) Ulp. 45-50, Paul. 11. 12 adSab.  3) .l'ossunt haec ad rubr. ‘ ele novationibus' (urp. 46) referri.  4) tf. Ult. 46 ad Sab. (45. 1) 29 § I•  5) i j: UI P . 47 ad .S'ab. (45. 2) 3.  6) aut `sponclemus' gloss.  7) ,. .." 174.6. 46 ad .Vab. ( 4 6. 2 ) 6 § I.  8) itent novando.  . 9) ej: l'aul. 12 ad Sab. fr. 1846.  ro) ,. l'au1.12ad Sab. fr. r847.  1r) nepte Ser.  12) Cels. fr. 4. POMPONII AD SABINUM LIB. XXII-XXVI. 9* is qui stipulatus sit subinde agat: cavet enim ‘si q7iid6 135  POMPONII AD SAI3INUM L1B. XXVI. XXVII. ibi ruet scindetur fodietur aedificabitur'. finge ergo subinde damnum dari: non erit dubium, quin agere possit: nam si toto damno computato tunc agendurn est, propemodum non ante aget, quam dies stipula- tionis praeterierit, intra quem si damnum datum sit, stipulatione cautum erit: quod verum non est. 726. 1 0filius recte dicebat et per traditio- I - ( 4 5. 3 ) 6 nem accipiendo vel deponendo commodandoque2 posse soli ei adquiri, qui iussit: qua.e sententia et Cassii et Sabini dicitur. 727. Fideiussores et in partem pecuniae et in partem rei recte accipi possunt. 728. 3 Sed et si non numerata pecunia,  41 /0 sed certum corpus, veluti homo in stipulationem ductus est, potest ex parte acceptilatio fieri: quo modo et uni ex heredibus acceptum fieri potest. 729. 1 Quod in diem vel sub condicione F,46. debetur, acceptilatione tolli potest: sed ita id factum apparebit, si condicio stipulationis extiterit vel dies venerit. 73o. Si reus post iudicatum solvi ab eo [ (46. 7) 12 datum in magistratu sit nec invitus in ius vocari possit, tamen, nisi res boni viri arbitratu defendatur, fideius- sores 5 tenentur. fideiussores' mihi teneri, quia omnimodo dari o ortet p legatum et iri rem esset concepta stipulatio. 722. ' Stipulationum aliae iudiciales (45-1)51)1".43 sunt, aliae praetoriae, aliae conventionales, aliae com- munes praetoriae et iudiciales. iudiciales sunt dum- taxat, quae a mero iudicis officio proficiscuntur, veluti de dolo cautio: praetoriae, quae a mero praetoris officio proficiscuntur, veluti damni infecti. praetorias autem stipulationes sic audiri oportet, ut in his contineantur etiam aediliciae: nam et hae ab iurisdictione veniunt. conventionales sunt, quae ex conventione reorum fiunt, quarum totidem genera sunt, quot paene dixerim rerum m contrahendannn: nam et ob ipsam verboru obligatio- nem fiunt et pendent ex negotio contracto. communes sunt stipulationes veluti rem salvam fore pupilli: nam et praetor iubet rem salvam fore pupillo caveri et interdum iudex, si aliter expediri haec res non potest: item duplae stipulatio venit ab iudice aut ab aedilis edicto. 2 Stipulatio autem est verborum conceptio, quibus is qui interrogatur daturum facturumve se quod 3 interrogatus est responderit. Satis acceptio est stipu- latio, quae ita obligat promissorem, ut adpromissores quoque ab eo accipiantur, id est qui idem promittunt. Satis autem accipere dictum est eodem modo, quo satis facere: nam quia id, quo quis contentus erat, ei praestabatur, satis fieri dictum est: et similiter quia tales, quibus contentus quis futurus esset, ita dabantur, ut verbis obligarentur, satis accipi dictum est. 723. f Paul. 12. ad Sab. . . . 3 si divisionem Ir(45•1)2§2•5 res promissa non recipit, velziti via, heredes promissoris' singuli solidunz tenenlur: sed quo casu unus here- dibus solidunz praestiterit, refielitionent habebil a colzerede fanziliae erciscundae indicio. ex quo yuident accidere Ponzponius ail, ut et stipulatoris viae vel itineris heredes szngttli in solidzim habeant actionem. 5 Item si in facto sit sltpulatio, velztti si z'ta stipulatus fuero: 'per te non fieri neque per hez-edez zz uunz, quo minus nzihi ire agere  el unizs  pluribus heredi- bzes pz-ohibuerit, tenentur quidem et coheredes eius, sed familiae erciscundae  ab eo repelezzt vuod praesti- terint. hoc et Izelianus et Pomponizes probant. 7 2 4- Si sortem promiseris et, si ea I (45. 1) 5 § 3a•4 soluta non esset, poenam: etiamsi unus ex heredibus• tuis portionem suam ex sorte solverit, nihilo minus poenam committet, donec portio coheredis solvatur. 4 Idemque est de poena ex compromisso, si unus paruerit, alter non paruerit sententiae sed a coherede ei satisfieri debet. nec enim aliud in his stipulationibus sine iniuria stipulatoris constitui potest. L13ER XXVII. [De verboz-um obligatione 4.] 731. Cum quid mutuum dederimus, etsi [(12.1)3 non cavimus, ut aeque bonum nobis redderetur, non licet debitori deteriorem rem, quae ex eodem genere sit, reddere, veluti vinum novum pro vetere: nam in contrahendo quod agitur pro cauto habendum est, id autem agi (intellegitur, ut eiusdem generis et eadem bonitate solvatur, qua datum sit. 732. 6 Si venditor hereditatis exactam pecu- [(18.4)3 niam sine dolo malo et culpa perdidisset, non placet eum emptori teneri. 733• 7 Si mancipium ita emeris, ne pro- [ (21. 2) 34 stituatur et, cum prostitutum fuisset, ut liberum esset: si contra legem venditionis faciente te ad libertatem pervenerit, tu videris quasi manumisisse et ideo nullum r adversus venditorern habebis regressum. Si corn- muni dividundo mecum actum esset et adversario servus adiudicatus sit, quia probavit eum communem esse, habebo ex duplae stipulatione actionem, quia non interest, quo genere iudicii evincatur, ut mihi habere 2 non liceat. Duplae stipulatio evictionem non unam continet, si quis dominium rei petierit et evicerit, sed et si Serviana actione experiatur. 734• 3 Si filius meus servo meo stipule-  11 40 tur, adquiritur mihi. 735. qSi stipzelatus fuero a le domum  /1_15 aedificari», 11011 ante agi polerit ex ea causa quant tem- pus praeterierit, quo insula aedificari  et ideo t) cf. Ulp. 48 sub • ubr. d• stiptlatione servoru p P. 2) Per tradit, accip. vel depon. comm.1 fiduciae causa mancipio accipienda vel cum creditore vel cum amico contradae thniliare P011115. hun haec pacent quam quae conieei vol. Ip. 123 n. 4.  3) e f Fnui - 12 ad Sab. fi-.1851.  4) ef. Ulp. 48 ad Sab. (26. 8) 8 eurn nota. 5) s ponsores l'omp.  6) cj. Ult. 49 sub rubr. `de stip. emp. et vend. her.'  7) V.  51 ad Sab. (21. 2) 33 ?  8) cf. Utp. 4 9 ad Sab. (45• i) 38 § 17.  9) Ad fi-. 735•736 ef.  50 ad Sab. (45. i) 41. 725. 1 Si procurator ratam rent dominum 8) tg heredemve eius habiturum caverit et unus ex heredi- bus domini ratum habeat, alter non habeat, sine dubio committetur stipulatio pro ea parte, pro qua ratum non habebitur, quia in id c ommittitur, quod stipulatoris intersit. nam et si ipse dominus pro parte ratum habuerit, pro parte non habuerit, non ultra quam in partem committetur stipulatio, quia in id co mmittitur, quod intersit agentis. et ideo saepius ex ea stipula- tione agi potest, prout intersit agentis, quod litigat, quod consumit, quod advocat, quod danmatus solvit, i sicut in stipulatione damni infecti accidere potest, ut r) sponsores Pomp.  2) Ad s hinge fr. 72 . 3 . 725.  4) , i p a .  ‘4.•  s, .1.2ad Sab,(45. 1)4 §I (jr.1841). (46. I ) 9 137  POMPONII AD SABINUM LIB. XXVII—XXX.  138 haesitatur, si aliqua pars insulae facta sit, deinde in- cendio consumpta sit, an integrum tempus computan- dum sit rursus ad aedificandam insulam an vero reli- quum dumtaxat exspectandum quod deerat. et verius est, ut integrum ei detur. 736. Qui ‘hoc anno' aut `hoc mense' [ (45. i) 42 dari stipulatus sit, nisi omnibus partibus praeteritis anni vel mensis non recte petet. 737. 1 Si is qui Stichum promisit ita (46. 4) 15 interroget: `quod Stichum promisi, Stichum et Pam- philum habesne acceptos?', puto recte accepto latum et pro supervacuo Pamphili mentionem factam, quem- admodum si is qui decem promisit ita interroget: `quod tibi decem promisi, viginti habesne accepta?', etiam decem nomine erit liberatus. 738. Culpa est immiscere se rei ad se (5o. 17) 36 non pertinenti. LIBER LIBER XXIX. [De iudiciis]?= 739. Quod infans vel furiosus possessor [(6.1)6o perdidit vel corrupit, impunitum est. 74o. [Is qui dolo fecit quo minus possideret [(6. I) 70 hoc quoque nonzine punitur, quod actor cavere ei non debet actiones, quas eites rei nomine habeat, se ei praesta- turune.] nec quasi Publicianam quidem actionem ei dandam placuit, ne in potestate cuiusque sit per rapi- nam ab invito dornino rem iusto pretio comparare. 741. Ob dolurn malum vel culpam tutoris 1(26.9)1 Aristo ait pupillum possessorem condemnandum, sed non puto, quanti actor in litem iuraret: et tamen illud ita est, si rem a tutore pupillus servare possit. 742. 3 Ex depositi et commodati et man- [44..7) 12 dati et tutelae et negotiorum gestorum ob dolum malum defuncti heres in solidum tenetur. Sicuti poena ex delicto defuncti heres (5o.17) 38 teneri non debeat, ita nec lucrum facere, si quid ex ea re ad eum pervenisset. [De interdictis].4 743• Sed si vi armata deiectus es, sicut [ (43.10 14 ipsum fundunt recipis, etiamsi vi aut clam aut precario eum possideres, ita res quoque mobiles omnimodo recipies. 744• 6 0b id, quod ante quam hereditatem 1-(9.2)43 adires damnum admissum in res hereditarias est, legis Aquiliae actionem habes, quod post mortem eius, cui heres sis, acciderit: dominum 6 enim lex Aquilia ap- pellat non utique eum, qui tunc fuerit, cum damnum daretur: nam isto modo ne ab eo quidem, cui heres quis erit, transire ad eum ea actio poterit: neque ob id, quod tum commissum fuerit, cum in hostium po- testate esses, agere postliminio reversus poteris: et I) ef.  jo f7d Sab. sub rubr. de acceptilattoue'.  2) ef. 5 i, Paul. 3 ad edict. sub hae rubr.; 7). vol.lp. 1286 n. 3. 3) AP- paret haec eizam ad aliquod inierdictum referri posse: sed 3 i('ntur iungenda esse cum fr. 739-741, quae el zpsa in interdiais inieeta esse veri dissimile est ; y: Ulphmi et Pauli f • agmenta, quac sub hac rubrica collacavi.  4) cf. Paul. 1 3 ad Sab. sub hac rubr. 5) libro nono decimo (XVIIII pro XXVIIII) inscr. F. Falsrtnt esse inscriplianem apparet cr verbis ‘de bac actione [quod vi aut clatn]'.  6) erum Pont.p.? hoc aliter constitui sine magna captione postumorum liberorum, qui parentibus heredes erunt, non poterit, eadem dicemus et de arboribus eodem tempore tir f ' caesis. puto eadem dici posse etiam de hac actione quod vi aut clam, i si modo quis aut prohibitus fecerit aut apparuerit eum intellegere debuisse ab eis, ad quos ea hereditas pertineret, si rescissent, prohibitum iri. 745 • t Paul. 13 ad Sab. ... si prohibiti heres vel qui ab eo emerit, ignorans cazesanz praeceden- lem fecerit, dicendunz esse Pomponizes ait non incidere eunf in interdictun t [sc. quod vi aut eland. 746. Si opus, quod quis iussus est a (43.2 4 ) 21 iudice, qui ex hoc interdicto sumptus esset, restituere, alius quis vi aut clam sustulisset, nihilo minus idem t ille omnimodo iubetur opus restituere. = Si iussero servum meum opus facere, cum, quantum ad me per- tinet, in clandestini suspicionem non veniret, servus autem meus putaverit, si rescisset adversarius, prohibi- turum eum, an tenear? et non puto, cum mea persona 2 sit intuenda. In opere novo tam soli quam caeli 3 mensura facienda est. Si quis propter opus factum ius aliquod praedii amisit, id restitui ex hoc interdicto debet. 747. Sed si manente adhuc precario tu [(43. 26) 5 in ulterius tempus rogasti, prorogatur precarium: nam nec mutatur causa possessionis et non constituitur eo modo precarium, sed in longius tempus profertur. si vero praeterita die rogas, propius est, ut soluta iam causa precarii non redintegretur, sed nova constituatur. 748. Et habet summarn aequitatem, ut L(43. 26)15 eatenus quisque nostro utatur, quatenus ei tribuere velimus. Hospites et qui gratuitam habitationem 2 accipiunt non intelleguntur precario habitare. Pre- cario habere etiam ea quae in iure consistunt pos- 3 sumus, ut immissa vel protecta. Cum quis de re sibi restituenda cautum habet, precarium interdictum 4 ei non competit. Eum, qui precario rogaverit, ut sibi possidere liceat, nancisci possessionem non est dubium: an is quoque possideat, qui rogatus sit, dubi- tatum est. placet autem penes utrumque esse eum hominem, qui precario datus esset, penes eum qui rogasset, quia possideat corpore, penes dorninum, quia 5 non discesserit animo possessione. Quo quis loco precario aut possideat aut coeperit possidere, nihil refert, quod ad hoc interdictum pertinet. LIBER XXX. [De adquirendo rerunt dominio].3 749• i Servius respondit, cui omnis materia legata sit, ei nec arcam nec armarium Iegatum esse. 75o. Quidquid infecto argento alieni [(41. I) 27 argenti addideris, non esse tuum totum argentum faten- dum est: at contra si tuum scyphum alieno plumbo plumbaveris alienove argento ferruminaveris, non dubi- tatur scyphum tuum esse et a te recte vindicari. Ubi simul plura contribuuntur, ex quibus unum medica- mentum fit, aut coctis odoribus unguenta facimus, nihil quod vi aut clarn arileC Tri(. 2) Pompanium talia fere seripsisse suspicor: Si opus, onod quis victus sponsione iussus est a iudice . . . restituere, alius quis vi aut clam sustulisset, nihilo rninus idem ille omnimodo condemnatur, nisi restituat.  3) rf. Faul. 14 ad Sab.  4) r j r . Paul. 14 ad Sab. fr.1868; fortasse haec sunt in ea tractatu, cnius pars exstotfr. 751. (43 . 2 4) 20 § 3 (32) 57 POMPONII AD SABINUM LII3. XXX—XXXI I. 140 argento actum intellegant. Si peliero gregem et vel aucto vel minuto numero gregis iterum eundem gregeni petam, obstabit mihi exceptio. sed et si speciale corpus ex grege petam, si adfuit in eo grege, puto z obstaturam exceptionem. , Si Stichum et Pamphilum tuos esse petieris et absoluto adversario Stichum tuum esse petas ab eodem, exceptionem obstare tibi constat. 3 Si fundum meum esse petiero, deinde postea usum fructum eiusdem fundi petam, qui ex illa causa, ex qua fundus meus erat, meus sit: exceptio mihi ob- stabit, quia qui fundum habet, usum fructum suum vindicare non potest. sed si usum fructum, cum meus esset, vindicavi, deinde proprietatem nanctus iterum de usu fructu experiar, potest dici alia res esse, quo- niam postquam nanctus sum proprietatem fundi, desinit meus esse prior usus fructus et iure proprietatis quasi 4 ex nova causa rursus meus esse coepit. Si pro servo meo fideiusseris et mecum de peculio actum sit, si postea tecum eo nomine agatur, excipiendum est de re iudicata. 756. 1 -Ex parte heres institutus si de- r (46. 3 ) ,5 cem, quae defunctus prorniserat, tota solvit, pro parte quidem qua heres est liberabitur, pro parte autem reliqua ea condicet. sed si antequam condicat, ei adcreverit reliqua pars hereditatis, etiam pro ea parte erit obligatus et ideo condicenti indebitum doli mali exceptionem obstare existimo. 139 hic suum vere dicere potest prior dominus: quare potissimum existimari, cuius nomine factum sit, eius 2 esse. Cum partes duorum dominorum ferrumine cohaereant, hae cum quaereretur utri cedant, Cassius ait prO portione rei aestimandum vel pro pretio cnius- que partis. sed si neutra alteri accessiom est, videa- mus, ne aut utriusque esse dicenda sit, sicuti massa confusa, aut eius, cuius nomine ferruminata est. sed Proculus et Pegasus existimant suam cuiusque rem manere.  ________ 751. Rerum mixtura facta an usucapio- (.ti. 3) 30 nem cuiusque praecedentem interrumpit, quaeritur. tria autem genera sunt corporum, unum, quod con- tinetur uno spiritu et Graece i' d )cu t rA • ov vocatur, ut homo tignum lapis et similia: alterum, quod ex con- tingentibus, hoc est pluribus inter se cohaerentibus constat, quod am il upt'sw y vocatur, ut aedificium navis armarium: tertium, quod ex distantibus constat, ut corpora plura non soluta, sed uni nomini subiecta, veluti populus legio grex. primum genus usucapionel quaestionem non habet, secundum et tertium habet. Labeo libris epistularum ait, si is, cui ad tegularum vel columnarum usucapionem decem dies superessent, in aedificium eas coniecisset, nihilo minus eum usu- capturum, si aedificium possedisset. quid ergo in his, quae non quidem implicantur rebus soli, sed mobilia permanent, ut in anulo gemma? in quo verum est et aurum et gemmam possideri et usucapi, cum utrum- que maneat integrum. De tertio genere corporum videndum est. non autem grex universus sic capitur usu quomodo singulae res, nec sic quomodo cohae- rentes. quid ergo est? etsi ea natura eius est, ut ad- iectionibus corporum maneat, non item tamen universi gregis ulla est usucapio, sed singulorum animalium sicuti possessio, ita et usucapio. nec si quid emptum immixtum fuerit gregi augendi eius gratia, idcirco possessionis causa mutabitur, ut, si reliquus grex do- minii mei sit, haec quoque ovis, sed singulae suam causam habebunt, ita ut, si quae furtivae erunt, sint quidem ex grege, non tamen usucapiantur. 752. Cuilibet in publicum Petere pertmt- L tendum est id, quod ad usum omniurn pertineat, vias publicas, itinera publica: et ideo quolibet postu- lante de his interdicitur. 753• 2 ‘Tugurii' appellatione onme aedr- Ii5o.16)so ficium, quod rusticae magis custodiae convenit quam urbanis aedibus, significatur. Ofilius ait tugurium a tecto tamquam tegularium esse dictum, ut toga, quod ea tegamur. LIBER XXXI. [De rei vindicationd? 754• Si fundi possessor eum e xcoluisset ,(6.1i33 sevissetve et postea fundus evincatur, consita - tollere non potest. 755 • 3 Si, cum argentum mihi testamento I( quia neque litigatores neque iudex de alio quam de usucapione glass.? 2) Tugurd vocabulum in XII talmlis legatum esset, egerim cum herede et postea c odicillis prolatis vestem quoque mihi legatatn esse ap pareat, non est deducta in superius iudicium vestis causa, legebatur, el: Fest. s. v. tururia. Qua autem ratian, MailialteS eita fecerii, remanet in hzcerto.  3) irtum haec, cum de reivinelieatinne ageret„inie fisse suspicor, § 1_3. LIBER XXXII. [D e possessione el usucapione].2 757. Si colonus non deserendae posses- [ (41. 2 ) sionis causa exisset de fundo et eo redisset, eundem locatorem possidere placet. 758. Fundi venditor etiamsi  i mandavert L (41. 2 , ) 33 alicui, ut emptorem in vacuam possessionem induceret, priusquam id fieret, non recte emptor per se in pos- sessionem veniet. item si amicus venditoris mortuo eo, priusquam id sciret, aut non prohibentibus heredi- bus id fecerit, recte possessio tradita erit. sed si id fecerit, cum sciret dominum mortuum aut cum sciret heredes id facere nolle, contra erit. 759• t Paul. 3q. ad edict. SiCaM rem, ;(417.314§9 quanz servus subripueri peculiari nomine teneat, non videri in polestalem meam reversam Pomponius habere coeperimus, quemadmodum habuimus, antequam subriperelur, aut, cum rescissemus, itt peculio eum habere concessimus: ilent Labeo. 76o. :3 Numquam in usucapionibus iuris [ (41. 31 31 error possessori prodest: et ideo Proculus ait, si per errorem initio venditionis tutor pupillo auctor factus sit vel post longum tempus venditionis peractum, usu- capi non posse, quia iuris error est. In usucapioni- 2 bus mobilium4 continuum tempus numeratur. Ser- vus licet in libertate moretur, nihil possidet nec per eum alius. atquin si nomine alicuius, dum in tate .moratur, nactus fuerit possessionem, adquiret ei, 3 cuius nomine nactus fuerit. Si servus meus vel filius eun pe culiari vel etiam meo nomine quid tenet, ut ego per ignorans possideam vel etiam usucapiam: si pethav, denule ante sententiam reliqua hereditatis pars ei aderevernl 2) ,..f.9p,Q uidt id is si aar ea- parte heres institutus rem hercardariam lotam secundo ad. SabinuSmabi;issca,b. h;e ruGr. ^ j ) Paulus libro trigensimo 4) inobilium 141  POMPONII AD SABINUM LIB. XXXII. XXXIII.  142 furere coeperit, donec . in eadem causa res fuerit, intel- legendum est et possessionem apud me remanere et usucapionem procedere, sicuti per dormientes quoque eos idem nobis contingeret. idemque in colono et 4 inquilino, per quos possidemus, dicendum est. Si vi aut clam aut precario possessionem nactus quis postea furere coeperit, et possessio et causa eadem durat de hoc, quod precario furiosus habet, 1 quemadmodum interdicto quoque uti possidetis furiosi nomine recte experimur eius possessionis nomine, quam ante furorem 5 per se vel post furorem per alium nactus est. Va- cuum tempus, quod ante aditam hereditatem vel post aditam intercessit, ad usucapionem heredi procedit. 6 Si defunctus emit, heres autem putat eum ex dona- tionis causa possedisse, usu eum capturum Iulianus ait. 761. Si fur rem furtivam a domino 1(41•3)32pr• emerit et pro tradita habuerit, desinet eam pro furtiva possidere et incipiet pro suo possidere. Qui, cum pro herede vel pro emptore [( 4 [. 4 ) 4, 6 pr. usucaperet, precario rogavit, usucapere non potest: quid porro inter eas res interest, cum utrubique desinat ex prima causa possidere, qui precario vult habere? 762. Si quis id, quod possidet, non r (41. 3) 32 § putat sibi per leges licere usucapere, dicendum est, etiamsi erret, non procedere tamen eius usucapionem, vel quia non bona fide videatur possidere vel quia in iure erranti non procedat usucapio. 763. Incertam partem possidere nemo 1(41.3)32 §2 potest: ideo si plures sint in fundo, qui ignorent, quotam quisque partem possideat, neminem eorum mera suptilitate possidere Labeo scribit. Si ex decem servis, quos emerim, aliquos I  putem alienos et qui sint sciam, reliquos usucapiam: quod si ignorem, qui sint alieni, neminem usucapere possum. 76 4 . t Paul. 54 acl edict. Ponzponius quo- (4 I : 4) 2_§ 12 que in his , quae nomine domini possideaniur, domini fiolius quam servi voluntatenz speciandam quod si fieculiari, lunc menlem servi quaerendam. 765. Post mortem eius, qui hominem L (41:4)6 §2 emerit, expleto tempore, quod defuisset ad usucapio- nem, quamvis eum hominem heres possidere non coepisset, fiet tamen eius: sed ita hoc, si nemo eum possedisset. 766. Pro herede ex vivi bonis nihil usu- r(41:5-f capi potest, etiamsi possessor mortui rem fuisse existi- maverit. [Ea res, quae legatz nomine fradila est, quanz- [(4J.8) 6 vis dominus eius zuVal , legalorum famen nomine usu- capietur,] si is, cui tradita est, mortui esse existi- maverit. 767. Si pater filiae donaverit, quae in [(41. 6) 4 potestate eius erat, et eam exheredaverit: si id heres eius ratum habeat, exinde ea usucapiet donationem, qua ex die ratarn heres donationem habuerit. 768. Si id, quod pro derelicto habitum r(41. 7)5 possidebas, ego sciens in ea causa esse abs te emerim, me usucapturum constat nec obstare, quod in bonis tuis non fuerit: nam et si tibi rem ab uxore donatam sciens emero, quia quasi volente et concedente domino id faceres, idem iuris est. Id, quod quis pro dere- licto habuerit, continuo meum fit: sicuti cum quis aes cle Imc  . habet gloss. sparserit aut aves amiserit, quamvis incertae personae voluerit eas esse, tamen eius fierent, *cui casus % tulerit, 1 ea, quae, cum quis pro derelicto habeat, simul intelle- gitur voluisse alicuius fieri.  1  769. Si ancillam furtivam emisti fide  4 e  ( 4/. 10) bona, ex ea natum et•apud te conceptum est ita pos- sedisti, ut intra constitutum usucapioni tempus 2 cogno- sceres matrem eius furtivam esse, Trebatius n omni modo, quod ita possessum e sset, usucaptum esse. ego sic puto distinguendum, ut, si nescieris intra statutum tempus, 4 cuius id mancipium esset, aut si scieris neque potueris certiorem dominum facere, aut si potueris quoque et feceris certiorem, usucaperes: sin vero, cum scires et posses, non feceris certiorem, contra esse: tum enim clam possedisse videberis, neque idem et pro suo et clam possidere potest. Si pater cum filiis bona quae habebat partitus sit et ex ea causa post mortem patris ea teneant, quod inter eos con- veniret, ut ea divisio rata esset: usucapio his procedet pro suo in his rebus, quae alienae in bonis patris 2 inveniuntur. Quod legatum non sit, ab herede tamen perperam traditum sit, placet a legatario usucapi, quia pro suo possidet. 77o. Si partem fundi vendendo lege r(8. 6) 19 caverim, uti per eam partem in reliquum fundum meum aquam ducerem, et statutum tempus 5 interces- serit, antequam rivum facerem, nihil iuris amitto, quia nullum iter aquae fuerit, sed manet mihi ius integrum: quod si fecissem iter neque usus essem, amittam. Si per fundum meum viam tibi legavero et adita mea hereditate per constitutum tempus ad amittendam servitutem 5 ignoraveris eam tibi legatam esse, amittes viam non utendo. quod si intra idem tempus, ante- quam rescires tibi legatam servitutem, tuum fundum vendideris, ad emptorem via pertinebit, si reliquo tem- pore ea usus fuerit, quia scilicet tua esse coeperat: ut iam nec ius repudiandi legatum tibi possit contingere, cum ad te fundus non pertineat. 771. Si adoptavero eum, qui precario 1( 43 . 26) i6 rogaverit, ego quoque precario possidebo. 772. Si diurnarum aut nocturnarum hora- r(43• 20) 2 rum aquae ductum habeam, non possum alia hora ducere, quam qua ius habeam ducendi. 773. In omnibus causis pro facto accipi- 1 (5 o. 1 7 ) 39 tur id, in quo per alium morae sit, quo minus fiat.7 gratis [(39.5) 9 donatio videtur: id enim ipsum capere videtur habitat, quod mercedem pro habitatione non solvit. potest enim et citra corporis donationem valere donatio, veluti si donationis causa cum debitore meo paciscar, ne ante certum tempus ab eo petam. Ex rebus dona- tis fructus perceptus in rationem donationis non com- putatur: si vero non fundum, sed fructus perceptionem tibi donem, fructus percepti venient in computationem i) ita ins.?  2) constitutum usucapioni tempus] anntam PoMP.  3) Neratius  Cuiac.) scribendum esse non sais videtur constare.  4) statutum tempus] annum Pomp.  5) statutum tempus] biennium Pomp.  6) constitutum . . ad amitt. servitu- t e tn] biennium Pomis.  7) el (8. 6)18 §2?  8) o r . P  j aul. i ad Sab. sub har rub». LIBER XXXIII. i De s d a o e a n i o n h i a b b u i s t ] a . r s e 774. T. aed [ b u 155 v. fr. 123. v. fr. 25. v. fr. 30. v. fr. 33• V. f • . 35. v. fr. V. fr. 39. v. fr. 40, v. fr. 41. V. fr. 44. v. fr. 51. v. fr. 52. V. fr. 53. v.  54- v. fr. 55. v. fr. 56. fr. 58. V. fr. 57. fr. 6 I. v. fr. 62. v. fr. 65. v. fr. 66. v. fr. 68. fr. 69. v. fr. 70. fr. 78. fr. 79. v. fr. 84. v. fr. 86. v. fr. 87. fr. 89. fr. 120. v. fr. 121. Z'. fr. I 25. fr. 127. v. fr. 142. LIBER XI. LIBER XXIV. LIBER XXVI. LIBER XXVII. LIBER XXVIII. LIBER XXX. LIBER XXXI. LIBER XXXIII. L1BER XXX1V. LIBER XXXVI. L1BER XXXVII. LIBER XL. LIBER XLI. LIBER LX. LIBER LXI, LIBER LXXXIII. POMPONII LOCI INCERTI. 156 EX INCERTIS LIBRIS, QUORUM ) 9fi NEC NUMERUS INDICATUR. (3. 3) t § 7 847, Paul. 2 quaest. Pamponius scripsit .(10.3)29§i (3-3)391 1 posci iuelicem posse a quoltbet socioreenz: sed eliamsi zenus e• sociis mulus eret, recte ctem eo communi dividunelo agi. 8 48. (3- 51 5 §  Ulp. 2 clisput.  . quod zn servo, cuz L(ts. i) 36 expressum esl, hoc el in ceteris F (3 . 5) 14  res peg nori l data esl, bonae fidei iredictis accipiendum esse Pomponzus R 4.3) 9 § 3 nantque si servo res pignori l dala sit, non solum ele  peculio el zn rent verso compelit  verzeni hanc quo_ (4. 2) 7  §  que habet adiectionent `el  quid dolo malo domini caplus r (4 21 9 pr. fraudalusqzte actor esr. 8 4 9, Paul. 3 ad  2Verum est, quod et [116.2)4 ( . 1• 2 ) 12  a I Neralio placebal el Pomponius ail, ipso izere eo minus (4. 3) § 4 fidaussorent ex omni contrache debere, qteod  compen- 1(4 .4)7§2-7 salione retes relinere polesl: sicul enint, ctem tolunt pelo a (4 4) i § 4 reo, male pelo, iltz et fideizessor non lenelter ipso iure in [(4.  13§   maioren  m t quantilatent qua retts condemnari potest. 4) 85o. Marcian. 4 regul. Labeo libro poslerio- (18. 1) 45 rum scribd, si vestimenta interpoia quis pro novis ement, [(4.4) 16 § 2 Tr  r 427. 6) * 3 . 4  ebatio placere ita emplori praestandunt quad interest, 1 si ignorans inlerpola  quanz sententiant el Pont- L( 2 7 .6 1_7 § 3 ponius probtzt. . . . 851. Paul. i ful I. Iul. et P. An el rs nocea1, 3 i(23.2)44§5 r(4.6) * I qui antequant adoplarel artent ludicram feceril? atque si r(27.6) 9 pr. naturalis paler antequanz filia nasceretur feceril? et si heelus nothe honzo adoplaveril, deende emancipaverit, an  71011 possil duci? ac  talis pater naluralis decessissel? I_ (4. S) 7 pr. sed de hoc casu contrariam legis senlenliam esse Pont- r (4- 8 ) 9 § ponius recle putal, ut eis non connumerentter. Ï(67.17 852. Marcian. regul. Acciplentis el edenlisr(26. 8) 15 (4 . 8) §4 itedicium edem lutor auctor utrique fil. sed hoc utrum ita esl, sz' bis auclor faclus est, an el una auclorilas suf- 4 . 9) * 7 ficial eo tznizno, ut ad utrunzque perlinea1? dubilat r-(4. 9) 3 pr. dem Pontfionius, sed forliter diendetzer sufficere unam r ( 1 3 . 5) 27 auctorttatem. 8 53• Ulp• 8 ad Sab. Suum hereciem Cerhilltr(29.2)30§6 es1  asse heredem esse, etsi putal esse praegnatem  multerem, quae 71011 es/ praegnas. quid si unum in utero f (6.1) § 2 habeal, an ex parte dimidia szt heres, sive inslitulum postumum p • oponas s • ve intestalum palrem decess•sse? (6.2) §75 quod et S'exlienz Pontponhm e opizzatune Tertullittnus fibro qua • lo glideS11 . 011n171 refert: pulasse enim, sicuti cum vacuo (7. 61 5 § 4. zelero suus ex asse heres est, ita et cum unum gerit nec  128. 2);  per naturanz humanae condicionis aliunt parlum formare polest (quod guidem post cerlunt temptes conceptionis eveniel), ex parle dirirlaeiz et ignoranlem fore heredem, non ex quarla, ul lul•antes [( 1 4-4) 8 §1  854. Marcian. 6 iilsta.  quis ita scripserd:[ (34. '(14.4)9§-72  qui lestamenlum meum signavertnt, heres metes de- cem . dato', Trebalizes  legalum esse putal: qteod Pom- ponzus verius esse exislimat, quia ipsum lestamentum con- (15.2) * 9 firmatur leslibus  quod verum esse exislinto. [(ir l.:3) i§ 855• Paul• 2 ad Vit. Si sub condicione, (36. 2) 21 § 1 qua le heredem  sub ea conth'cione Titio legalum §.14.27 sit, P omponizes puiat perinde huites legali dienz cedere a:t ly .is te i;ns e d pziezb-eitze;in ;1z elit,  essel, ytion  en iant certu esset herede e neque enint per conelicionem here- 1) fiduciae 0715.  2) Ael hoc fr. ef.  f, p. 1257 n. I. 3) Agitur de legis fulthe captte, quo senator eam ducere prokiMur, cuius pater materve artem ludieram fecerit. Cf.  856. 157  POMPONII LOCI INCERTI. dum fieri incerla legata nec mullum interesse tale lega- tum ab hoc `si heres erit, dato'. 856. Paul. 2 ad 1. Iul. et P. I Amzssi antea [ R 1 (3_.1) 37 §ta.•2 liberi ad eas operas, quae poslea inzponuzztur, prosunt, ut z lullanus Sed el si uno amisso obliget se, deinde alter nascatur, multo magis Pomponius ail amissum huic iungz; uti liberetur. 857. Paul. 15 quaest.  Si 11UM7110S alienos [(46.1)56§2 quasi tuos mutuos dederis sine slipulatione, nec fideius- soz-ezzi leneri Ponzponius ail. 858. Ulp. 2 de adult. maritus sit in [(48.5)16 P r -§ 5 magistratii, potest praeveniri a palre [sc. 1 . 72 adulterio accusando:] alquin non oportet. ct putat Pomponius de- bere quoad maritus magistratum gerit, patris quo- que accusationem imfiediendam, ne praeripiatur marito ius, quod cum eo aequale habet: igifur non cedent sexa- ginta dies patri, cum accusare non potest. 5 Si negaverinf se pater el ma • i - tus accusaturos intra diem sexagensimum, an statint incipiant tempora ex- traneo cedere? et prinzus Pomponius pulat admitti ad accusationem extraneum posse statim atque zsfi nega- verint. 859. Ulp. i de adult. Quod ait lex ‘in (48. 5) 24 pr• fzhd adulleruni deprehenderit i , 71021 otiosum videizzr: voluit enint itrz denzum hanc potestalenz [sc. filiae occidendae] palri competere, si in zPsa turpitudine filiam de adulterio deprehendat. Labeo quoque ita probat, el P0771Ý0711.11S SC11:15Sii en ipsis rebus Veneris deprehensum occidi: el hoc est quod Solo et Draco diczint EV 470d. 86o. %2 Relegalus  et imaginibus  17 hoorari non prohibetur. Relegalus staluM s 4 z 8 t; i 2 :z ) n legrum relinet el bona quze habet el potestatem in liberos, z sive ad tempus sive in fierpetuunz relegatus est. De- portatio aulem non fit ad fempus.* 861. Paul. r manual. Pomponius  pulal non 1Vat. 5o posse ad certunz tempus deduci [usunz fruclum sc.] nec per z - n iure cessionem nec per mancipationem, sed Irrnt transferri ipsum posse. INDEX locorum incertorum. ( 1 - 1 4) 3 7'. f•. 64 2 (3• 3) I § I  V. fr. 25 (2. 1) 7 § 2 -  2 37 § I  - 29 (z.z)3§ i 4 39 § I. 7  - 3° ( 2 • 4) 4 § 2 13 40 pr. 27 10 § 6  3 13 (3. 4) 5 28 (2• 7) I § 1 5 (3. 5) 5 §9 .10  - 33 4 PI. -  16 8  - 34 ( 2 - 8 ) 2 § 3 14 14  - 35 (2.9) 2 § I -  23 (3 6)  1 § I 37 (z. 11) 10 § z -  365 (4 2 ) 3 § I  - 38 (z. 13) 9'§2 -  6 7 § I . 39 (2. 14) 7 §15 -  8 9 pr. - § 3 40 1 7 §53 82 12 § I 41 (3.  i) t § 6 -  17 14 § 1 .3  - 42 § To 21 21 § 2  - 43 3 § 2 -  22 (4. 3) I § 4-6  - 44 ( 3 . 2) 2 pr. -  r 8 7 pr. § 2. 8  10 45 4 § 3 -  19 9 § 3  - 46 II § 2 20 21  - 47 I)  d• legis hrlinc ovar, quo liberius  habens Oper(7110)1 obli , %adione liberalur. cy.  851. 2) Ifor  (om.  •.)  Bas. 60,5 4 , 1 7 . i8 suntl. edd. 3) addelltAl. 158 (4 . 4) 3 §9 7,. fi- ,  5o (13. 7 § 2 - 3 . 7 II §4.6 5 -  52 5) 27 (13. 6) 17 §4 (13. 1'. ././".  70 -  r 16 1 3 § I , 1 4 53 7) 36 pr. (14.  1) 48 16 § 2. 4 - 1 §20 -  118 (4 . 6 ) 1 7 § I 26 § 1 54 _ 5 8 -  59 (14• 3) T7 §3 (14• 4) 5 §1. -  119 -  120 28 § 6 -  6o 9 § 2 (15. r) 7 §2 -  121 122 (4 . 8 ) 7 PI. 9 § 1 61 -  6 9 pr. § r 19 § i -  123 11 §2.3 13 pr. § I - -  6 6 6 3 4 5 124 848 ! , 1 2 3 ): ((1155i 125 1 7 § 3- 4 92 -  /26 21 § 3 -  66 3 § 1. 5 -  127 25 pr. § 2 -  67 5 pr. § I -- 128 (4 • 9) 1 § 2. 7 3 pr. § 1.4.5 -  68 -  69 8 10 § 7-10 --  129 6 j 2 -  9 ( 1 5 . 4) 4 -  130 31 (5 .  I ) 5 - (16. I) 22 - 804 (5. 3) 16 pr. 36 § 2 7745 - (16. 2 3 ) ) 4 1 §10-14 -  849 -  131 (6. I) 1 §2 79 5 §2 -  r32 3 § 2 -  76 1 r - 670 5 pr. - § 2. S -  77 (17• 1) 19 - 690 8 -  7 8 40 -  36 (6. 2) 3 7 3 § 14 -  R -2 -  83 (17. 2 ) 14 23 -  578 -  580 ii §5 - io -  8 4 47 § 1 -  583 (7•  I)  12 §3 -  455 57 584 (7• 2 ) 3 § 2 460 63 §9 587 8 -  461 (18.  1) 15 § 2 -  545 (7 . 4) 2 9 P r • § 2 - 4 6 4 34 § -  133 (7 . 6 ) 5 § 4 (7 . 8 ) 4 § I 86 -  4 6 7 45 (i 8. 2) 4 pr. -  850 -  536 1 4 § 2 (7 . 9) 9 § 2. 3 470 -  1 44 6 § 1 (19.  1 ) 5 § t -  538 -  452 (8. 2) 5 -  87 32 -  49 (8• 5) 2 § 3 -  88 (19. 2) 9 pr. 134 4 § 2 -5 -  8 9 (19. 5)  1 7 § I -  117 (9 • 2 ) 4 1 § I -  655 (20. I) 12 161 (9• 4) 7 § 1 -  3 (20. z) 6 162 31 - 366 (2r. i) 4 § 2.3.5.6 -  r67 ( 10. 1 )4 §7 -  92 6 pr. 168 (to. 2) 6 93 21 § 1-3 169 8 pr. 94 23 pr. § z 170 § I. 2 -  95 31 §5.6.9 -  171 16 §4 -  96 33 Pr. 172 /  2 1 8 § I. -  97 38 § 8 • 9 -  1 73 22 § 1 -  98 (23• 2 ) 3 -  380 25 § 4. 7. 8 -  99 44 §5 -  851 (10. 3) 19 § 2• 4 - 590 (23• 3) 20 -  605 2 9 § 1 - 8 47 (23. 4) 6 -  9 (10 4) 3 §4.8.12.13 -  105 (24. 1) 5 § 5 - 600 7§ 12. 5-7 -  106 . 28 §4. 5 - 368 9 § i. 7 (11. 5)  i §3 - -  :0 0 7 1 (24. 3) 7 §16 ( 2 5 . I ) 5 Pr. - 596 -  629 (11. 6) 3 §2-6 -  102 (26. 1) 6 § I - 6 4 3 5  / )r.  § I -  103 (26. 2) 10 § 3 637 7 § 2 (II. -  104 108 16 § i (26. 5) 17 639 -  26 7)13 4 § 1 -  109 (26. 8) 15 .-  852 (12. 2) 9 §4 -  72 (27. 6) 1 §3-5 -  55 28 § 9 -  73 7 §3 -  56 ( I2. 5) 9 § I (12. 6) 13 pr. -  367 -  689 9 pr. (28. z) 9 § 2. 3 --  57 - 387 23 p r. 693 (28. 4) 1 § 5 - 435 -  4,, ( 1 3•  5) 3 § I -  II0 (28. 5) 19 1) 3 (29. -  385 5 SG pr. -  III -  112 (29. z) 22 -  415 I i 4 1 -  113 26 3 o § 6 - 413 -  853 18 pr. 1 9 § 1 114 -  115 (30) 4 Pr. -  393 159 ( 3 o) 3 2 pr.  v. fr. (33• 5) 1 3 § 1 (34• 5) 14 (35• 3) I § 2 3 § TO (36. i) 3 § 2 ( 3 6. 2) 12 § 6 21 § I (37• 4) I §3 (37 . §3. 9 (37- ro) 1 § 9 (37. t 1) I § 7 (3 8. /) 37 § 2 (38. 4) 3 § 3 (3 8 • S) 1 § 14.25.27 ( 3 8 • 15) 2 § 5 (39 . 2 ) 4 § 5 18 § 5 40 §4 (39• 4) I § 4 POMPONII LOCI INCERTI. PROCULI 4 8 4  (39• 5) 18 P r. -§ 2 'fr• 1 59 522 369  (40- 7) 3 § 13 523 854  4 § 5  - 95 164  (41• 1) 44 165  48 § 1  -  370 371 216  49 502  (4I• 2 ) 6 PT.  154 855  ro pr. §  151 16o 139  13 p•  - 14°  (41• 3) 4 § 9  759 14 1 (41. 4) 2 § 12  763 so 1 3 8  (42• 4) 7 §  152 856  (43. 16) I § 29  - 32 8to  4 40 142  5 143  6  71 (43 . 1 7) 3 § 4 . 7  153 145  4  155 156 682  (43• 21 ) 2 146  (43 . 2 3) r §9 , 12  157 EPISTULARUM LIB. I. II. V. f r ' 1 5 8  (47. 7) 3 § 3 1 § (43. 24) 20 §3 6  -  745  (47. I0) 9 pr• 163  13 § 7 (44• 4) 4 § 2. 29-31 - (44 . 7) 37 Pr.  _  5  18 § 2 -5 723  (48. 5) i6 pr. § 5 (43 .  I ) 2 § 2. 5 9 1 § 4- 5  337  24 1,1". too  (48. 22) 17 (46. I) 27 pr. § 3 56 § 2  857  (so. 16) 27 §r (4 6 - 3) 7  -  697 8  697  I. (2. to) s (46. 8) 13 j 1  -  166 (47• I ) 2 § 3  -  703  Vat. 5o -  567  76 (47 • 2 ) 12 § 2 1 4§9  -  568  83 15 § 2  569  88 21 § 4  --  653  89 to  -  654  32 I 36 pr. j 2  -  656 4 1 § 3  -  659  Coll. 7 , 3 § 2 46 j 8  -  673 160 675 -  147 ----  14 __ 149 858 ---  859 -  860 _ 8s -  383 861 361 460 46 455 24 90 PROCULUS1 (NERVAE rILII AEOUALIS). EPISTULARUM LIBRI.= LIBER I. i. Aquam, quae oriebatur in fundo vicini, I (8.6)16 phires per eundem rivum iure ducere soliti sunt, ita ut suo quisque die a capite duceret, primo per eun- dem rivum eumque communem, deinde ut quisque in- ferior erat, suo quisque proprio rivo, et unus statuto tempore, quo servitus amittitur, 3 non duxit. existimo eum ius ducendae aquae amisisse nec per ceteros qui duxerunt eius ius usurpatum esse: proprium enim cuiusque eorum ius fuit neque per alium usurpari potuit. quod si plurium fundo iter aquae debitum esset, per unum eorum omnibus his, inter quos is fun- dus communis fuisset, usurpari potuisset. item si quis eorum, quibus aquae ductus servitus debebatur et per eundem rivum aquam ducebant, ius aquae ducendae non ducendo eam amisit, uihil iuris eo nomine ceteris, qui rivo utebantur, adcrevit idque commodum eius est, per cuius fundum id iter aquae, quod non utendo pro parte unius amissum est: libertate enim huius partis servitutis fruitur. LIBER II. 2. Cum quis persuaserit familiae meae, ut L(4.3)73i de possessione decedat, possessio quidem non amittatur, sed de dolo malo iudicium in eum competit, si quid damni mihi accesserit. 3. Quidam Hiberus nomine, qui habet post [(8.2) 13 horrea mea insulam, balnearia fecit secundum partetem communem: non licet autem tubulos habere admotos ad parietem communem, sicuti ne parietem quidem 2) 1) Sempronius Proeulus? v. Kriiger, p. 153 n• 44• ilenreoloiv 4eSAia drru; index. Fuisse autem 71072 minus un- ,dechn libros appret ex inscriptionibus fr. 31-33. Certus rerum ordo libris non videtur fuisse.  3) statuto  amittitur] biennio Noodus. suum per parietem communem: de tubulis eo amplius hoc iuris est, quod per eos flamma torretur paries: qua de re volo cum Hibero loquaris, ne rem illicitam faciat. Proculus respondit: nec Hiberum pro ea re dubitare puto, quod rem non permissam facit tubulos secundum communem parietem extruendo. Parietem communem incrustare licet secundum Capitonis senten- tiam, sicut licet mihi pretiosissimas picturas 'habere in pariete communi: ceterum si demolitus sit vicinus et ex stipulatu actione damni infecti agatur, non pluris quam vulgaria tectoria aestimari debent: quod obser- vari et in incrustatione oportet. 4. Cornelius et Maevius, uter eorum [ (28. 5) 70 volet, heres esto': uterque vult: Trebatius neutrum fore heredem, Cartilius utrumque: tu cui adsentiaris? Proculus: Cartilio adsentio et illam adiectionem `uter eorum volet' supervacuam puto: id enim etiam ea non adiecta futurum fuit, ut, uter vellet, heres esset, uter nollet, heres non esset. quod si hi ex numero neces- sariorum heredum essent, tum id non frustra adiectum esse et non solum figuram, sed vim quoque condicionts continere: dicerem tamen, si uterque heres esse vellet, utrumque heredem esse. 5. t Vinum cum vasis legavit. negat [ (33 . 6 ) 15 Trebatius quod in doliis sit deberi et sensum testatoris alium putat esse, verborum alium: ceterum dolia in , vasis vinariis non essent. ego et si dolia  vasis in vinariis non sunt, tamen non concederem Trebatio vinum quod in doliis esset, id est quod in vasis noll . esset, non cum esse vasis legatum. legatum erit, everum i amphoras esse puto, cados, cu .1 vinum quibus vina diffusa servamus, legatos esse: vinum enim in amphoras et cados hac mente diffundimus, ut in his 1) Dubdari patest - propter inscriptionem (33. 6) 6 -, illr"tt recta sit hunts fr. inseriptio an pro libro secundo epistularum scri- bendum sit libro secundo ex posterioribus Labeonis. 161 sit, donec usus causa probetur, et scilicet id vendimus cum his amphoris et cadis: in dolia autem alia mente coicimus, scilicet ut ex his postea vel in amphoras et cados diffundamus vel sine ipsis doliis veneat. 6. In laqueum, quem venandi causa po- 55 sueras, aper incidit: cum eo haereret, exemptum eum abstuli: num tibi videor tuum aprum abstulisse? et si tuum putas fuisse, si solutum eum in silvam dimissis- sem, eo casu tuus esse desisset an maneret? et quam actionem mecum haberes, si desisset tuus esse, num in factum dari oporteret, quaero. respondit: laqueum videamus ne intersit in publico an in privato posuerim et, si in privato posui, utrum in meo an in alieno, et, si in alieno, utrum permissu eius cuius fundus erat an non permissu eius posuerim: praeterea utrum in eo ita haeserit aper, ut expedire se non possit ipse, an diutius luctando expediturus se fuerit. summam tamen hanc puto esse, ut, si in meam potestatem pervenit, meus factus sit. sin autem aprum meum ferum in suam naturalem laxitatem dimississes et eo facto meus esse desisset, actionem mihi in factum dari oportere, veluti responsum est, cum quidam poculum alterius ex nave eiecisset. 7. Cum stipulatus sim mihi, Procule, Gij. I ) 113 opus arbitratu meo ante kalendas Iunias effectum non sit, poenam, et protuli diem: putasne vere me posse dicere arbitratu meo opus effectum non esse ante kalendas Iunias, cum ipse arbitrio meo aliam diem operi laxiorem dederim? Proculus respondit: non sine causa distinguendum est interesse, utrum per promis- sorem mora non fuisset, quo minus opus ante kalendas Iunias ita, uti stipulatione comprehensum erat, per- ficeretur, an, cum iam opus effici non posset ante kalendas Iunias, stipulator diem in kalendis Augustis protulisset. nam si tum diem stipulator protulit, cum iam opus ante kalendas Iunias effici non poterat, puto poenam esse commissam nec ad rem pertinere, quod aliquod tempus ante kalendas Iunias fuit, quo stipula- tor non desideravit id ante kalendas Iunias effici, id est quo non est arbitratus ut fieret quod fieri non poterat. aut si hoc falsum est, etiam si stipulator pridie kalendas Iunias mortuus esset, poena commissa non esset, quoniam mortuus arbitrari non potuisset et aliquod tempus post mortem eius operi perficiendo superfuisset. et propemodum etiam si ante kalendas Iunias futurum esse coepit opus ante eam diem effici t non posse, poena commissa est. Cum venderet ali- quis, promisit emptori fideiussores praestari et rem venditam liberari: quae ut liberetur, nunc desiderat emptor: in rnora est is, qui ea stipulatione id futurum promisit: quaero quid iuris sit. Proculus respondit: tanti litem aestimari oportet, quanti actoris interest. 8. i Haec verba aut ille' non solum (5o. IÓ) 124 disiunctiva, sed etiam subdisiunctivae orationis sunt. disiunctivum est, veluti cum dicimus 'aut dies aut nox est', quorum posito altero necesse est tolli alterum, item sublato altero poni alterum. ita simili figuratione verbum potest esse subdisiunctivum. subdisiunctivi autem genera sunt duo: unum, cum ex propositis fini- bus ita non potest uterque esse, ut possit neuter esse, veluti cum dicimus 'aut sedet aut ambulat': nam ut nemo potest utrumque simul facere, ita aliquis potest neutrum, veluti is qui accumbit. alterius generis est, 162 cum ex propositis finibus ita non potest neuter esse, ut possit utrumque esse, veluti cum dicimus 'omne animal attt facit aut patitur': nullum est enim quod nec faciat nec patiatur: at potest simul et facere et pati. LIBER IV. g. Sed licet is, qui provinciae praeest, t8) I 2 omnium Romae magistratuum vice et officio fungi de- beat, non tamen spectandum est quid Romae factum est, quam quid fieri debeat. LIBER V. io. Si cum fundum meum possides, con- L(2. 1 4 ) 36 venisset mihi tecum, ut eius possessionem Attio tra: deres: vindicantem eum fundum a te non aliter me conventionis exceptione excludi debere, quarn si aut iam tradidisses, aut si tua causa id inter nos con- venisset et per te non staret quo minus traderes. Fistulas, quibus aquam duco, in via ;(8.5)13 publica habeo et hae ruptae inundant parietem tuum: puto posse te mecum recte agere ius mihi non esse flurnina ex meo in tuum parietem fluere. 12. Societatem mecum coisti ea con-[ (t7. ,) 76 dicione, ut Nerva amicus communis partes societatis constitueret: Nerva constituit, ut tu ex triente socius esses, ego ex besse: quaeris, utrum ratum id iure societatis sit an nihilo minus ex aequis partibus socii simus. existimo autem melius te quaesiturum fuisse, utrum ex his partibus socii essemus quas is consti- tuisset, an ex his quas virum bonum constituere opor- tuisset. arbitrorum enim genera sunt duo, unum eius- modi, ut sive aequum sit sive iniquum, parere debeamus (quod observatur, cum ex compromisso ad arbitrum iturn est), alterum eiusmodi, ut ad boni viri arbitrium redigi debeat, etsi norninatim persona sit comprehensa, cuius arbitratu fiat: in proposita autem quaestione arbitrium r(17. 2) 78 viri boni existimo sequendum esse, eo magis quod iudicium pro socio bonae fidei est. quid enim si Nerva constituisset, ut alter ([7. 2) 8o ex millesima parte, alter ex duo millesimis partibus socius esset? illud potest conveniens esse viri boni arbitrio, ut non utique ex aequis partibus socii simus, veluti si alter plus operae industriae gratiae pecuniae in societatem collaturus erat. 13. Cum uxor virum suum quam pecu- (23. 3) 82 niam sibi deberet in dotem filiae communis dare ius- serit et id fecisse dicatur, puto animadvertendum esse, utrum eam dotem suo an uxoris nomine dedit: si suo, nihilo minus uxori eum debere pecuniam: si uxoris nomine dederit, ipsum ab uxore liberatum esse. 14. Si filia familias nupta decesserit et 7(24. 3 ) 66 pater funus ei fecerit, tametsi ei dotem post aliquod tempus l gener reddere deberet, tamen continuo socer agendo consequetur, ut impensam funeris praesentem recipiat, cetera dotis statuto tempore i solvantur. - 15. Si scripsisset qui legabat: ‘quidquid 4b, mihi Lucium Titium dare facere oportet, Sempronio lego' nec adiecit `praesens in dietnve', non dubita- rem, quantum ad verborum significationem attineret, quin ea pecunia comprehensa non esset, cuius .dtes moriente eo, qui testamentum fecisset, nondum venisset. PROCULI EPISTULARUM LIB. annua hima trima die Pre,cul. 1)  C. (6. 38)4. Lenel, Palingenesia. 3 1 163 adiciendo autem haec verba `praesens in dieinve' aperte mihi videtur ostendisse eam quoque pecuniarn legare voluisse. PROCULI EPISTULARUM verba adicere: `dolus malus a venditore aberit', qui 2 etiam si adiectum non est, abesse debet. Nec vide. tur abesse, si per eum factum est aut fiet, quo minus fundum emptor possideat. erit ergo ex empto actio, non ut venditor vacuarn possessionem tradat, cum- multis modis accidere poterit, ne tradere possit, sed u t, st quid dolo malo fecit aut facit, dolus malus etirtit:s tem. ]3inae tabulae testamenti eodem tempore exern- aestin 2 1 . s aret el t:ti - . 2  pronius Proculus Nepoti l suoisisad lue-m[(p3: ) 4 plarii ca usa scriptae (ut volgo fieri solet) et familias prOferuntur: in alteris centum, in alteris quin- quaginta aurei 2 legati sunt Titio: quaeris, 3 utrum et quinquaginta au • eos 2 an centunl dumtaxat habiturus sit. Proculus respondit: in hoc casu magis heredi parcendum est, ideoque utrumque legatum nu ( 11 0 o . im 6)oid2o6 debetur, sed tantummodo quinquaginta aurei.2 23. Si, cum fundum tibi darem, legem rti5 ita dixi `uti optimus maximusque esset' et adieci `ius fundi deterius factum non esse per dominum, praesta- bitur', amplius eo praestabitur nihil, etiamsi prior pars, qua scriptum est `ut optimus maximusque sit' liberum esse significat eoque, si posterior pars adiecta non esset, liberum praestare deberem. tamen inferiore parte satis me liberatum puto, quod ad iura attinet, ne quid aliud praestare debeam, quam ius fundi per dominum deterius factum non esse. LIB. v—vn.  1G4 16. Sit ita legatum est domum quaeque mea ibi erunt, cum moriar', nummos ad diem exactos a debitoribus, ut aliis nominibus collocarentur, non puto legatos esse et Labeonis distinctionem valde probo, qui scripsit nec quod casu abesset, minus esse legatum nec quod casu ibi sit, magis esse legatum._ 17. 1 Cui vinum heres dare danmatus est, [(3.3•6)6: quod in amphoris et cadis diffusunt est dari debet, etiamsi vasorum mentio facta non est. item quamvis cum vasis cadis legatum est, tamen id quoque, quod in doliis, legatum esse videtur, sicuti, si servos omnes cum peculio cuiusqtte eorum legasset, etiam eos, qui- bus peculii nihil esset, legasse videretur. Si quis legaverit aurum gemmas margari- 21 Fr tas quae in eo auro essent, etiam id aurum, cui neque gemmae neque margaritae inessent, legasse videtur. 18. Si is, qui animo possessionem saltus [ (4 1. 2 ) 27 retineret, furere coepisset, non potest, dum fureret, eius saltus possessionem amittere, quia furiosus non potest desinere animo possidere. tg. Si, cum Cornelius fundum suum (46. 3 ) 82 nomine Seiae viro eius doti dedisset nec de eo red- dendo quicquam cavisset, fecit, ut inter se vir et Seia paciscerentur, ut divortio facto is fundus Cornelio redderetur: non puto divortio facto virum vetante Seia eum fundum Cornelio tuto redditurum esse, sicuti si, cum pactum conventum nullum intercessisset, divortio facto mulier iussit eum fundum Cornelio reddi, deinde antequam redderetur, vetuisset, non tuto redderetur. sed si antequam Seia vetaret, Cornelio eum fundum reddidisset nec causam habuisset existimandi id invita Seia facturum esse, nec melius nec aequius esse existi- marem eum fundum Seiae reddi. 20. 'Nepos Proculo suo salutem. Ab eo, [(5o.r6) 125 qui ita dotem promisit 2 : `curn commodum erit, dotis filiae meae tibi erunt aurei centum', 3 putasne protinus nuptiis factis dotem peti posse? quid si ita promisissent: `cum potuero, doti erunt'? quod si aliquam vim habeat posterior obligatio, `possit' verbum quomodo interpre- taris, utrum aere alieno deducto an extante? Proculus: cum dotem quis ita promisit 2 : cum potue • o, doti tibi erunt centum', existimo ad id quod actuiuest inter- pretationem redigendam esse: nam c ui a r m i b . ..ue loqui- tur, id loquitur, quod ex his quae mantur sensit. propius est tamen, ut hoc eum sensisse existimem `de- ducto aere alieno potero'. potest etiam illa accipi significatio `cum salva dignitate mea potero': quae interpretatio eo magis accipienda est, , si ita promissurn5 est `cum commodum erit', hoc est cum sine incom- modo meo potero'. LIBER VI. 21. Si, cum fundum venderes, in lege[ (18. 1168 dixisses, quod mercedis nomine a conductore exegisses, id emptori accessurum esse, existimo te in exigendo non solum bonam fidem, sed etiam diligentiam prae- stare debere, id est non solum ut a te dolus malus absit, sed etiam ut culpa. Fere aliqui solent haec 4#1.d fr 5.  2) dixit Procul.  3) HS C Precul. ildsset Procul.  5) dictum Procul. LIBER VII. 24. Dominus testamento servo suo liber- L (12..6) 53 tatem dedit, si decem det: servo ignorante id testamen- tum non valere data sunt mihi decem: quaeritur, quis • epetere potest. Proculus respondit: si ipse servus peculiares nummos dedit, cum ei a domino id permis- sum non esset, manent nummi domini eosque non per condictionem, sed in rem actione petere debet. si autem alius rogatu servi suos nummos dedit, facti sunt mei eosque dominus servi, cuius nomine dati sunt, per condictionem petere potest: sed tam benignius quam utilitts est recta via ipsttm qui nummos dedit suum recipere. 25. Proculus Nepoti suo salutem. Ancilla [ (23• 3 ) 67 quae nupsit dotisque nornine pecuniam viro tradidit, sive sciat se ancillam esse sive ignoret, non poterit eam pecuniam viri facere eaque nihilo minus mansit eius cuitts fuerat antequam eo nomine viro traderetur, nisi forte usucapta est. nec postea quam apud eundem virum libera facta est, eius pecuniae causam mutare potuit. itaque nec facto quidem divortio aut dotis iure aut per condictionem repetere recte potest, sed is cuius pecunia est recte vindicat eam. quod si vir eam pecu- niam pro suo possidendo usucepit, scilicet quia existi- mavit mulierern liberam esse, propius est, ut existimern e um l ucrifecisse, utique si, antequam matrimoniurn esse inciperet, usucepit. et in eadem opinione sum, si quid o ex ea pecunia paravit, antequam ea dos fieret, ita, ut nec s s i i d m e s r s e i t d . possideat eain nec dolo fecerit, quo minus eam Egisti de peculio servi nomine cum E (46. 3) _.8_11 domino: non esse liberatos fideiussores eius resP°fldit• at s t ident servus ex peculio suo permissa ad tiornm  Procul. 1) - Se mpronius Nepos Proculo srr.? (illominsen).  2) sester" 3) quaero scr.?  ministra- 4) mancipio 165  PROCULI EPISTULARUM LIB. VIII. XI. EX POST. LAB. LIB. III.  166 tione peculii nummos solvisset, liberatos esse fideius- sores eius recte legisti. LIBER VIII. 27. Si is, qui nepotem ex filio habet, in 1(1.7)44 nepotis loco aliquem adoptavit non puto mortuo avo iura consanguinitatis inter nepotes futura esse. sed si sic adoptavit, ut etiam iure legis nepos suus esset, quasi ex Lucio puta filio suo et ex matre familias eius natus esset, T contra puto. 28. Licinnius Lucusta Proculo suo salutem. (31) 48 Cum faciat condicionem in releganda dote, ut, si mallet uxor mancipia quae in dotem dederit quam pecuniam numeratam, recipere: si ea mancipia uxor malit, numquid etiam ea mancipia, quae postea ex his mancipiis nata sunt, uxori debeantur, quaero. Pro- culus Lucustae suo salutem. Si uxor mallet mancipia quam dotem accipere, ipsa mancipia, quae aestimata in dotem dedit, non etiam partus mancipiorum ei de- bebuntur. Bonorum possessione dementis curatori data legata a curatore, qui furiosum defendit, peti po- terunt: sed qui petent, cavere debebunt, si hereditas evicta fuerit, quod legatorum nomine datum sit red- ditu iri. 29. Insula est enata in flumine contra 56 frontem agri mei, ita ut nihil excederet longitudo regionem praedii mei: postea aucta est paulatim et processit contra frontes et superioris vicini et inferioris: quaero, quod adcrevit utrum meum sit, quoniam meo adiunctum est; an eius iuris sit, cuius esset, si initio ea nata eius longitudinis fuisset. Proculus respondit: flumen istud, in quo insulam contra frontem agri tui enatam esse scripsisti ita, ut non excederet longitudi- nem agri tui, si alluvionis ius habet et insula initio propior fundo tuo fuit quam eius, qui trans flumen habebat, tota tua facta est, et quod postea ei insulae alluvione accessit, id tuum est, etiamsi ita accessit, ut procederet insula contra frontes vicinorum superioris atque inferioris, vel etiam ut propior esset fundo eius, qui trans flumen habet. Item quaero, si, cum pro- pior ripae ineae enata est insula et postea totum flumen fluere inter me et insulam coepit relicto suo alveo, quo maior amnis fluerat, numquid dubites, quin etiam in- sula mea maneat et nihilo minus eius soli, quod flumen reliquit, pars fiat mea? rogo, quid sentias scribas mihi. Proculus respondit: si, cum propior fundo tuo initio fuisset insula, flumen relictO alveo maiore, qui inter eam insulam fuerat et eum fundum vicini, qui trans fl.umen erat, fluere coepit inter eam insulam et fundum tuum, nihilo minus insula tua manet. sed alveus, qui fuit inter eam insulam et fundum vicini, medius dividi debet, ita ut pars propior insulae tuae tua, pars autem propior agro vicini eius esse intellegatur. intellego, ut et cum ex altera parte insulae alveus fluminis exaruerit, desisse insulam esse, sed quo facilius res intellegeretur, agrum, qui insula fuerat, insulam ap- pellant. 3o. Non dubito, quin foederati et liberi (49• T5) 7 nobis externi sint, nec inter nos atque eos postliminium esse: etenim quid inter nos atque eos postliminio opus est, cum et illi apud nos et libertatem suam et domi- nium rerum suarum aeque atque apud se retineant et eadem nobis apud eos contingant? Liber autem Cell. 5, 19, 9. populus est is, qui nullius alterius populi potestati est subiectus: sive is foederatus est, i item sive aequo foedere in amicitiam venit sive foedere comprehensum est, ut is populus alterius populi maiestatem comiter conservaret. hoc enim adicitur, ut intellegatur alterum populum superiorem esse, non ut intellegatur alterum non esse liberum: et quemadmodum clientes nostros intellegimus liberos esse, etiamsi neque auctoritate neque dignitate neque viri boni nobis praesunt, sic eos, qui maiestatem nostram comiter conservare de- bent, liberos esse intellegendum est. At fiunt apud nos rei ex civitatibus foederatis et in eos damnatos animadvertimus. LIBER XI. 31. Rutilia Polla emit lacum Sabatenem [(18. t) 69 Angularium et circa eum lacum pedes decem: quaero, numquid et decem pedes, qui tunc accesserunt, sub aqua sint, quia lacus crevit, an proximi pedes decem ab aqua Rutiliae Pollae iuris sint. Proculus respondit: ego existimo eatenus lacum, quem emit Rutilia Polla, venisse, quatenus tunc fuit, et circa eum decem pedes qui tunc fuerunt, nec ob eam rem, quod lacus postea crevit, latius eum possidere debet quam emit. 32. Si vir uxori suae fundos vendidit I (19. 5) 12 et in venditione comprehensum est convenisse inter eos, si ea nupta ei esse desisset, ut eos fundos, si ipse vellet, eodem pretio mulier transcriberet viro: in factum existimo iudicium esse reddendum idque et in aliis personis observandum. 33. Atilicinus Proculo suo salutem. (23. 4) 17 Cum inter virum et uxorem pactum conventum ante nuptias factum sit, ut quibus diebus dos data esset, isdem divortio facto redderetur, post quinquenniuni quam nuptiae factae sunt uxor viro dotem dedit: divortio facto quaero, utrum quinquennii die vir uxori dotem redderet an statuto legibus tempore. Proculus respondit: quod ad diem reddendae dotis attinet, pacto existimo meliorem condicionem mulieris fieri posse, deteriorem non posse: itaque si cautum est, ut propiore tempore, quam legibus constitutum est, red- datur, stari eo debere, si ut longiore, nec valere id pactum conventum. cuius sententiae conveniens est dicere, si pacto convento cautum est, ut quanto serius quaeque et post nuptias data fuerit, tanto post divor- tium reddatur, si propiore, quam in reddenda dote constitutum est, data sit, valere pactum conventum, si longiore, non valere. EX POSTERIORIBUS LABEONIS.= LIBER III. 34• Qui vinum Surrentinum in urnalibus (33. habebat diffusum, is tibi vinum legaverat in amphoris omne. illud quoque vinum, quod in urnalibus fuisset, legatum esse Labeo et Trebatius responderunt. Cui dulcia legata essent, si nihil aliud testamento significe- tur, omnia haec esse legata: mulsum passum defru- i) sive non foederatus est ins.  2) Othailur hic liber in inscri i htione fragmenti 34 PTO Icietn (i. e. Proculus) scriben- dunt esse Iavolenus sus . picalur LerIn?Ins. Cunt vcro Proculnm Laheo- nis libros aelnotasse ex ntnitis fragmentic constel, inscripionem equi- rion mutare non ansint. [Document text truncated for crawler view.]