scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Orientar desde el Ser: algunas aportaciones del programa Orient@cual para la elaboración del proyecto profesional y vital de alumnado de PCPI y CFGM

Romero Rodríguez, Soledad; Seco Fernández, Margarita; Lugo Muñoz, Mar

Abstract

El trabajo que presentamos se enmarca en el desarrollo del proyecto de investigación “ORIENT@CUAL: elaboración de proyectos profesionales en la formación profesional del sistema educativo. Diseño de un programa y una plataforma virtual de orientación” subvencionado por el Plan Nacional I+D. Aportamos los primeros resultados obtenidos en la evaluación piloto del programa generado en el proyecto. Dicho programa se basa en un enfoque narrativo y sistémico de la orientación en el que el trabajo desde el Ser es el elemento clave. Se presentan los resultados obtenidos a través de entrevistas en profundidad realizadas a 16 estudiantes de PCPI y CFGM de dos IES de la provincia de Sevilla una vez finalizada su participación en el programa. Los resultados apuntan a que el programa contribuye al desarrollo de las competencias implicadas en las diferentes fases de elaboración del proyecto profesional y vital.

Full text

! Contacto:! ! Soledad'Romero'Rodríguez.'Facultad'de'Ciencias'de'la'Educación,'Universidad'de'Sevilla.'Campus' Pirotecnica's/n.'41013CSevilla.'Tel.'955426032.'[email protected].'' Margarita'Seco'Fernández.'IES'Pablo'PicassoCSevilla.'Tel.'955426032'2margaritasgmail.com.'' Mar'Lugo'Muñoz.'Facultad'de'Ciencias'de'la'Educación.'Universidad'de'Sevilla.'Campus'Pirotecnia' s/n.'Tel.'955426032.'[email protected].' Proyecto'subvencionado'por'el'Ministerio'de'Economía'y'Competitividad'y'los'Fondos'FEDER'dentro' del'Plan'Nacional'I+D.'Convocatoria'2010.'http://www.orientacual.es' ' http://revistas.um.es/reifop! http://www.aufop.com/aufop/revistas/lista/digital! ! RomeroCRodríguez,'S.,'SecoCFernández,'M.'&'LugoCMuñoz,'M.'(2015).'Orientar'desde'el'Ser:'algunas' aportaciones' del' programa' Orient@cual' para' la' elaboración' del' proyecto' profesional' y' vital' de' alumnado'de'PCPI'y'CFGM.'Revista(Electrónica(Interuniversitaria(de(Formación(del(Profesorado,(18'(2),' 75C89.' DOI:'http://dx.doi.org/10.6018/reifop.18.2.219121''' ' ' Orientar'desde'el'Ser:'algunas'aportaciones'del'programa' Orient@cual'para'la'elaboración'del'proyecto'profesional'y' vital'de'alumnado'de'PCPI'y'CFGM' ' Soledad'RomeroCRodríguez(1),'Margarita'SecoCFernández(2),'Mar'LugoCMuñoz(1)' (1)Universidad'de'Sevilla,'(2)'IES'Pablo'Picasso' ' ' Resumen! El'trabajo'que'presentamos'se'enmarca'en'el'desarrollo'del'proyecto'de'investigación' “ORIENT@CUAL:(elaboración(de(proyectos(profesionales(en(la(formación(profesional(del( sistema(educativo.(Diseño(de(un(programa(y(una(plataforma(virtual(de(orientación”( subvencionado'por'el'Plan'Nacional'I+D.'Aportamos'los'primeros'resultados'obtenidos'en'la' evaluación'piloto'del'programa'generado'en'el'proyecto.'Dicho'programa'se'basa'en'un' enfoque'narrativo'y'sistémico'de'la'orientación'en'el'que'el'trabajo'desde'el'Ser'es'el' elemento'clave.'Se'presentan'los'resultados'obtenidos' a' través'de'entrevistas'en' profundidad'realizadas'a'16'estudiantes'de'PCPI'y'CFGM'de'dos'IES'de'la'provincia'de'Sevilla' una'vez'finalizada'su'participación'en'el'programa.'Los'resultados'apuntan'a'que'el' programa'contribuye'al'desarrollo'de'las'competencias'implicadas'en'las'diferentes'fases'de' elaboración'del'proyecto'profesional'y'vital.(((' Palabras!clave! Orientación'para'el'desarrollo'de'la'carrera;'enfoque'narrativoCsistémico;'formación' profesional;'proyecto'profesional'y'vital.' ' ' Fecha!de!recepción:!30!de!noviembre!de!2014! Fecha!de!revisión:!20!de!diciembre!de!2014!! Fecha!de!aceptación:!9!de!enero!de!2015! Soledad'RomeroCRodríguez,'Margarita'SecoCFernández,'Mar'LugoCMuñoz' 76''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Revista'Electrónica'Interuniversitaria'de'Formación'del'Profesorado'(REIFOP)' ' SelfCGuidance:'some'contributions'to'the'career'planning'of' PCPI'and'CFGM'(Initial'Vocational'Education)'students' ' Abstract! This'paper'is'part'of'a'Research'Project'entitled'"ORIENT@CUAL.(Career(and(personal( development(plans(in(Vocational(Education(and(Training(groups".'The'project'has'been' supported'by'the'National'R+D'Plan.'We'report'the'first'results'obtained'in'the'pilot' evaluation'of'the'program'generated'in'the'project.'This'program'is'based'on'the'narrative' and'systemic'approach'where'the'self'is'the'key'element.'Results'have'been'obtained' through'inCdepth'interviews'(16'students'in'VET'courses).'The'results'indicate'that'the' program'contributes'to'the'acquisition'of'career'competences.' Key!words! Career'guidance;'narrative'and'systemic'approach;'Vocational'Education'and'training;' career'and'personal'plans. ' ! A(nuestras(hijas(adolescentes,( en(su(transitar(por(la(vida.( ! Introducción! Reflexiones!de!partida:!necesidad!de!orientación!centrada!en!el!Ser!en!la!Formación! Profesional! El'proceso'de'investigación'que'presentamos'en'este'trabajo'comenzó'en'el'año'2010,'con' la'solicitud'del'proyecto'Orient@cual'a'la'Convocatoria1'2010'del'Plan'Nacional'I+D+I'y'está' aún'en'la'fase'de'finalización'del'análisis'de'los'últimos'datos'que'hemos'recogido'hasta' junio'de'2014.'' La'Ley'Orgánica'5/2002'de'las'Cualificaciones'y'de'la'Formación'Profesional'(LOCFP),' establecía'la'necesidad'de'desarrollar'sistemas'y'procesos'de'información'y'orientación' profesional,'como'uno'de'los'elementos'clave'del'Sistema'Nacional'de'Cualificaciones' y' Formación'Profesional'(SNCFP).'La'normativa'que'desarrollaba'esta'Ley'hacía'referencia'a' la'creación'de'un'Sistema'Integrado'de'Información'y'Orientación'Profesional'que,'en'el' caso'de'la'Formación'Profesional'Inicial'desarrollaría'su'actuación'en'los'centros' dependientes'de'la'administración'educativa'y'los'centros'integrados' de' formación' profesional'que'impartan'estas'enseñanzas.'El'RD'1147/'2011'de'ordenación'de'la'FP'del' sistema'educativo'se'plantea'entre'sus'objetivos'el'refuerzo'de'la'información'y'orientación' profesionales'como'elementos'de'mejora'de'la'cualificación' profesional.'Doce' años'han' pasado'ya'desde'el'establecimiento'del'Sistema'Nacional'de'Cualificaciones'Profesionales'y' aún'el/los'sistemas'de'orientación'están'sin'desarrollar,'como'indica'el'reciente'informe' elaborado'por'Blas'(2014),'por'lo'que'la'orientación'en'el'ámbito'de'la'FP'sigue'siendo'muy' deficitaria'(Fernández'Enguita,'2014).' 1'“ORIENT@CUAL:( elaboración( de( proyectos( profesionales( en( la( formación( profesional( del( sistema( educativo.( ( Diseño( de( un( programa( y( una( plataforma( virtual( de( orientación”( subvencionado' por' el' Ministerio' de' Economía' y' Competitividad' y' los' Fondos' FEDER' dentro' del' Plan' Nacional' I+D.' Convocatoria'2010.'http://www.orientacual.es' Orientar'desde'el'Ser:'algunas'aportaciones'del'programa'Orient@cual'para'la'elaboración'del'proyecto'profesional'y'vital'de' alumnado'de'PCPI'y'CFGM' Revista'Electrónica'Interuniversitaria'de'Formación'del'Profesorado'(REIFOP)''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''77' Como'hemos'insistido'en'trabajos'anteriores'(Romero'Rodríguez,'2013)'no'cabe'duda'de' que'la'orientación'es'un'factor'esencial'de'calidad'de'la'enseñanza.'En'el'ámbito'concreto' de'la'FP'se'reivindica,'con'datos'empíricos,'la'necesidad'de'incrementar' y' mejorar'las' actuaciones'y'procesos'de'orientación'(Casares,'2007;'Sanz,'2010;'Renés'y'Castro,'2013).'Los' informes'sobre'la'situación'de'la'FP'a'nivel'europeo'y'en'el'estado'español'elaborados,' respectivamente,'por'CEDEFOP'(Borghans'y'Golsteyn,'2008)'y'la'Fundación'Santillana'(Blas' y' Planells,'2013),'destacan'el'papel'de'la'orientación'como'un'proceso'que'no'sólo'para' aprender'a'elegir,'sino'para'gestionar'su'propia'carrera,'sus'propias'capacidades'y'saberes.' En'el'momento'presente'nos'hallamos'ante'un'nuevo'momento'de'cambios'que'apuntan' hacia'el'desarrollo'de'la'FP'dual'(RD'1529/2012),'a'la'vez'que'se'crea'la'FP'Básica'(RD' 127/2014),'sin'que'haya'habido'el'suficiente'debate'y'participación'de'los'diferentes'agentes' y'sectores'sociales.''' Los'cambios'normativos'que'se'han'dado'desde'2002,'no'parecen'haber'dado'respuesta'a'la' desigualdad'de'oportunidades,'como'indican'los'resultados'de'los'estudios'realizados'por' Martínez'y'Merino'(2011);'Merino,'García,'Casal'y'Sánchez'(2011)'o'Planas,'(2012),'de'forma' que'el'alumnado'que'realiza'los'Ciclos'Formativos'de'Grado'Medio'(CFGM)'tienen'una' procedencia'socioeconómica' más'parecida' a' sus'compañeros/as'que'abandonan' o' que' finalizan'sus'estudios'en'la'Educación'Secundaria'Obligatoria'(ESO)' o' los'Programas'de' Cualificación'Profesional'Inicial'(PCPI).'El'alumnado'de'Ciclos'Formativos'de'Grado'Superior' (CFGS)'tiene'un'perfil'socioCeconómico'más'parecido'al'que'cursa'Bachillerato'y'aspira'a'ir'a' la'Universidad.'Para'que'este'panorama'tomara'otro'color'sería'necesario'una'mayor' flexibilización'en'los'sistemas'de'pasarelas' y' accesos,'el'desarrollo'de'procesos'de' orientación'que'facilitaran'la'liberación'de'las'ataduras'respecto'a'la'procedencia'social,'así' como'medidas'de'apoyo'y'ayudas'de'compensación.'' Los'centros'tienen'que'convertirse'en'espacios'en'los'que'el'alumnado'tenga'la' oportunidad'de'reflexionar'sobre'sus'motivaciones'personales'para'poner'en'marcha' actuaciones'dirigidas'a'que'el'alumnado'pueda'elaborar'el'sentido'(meaningCmaking)'de'su' propia'formación'y'de'su'propio'desarrollo'personal'y'profesional'(career'development),' como'forma'de'empoderamiento'en'y'fuera'del'propio'centro'y'de'estar'preparados'para' una'sociedad'en'constante'cambio'(Mittendorf,'Jochems,'Mijers'y'Brock,'2008;'Mittendorff,' Brock,'Beijaard,'2010).'Se'reclama,'por'otra'parte,'el'establecimiento'de'entornos'de' aprendizaje'y'de'orientación'donde'el'alumnado'pueda'desarrollar'un'aprendizaje' auténtico,'autoCdirigido'(Bruijin'y'Leeman,'2010),'donde'predomine'la'noción' de' “boundaryless(career”,'en'la'que'se'contempla'el'desarrollo'personal'y'profesional'desde' una'perspectiva'amplia'y'compleja,'alejada'de'los'modelos'de'ajuste.'En'este'enfoque'las' experiencias'y'las'vivencias'del'alumnado'así'como'la'reflexión'compartida'Cen'grupo'y'con' el'profesoradoC'son'el'centro'del'proceso'de'aprendizaje'(Kuijpers,'Meijer,'Gundy,'2010).'Se' trataría,'en'definitiva,'de'desarrollar'entornos'de'aprendizaje,'de'orientación'y'también'de' investigación'menos'centrados'en'el'“productivismo”'y'con'un'enfoque'más'humanístico' en'el'que'la'persona'sea'el'centro'(Mc'Grath,'2011);'una'orientación,'desde'nuestro'punto'de' vista,'que'parta'desde'el'Ser.' Situación!y!necesidades!de!orientación!del!alumnado!de!FP! Si'bien'son'muy'escasos'los'trabajos'de'investigación'que'se'han'centrado'en''la'orientación' en'Formación'Profesional'(Figuera' y' Romero,'2013)'recientemente'se'han'publicado' algunos'trabajos'que'han'atendido'a'las'necesidades'de'orientación'del'alumnado'de'FP' (Rial'y'Mariño,'2010;'Santana,'Feliciano'y'Santana,'2012,'2013).' La'primera'fase'del'proyecto'Orient@cual'se'centró'en'analizar'precisamente'la'situación'y' las'necesidades'y'la'situación'de'la'orientación'en'la'FP'del'sistema'educativo'(PCPI,'CFGM'y' Soledad'RomeroCRodríguez,'Margarita'SecoCFernández,'Mar'LugoCMuñoz' 78''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Revista'Electrónica'Interuniversitaria'de'Formación'del'Profesorado'(REIFOP)' ' CFGS).' Para'recopilar'la'información'se'utilizaron'tanto'procedimientos'de'corte' cuantitativo'y'cualitativo.'Participaron'27'institutos'de'Educación'Secundaria' y' FP;'4417' estudiantes;'368'docentes'y'orientadores/as.'En'una'segunda'fase'del'proyecto,'además,'se' realizó'un'estudio'de'casos'múltiples'para'analizar'en'profundidad'las'experiencias'de' orientación'dirigidas'al'alumnado'de'FP'de'7'centros.'En'cada'caso'(centro)'se'realizaron' entrevistas'en'profundidad'a'profesorado' y' alumnado' y' se'realizó'un'análisis'de' documentos'del'centro'(POATs,'planes'de'centro,'webs…).'Algunos'de'los'resultados' obtenidos'a''través'de'estas'fases'están'resumidas'en'el'cuadro'1.' ' (Cuadro(1.( (Necesidades(de(orientación(del(alumnado(de(FP( ( ! El!programa!Orient@cual:!una!herramienta!de!orientación!profesional! desde!el!ser! Breve!acercamiento!a!la!fundamentación!teórica!del!programa! La'finalidad'del'programa'Orient@cual,'de'acuerdo'con'el'enfoque'de'orientación'que'ha' caracterizado'nuestra'línea'de'investigación'(Romero'Rodríguez,'1999;'2003;'2004;'2009;' 2013;'2014),'es'favorecer'que'el'alumnado'aprenda'a'cuestionarse'su'propio'proyecto' profesional'y'vital,'entendiendo'por'tal'un'proceso'de'“serCenCproyecto”.'Entendemos'por' proyecto'profesional'y'vital'el'proceso'de'construcción'activa'en'el'que'la'persona'abre' diferentes'canales'de'conocimiento'(reflexión,'intuición,'emoción,'silencio,'escucha'de'sí' misma)'en'busca'de'sentido'de'sus'experiencias'vitales'(académicas,'relacionales,' profesionales…)'toma'la'energía' para'transitar'hacia'el'siguiente' paso'en'su'trayectoria' vital'de'manera'libre,'consciente' y' motivada.'Nos'situamos'en'un'enfoque'sistémico' narrativo'de'la'orientación'profesional'cuyos'elementos'esenciales'describimos'de'una' forma'muy'sucinta'a'continuación.' Orientar'desde'el'Ser:'algunas'aportaciones'del'programa'Orient@cual'para'la'elaboración'del'proyecto'profesional'y'vital'de' alumnado'de'PCPI'y'CFGM' Revista'Electrónica'Interuniversitaria'de'Formación'del'Profesorado'(REIFOP)''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''79' Desde'los'planteamientos'narrativos'se'considera'que'las'personas'diseñan'y'construyen' sus'propias'vidas'de'manera'progresiva'en'un'proceso'de'interacción'pasadoCpresenteC futuro'en'el'que'dan'sentido'y'significado'a'elementos'vitales'que'inicialmente'aparecían' como'desconectados.'De'ahí,'que' a' este'enfoque'se'le'haya'denominado'life(designing( (Savickas'et'alt,'2009,'2012).' Para'McMahon'y'Patton'(McMahon' y' Patton,'1995;'Patton'y'Mc'Mahon,'1999,'2006),'el' desarrollo'de'la'carrera'se'produce'en'la'interacción'de'los'diferentes'sistemas' de' pertenencia'del'individuo:'su'sistema'intrapersonal'(género,'edad,'atributos' físicos,' creencias,'intereses,'valores…);'el'sistema'social'(familia,'iguales,'medios'de' comunicación…);'el'sistema'macrosocial'(decisiones'políticas,'tendencias'históricas…).'El' enfoque'sistémico,'por'tanto,'añade'a'esta'dimensión'temporal'una'dimensión'espacial.' Este'proceso'dinámico'de'influencias'no'es'estático,'sino'que'cambia'con'el'tiempo'y'las' oportunidades'que'ofrecen'los'propios'sistemas'de'pertenencia.'Por'tanto,'todos'los' sistemas'de'influencias'se'encuentran'dentro'de'un'marco'temporal'pasadoCpresenteC futuro'y'están'estrechamente'ligados'entre'sí.' !Estructura!y!contenidos!del!programa!Orient@cual2! La'finalidad'del'programa'es'potenciar'en'el'alumnado'el'desarrollo'de'competencias'que'le' cualifiquen'para'orientarse'en'relación'a'su'trayectoria'vital'y'profesional'(de'ahí'el'nombre' Orient@cual).'Esto'supone'la'adquisición''de'los'conocimientos,'habilidades' y' actitudes' implicadas'en'la'exploración'de'sí'mismo/a'(intereses,'competencias,'lugar'que'ocupa'en' sus'sistemas'de'pertenencia,'historia'académica,'familiar'y'personal…)'y'del'entorno'laboral' y'formativo'(perfiles'profesionales,'requisitos'de'acceso'a'profesiones,'al'empleo,'opciones' para'completar'la'formación);'en'la'toma'de'decisiones'y'la'elaboración'de'proyectos' profesionales'y'vitales'y'en'el'desarrollo'de'la'empleabilidad'y'la'ocupabilidad.' El'principal'colectivo'destinatario'es'el'alumnado'de'Formación'Profesional'(PCPI,'CFGM,' CFGS).'No'obstante,'las'actividades'que'se'proponen'pueden'ser'también'de'utilidad'para' alumnado'de'Segundo'Ciclo'de'Educación'Secundaria'Obligatoria'y'de'Bachillerato.'En' ambos'casos'se'podría'completar'el'programa'con'actividades'de'exploración'de'opciones' formativas'que'se'irán'incorporando'de'manera'progresiva'al'programa.' Las'competencias'a'desarrollar'a'través'de'las'actividades'propuestas'en'el'programa'son' las'siguientes:' • Exploración'de'los'factores'que'inciden'en'su'trayectoria'profesional'y'vital.' • Exploración'del'entorno'profesional'y'laboral.' • Proyección'vital'y'profesional.' • Empleabilidad'e'inserción.' El'programa'está'organizado'en'una'estructura'modular'“a'la'carta”'en'la'que'se'clasifican' las'actividades'en'función'de'las'competencias'que'desarrollan.'El'profesorado'y/u' orientador/a'puede'estructurar'su'propio'programa'(de'ahí'la'denominación'“a'la'carta”)' seleccionando'las'actividades'a'desarrollar'en'función'de'las'necesidades' y' las' características'del'grupo.' 2'El' programa' fue' diseñado' dentro' del' proyecto' de' investigación' Orien@cual' por:' Romero' Rodriguez,'S.;'Álvarez'Rojo,'V.;'Seco'Fernández,'M.;'Lugo'Muñoz,'M.''Se'puede'disponer'de'él'en' http://www.orientacual.es/portal/programa/programaCcompleto.html.' El' programa' cuenta' con' una' web'de'soporte:'http://www.orientacual.es' Soledad'RomeroCRodríguez,'Margarita'SecoCFernández,'Mar'LugoCMuñoz' 80''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Revista'Electrónica'Interuniversitaria'de'Formación'del'Profesorado'(REIFOP)' ' ! Evaluación!piloto!del!programa!Orient@cual.!Un!primer!acercamiento!a!la! perspectiva!del!alumnado!! Metodología! El'programa'está'acompañado'por'una'serie'de'procedimientos' e' instrumentos'para'su' evaluación3,' entre'los'que'se'incluyen'escalas'de'necesidades,'parrillas'de'evaluación'de' cada'sesión,'registros'de'incidentes'críticos' y' escala'de'evaluación'final.'Todos'estos' instrumentos'y'procedimientos'han'sido'utilizados'para'recopilar'información'en'los'casos' estudiados.'Asimismo,'se'han'realizado'entrevistas'en'profundidad'al'profesorado' y' orientador'participante'(entrevistas'individuales)'y'al'alumnado'participante'(entrevista'en' profundidad'grupal).'' Al'ser'un'programa'“a'la'carta”,'cada'centro'seleccionó'los'contenidos'a'trabajar' y' las' actividades'que'realizarían,'teniendo'en'cuenta'las'competencias'que'se'suponían'que'se' trabajaban'en'el'módulo'de'FOL.' El'proceso'de'validación'del'programa'se'ha'llevado'a'cabo'a'través'de'un'estudio'de'casos' múltiples'(dos'IES'de'la'provincia'de'Sevilla'y'un'Centro'Integrado'de'Formación'Profesional' en'la'provincia'de'Huelva).'En'este'trabajo'realizamos'un'primer'acercamiento'a'los'datos' obtenidos' a' través'de'la'experiencia'de'los'centros'de'Sevilla'(IES'Pablo'Picasso'e'IES' Polígono'Sur).'El'programa'se'ha'desarrollado,'respectivamente,'en'un'grupo'de'CFGM'y'un' grupo'de'PCPI.'El'número'total'de'estudiantes'que'han'participado'ha'sido'de'26.''' En'este'trabajo'presentamos'los'resultados'relativos'a'los'aprendizajes'realizados'tomando' como'referencia'los'datos'obtenidos'a'través'de'las'dos'entrevistas'grupales'realizadas'en' cada'centro'una'vez'que'finalizó'la'aplicación'del'programa'(mes'de'junio'de'2014).'Se'citó' para'ello'a'informantes'clave'(alumnado'que'hubiera'participado'en,'al'menos'un'80%'de'las' sesiones'y'que'tuvieran'disponibilidad'para'participar).'En'la'entrevista'1'participaron' 9' estudiantes'(3'chicas'y'6'chicos)'y'en'la'entrevista'2'fueron'7'los'participantes'(2'chicas'y'5' chicos).'Las'proporciones'en'cuanto'a'género'son'coherentes'con'la'distribución'de'la'clase.'' El'análisis'de'los'datos'se'realizó'a'través''de'la'elaboración'de'un'sistema'de'categorías.' Resultados:!Aprendizajes!para!la!elaboración!del!proyecto!profesional! y! vital.!Un! aprendizaje!desde!y!para!el!Ser! Presentaremos'a'continuación'los'resultados'obtenidos' a' través'de'las'entrevistas'en' profundidad'realizadas'al'alumnado.'Para'ello,'vamos' a' tomar'en'consideración'la' valoración'que'ha'realizado'el'alumnado'en'relación'con'los'aprendizajes'relativos'a'cada' una'de'las'fases'de'elaboración'del'proyecto'profesional' y' vital,'las'cuales'han'sido' representadas'en'la'figura'1.'Si'bien'en'nuestro'trabajo'también'atendimos'a'la'percepción' sobre'la'metodología'y'el'desarrollo'del'programa,'por'razones'de'espacio'atenderemos' sólo'al'aspecto'señalado.' !Acogida! Partimos'de'un'contexto'de'desarrollo'del'programa'con'un'alumnado'que'se'caracteriza' por'su'heterogeneidad'en'cuanto'a'la'edad'y'las'experiencias'vitales.'Si'bien'la'mayoría'son' adolescentes,' nos' encontramos' con' alumnado' que' se' ha' reincorporado' a' los' estudios' después'de'haber'pasado'varios'años'desde'el'abandono'de'los'mismos.'Esta'diversidad'es' mayor'en'el'grupo'de'CFGM.' 3'http://www.orientacual.es/portal/programa/evaluaciónCdelCprograma.html Orientar'desde'el'Ser:'algunas'aportaciones'del'programa'Orient@cual'para'la'elaboración'del'proyecto'profesional'y'vital'de' alumnado'de'PCPI'y'CFGM' Revista'Electrónica'Interuniversitaria'de'Formación'del'Profesorado'(REIFOP)''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''81' E1:( Sí( un( niño,( Yo( me( he( llevao( mucho( tiempo( sin( salir…ya( sea( porque( tenía( que( estudiar,(ya(sea(por(atender(a(mi(hijo(y(estudiar(el(doble.( E2:(¡Claro!(Yo(he(visto(la(fuerza(de(voluntad(de(xxx.(Y…(está(aquí(para(sacarse(esto(y( tiene(que(sacar(una(casa(palante,(tiene(un(montón(de(cosas…( E1:(Yo(la(verdad…siempre(he(querido(hacerlo…(lo(que(pasa(que…(empecé(a(trabajar( muy(joven(y(claro(pues(es…(probé(el(dinero((entonces(ya(me(perdí.(Y(como(tampoco( me( faltaba( el( trabajo,( tampoco( he( tenido( la( necesidad…¿Que( hay( que( trabajar( mucho?(Pues(sí.(((Entrevista(1)( ' ' ' ' ' ' ' ( ( ( ( ( ( Figura(1.(Fases(de(elaboración(del(ppv( ' Son'conscientes'de'las'dificultades'que'tienen'para'poderse'orientar.' Entrevistadora:(¿Os(parece(que(son(adecuadas(y(os(han(motivado?( Grupo:(Sí.( E3:(Mar(orientarnos(a(nosotros(no(es(fácil((Entrevista(2)( Reconocen' y' se' quejan' de' no' haber' recibido' prácticamente' ningún' tipo' de' orientación' previa'a'la'elección'de'los'estudios'que'realizan'actualmente:' E4:(Antes,(hace(tres(o(cuatro(años,(había(y(nos(ayudaba(antes(de(terminar(la(ESO( sobre(todo(para(continuar(tus(estudios.(Pero(ya(no(informan( E5:(Yo(por(ejemplo(entré(aquí(por(ver(que(se(hacía(en(los(ciclos,(en(cada(uno(de(ellos( pero(porque(me(fui(informando(yo.(…)( E6:(Mi(madre(y(yo(hablamos(con(la(orientadora(y(me(dio(una(libretita(de(lo(que(había( en(Sevilla(pero(ni(fechas,(ni(matriculación,(ni(nada.(Ella(tenía(un(horario(y(menos(mal( que(hablé(con(una(persona(y(me(sacó(por(internet(los(horarios,(sitio(pa(entregar(los( papeles((porque(mi(madre(tuvo(que(ir(a(la(Junta(de(Andalucía(a(preguntá(y(que(le( dieran(información.(Y(a(muchos(compañeros(le(pasa(esto(este(año.((Entrevista(1)( Y' han' llegado' a' este' nivel' con' unas' expectativas' que,' en' un' principio' pueden' estar' relacionadas' simplemente' con' hacer' algo' y,' progresivamente,' se' le' va' encontrando' el' … Acogida Exploración' y'sentido Proyección Acción Reflexión Soledad'RomeroCRodríguez,'Margarita'SecoCFernández,'Mar'LugoCMuñoz' 82''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Revista'Electrónica'Interuniversitaria'de'Formación'del'Profesorado'(REIFOP)' ' sentido,'aunque'sea'vinculado'al'plano'de'la'supervivencia.'En'algunas'ocasiones'parecen' moverse'obligados'por'las'circunstancias'familiares.' (E7:(Yo(este(módulo(estaba(totalmente(pegao(de(que(no(quería(hacer(esto,(lo(que( pasa(que(me(dije(lo(voy(hacer(por(obligación(porque(prefiero(hacer(esto(que(no(estar( haciendo(nada.(Pero(luego(ma(dao(cuenta(que(este(módulo,(a(parte(pa(servirme(que( me(está(preparando,(me(sirve(para(más(cosas.(Porque(si(yo(me(saco(esto(yo(puedo( llevá(los(papeles(de(mi(negocio(y(es(dinero(que(me(ahorro.(Entonces(le(veo(ese(lao( positivo,(me(lo(termino(de(sacar(pa(tener(algo,(si(ya(tengo(esto(ya(tengo(algo(más( que(me(puede(ayudar(a(la(hora(de((mi(negocio.(((Entrevista(1)( La' primera' actividad' que' se' realiza' para' favorecer' la' acogida' utiliza' la' técnica'del' fotolenguaje'(Romero'Rodríguez'et'al.,'2012).'Esta'actividad'ha'resultado'ser'una'de'las'más' atractivas'y'valoradas'para'el'alumnado,'llegando'incluso'a'reclamar'que'se'le'dedique'más' tiempo' a' ella.' ' Con' esta' actividad' comienza' a' crearse' un' clima' de' confianza' entre' el' alumnado'y'las'personas'que'desarrollan'el'programa'así'como'dentro'del'propio'grupo'de' estudiantes.'Favorece'que'reconozcan'que,'“en'esencia,'yo'soy'igual'que'tú,'tú'eres'igual' que'yo”.' E1:(te(das(cuentas(que(aquí(estamos(todos(exactamente(iguales( E7:(Sí,(iguales.(Que(estamos(cortaos(por(el(mismo(patrón.( E8:( es( que( al( que( tú( no( conoces( de( ná,( y( te( das( cuenta( que( hay( cosas( que( tienen( relación(con(ellos(y(lo(acabas(de(conocer.(Pero…(te(das(cuenta(que(tienes(algo(en( común.( E1:(Y(te(das(cuenta(que(todos(tenemos(el(mismo(fin.((Entrevista(1)( Asimismo,'les'sirve'para'comprender'que'en'el'proceso'de'orientación'los'sentimientos,'las' emociones,'tienen'un'lugar'importante,'y'lo'agradecen.' E9:( Es( una( forma( de( expresar( nuestros( sentimientos,( en( qué( forma( enfocamos( nuestra(vida,(que(hemos(pasao(en(nuestra(vida.((Entrevista(2)( Inicialmente'tienen'dificultades'para'abrirse'y'compartir'sus'sentimientos,'principalmente' porque'no'están'acostumbrados'a'hacerlo'en'un'espacio'como'el'aula.'Progresivamente'se' van'abriendo'y'adquiriendo'más'confianza,'acompañados'por'el'profesorado/orientador,'a' quienes'han'sentido'muy'cercanos.' E7:( En( la( primera( sesión( con( vosotros( estábamos( un( poco( nerviosos( porque( no( sabíamos(que(íbamos(hacer,(no(teníamos(confianza(con(vosotras.( E2:(Parece(que(no(pero(tenemos(eso(como…(pero(cuando(nos(soltamos((yo(creo(que( fue(más(fluido...(Entonces(con(vosotras(fue(muy(fácil.(..( E7:(Es(que(quieras(o(no(es(abrirse(y(abrirse(con(tantos(compañeros(eso(cuesta(¿Sabes?( Y(tu(vida(y(eso…y(si(tu(no(conoces(a(las(personas(y(le(abres(to(después(te(la(pueden( jugar(y(tienen(dónde(agarrar.(((Entrevista(1)( Debemos' señalar,' por' último,' que' el' alumnado' ha' recibido' muy' bien' que' cada' sesión' comenzara' con' un' ejercicio' de' respiración' que' les' permitiera' conectar' con' su' interior' y' estar'más'centrados'en'la'experiencia'a'vivir'en'el'aula.' E2:(Eso(nos(dimos(cuenta(en(todas(las(actividades,(en(una(actividad(que(meditar(un( poquito…(a(mí(eso(me(concentró(más(en(hacer(la(actividad.(Y(después(que(estamos( más(relajaos.( E11:(Es(que(la(respiración(te(tranquiliza(un(poco.((Entrevista(1)( ! Orientar'desde'el'Ser:'algunas'aportaciones'del'programa'Orient@cual'para'la'elaboración'del'proyecto'profesional'y'vital'de' alumnado'de'PCPI'y'CFGM' Revista'Electrónica'Interuniversitaria'de'Formación'del'Profesorado'(REIFOP)''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''83' ! ! Exploración!y!sentido' a) Exploración'de'sí'mismo/a El' alumnado' reconoce' la' capacidad' del' programa' para' favorecer' la' expresión' y' el' reconocimiento' de' sí' mismo/a' y' “darse' cuenta”' tanto' de' aspectos' relacionados' consigo' mismo'como'con'su'entorno.' E10:(A(mí(me(ha(parecio(interesante(porque(me(ha(aclarao(las(ideas.(Porque(te(ha( ayudao(a(expresar(cosas(de(ti(mismo.(((Entrevista(2)( E5:( Me( han( ayudado( para( saber( qué( querer( hacer( conmigo( mismo( y(( bien…(Entrevista(1)( Valoran'que'les'sirve'para'reconocer'el'camino'recorrido,'con'sus'aciertos'y'sus'“errores”'– si'es'lícito'llamarlos'asíC'y,'a'partir'de'ahí,'van'encontrando'sentido'a'su'trayectoria' E13:(Ya(pero(ponerte(en(el(papé,(tú(dices(ostias(po…( E2:( A( mí( fue( abrir( los( ojos,( darme( cuenta,( ver( los( fallos( y( demás…me( alegro( de( haberlo(pasao(y((darme(cuenta(de(mis(fallos(y…(poder(corregirlos.((Entrevista(1)( Toman'conciencia'de'la'parte'de'responsabilidad/posibilidad'de'autoría'que'tienen'en'ella'y' adquieren,'como'consecuencia,'más'confianza'y'seguridad'respecto'a'sí'mismos/as.' E10:(ser(consciente(de(la(responsabilidad(de(mi(futuro(¿no?(((Entrevista(2)( E1:(Yo(por(ejemplo,(me(he(sentido(lo(que…((hemos(estaos(en(el(curso…es(sentirme( un(poco(más(segura(¿no?(de(ti(misma,(de(querer(hacerlo.((…)( E12:( A( mí( el( conocernos( y( la( fotobiografía...me( di( cuenta( que( ( y( me( ayudó( profesionalmente( a( ver( que( o( puedo( ser( lo( que( o( quiera.( Pensando( en( las( cosas( buenas(que(yo(he(vivío.((Entrevista(1).( En'este'proceso'de'conocimiento'de'sí'mismos/as,'aprenden'a'reconocer'las'influencias'que' se'dan'en'sus'sistemas'de'pertenencia,'especialmente'en'la'familia.'Valoran'el'lugar'que' ocupan' en' ella' y,' a' la' vez,' el' papel' de' ésta' en' la' configuración' de' sus' trayectorias' académicas,' profesionales' y' vitales.' Reconocen' que' ha' habido' cambios,' a' partir' de' la' participación'en'el'programa'en'cuanto'a'la'relación'con'sus'progenitores.' E7:(Sí,(en(el(sentido(qué(es(lo(que(tienes(o(te(falta(y(lo(que(echas(en(falta.(Saber(cuál…( con(eso(vi(yo(por(ejemplo(quién(era(el(pilar(de(mi(vida(por(así(decirlo.(Yo(con(eso(vi( quién(era(el(pilar(de(mi(vida(y(siempre(lo(va(a(ser.(Por(mucho(que(o(tenga(o(la(otra( persona(al(lao(pero(para(mí(la(más(importante(es(la(que(se(fue.(Yo(me(creía(que(lo( había(superao…(pero(me(he(dao(cuenta(que(eso(no(se(supera.((Entrevista(1).( b) Exploración'del'entorno Conforme' van' tomando' conciencia' de' su' sistema' de' influencias' se' van' situando' en' disposición'de'reconocer'los'posibles'apoyos'con'los'que'pueden'contar'en'el'desarrollo'de' su'proyecto'profesional'y'vital.'' E8:((No(sé…(saber(quiénes(son(los(que(te(apoyan,(ver(en(qué(lo(que(te(apoyas(y(ver( quién(tienes(a(un(lao(y(no(echar(cuenta.(((Entrevista(1).( Entre'éstos'valoran'la'relación'que'se'va'afianzando'entre'los/as'compañeros/as.' E4:(yo(que( cada( uno(tiene(sus(puntos( buenos( y(malos(y( que(hay( que( aceptarlos(y( comprenderlos((…)(cuando(se(hace(estas(actividades(nos(damos(todos(cuenta(que( todos(somos(personas(y(veos(a(los(compañeros(como(más(compañeros.((Entrevista(1)( Soledad'RomeroCRodríguez,'Margarita'SecoCFernández,'Mar'LugoCMuñoz' 90''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''Revista'Electrónica'Interuniversitaria'de'Formación'del'Profesorado'(REIFOP)' ' Autoras! ' ' ' ' Soledad'Romero'Rodríguez' Facultad'de'Ciencias'de'la'Educación,'Universidad'de'Sevilla.'Campus'Pirotecnica' s/n.' 41013CSevilla.' Tel.' 955426032.' [email protected].' Es' Profesora' Titular' de' Universidad'en'el'Dpto.'de'Métodos'de'Investigación'y'Diagnóstico'en'Educación.' Sus' líneas' de' investigación' giran' en' torno' a' la' elaboración' del' proyectos' profesionales' y' vitales,' el' aprendizaje' experiencial,' los' enfoques' narrativosC sistémicos' y' el' desarrollo' de' herramientas' de' orientación' desde' el' ser.' Fue' Directora'del'Secretariado'de'Orientación'de'la'Universidad'de'Sevilla.' Margarita'Seco'Fernández' IES'Pablo'PicassoCSevilla.'Tel.'955426032'2margaritasgmail.com.' Profesora'de' Secundaria'de'la'especialidad'Administración'de'Empresas.'Máster'en'Pedagogía' Sistémica,'con'formación'en'diferentes'corrientes'terapéuticas,'diafreoterapia,' constelaciones'familiares.'Ha'coordinado'proyectos'de'innovación'e'investigación' aplicando'los'planteamientos'sistémicos'a'la'organización'del'centro'educativo'y'la' acción'tutorial.' Mar'Lugo'Muñoz' Facultad'de'Ciencias'de'la'Educación.'Universidad'de'Sevilla.'Campus'Pirotecnia's/n.' Tel.'955426032.'[email protected].' Es'Graduada'en'Pedagogía,'con' experiencia'en'Gestión'de'Recursos'Humanos'y'Sistemas'de'Garantía'de'Calidad' empresarial.'Colabora'en'proyectos'de'investigación'relacionados'con'la' elaboración'de'proyectos'profesionales'y'vitales,'la'perspectiva'de'género'en' educación'y'gestión'empresarial'y'formación'profesional.' '