Vniversa philosophia de moribus

'itetnpUrq a de VNIVERSA PHILOSOPHIA DE M O R I B V S A FRANCISCO PICCOLOMINEO SENENSE. PHILOSOPHIAM IN ACADEMIA PATAVINA E PRIMA SEDE INTERPRETANTE, Nuncprimum in Decem Gradus rcdadta , & explicata . AMPLISSIMO SERENISSIMOQ. SENATVI VENETO DICATA. Additi Junt J^ces duo : %Jm4S primorum Qapitu??!-} ^ Alter /Ingidarum fententiaruTTij. VENETUS, MDLXXXIII, Apud Francifcum dc Francifcis Scnenfem . CVNCTORVM VIRTVTIS GRADVVM • ALVMNO, PROPAGATORIQVE OPTIMO, ET MVNIFICENTISSIMO, Frailcifcus Piccolomineus Perennem Incolumitatem meditationes ei iure optimo dicanda conjecranda^^^nt ,ciiiiamdm dicatus ^ con nmmus : Bi offerenda Juntmune^ ; etsi , ob recepta beneficia , plura ^ maiora debemur: Eic^ Ciuiles ^adus aptifiime con~ gruunt , quod Quilis Imperij exaSlifiimum qjrituerjo patefacit exemplar. Imperium V^e- netormnmir a animorum conjenfione ,ore^omnmm , incomparabili quadam (filoriaad fiiblimiatolUtur , lafifiimeque commendatur: -er^ ga quod ego interna quadam animi commotione ita fiemper fui affe-' cius , "Vt ntl magis optarim ; quam labores , 'vigilias fifiudiaque mea , eius amplitudini dicare ^ conjecrare : propterea ; quamprimum a (fiymnafiarcharumTriurnuiratu ( inter quos tu AMPLISSIME Nicolae De Ponte, qut modb per ^adus 'virtutis eleua-- tusin Jolio/ublimi Serenifitme fulges ^ Prudentifiime refidebas ) mihi oblata fmt occafio ; in celeberrimam Patauinam A cademiam conuo- laui , huic q^ honefia Jeruitutime Uhentifistme defiinaui : Quod eo conjt- lio , eoq^ infiituto feci ; 'vt, cum pro communi auditorum beneficio,tum maxime pro 'vt ditate MobiUum ‘Venetorum , cwtciisingentj neruis la~ borarem . Id autem cum fiduto opera praflttifiem , res adeo mihi Juc- cef it ad notum ; njt innumerinobiles Veneti exrjeea^holaprodtcnnt- (jui^ dijputationibm ^ ^ ciuilihus concionibus bbrisnjaf^s ,Je /ublimes , prudentes , eloquentesThiloJophos patefecerunt laptos , non Juavntantum re6ie formatam Rempublicam cpn^uenterpuber- nare,^oeru!ninfipernouasexintegroadhommum Jahttem erigere ^ conformare . ISlec mirum profecio : Ingenia enim iSIobiliumVeneto- rum,ad omniaSapientU , Prudentia ^ Boquentit&j^ praclara fudia^ aptifiima fmt ; ^ defderio honoris , timore^ infamia , tanquam fli- mulis acHtifstmis , maxime omnium ad ftbUmia euehuntur . Cum igi- tur in pr&cUra P ataUma Academia , iam 'viginti tres integros an- nos , eam Phitojophia partem expiicauerim, cfua contemplationi eli di- cata ; honorificentifime fmper ad votum , a fplendidifsimo Sena- tu aucius honefatHs^fui: iam enim duodeviginti pr&teriere anni ^ cum ego dignitate primi loci fui decoratus y annum agensmea atatis quadragefmumprimum ; in cjuo temporis curfu nil petij ejuod non re- ceperim y nil optaui quod non fm confcutus . Ex animo autem meo hutchonorifca frmtuti dicato ( dumper ferias agramoribus contem- plationis fudijs mihi vacare licuit ; recreationis loco , per viridia , jalutariaq^ Morum prata , vnd cum <tdcademicis , Peripateticis , ^ Stoicis Jpaciari ) Iu de ingenuorum animorum Quili inliitutionepro- diere.meditationes:Jumptapr<efrtim occafone ab ea Populari cala- mitate;qu&ante fx annos ,ob mfefif imam Pedem^Venetias ,Pa- tauium yVariasi^pr&cUrasVrbes miferrime affixit : vt; fquamex contemplationis fontibus y pro leniendis humanis miferijs ,falutarem aquam mihi datum ejfet haurire ; opera experirer . Vis itaque Juafis rationibus, huiufmodi animi fruStus fblt S enatui Veneto dicandos^ confcrandos cenjui : ille enimef Sol, ^Ccelum; cuius faudre editi y auiii ,abjbluti(f fuerunt : quibus accedit , quod', dummentis aciem in eius amplitudinem conuerto; gradus fingulos decem y in quos vniuer- Jam de Moribus Philo/ophiam difribuendam cenfeofifincUfime ac exa^ijsime in ea imprefos ac formatos intueor. Primo enim Populi eius Imperio dicatiynecnonimpuberes adolejcentes^gradum primum, qui Perturbationum ef,nobis apti fime offerunt : Mox Nt biles luue- nes , quibus ad Publica ComitU datur adttus,Principia Virtutum pa tejactunt: Qm tertio ad Mafflratus infra Rogatorum ordinem con fitutos eleuati ygradumSemiuirtutum prffeferunt: EUti deinde ad ordinem Rogatorum , ^adum quartum Virtutum de Moribus pru denter dent er oflendunt : Qm deinde Confihariorum , 2\djignorum Sapien- di^Uate jsoi^liati ;-^^adum ejujnfum^qpd Virtutum rationis eJ^l^lendtd&.dllu^rant:^Gradum fextum huma- norum fupremum , Heroice virtuti dicatum, T>uxKeipuhUcA Se- renissimum pojsidet : Ex cjuibiis ^adibUm JxBciSime compUcdtis con jurgit (eptimum puh&ca ^mieiti<ii,^ua nura ch^itate Viri Ngbiles inter Je Junt deuincit : Qmbus camulatipime gradum odanus mune- rumNatur& FortmAfarmdatUr-, Ex quibus nonus Jummiboni ,eximu%eius Jmperij fcelicitatis confurgit: Qmdbjum- mum bonum, pro decimi ^adus cbnjlitutipmyif^gm Prudentia, incomparabiUq^ lujlitta , per Magijiratus ^ Leges , in communem Populorum utilitatem ejfundbinfpicimui :'adeb vt-meditationes mea ex gradibus Imperij Veneti prodierint , m eos^foslici quodam circu- lo reuoluantur . ISlil vnquamego animo innato, deformius excogi- tare valui : Propterea,ne mihi nota tam fceda inureretur , volun- tatem Jaltem pro facultate gratam patefacere .mirum in- modum exoptaui . Impendi hacienus vita mea meliores annos in huius am- pli fimi dominatus honefii/simum vfum ,fperoque in pofertm me idtpjumeifeciurum: ^ ^tjimo,maiora optanti id non e ii Jatis . Vi- taenimhreuise^l; cupio etiam injeruire defunctas , cupio pofteris quoque huius mea obfiruanti At efimonium derelinquere: quod cum lingua prafare nequeam;' calamo, ^ PhUoJophicis fcnptiomhus , me pope apequimn deperaui , Propter ea has nnirm mei medita- tiones y^quaf prolem ex- .Mente depderio perennis venerationis fe- cunda ortam , eius Serenitati dicat as conferat as volui: vtvice pfi parentis, dum vita hac fuerit funcius , etiam poferis propnt; etiam pofieris fuitutem ,reuerentiam , obfruantiamque eius vi- ttam ^ fagrantifimam patefaciant . E u itaque AMPLISSIME S ENATVS; qui totillujlrium Senatorum Prudentia, Probita- te , Sapientia, Eloquentiaque inpgnium continuata ferie ,vitamvi- uis perennem , innocentifimcmi , ^ pene diuinam ; munus hoc , a ti- hi addicio , dedito , obfricioque oblatum, ma^is excipe animis.id enim , nifi ob ahud, ob prajlantiam fahem rei de qua agitur , tua Amplitudini apti fimum ^ con^uentifimum iudicahitur . PDiu felix viue , vale , vt Virtutum p‘adus diu firuentur incolumes . PatamoCalend.Iulij' . LidTDLXXXIIJ. 1 X ^ ^ X primo ToHcriorunr. Bojiliir ires dinifiones IntclUfentiA,^ explioatur loces infexto Moraliiim. cap. 1 3 . Diluur.iHr tria dubia ad intclli^eitiiam penineatia,^ explicatur locus in fexto Moralium. eap.\p. ^^itiirde Sapientia ; iir primo de nominis tlgnific.itiombtis, eiufquediiimbiioiubus. cap.to. HecUratur , iptid fic Sapientia ; ^ trejdecim eius Triuile^ia referuntur ; e?" ^rifloteles eum Simoni- de conciatur. cap.i l. f 2 jtseritnr , an Sapientia fit habitus vnus (itnplex diflinSm a exteris , vel potius mixtus ex /cientia eiu intclii^eniia } & ojlenditur , quomodo vtrun^uc fit verum. cap.is, Qnsrfttur , quas caufas cogeret Sapiens ; euertitur fententia .Anerrois ; oSlenditur , quod con/iderat oinne genus caiifs. cap.Zi. Elucidatio qiia/thmsdef!ihieblo7netaphyfica,i^explicatioloci infextometaphy/icp cap. zi. atdebei legi . cap.i^. De Ima, qui inter Crxcos Sapientis cognomine fiserunt bonesiati ; an-re vera fuerint Japientes , an Crp ci fuerint SapkntU primi parentes , cur foUgixcoruinSapietiteft.elebrancuT.cap.2i. at deberet legi,z6. - . Comparatur Mri/loteks crtm Tlatone , & vtrique varia rationeprmcipatus tribuitur : manifeMaiur , quilegitimkThilofophantHr; & quorundam illuflrium Sapientumfit-.mentio. cap.zi. igitur de /cientia ; o/iendiiur qmtupLiciter v/urpatur nomen eius , & quotuplsx /it particularis /ciei^. Mp.24. Cenfideraiur, quonodoin nobis fcientia producaturiexplicatur opinio Tlatonis; o/ienditur, quomodo res quinque modis e/fe poffint i declarantur duo modi remim/centia-; '& modi quatuor , quibus homo ad /dentiam fe habere pote/i. eap.iq-f.zjj. Saxthur , an /cientia fu reniinifuatia ; & filamenta explicantur eorum,quiret!um/centiatneJ/ecen- fsnt. - - cap.26. JRgiifitur ea fententia, quhdfcientia /it reminifeentia : quaritur , an medoalequopo/jitdiciremim/cen- tki ey-rationes diluuntur-, quibus eam^/fe remm/cemiamosi&idibatur .- '-.r.-.r.-.-cap.iy. .^a/tmilefimV.cognofcAtur-. aff.-rur.tur rationes pro omni parte , rtferunturopirttones quatuor } & demam (reieSo Lambini enore).quomodo /imile-cogno/eaiur fimili, ^ quomodo non., expti- eaturAs-.Ji- . . 3.--' ' ' • . --^^28. TroponiCiiragendumdeprudentia,expl 4 caturquotuplex /it, referuntur varip eius delmtioncs,.&'.ex /en- tentia hac traditur : 'prudentiae/l habitus cum ranonevera,ad ea agendum dirigens , qua horni- nibenafunt. -.xt..-. • eap.ig. Explicamur pertinentia ad inieroam prudentia cor^Cutionem , & eius affefliones referuntur. cap.g o. Siuariuir caufaproducens ‘Prudentiam ; referuntur ophionesvarip , &.concilianlUT. S2uomodo prudentia neBatur cum virture morali. Curfemores/tmprudentioreSyCArmares/inCpriidentiores. ) Cur nationum nonnullpprudentiores. • . , Curinfenatu P^enetototprudentes fulgeant . eap.% r. Diuiihurprudeiaiainpartes. 'cap.-jz. In qua prudentia parte verfentur Jaruperiti. Heferiirtiir quatuor gradus Prouidentif, Prudentip ,& Legum; in quorum quarto tribus modis ver- lari valemus. .. tap.^;. Declaratur , quomodo Temperantia prpfertim prudentiam feruet . Quomodo dicatur prudentia noneffe virtutem , & Lambini error iete^tur, C ur. in -attinentibus ad prudentiam , qutfponleerraC,magis delinquat. .An prudentia fn obliuio i^sSs- locus in fexto moralium explicatur . . . «/’ J 4 * SpftrunmrfalutaresvtiUtates , quas prudentia affert. cap.j 5. Quariiur , an prudentia dignitate prajiet virtuti morali. An Iit verum , quod P'inus in/ineqirvdentiit iit mediis verfetur;^ controuerfia in Scoto,Diue Tho- ma ,& Ariftotele referuntur . eap.;6. Diluitur dubitatio i ^ oliendiiur , quomodoprudentiaprafcribat , & non praferibat finem virtuti moralL eap.y y.j 8. Quaritur,an viri Ciniles , Rpligiofi, Contemplationi addnBifmt prudentes. cap.y 9. Proponitur ea celebris qnsliio depra/iantia contemplationis , e/r abiionis; quf vertitur inter Ciuilessgy- eos qui conternpLaiom incumbunt & afferuntur rationes pro pripfiataia Ciuilis vita. cap.qo. ldipfimpr{claris auBoiitaiibus comprobatur. cap.q-i. Afferuntur mox rationes pro prablaniia comemplatioms. tap .42, Iriffper afferuntur pro eadem proflantia aiibloritates. cap.i,i- Hefoluiair duhUatio , pugnantes fententia componuntur: ^ declaratHr,qiuefit hominis magis propria; num contemplatio, vel aSio, “P: 44 * Diluuntur C ^ T? 1 r V M. ^ •'•^‘irUur r.itlones,q:i.« aiii;rf:iS contemplationem faeriuu allata. T‘ '^ponitur de arte agendum , referuntur auatuor /ignificationes nomirus artis, & propria definitio eiits traditur. ^ cap.^6. £ (plicatur, qua fu re£la ratio artis ; declaratur , quomodo ftt,& non fu principium primum.cap.^7. jjeclaratitr , quid fitaSio , & effe^ioi Quaritur , an quipublich legunt, agant , vel effkianta:^ ofien- dii:ir,qif)mod!> aSciopoffit ejfe finis. Ctf^.48. £Xplicantur Materies, Ejficiens , ^ Finis Mrtis. Cap..^^. Qifpitur^expUcafur,anartifexvtaturconfdtatione^ prasleSioneiinfitper, num Fort unacumarte complkttar. cap.^o. Varitt artium traduntur dmifio»es;& qua fu potiJfsma,declaratur. /. {^p.^ i . Declaratur, fis fint artes 'mgenup ;&in tres gradus difi-nbuuntur. «^,5 2. MJt^s valeatefitcerefulifianliam , Mn corpora artificiofa difiinguantur a phyficts. Ma fiant a fmiili,Cur ‘PriJciMrtificesprsferantur. M quibus jcientiis qus artes prodeant. cap. 5 g. Mn MrspTj^et 2{aturs:B^tionespro prsHemtia Mrtis. •% ^'*P-54* Suiones proprsflaniia Jqatura. 0‘tp-i5 • Mtt Mrs aliqua eonfideratione peffit hdicari prp/lantior, tap. 5 i. GRADVS SEXTVS DE VIRTVTE Heroica . cap.i. cap. 2. cap.i. D e '^omine Herois, vnde deduUHm,& quid fignificet, ,Oaii exfententia Mriflotelis fit Heros,^quomodo a Diis ducat ortum. Quid fit oppofitum Herok. Error vlutarchi Q^fit eminentia Hsroics f^irtutis ex finientia Mridotelis. Quomodo yinus Heroica fit filendor virtutis moralis . Cur inuentores difciplinamm dicantur Dii. In qua virtute Heroicus (jilendormaximh fulgeat . cap.^ Quomoit rirtus Heroica fi habeat admoraies ,quaeumeUeminentia} numfciiicetdifiingHOturjpe- cie . (itp-5. Jnqua aninue facultate (it coUocatavktusHeroicaafi- oflenditur , in omni appetitu finfuunt , prsfertm tamtnin facultate irafeendi, cap.6. OBenditiir error afiereatium virtutem Htroicam e(fi euulfionem perturbationum. tap.T. Declaratur , vnde artum ducat fulgor Heroide virtutis ; ^ oSisnditur, quod ortum ducit ex va^ riis. cap. 8. Euertitur eorum fencentia, quldixsrunt; ex finientia Mrislotelisvirtutem Heroicam effe eandem cum SanSisate, efi Feritatem cum 'Prophanitate. cap.p, Jnquohominum gradu ^ conditione numin Famina Heroica virtus fit nata reperiri . cap. 10. Exempla noH>r.dUli Heraicp virtutis ex E^ublica Venetorum deprompta. cap. 1 1 . Canendum, nevitiumnomine virtutis honejieturi & confideratur a£lio Lucretis, Cleopatra, & Me- nes. cap.ii. De Ftritate,Crtres eius fauces explicamur. c<q>.tj. Q^ritur, an Feritas fit deterior Vitio. cap. 14. Quomodo per virtutem , ^ prsfittirn per Heroicam, homoreddatur fimilisDeo. cap.i',. QusritHTian homo, pro vitanda miferU, vicu,& feritate, debeat prseligere mortenticfienditur prhni , qmd-non. cap.i6. Mox ojiendicur, quod fic;rationibus,& authoritatibus. cap. 1 6, Explicantur fex conducentia pro refoLutionedi^uliatis. cap.xy. Elucidatur,&refoluitur dubitatio quatuor ajfirtionibus. cap.18. Diluuntur rationes aduerfs. cap.19. Mn homo retia ratione debeat nonminquam fibi tradere mortem. cap.zo, MgitUr breuiQitni de finguiari certamine;^ confideratur, an concedi pofiit. cap.z I. Conciffo fingulari certamine , qupitur} num dimicans reSaratione teneatur permittere interfici , vel potius feviSumiradere. cap.zz. CI{yt- I n D E X GRADVS SETTIMYS DE VSV QJ/ O DA M virtutis, nempe dc Amicitia. Q yotuplexficamicitia. cap. i. {int ^mibde , ^mor , Dile^io , BsneuoUntia , Concordia > ^mkua , Amicitia , & Deitderium. cap.z. ^Ixus variis Amicitia definitionibus , propria traditur. cap ..^ . Trjdita Amicitie defimtio explicatur , or declarantur caifp ./imicitia. cap 4. Qj-erhursan .Amicitia ex indigentia oriatur. l\_-fercurop:nioCiceronisid negantis, & deftnditur opimoVlatonisidagerentis. cap.'). T^urn Amicitia nobisfiito competat, vel pocius prtcekStione. * cap.6. Anficnccefic, vtquiamat, vice verfa ametur . cap.j. feritur, anamiciiiafitvtrtus ; ^primbofienditur , quod non. cap.&. Mox oflir.dkur.qubdfic. cap.9. Demum refoluitur dubitatio per quatHOraffertiones. eap.xQ. Declaratur, quomodo Amicitia dicipoffit vniuerfa virtus, & quomodo medium fcruct. cap.i t . Si^aritur, an amicitia fit virtute praftantior : afferuntur rationes pro vtraque parte , & diluitur du- bitatio. cap.M. an amicitia fit bonum externum, vel internum; i^num melius fit diligi, quamhoiuore a^ci; ^ diluiturdubitatio. cap.iq. Qiperitur, quid fit prafiantius; num amare, vel amari: afferuntur rationes pro vtraque parte: Rffertur, & reiicitur opinio Leards Hebrai . Explicatur fententiaVlatoms, & dubitatio perfex affertmesrffoluitur. «^>.14. An amicitia in eo potius fit pofitavt amemus , velin eovt amemurj & cur amicitia priuata inter pau •e^fetur. cap.xi. An amicitia praferenda fit coniun&ionifanguids. An inter fratres fit vera amicitia moralis. cap. 1 6, An fibivnufquifque maxime debeaieffe amicus . cap.i 7, 0;hnditur,qua ratione homo teneatur fe primo & maximi diligere, & non teneatur. cap. 1 8. Duc proponuntur, & diluuntur difficultates, ad fuidileSionem pertinentes. cap tp, Qjiibits hominum condicionibus congruat Amicitia. cap . : o. "Per quadiffoluatur Amicitia. An iraamantium fit amoris redintegratio. cap.z r. An Fielix egeat amicis. cap.z 2. An in aducrfa,vel infecunda fortuna magis egeamus amicis. cap.z Tres difficultates ad rem eandem pertinentes proponuntur diluuntur. cap.z et. An amicis aliquid donare valeamus, quomodo amicorumonmiafunt communia . cap.i'). An amicus debeat amico Dptare,& pro eo quarere ea bona i quaficonfequatur, euertitur etqualitas : & ofiendiiur id debere fieri-, ip- declaratur , ob id non verbdeBrui amicitiam )fed ad eminentiore gradum eleuati. cap.z6, HeferuncurnonnullifruBus Amicitia, oHenditur , quomodo Amor fit cacus & oculatiffimus. cap.z j. GRADVS OCTAVVS DE INSTRVMENTIS Virtutum . D e bono vniuersb fumpto,&varudcfimcionts referuntur. ' cap.x. Deprimobono, necnon de bono proprio rerum pendentium a primo. cap.z. Afferuntur varif diuifiones boni. cap.j. Enumerantur Munera Animijjqaturte & Fortunj. . cap.^. Siuprittir,an munera 'hfature & Fortuna debeant cerferi bona ; refertur opinio Sfoicorum.idneg.m- tium,& confirmatur. cap.j. Oflenditur munera Tfaturf^ Fortuna debere dicibona. ..cap.6. Declaratur , quomodo ea rhunera fint bona fimpliciter , reiicitur fententia Viccmercati , t^expiicatur fenremia ArifioteUsperAriRotelem. cap.7, Cur folus homo dicatur diues , ^ num Ftoicicum Verlpateticis conciliari peffint. cap. 8. Anbotia '^fatura & fortunafintneceffariaprofielicitate; quidam negant , alu ineis fummum bonum conflieuuni , Veripateticife medios slatuum. . . cap 9, Sententia Teripateticorum variis r.itionibus indubium reuocatut . cap.i O. {-'mueija dubitatio pro parte Veripateticorum tribus afferiionibus refoluitur. cap.i i. Diluuntur rationes aduerfpti^ quid veriincludat opimo Stoicorum , deckratuT. cap.i z. Enumeratur. t D E T' Eiiumerate»rb9nxJ{asitra , & Fortuna ; inter eaque ordo confiittutur : dfdiuitie eiOeris peflpo' nuniur. cap.ii, Agendum proponitur deTqobilitnte; oflendiCHr vtilitat eius corfiderationis i & quaritUT>anwbiUcas fu ;& oHenditur, quod detur. cap.14. Oflenditur, quid fit Tqobiiitas; & qu atuor eius gradus referuntur . cap.t^. Quatuor illi nobUitatis gradus exadius explicaturiejr declaratur, an Vrhtcipes debeat diei nobile t.c.i d. Declaratur folum hominem debere inter mortalia dici nobilem ; & qua deceant virum nobilem > ex- plicatur. cap.\~. yariit&^alutaTCsfrudfts nobilitatis referuntur. cap.ii. DeclaraturyCitr nobiles accuratiore egeant educatione . Infuper,curnobUitati tribuatur antiquitas . cap.ip, amare prodeat nobilitas. Quomodo nobilitas cum diui^iundaferuerur. (ap.io. yi!n pro vka reSe inilituenda magis conferat nobilitas, vel re 3 a educatio . in f'rbe Tyrannide prejfa locum habeant viri nobiles. cap.i i . Qua illujiriorem prabeatn nobilitatem ; Literf , vel.Arma; .Adio, vel Ctmtefnplatto. eap.Z2. De Honore differendum poponitur: & perpendendo feptem humanavita conditiones afeptetnque me- taphoras eis tefpondeiues,o(iendituY quam vtilisfit coifideraiio Honoris , cap.zj. Defmtiaextermhonoris ydubiaad eam pertmentia,ep quaiuor genera caufarum emt. cap.24. Dubitatur primo , quia Arifi. in definiendo honore non videtur fibi cot^are. Cuius virtutishonorfitftgnum, Qrumodo honor tribui pofiit a viro priuato, cum fit bonum publicum . tap. 2 5. Tro diluendis variis di^cuUatibus declaratur Honor , Laus , Gloria , Fama, Encomiwft, F^uerentia , & firnUia . cap.i6. Fari4,qua de honore ab .ArOlotele dicuntur , conciliantur. cap.zp. Osienditur , quomodo honor fit pramium virtutis rationalis. cap.zS» Si habituinon competit honor, quomodo competere potefi virtuti ? Si Sapientia a Grpeis nullum fuit defignatum pramium ,quomodo honor dicitur prsmiumeius} T^um Artes fint honore dignx . eap.tS. Cradus honoris ex tribus fumi pojfe, £<^.19. An pieris competat honor. Jcn competat defundis . An honor fit bonum laude,vel honore dignum . Anviriprauivaleant honorare. Antcacamurexpeure honorem. eap.^ol A«honor fit magis honorantis, qudmhomrati. Car Deum fine externa materiemagis honorare valeamus , quam homines. eap j r« Ex declaratis de honore varii populares errores exploduntur. -ii-*.. ci^.qz. Capita quiedam principalia, quf tnjpicere tenemur pro componendisUfihtU, Sex hominum conditiones , fex ofiicia,fexque gradus honoris. Singulare certamen redi formatum apprime falutare qftenditur. /, eap. J J. De TKlchro,& primo explicatur opinio Vlatonis. eap.q 4. Aiox declaratur opinio Arifiotelis. .% Traditur definitio pulchri . Reficiuntur indantip Tlotini. cap-iS' Agitur de gratiaiafiignantUT tresfignificationes eius; ofienditur, quomodo gratia fit vox ab vno.cap. 3 $•_ Q^ritur quid fit gratia. Ana pulchritudine fecematUT . Qmd fit, & quinque colliguntur fatis vtilia. Cap.JJ» Arifiitelet cum Viatoneinatttneniibus aU gratiam conciliatur , Quomodo pulclni>udovna,gratip dicuntur tres, . Cttr gratiarum vnafemperauerfa, “Pan-iKes gratiarum. Quomodo intda,& induta. •*• Qt<spr£!iantior,numGrat}a,vdFulchricudo . . Cur y mus , & non gratia , dicitur mater Amons» De Fortuna ,Cafu, ifi- Sorte, difputandum pTOponiiUT . QuidJintCafus , ^ Fortuna, ex opinione aliorum, . Qmd fintex opi.uone Adfioulis. fap.<^t- An C 4 -'^ >& Foriuaafint i ep prima aff'eTuntur rationes pro vtraque parte. cap.ii. Mox C U T 1 T y M. Mox refertmtwf opimones'earitt , & explicatur fentemia ^ri/iotelis. tap 4^, Dux difficultates p'-vponuntur , ip- diluunturtdr oflendiiun quomodo in ceelo,’& primis cau/is , locum habeant cafus fortuna. cap.j^. y^nde cafu ©f- fortuna /it feientia;^ ad quam partemphilpfophix pertineant, -4 5 • Qjiomodo caius,fortuna,0- fors inter fe dijtin^uantur . Qjumoda iajm fe'habet adjruffra. eap.^6. Quomodocalus,& fortuna rediguntur ad caufata efficientem, Quomodo redigantur ad materiem. tap.47. Quomodo omnis fortuna fu bona. Omnis fortuna /itmala. V Omms fortuna fipneutra { Etdemum quadam bona, qufdam mala. Quomodo fortuna fit ciica.t&oculxtif ima. Conflans , ^ iacon^lans ;& fic de fimilibus. eap.^S. De Idolo , & figura Fortunp ; & cur a vartisvario modo formetur. eap.4^. ^n cafiis & fortuna locum habeant in his , quxaqui fieri & nonfieripoffunt. cap.^o. Quinque modiperquos fortuna recipit magis, & minus. cap st. Cur fotif-na dicatur aduerfa P' htuti , inimica Sapienti, Dementi autem amica; &mmiUifentenfut fimverx. cap. 52. Quid jit difficilius ; num in profpera,velinaduerfa fortuna modum feruare. e^p-^S- .igitur de bona fortuna: qusriiur , Cur nonnulli fortunati, alit infortunati iudicentur. Hsfieruntur ,&reiiciuntur opiniones aliorum. cap.^e,. ExpUeatUT opinio .ATifiotelis , eir definitur bona fortuna, tap.j 5. 7 {um Trudentia Fortuna prafiec , velviceverfa, . ^n homo dici debeat fux fortuna fiber. .'. cap.^6. ,Jn omnis falix fit fortunatus. Quid deterius : annunquamexpenfi fortunam projfieram; vel experiri per aliquod tempus, mox eapriuari.. cap.yj, P^media pro lenienda adiierfa fortuna, ex quacuor fontibus hatifla. Ex conditione bonorum fortuna. Ex conditione propria Hominis. Ex conditione pTxfeniis vita. F. Ex condinone y ihma. cep.i8.^ff.6o. GRADVS NONVS DE SVMMO Bono. P l{pponitur agendum defummo bono. cap. I. Expheanturnomina varia fummiboni. cap.i. Diuiditurfummumbonum ; & ojtenditur de eo effe agendum, quod bomim hanc vitam viuenti natum efi competere. ' ^up.g. Qu£ritur,an Ixomo in hac vita vaUat effe falixi&oflenditur, quod non. cap.^ Oslcnditu) _ .Ts aduerja, quod feiheet valeat ejje felix. cap.';, Spjoiuitur dubitatio. cap.6. Explicatur ea featentia Tlatonis,quod Homo fit Ludus Deorum. Qpxrkur , ad quam fcientiam pertineat confideratio fummibonit&ofleh^tur , quomodo attinet ad Ci- udem , ad vhyficum.eir ad Diuinum. eap.8. De corfideratione fummi boni qiiatuor pulchrp proponuntur, & diluuntur difficultates. cap g. Explicamur capita Sellarum Thilvfophorum , & quatuor principales opiniones defummo bono confide- randa proponuntur, cap.io. Tro pane Stcicorum.afferenfiumfiianmum bonum in habitu yirtutum moralium effe collocatum, decem rationes afferuntur, cap.io. .afferuntur rationes pro parte Teripatetkorum , qubdfummum bonam in afiione proba fit poji- tum. capit. Sententia .Ariflotelis variis inflantiis indubium reuocatur. cap. 1 2. Refoluitur dubitatio,^ Sioiciinpartc cum Teripateticis conciliantur, cap. Q^niam esi dubitatio, an FoLuptas fit efientia fummt boni ; ideo nomulla ad voluptatis notitiam perti- nentia declarantur. E xplicantur dffiihfii gradus voluptatum. Ofiendim o!if»4itUT , quomndo voluptas omnis bona fit. Expli cantHT ^uattiur gradus voluptatis. fyetiaratur Lis inttr Vlatonem .AriHotelcm. Ofienditttr in viro Btato omn^s voluptatis gradus confpirare. yaruafferuniur raitoms, ad osiendcndum ejfentiam fummi bom in voluptate effepofitam. ^A^tuntur rationes aduetfi^ voluptatem , ^ 'piato ab apparente controuerfia vendicatur. Dubitatio quinque alftttioitiaus difibluitu, ditate iungium esi. Declaratur fecunda, eJ- esi; Iiieundicas mnefiejfentiafismmibom. Id ipfum oHenditur ex opinione .Anliotelis. Declaratur tertia ajfertu , lucundiias eji comes fuPtmi boni. Qmna efi : Cum fit comes,& affeSio ,fummopere efl iunBa cum fummo bono . i^imaesl:.Arifiototelesniagis proprii quam Plato loquutus eH , quamuis de natura rei t (ap.Xl. eap.t.^ cap. 1 5. cap. ( 6. , (p- declaratur prima : quaetl. Summum bonum cum iucun fap.17. ndifen- cap. 19. Curvifus fit ,Ariiiotelet tantopere voluptatem commendalfe,^cim fummo bono coniuttxiffei& diluun tur aduerfe rationes. cap.zo. Explicatur opinio Platonis de fummo bono. cap.zi. igitur de Idea Boni , & Platonis fententiiT explicatur. cap.i 2. feruntur rationes, quas <^erc,4rijiotelcs in primo Muralium aduerfus Ideam Boni approbatam a Pia tone. cap.zj. Declaratur r.itionesillasnec ad remfiteere, necplatonis fententiam euertere i & Mrifiotcles cumPLa- toneinparteconcUiatur. capz^ I{efeit!!r definitio fummi boni, tradita ab MriJlotelejqubd fit aBioamicifecundumyirtutem optimam, ac peifeBilJimam,in vita perfc&a. Declaratur , que caufefumnn boni explicentur. cap.2$ . Quid figmficetMrijloteles.pcr virtutem optimam , & perfcBiJfimam. cap. z 6. Quid per Vitam perfectam , & opinio aliorum euerticur. cap. j 7. Ofienditur ; quomodo ante obitum homo pofjit, ^ non pofiit dici falix. cap.zB. Confideratur, an in obitu hominis (ex fenteniia Mrifiotelis ) fummum eius bonum aboleatur. cap.z9. Diuiditurfummum bonum ,ep- gradus eius explicantur. cap.^o. OfienditHr , quomodo munere fixlicitatis homo nsBatur cum Deo ex opinione Platonis, & gradus expli- cantur afcenfus ac defcenfus. ccpii. Explicantur munera & offeBiones , que competunt animo iunfio cum fuperis ex fententia Platonis. Declaraturfummumbonum modo eis confemaneo infimgulis mundi gradibus reperki. cap.^z. Declaratur , quomodo ex opinione Mriflotelis virfalixfe habeat erga Deum; quomodo fit eifimilis, gjf vifiietur a Deo. cap.^i. Mgiturdemodo, quo Mens viri felicis intelligitfiparatasform.tss & explicatur opinio Muetrois ^ .Auicennp , putantium Mentem hominis neflicum fupernis per effentiam . t:ap.^ Mfferuntur rationes auBoritatesproconfirmatione opinionis Mueirois efi- Muicennx. eap.i 5, Declaratur opinio Mrifiotelis , Q-ofienditur cormexionem illam per efferatam ejje commentum quod- dam. tapiff. Diluuntur rationeraduerfg , variaqneloca explicantur ad eandem rem pertinentia. cap.^j.^ 8. QuxrUur , Mn Mens nobis iuUa valeat apprehendere defeiunBisformis folumqubdfint , vt ccnfuit Di- uusThmas; veletiamquidfint, vt opinatus eB Scotus. ^foluitur qupfiio ; efi opiniones , qux pugnare inter fe vidtntur,conciliantur. cap 3 9. Md quam animie partem pertineat fummum bonum; ^ opiniones tres referuntur , Scoti, D. Thema, Rkardi; &fex conclufianibus vniuerfa dubitatio rejoluitur. cap.ao. Qu£'fiiur , ar.jimmum hominis bonum recipiat magis Eminus; tres hominum gradus, & conditiones explicantur i Demum per duo fundamenta dubitatio di/foluittir . cap.,^ i . -.dn homo valeat effi fcelix , & nonperciperefe effe felicem i oilenditur, quod non;efi- declaratur,qito- modo cognitio ,&eius ammaduerfio,dtflmguantur. cap.^i. Comparantur duo gradus [um mi boni ; quorum vnus in aflione , alter in contemplatione efi pofnus ; & quarltur, quis eorum firmior, & conHantior fit. <‘‘'/>•43. .Mn Vir felix in mife>um,&mifer in felicem venipojfit. f 4 P' 44 - giadus vnus fun.mi boni Valeat fine altero feruari , & ofienditur quod perfcBi feruari nt- fht. Comparatur fummum bonum iqotum Theologis cum explicato ab Mriflotele , efi- dijfnentia ojien- ditiir. Declaratur; quomodo fummum bonum fit optimum, pulcherrimum, & ktcur.diffmum : efi- corrigitur eror Merpretum quorundam. cap..^6. Mgiiur J C E X ,/f'ZhnTicmifgna , acftrnmnhomimsntx’'). ^ cap.^y. PaLra !ir.qy.udH:wJu vi:mmpe<fe3iim,ex quoprodiimi^ci-s.thomlnis:co7tftd€ralnr,atidaripo(fi;vi- liur.i vn-.turf.itn.. «p.48. HgcUranir, fm/iodofiiio coippstatdexmm,&finiHrm. i>uotnvd'j ei'ctnnpeia! caufa . Cuianimxpaviojtnpetai. eay. 49 . dcdift!nB:nne , u^r numero vitiorum . !' .% Comparaturviimm cum Cerbero . tap.^o. Conp.do atur , ^uid homini fitfarmliarminutn ignorantia, vel vitium, vilium tna^isjit contrarium vitio, vel virtuti. .An vilium omne puniatur , & quaiuor declarantur panarumgradm. eap.$i . Jn quohominis fexH<iradu,& conditione, Miferia prafenim locum habeatmum infeemina,velin mare, ‘i^minviro priuato,vclpubiico. cap.^z. GRADVS DECIiMVS DE VIRTVTE ET fummo bono per \'rbcs, & Populos propagando- cap.i. cap.2. cap-s cap.^. cap.^ cap.7. I \^itutHm , infiitutiqiie caufa manifcflatur^ & capita expUear^a proponuntur. ^nboni viri-^ontCiuit, bomqusVrincipis eadem fit yirtus i^(^enditUT,qubdnon. .AfcrunSur rationes pro parte aduerfa , nempe quod fic eadem. I{efolui:urdubitati0 ; oSienditur, quod di^ciimert ejfe Ciuem probum, quhnvirim probum. Dubiaquatuor digna conftdcrationeex refolutione emergentia proponuntur , & diluuntur. .Agitur dematerie Pgipubiicie,nmpede Cimbus. Confideratur , an dentur homines natura [erui . Declaratur homimm quaiuprrncdis poffe ejfe feruum. Declarantur vari^ Rerumpublicarumfomie. Explicantur prima earum femina. Mamfejiatitisr fex fmptUes format. Confideratur, ex quo petenda /it di^nflio ^crumpublicarum; & opinio .Ariflotelis cum eaTlatonis comparatur. cap.%. Declaramur forma Ciuitis Imperii, qua ex mixtionefex /implkium prodeunt. Cap.p. Quomodo in disiirSis Heipublica formis vario modo feruetur lufiitia. Quf forma !\eipublice prafertim digna fit noratne I{eipublice,& mereatur dici Ubera. cap. t o. Qu£ 'Publicarum adminiHrationumpraftantijfima cenferi mereatur > & dubitatio quatuor affertionibus .Agitur dc origine Formarum Heipuhliea. Co>fideratur,an de mundi aternitateArisi.cum Platone confentiai. Manififatur,quomodo a Deomanarunt Imperia. tap.ii. .Agitur de ordine redintegrationis Ciuilis adminiflrationis , efr refertur opinio Platonis, Arinottiis,&‘ propria. cap.i\. Confideratur fnis.cuius gratia formata funt EefpubUcp. cap. 1 4. Agitur demagi^lratibus ,& primo deeotumnecefiitate ex fnefumpta . cap.i^. Quid /itmagijiraius , ^ qup eius forma. cap. 1 6. De materie rnagislratHi‘.m,in qua recipiuntur,^ circa quam verfantur. cap 17. Dcmadit creandi magifiratus. cap.l& An expediat,vt magifiratus dentur per vniuerfam vitam. An magifiratus debeat praeffe Legi,vel vice verfa. cap.t p. An Liceat ex magifiratu elicere Lucrum , qua de re Arifi. cum Platone conciiiatUT, An diuues, vel pauperes, congrutntius magiHratuiprafint. cap 20. An vir probus debeat magifiraium quatere. Anexpediat,vt idemdifiinfliswagiflratibus prpfit, cap.ix. Sententiiproeorurainfiitutione ,qui rite Magifiritibus praeffe cupiunt, Cap.za. Agicurde Legibus: & declaratur quii, gy quotuplex jit Lex. iap.ig. An Lexomnis fn lufla . Anliceat mutare Leges. cap 24. An lege fanciri expediat , vt Fxores ^ Tgati in EepulUca communes fint: & Ariflot. cum Platone in parte conciliatur. fap-25. De origiae Legum. cap. 26, Cur Leg-sinDeos, & in quos Deos referuntur. cap.xj. FwiJ Legum, tiir qupdamearHm capita. cap.zZ, Duodecim declaratur, qutdfn , & quibus congruat reUa inHitiiUo ' ^!ll'‘'“''l“!"‘!“‘*f*“’‘‘^‘T'^’‘^!"‘l'‘'‘a'iS'm,rhlt«m,„. "{'ft' «Lf™"'' "««m. «»« I».»™ infiMici H- cap.s^. F I 7(_ 1 S. ‘FRANCI SCI PICCOLOMINEI SENENSIS INTRODVCTIO -iAD TiECEM GRA.DVS , ^niuerJamCim!eml?lnloppkiamincladentes. £ap, I. Evs HOMO,nobiliflImacratijrajCurinvitf.currucon- ftitutus dormis&ftertis? non aduertis tibi vc Peregrino vigiliam raaximeconuenire ? Cur orcitans5& inermis fua iaces ? nonne percipis te in medio inimicorum colloca- folicitus . tum,maximeoportereeire circumfpedum, & de tua lalute Iblicitum ? Cur ad humilia inclinas ? nonne audis 0*^0 yo- odto pr? claras voces, qu? te ad illuftria & lublimia inui- tant? Prima eft vox pr^potentis Dei 5 qui cum fit ip- ad°bo^ fum bonum, te prolem ei fimilemad bonum mirabili- num. ter allicit : Altera eft vox feparatarum Mentium tibi ne- ceflitudinis nodo coniunftarum, qu? te ad communem parentem hortantur ; Tertia eft vox calorum enarrantium tibi Gloriam Tum mi boni , & ad.iliud, dirigentium ; Qiyrta eft ea Natur?, qu? teaptifllmum genuit ad Ilimmi boni indagationem: Quin ta eft reifta Ratio ; nam retSumex vero pendet, verum autem eft idem cura bono, 5 c adfolum bonum ducit : Sexta eft voIuntas,qute nil vult nifi bon um : Septima eft pr? mium ftrenueafcendcntibus prope^tum : Poftrema eft timor mali , in quod defeen Cdenteslabuntur; quos mirabiliter amalo teuocansjin fublime bonum conuertic. : Expergifeere igitur , indue arma , accingere ad iter falutare . Ac , vt de tua natura » & conditione fis confeius , animo accurate perpende , Diuin? prouidenri? munere impoteiv Parentibus omnibus natura infitum efte , vt quo eorum nati impotentiores fuerint, tiora difti c6 maiorem de illiscuramfufcipiant: quoverofuerintvegetiores, ac robuftioresj ^«5 cura magis eos negligant, in fuaquefacultate derelinquant. Hociniumentis&ferisom- nibus feruare licet : quamprimum enim impotens eorum proles in lucem prodic, vt impotens fedulo a fuis parentibus curatur, arte & diligentia fouetur, nutritur, du- citur : Cum vero mox creuerir , & iam. robore, ac vfu fuarum virium munita pro fui falute pugnare valet 5 negligitur, in fuisque(vt aiunt) manibus derelinquitur. •Hocipfum ab vniuerfis rerum Parentibus ( Deo fcilicec & Natura ) erga rerum gra- dus quali natos primo feruari infpicimus. Quo enim vniuerfi Mundi corporei gra- dus humiliores fuerint , eo vel certius ( quafi impotens proles ) Natur? inftiniftu m fuum finem ducuntur ; vt degrauibus , & leuibus euenire confpkuum eft: vel fnftru mentis pro eorum lalute opportunis, vt piUs,roftris,& vnguibus,cumuiatius muniit tur. Quo vero fuermtfublimiores, propriisque viribus munitiores 5 eo magis liberi, D fuimet domini, a femetipfis curandi derelinquuntur . Hinc euenire putandum eft, 5 tuquoque,o praeclare HOMC5quinedumc?terisanimantib.preftas3verura infuper folus Diuin? conditionis es particeps , a Natura fere negligi, & fine animi ha ^ hemo bitibus, corporis indumentis, iiiftrumentisque pro lalute opportunis gigni vide- oruur pe- ris: Nudus eniminhanclucem venis. Nudus corpore. Nudus animo, Nudus men- n-- te: Natus ratione corporis innumeris ?grinidinibusangi, rationeanimiomni vi- tierum genere inquinari, ratione mentis f?diffimaignor3cionef?dari . Hinc igna- i---uo.u «orum rudiiimque quorundam querimoni? prodiere, qui frequenter deKarura , & q^erim»- Deo temere conqueruntur ; quia poftrema perfectione ab eis donati non fijc— runt ;nec fine labore , ftudio, & vigiliis eam allequi ualcnt. At refipifeant miicri , & confiderent id exhuman? conditionis pr?ftantia ortum duxifie: animaduertant- que Deam, & Naturam cumulatilCmchumanamconditionempetficcre, earpque A fubiimi- 8 INTRODVCTIO AD DECEM GRADVS tiisin contcmplando,& agendo pofita^tuius inftitutu efl duitate bona beatacj; effice A Reiicimr . re,fibiq; omni ex parte confentientcm. H«C definitio potius parti de Rep.q. vniuerfe ciuilifcientiKcompetit.Pr^tereaidmiHysT-ewtfi did videtur, quod in contemplando &agcdopofita fiticumcmm finis fita^ftids&abeo fumatur denominatioj-abfbUi te di Li$ inter ddStinadionepofita? vtmonetArift.incalce decimi Moraliu Nicom.Eft tamen €o Ariflot. sc trouerfia inter Platon&j& Arift. Nam Arift; ciuilem dicit ablqlu tc in aCfistic uetiari ; Piatonem. piajo ver6ih Lib.de Regno ftienciamlat^iUmptam diuidit incognoicetK-emj& age« tem,pCTagciHem tamen efficientem intelligidMox cognofireniem ait vclverlari in fo loiudicio-jUtMathematicaM-j-velcutHiudicio imperare, &cilemelIeafferH ciuilem ftientiam tquampreEfcroftiincontempIari^dncait e(repofitaitt,^uia Rex noti viribus Conciliu. cofporiS val«-c dcbct, fed mente& irttCRfeCntia. VeriimlMhsecpatiUs- in verbis, quam in^ententiaeftpofita. Ariftot.ultimuitvfinerH infpictens,ab-edabfdlutamde- promplkdOTom!nationeffl?Piatoconfide,raouconnexionem'CuniTap!ehtia,acidqd' principatum obtinens iudicaMmperat,dlrtgir,]egesq; condit;ha?cauteriVex contem- platione, & cognicioneprodeanttfic ifaq,' varia rariohe,& agens, & cetwnpias dici po B Definitio reft.Euftratiusin prooemio MoralifiNicom.definiens inquit : Pifeiplina deMoribus fpecies moralis phllDfophia? , gute in riiorum hominis eoibpofitione verfat ur : Ra- • do reifemiliaris eft (Jieci^-moralis phitofophtx , qus de familite , cehabitan tiumque ineacohftitutionecenfiderar tCiuilis eft fpecies philofophitepiavticje, qusdeciui- tate,degendum^;ineafqua,ac concordi adminiftrarioriepepfraAat.Qusdefinftio- Reieffio, nes etiam omni ex parte ai^robaiidae non videntur : Primo, quia per easnofi omnes caufie explicantur : SecundOjquia miniis fe(fte in definitiOneTpecici dicimus fpc- cies;non enim definientes hominem dicimus gj fit Ipecies aniinaiis, fed 91 abl^ute fit animal: Pr^tereaillat fiint definitiones partium ,'n6hvniiieri$ ciuilis philofophi». Proculdubio Phftofbphia Ciuilis vario moddpoffetdcfcsTbi : nam primo, vt-eft eade cum prudentia, ei coauenit definitio prudehti*; eft enim redla ratio agibilinm : Prae- terea ratione finis dieftuir methodus aftequendi fcelicitatem: Infuper dicitur Magiftra humanatvit*. At fidrfnitionem tradere volumus exoinnicaufarum genere cOnfla- psfimdo tam, ita dicendum cenfeo: Ciuilis fciendaeftPRflofhphiahumanas adiones com- C potior. ponensexnaturKinternacommocione, lapientisqueariimi fecunditate orra.jvtin omni vitas gradu honeftum attingamus, fnmmoque eiuilt bono pro facultate frua- mur . Ex hac communi definitione facile eft elicere definitiones trium partium eius ; accipiendo proprium earum/ubie<ftum;quod vt notura miflum facio. Diuijio Ciuilis Philojophia , (s" ratio diuijioms ex opinione •saltorum. Cap, VI L fWl«ro- Mniumfereconfenfione Philofophia Ciuilis in partes tres diftrihuitur, In -hUCiui- J 1 vnamdeMoribus,alceramdeRep.terciamde curafamiliari.Ratiodiuifio- ^ in tr« nisa-variisuariaaffertur. D.Thomas , quem Latinorum multi fequuntui' , pjrtes di- inquit,rationemdiuifiomsrumedameffeabhis,quorum adiones in finem refte diri- us’ gunturtaiper ciuilem philofophiamvdfingulorum, velfamilisc, velciuilismultitu- P dinis componuntur asiones : quare ratione horum triumtres ftatuuntur Ciuilis Philofophi* partes . Cum enim triplex fit bonum , triplex fit cura, triplices fint giicitur aftiones, neceflario tres effe debent Ciuilis fcientiapartes.Hjecopinio variis de cau ^ginunis fismihi apprime dubia videtur:roinirae.n. verum cenfeo in libris de moribus folfim ^pinio. confiderari a^liones finguiorum hominum , & inftitutionem fiiimet . Quoniam inomnidifciplinaprimd eafunt declaranda ,qii2 fune principia, & comuiuniafiin- damenta vniuerfatdilciplinjci vt monet Philofbphus inproa;mioPhy. ^ c0nt.j7.ac fspealibiiquare etiam inciuili feientia primo explicanda funt communia vniuerf» Philofbphis moralijnon autem ea, qus pertinent ad inftitutionem vnius rantuir vice gcncrisjnempefuimer. Prscereadifciplina vna debet habere vnum commune fubic- dum : fubiedum commune habet principia communia , communeso; affectiones , qu*prim6 declarari debent:cum itaq,- ciuilis fit dirciplinavna,neceflc eft vt iit prsdi ta CIVILIS philosophia. 9 A ta communibus principiis , communi fine? commanibukijaff^'^*0'^*I’^5p*’™ode- clarandis. Filfum itaq; eftputare,qu6d primo agatur de vnodiftindto generevit», vnoq; proprio bono cius . Prstcrea hociucidimme patet accurate confiderando progreflum Philofophiin libris de moribus: ipfe enim primo verba facit defummo bono , non virar priuat* , ftd hominisquamuis vitam viuentis ; adeo vt vniuerse de fummobonodiiputetjquod eft communis finis totius PhilofophijeCiuilis. Hoc infu per ex eo confpicuum eitjquia nec in Hb.de Rep.nec de cura familiari, aliud ciuile bor nu pratterillud in libris de moribus explicatum manifeftardr:& definitio llimmi boni tradita in primo moraliutuNicom. vniuerse de omni ciuili bono vera eft ; omne. n. in aittoncexperfe^fta virtute prodeume pofitum eft.Infiiper hoc manifefteafferitur ab Artft in prooemio eius libri dicente. Nam etfi idem vnius hominis, & aiuitatis bo- num fit ;ciuitaiis tamen bonu & conl^uij&conferuaremaiorqutedamres dre,& per feclior videtur; Enimuero praeclare nobifciimagitur,!! id, quod vel vni foli vtile,repe rire poffimuss fed longe cene pulchrius. & diuinius id , g> gentibus & ciuitatibus vfui g eft:hnicigiturinethodohscpropofita funt,cumfitciuilisqutedam.&c. Apertifsime eo in loco Phifofophus proponit declaranda , qu« funt communia omni generi ciuilis vitae, nori autem propria vnius. Prsterea hoc redditur confpicuum exconfideratione virtutum, cum moralium, tu rationaliu ; qu« funt communia principia , communescj forra* fingulorum ciuilis vitae graduum: ideo Arif.j.deRep.cap. la.affirmat per ean- dem res & virum probum, &ciuitatcin probam conftitui : deinlib-y-capit. 2. inquit eandem efle Ungulorum 5 &ciuitatisfcelicitatem. Prtetereaid ipfum pater perpen^en do conditiones legum , & raagiftratuum , dequibusagiturin libris deRepubl. Leges quibusmagiftratuspr*runt,nil aliudfuntjnifiprfcepta virtutum in libris moralium enim,Nico.declaratarum . Propcerca dicitur in lib.v.moralium Nicom. Leges mana- re a virtutibus; &ad eas dirigi; & qui feruat leges ,viuit vitam virtuti confenta- neam: Adeo, vt confpicuum fitin libris de moribus non folam priuatam vitam in- ftitui , fed declarari communia facultate , & virtute vniuerfam Ciuilem Philofo- phiam continentia. Et hoc confpicueenunciatumfuit ab Ariftotele fub initio pri- C mi libri magnorum moralium dicente: Apparetitaquereiciuilisomnenegocium, quod circa mores f ft , partem efle, atque principium; omnino autem iure mihi vide- tur negocium hoc debereappellari non morale, fed ciuile, &c. Aperte Philofophus affirmatlibrosde moribus facultate& virtute vniuerfam ciuilem philofqphiam con- tinere. Etin8.lib.moraliumNicom.ob id confiderandam amicitiam afnrmat,quia videturRemp.continere,&maiorequamiuftiriaminftudio fuifle legum latoribus . Ex quo conftat eunda Philofophum in libris de moribus prf fercim retulilTe ad infti- tutionem noti fingulorum, fed publicam , & ciuilem. Iinmo Philolbphus in v. Mora- lium Nico.c.2.dubitat, cuius fit officium fingulos homines redeinftituere:dcquomi nimedubitaflet, fiidfuiffecinftitutumfuuininillis libris : alioquin de re vna ageret, & fub dubio de relinqueret, cuius fit officium de ea agere;quod apprime eft abfurdum. Pt-opterea eft altera opinio Anco. Mirandulx EpifcopiCafcrts,ViriDodillimi : qui Secunda, in libro de honore inquit Vniuerfam Philofophiam Ciuilem tradi in libris de Mori- • bus: Libros autem de Rep. non efle partem Ciuilis PhiioIophiff,nifi ex euentu ,& ob D hominuro.f. deprauationS: nam in libris illis tradunturpertinentia adMagiftratus, Sc L€ges:qu? duo inuenta & formata funt,non quia abfblute conftituant ciuilem feien- tiam;fed, vtqu i virtutis amore nolunt redeagere,id efficiant fbrmidinepoenf. Con- firmatunquiafi omnes homines probi effent, nec legfous, nccmagiftratibusegeri- tnus.Pr^terea id ipfum oftenditur,quia dum habemus principia,media,& finem alicu ius Methodi, dicimur vniuerfam Methodum poffidere : at in libris de Moribus expli- catur finis ciuilis fcientif , nempefummum bonum, & omnia principia, ac media de- ducentia ad iilud:quarein eis traditur vniuerla Ciuilis Philofbphia. Hsc opinio cum , „ Ariftoteli,tum rationi .Tduerfatur.Ariftoteliprimd, qui rationem legum ferendarum ftatuitparrem CiuilisfcientifjUtpatetexfexto Moralium Nicom. cap. vii. Ratio au- Ariftoce. tem legum ferendarum, quamuis ex librisde moribus principiafiia prima recipiar, tamen in libris deRep.perficirur>acin vfara redigitur. Ideo inquit Philofophus prope <alcemx.Mot.alium. Nicom. CmnfuperioresilUlegumfercndarumrationem exqui rere lo INTRODVCTIO AD DECEM. GRADVS rcrc,arqucjnueftig3reoniifcnntiOpcr2:preciiun fbrtaflefacicinus, finosipfideca, A &. omnino de omni Reip.ftaru commentcmur; vt, quantum in nobis eft> tota, qtise adrcs humanas pertinet, philofqphiaperfe-Sta fit&c.PrtEtereacumciuil!Si(cjentia& prudentia idem fit habitus,vtafi"eritur in fexto moralium Nic.cap.S.quiapertinen- tiaadcura Reip.funt per fepars prudentia, vt ex eodem loco colligitur; nfcelTe eft vcetiam iudicentur pars,non.cx euentu,(ed per feciuilis fcientije.Ideo Ar-iR.freqtic , ter libros de moribus foiiim nuncupat paftcm quandarnciuilisfcienti®.,nonJci.en- tiam vniucrrara:&dumabro4uteloquiroiir,idfolum infp.icimussquodeftpfrre,jiofi autem quod eftexcuenta. In prooemio libri moralium Nicom. inquit eam elTe. ciuilem quandam Mcthpdum.fn primo Rhct.ait Rhetorica efiecoflatara exA^y- ticafcientia,& ea parteciuilis facultatis, quae eft de moribus. Sub initioctiafttm.a- ; gnorum moralium, que locum in procedentibus retuli, ait eam elTe par.tiem,aeprio- . >cademj cipium.Academiciquoqueyarias memorant partes ciuiljs fckntiar. Propierea A!--. «*• cinous in Iib.de dodtrina Plat.cap.4'.inqiiit;Philolbphi?,qu£e ip agcndo^erlutUR,pri tnapars moreshominiscurac,alteradomumgiibemat,poftrematuetur.Remp.Fun B damentum etiam,quo ea opinio nititur, leueeR ; minime enim verum elHoiinil fot- . fu^imS matasefielegeSjSc magiftratus obdeprauationemhominuna: quoniam;». vt.docec tum iecui Arift. in calce x.Moralium Nic.leges conferunt tribus conditionibus hoiumj primo d* opi- illisjqui re&e ad honeftum parati fun t, vt CQgnofcant quf feruanda, qu9iie eauenda nionis. fmtdccundo illis, qui non virtutis diledioncj fcd formidinep.fnf honeftum amj^e- , duntur;terti6 illis, qui corrigi nequeunt, Ytelimincntur,& extrudanturdeamanife-, ftat vnicuique9tati,& conditioni leges conducere.Formf.quoqueRerump.&ordi, nes Magiftratuum,non ob folam deprauationem formata funt: in his crtim.r^giget forma ciuiI|sphilolbphi9,&frudtus eius. Etdum afieritur,fi omnes homin.es e.flepc probi, no egeremus legibus ; dico, fi omnes efien t probi , etiam non eger^ys ciuili philofophia,que vit? magiftra efttat quod homines, nonfint probi, eit propriaqus-. , dam eorum conditio;&proptereaegent clirciplina,& inftitutione; quy refulget per leges . Etdumadduntin libr .Moralium omnia tradi attinentiaad.ciuilemmetho- dumjDicendumcum Arifi.in calcex.de Moribus, in eiseafolujntradi,qusfuntco- G. inuma,&partemTheoncamconftituunt:atproa£fionercquiritur,vtaafingulade- fcendamus,tradarourquepr9cepta,quibusproximeformeturhumanf a<^o.nqs,Pro Opimo ptereaeft tertia opinio quorundam, quiinquiuntinlibrisdc moribus declarari ea ^ quf funt communia vniuerf? ciuili philoibphif, & pr^fertiro uirtutem : &-;quoniatn virtutem quf rimus,ut ea utamur, ufus perfectus eius rclpicit alium; ideo uirtutis .p- fedus vfus aut ciuilis erit,aut familiaris j prjter quos nullus re.manet, qui .fit pprius priuati hois ; ideo pr^ter momlefolf duf partes ciuilis philolbphie inueniiirur., H^c opinio et omni ex parte uera efieno uidetur.Primo falfiim eft,qu6d in libris.de mori bus prffertimconuderctur virtus, imo pfertira cofideratur fummum bonum-uirtus aut cofideratur in gratia eiusdn fuper, ut proprium fubiectum non uirtus, f.ed avfio- nes hominum confiderantur. Secundo minimccenreouerum, quod rolumfiric.duo, ufus uirtutu, cudetur tertius priuati hominis erga leipfum,qui efi ufusialuberrim*; optima enim uiitoriaeftfeipfumuincere,ui dicebat Stoici ; lalutaris pugna eftejimi care cum fenfu, moderari perturbationes animi; qufeftufus uirtutis, non cum alio, D fcdnobifcum;& efi fundamentum ceterorum ufuum. Hoc lucidi.flrme affirmat Arifi in j.moraliumNic.cap.2.inquicns:Seddedifcipiinacuiufquepriuata, qua quis ab- fbluteuir bonus eft, utrum fit ciuilis fcientij , an alterius facultatis cauere,pofterius erit difputandum; non cft enim fortalfis idem uirum bonum efle,& ciucm bonum &c.Ponitapcrtephilofbphusurura uirtutis erga fe,&fblumambigiCjad quem perti reat.Quod etiam fecit Cicero in primo de officiis, inquiens: Nuilacnim uit? pars neque publicis,nequepriuatis,ncquefbrenfibus, neque domeilitis in rebus, neque fi tecura agas quid,ncquefi cum altero contrahas,uacare officio poteft S:c. At ubi lo cum habetofficium,etiam habet locum ufus uirtutis. Demum ea lententia mihi eft dubia;quoniam,utpatebit, ratio domefticg cur^ non debet cenferi pars unapriuci palis, iitinifta ab ea de Rcpubl. DitiiSo II CIVILIS P H I L O S O P H I AE. T^iiiijio CiuHis PhiloJd^hU,^ ratio dimjionis, opinio propria. Cap. V J 1 1. a Vemadmodum c?tCTSoesartes& dirciplina?jquarQ finis eft opatiOjinpar- ... tesduas princip€s,noninpIuresdiftribuunturiquaru vna vulgo Theorica, ^altera PraAicadfjviia in reruiudiciojprincipiorumqjindagationesaltera ces auas in vfu5& opatione verlatunita ciuilS fclam in partes duas principes diftribuenda ct diiiideda . fe05 quarum prima,qustanquaTheoricaeft, tradit nobis principia, fundamenta ,& femina vniuerfe philofophis ciuilis , fecultateq} includit vniuerfam ciuilem philo- Ibphiaialccra,q magis pradica eft,defcMitad ordines, ad pcepta propria,& legesj di uifimqueea explicat, quK competunt vnicuiquegradui, Sc conditioni hominum . Hanc veritatem lucidiffime patefecit Arift.in x.moralium Nicom. cap.pofiremo in quiens: Cum finis feientia? ciuilis fit, non cognofccre , fed agere^noniatefiperfpe- ftatit,& cognitam habere virtutem ; nec lateft communia, & vniuerla cognofcerej fedadfinguladefcendendumeft: indicans in libris demoribus folilmcommunia ® fecsplicalTe; & vtitur exemplo artis medicte: ait enim : Nam nemedicins quidem latis periti fieri videntur ex commentariorum ledtione : atqui commemorare , & tradere conantur illi, non folijm curationum genera, led& quibus remediis fgros fint curaturi , &C|uemadmodum medicinam facere oporteat de cuiufque habitu- dinecorporis,diftinvtcac diUribute diflerctes&c.Apertephilolbphus libros de mo ribus refpodere affirmat parti theorie? artis medies, cceterospraftics.In libris de moribus non defcendit,velad vnius,vc]ad plurium, vel ad omnium inftitutioncmj fed prscepea communia tradit conducentia in fticurioni Ungulorum vits generum. Moxver6adfingulaeftdefcendenduro;& virtute eorum communium principioru, auxilioque exadts confideradonis Ungulorum ad vitam hominum redieforman- dam conlpirantium, conftituendsfunt fbrm? rerum publicarum 5 formandi magi- ftratus.&condends leges: qus cum munit? fintaudforitate Principis, vim habent cogendi,& ea iubentjqu? proxime formant tum ciuilem , tum domefticam,tum fin- gulorum vitam.Hocnos docuit Arift.in calce x.Moraiium Nicom.incjuicns.Qu? le- ^ ges vtrumfcriptsfintjan no feripts, nihil referre videtuf : neque vero refert, verum his legibus vnum,an plures inftituantur;quemadmodum neque in Mufica , & Arte corporum exercendorum, &csteris deniqueinfiicurionibus &c. Apertiffime Arift. eam ueritatS protulit, qu? confirmatur; quia homines finguli ,& famili? funt partds Reip. proptfreaqui totum format, tenetur etiam fingulas eius partes redfc fbrma- re.ldopcimeleruauit Arift. qui poftiibros Moralium Nicom. collocauit libros de Rep. ut paret ex calce x.lib.& all^uit munus elTe legiftatoris , accurate decernere pertinentia ad puerorum & iuuenu infti tution6:& in primo de Rep. agitur de attine tibos ad familias, & de partibus earum; indicans curam familiarem non efle difclpli- nam re uera diftindtam , fed partem confiderationis de Rep. ue! appendicem eius . Proponuntur , ac dHuuntur tria dubia ad re/blutionemdiffi- ^ cubatis pertinentia . Cap. - IX. E X refolutione noftrs difficultatis de diftindfione Ciuilis Philolbphis» tria emergunt dubia. Primum eft: quia inter parces ciuilis fcientic etiam cura rei familiaris enumeranda uidetur , cum Arifto.Iibros ceconomicosdrftin- dtos a libris dcRep. conftruxerit: &in fexto moralium Nicom. cap. 8 . uariasenume- raueritparcesprudenti?jqu?etiainfuntpartesciuilislcienri?. Altera dubiratiocft: secunda quiarefteinftituerefinguloshomines.eofquereddereuiros probos, non uidetur <jubita:io. pertinere ad libros de Rep. cum frequenter non idem fituirprob.& ciuis prob.Ter tia dubitatio eft de dignitate, & preftantia; que nam earum dua.^um partium ciuilis Tsrria. philolbphisdcbeatccnferipreftantior.Prim? difficultati refpondens dico, parces prudenti?, & ciuilis feientie, mulcas quidem effie; principes tamen efle eas folas duas, $c.I.prijna. quas retuli Decura familiari dico eam dupliciter pofTcconfiderari. Primo, ut fami- li? uint 12 INTRODVCTIO AD DECEM GRADVS lia: funr partes Reip. ac ita pertinent ad libros de Rep.tanquam principia duitatis: A &propierea Arift.de illis egitin primolib.de Rep.& in calce x.Moralium manife- ftat officium elTc legislatorum, & redeformatarfi Rerfip.curam h;’berc de reda edu catione,&ftudio hominum in lingulis familiis : fiaLitemidpublicc negligatur,tunc ait teneri parentes curam habere de liberis, amicosque de amicis. Secundo confide ratur familiaris cura quoad propria qu?d2 pcepta pro coftitutione & cofe ruationc famili?, pertinentia ad ordine partium familic j & ad nonulla tnapis propria, magisq; necefiaria pro ea conferuanda;quorum confideratio minus philofophia fapic, lon- f iusque ab ea diftat: propterea id feorfum in diftindis libris faciendum eft , qui de- ent lequi libros de Rep. & iudicari taquam appendices eorum; tum quia ad lingula magis in fine defcendicur; tum infuper , quia regul? propri? familif fequi debent le- ges, & regulas Reip. & cum eis conformari: infuper hfc confideratio debetponi ut „ .. diftinda,- quia, utdixit Arift.incalce X. moralium Nicom., in multis duitatibus ea ° curaalegislatorenegligitur. Ex his colligo primo inter libros de moribus, & de Re pu. non mediare libros ceconomicos,ut multi perperam cenlent;aperte enim Arift. B Colligi- m calce x. moralium libros de Rep. cum libris dc moribus connedit : colligo fecun- tur fcdo. partim dari, partira no dari,curam familiarem a publica diftinitam; re uera enim Colligi' non datur, cum vel fit pars, vel appendix eius : colligo rertio confiderationem atti- tur terci nentium ad familiam partim prjire, partim fequi confiderationem Rcipu. &prop- terea confiderari familias fub initio librorum de Rep. & feparato fermone fequen- telibros de Repu. Erat fecunda dubitatio, ad quempertineat rect^inftituere uiru probum: qua de re dubitauicAriftot. inv. moralium Nicom. capite lecundoinqui- ens. Sed difciplina cuiufque priuata, qua quis abfolute uir bonus eft ; utrum Iit ciui- lisfdentif , an alterius fecultatiscauere,pofterius erit difputandum : non eft enim fortaffis idem uirum bonum efle , & bonum ciuem. His uerbis Arift. & dubitat , & uiam patefacit diluendi difficultatem; nam,vt fuo loco patebit,in fola recte inftitu ta. Rep.idem eft vir probus, & ciuis probus: & propterea rect^ formare uirum probum primo uniuerse,ablblute, & quo ad fundamenta probitatisjpertinet ad libros de mo ribus; vt ad eos, in quibus declaratur virtus , qyse forma, & radix eft viri probi : pro C xime tamen & publice id debet fieri p leges rei^e conditas, & particulares inftitu- tiones in re.fte formata Rep. in qua curandum eft, quo educandi fint pueri , quf te- neatur addifeere , in quibus exerceri , vt monuit Arifiin calce x.de Moribus : id<^ue feruauituna cum Platone' in libris de Rep.&Legibus.Ec hoc,quod dico de recti-, tudineinftitutionisviriprobi, etiam intelligi debet deabibluta rectitudine, infti tutionis rei publicf, & familiaris: ea enim ex notitia fummi boni,& virtutu elicitur. Tertia dubitatio erat de prsftantia earum duarum partium, nu fcilicet libri dc ,.Rcp. - wh * * dignitatepraeftentlibrisdemoribus. C 6 munisopiniolatinorumeft,iibrosdeiftep.; I 6 geantecellere:quiabonume 6 eftpr 2 ftantiuSjqu 6 eft communius, vc dicitur ,in Opinio proemiolib.MoraliumNicom.librideRep. runt de bono publico,libri de moribus' «omunis. debonopriuatotUbfiigiturde Rep. prxftantiaceo quidem praftant > quo publi- cum priuato profertur. Confirmatur efHcaci ratione; quoniam inter partes ciuilis Philolbphije ratio ferendarum legum principatum obtinet, vt dixit Placo, inlibro _ de Regno, &afnrmauitArift.infexto moralium Nicom. capi. viij. at ratio' ferenda- ^ Fumlegumeft munus lilarorum de Rep. vtafleritur ab Arift.in calce x. moralium Nicom. his pene verbis. Nohneigitur deinceps uidendum eft, vnde & quo nam modo quis lembus ferendis idoneus efle poffit? &c. adeovt poft libros de moribas rationem legura ferendarum indagandam proponat & paucis inferieClis addit; i.e ges autem opera ciuiliauidenturefle 5 &c.lureigicuriibri de Rep.multoruracohfen- fione principatum obtinere uidentur.Haocopinionem lungeavcro abeflcceiifeo , Euertititr nam pars ea demoribus longe pr^frat , & d omina eft : quod ofeenditur , & primo . c 6 mu^ In omnibus artibus, Scdifciplinispars ea, quas Theorica dicitur, longe prjefrat alte- ri, quae nuncupatur pradica : pars enim Theorica virtute, & eminentia alteram in- cludit, &dirigir;vr patet de artemedica.Prteterea idaperte afleriturabArifi in calce x.moraliumNicom.ubicum partem pradticam necefiaria dixerit pro obeundis mu nerumfundionibus, addit. Nihilominus autem ei quidem, qui bonus artifex, & adres percipiendas, ct contemplandas idoneus efiicivclit,adgenus uniucrfumfic progre- CIVILIS PHILOSOP H I AE. 13 A progrediemlum; atque in illo cognoicendojquo ad eius fieri poflit, elaborandum: in hoc .n. fciencias politas efle diximus, &c. Id ipsu latius & darius patefecit in proj lilio Metaphylicse.Prf cerea hoc lucidilfime offenditur per ea,quje leguntur in prof mio Moralium Nico.quoloci inquitPhilofophus^ Ea^fciplinajqu» cofideratfum mum bonum , eft domina , & princeps aliarum: at fummum bonum confideratur in partede Moribus:€a igitur domina, & princeps cft.Quod infuper confirmatur: quia Virtutum genera,& liimtnum bonum, quf confideratur in libris de morjbus,facuU tate,&eminctia continent vniuerfamPhilolbphiamciuilem: uteriamalTeriturfub initio libri magnorum moralium.Di camus igitur cum Arift. in procemio Metaphy. defceaderc ad fingula partem pradicam, & experientiam ad operandum quidem potioreih efle, magifque ncceflariam : abfolute tamen preferendam eflepartem Tbcbricam, & in ea eminentius includi cognitionem, & art6. Ideo architedi prsefta tiaSc dignitate proferuntur iUis,qui proximius operantur, & delcendunt ad fingula. B Ex diSiis uaria pulchra, fS 'Vtiha colliguntur. . ' E X declaratis in procedente cap.coUigo primo, pertinentia ad ciuilcm feien- ^ tiam pr*fertim,&maxime.in libris de moribus explicari; in eis enim finis, colligitur. principia,& fundamenta omnia ciuilis phiiolbphis declaratur.Goiligo fecu do, in libris de moribus non bonum fingulorum hominum, fed prafertim bonum Alceru ^ publicum explicari. Ratio efljquia in cis agitur de fine, & fummo bono ciuilis fciea tis uninersefumpK): at dum uniuerse de aliquo agitur, prsfertim id optatur , quod . cftpfsftantius: huiufmodieft bonum publicum,vt etiam afferitur ab Arif.in proce jnio Moralium Hico.CoUigo tertio, rationem ferendarum legum pratfertkn elici ex • IciStia de moribus.Ratio eft: quia pro rede ferendis legibus duo maxinie-funt necef. laria; primum, vt cognofeamus principia vnde maneat, & finem quo-fendunt kges; alterum, utdiftindenofcamus regionem, condiciones hominum, & loca.uicina , vt in fecundo de Rep. cap. quarto, monuit Arift. quorum duorum primu- obtinet prin _ cipatum,& eft regula, &menrurac«t«'orum. Ia primum in libris de moribustradi-r V tar,&'donfirmatuf 5 quia leges nil aliud funt,nifi prseceptaluftitis^&funtfietus Pru d5tia?: Iuftiti3,& Prudentia in librisde morib.cxplicatur.CoHigo quarto eOs errare, 9 qui itiriciuilinauant operam, nec primo accurateaddifeune pertinentia ad virtutes, &filmmumbonu: Hi verknturinriuulis,negledofontei&ambulancfineprfnocio ne finis, in quem tcndunt.CoUigo quinto, eos,qui legibus incumbunt negleda difei Quintam, plinamcfali^minimeuerfariin ciuiliphiiofbphiajuVeenimciuilis philofophia eft pai^ eius theorica: pars enim pradica iunda theoric£e,rminere eius redditur philor ibphia; at leiunda ab ea,non eft philolbphia,{edleuis quadam peritia; philofbphari enim eft r&in fuaprincipiaredigerer&fehabetdebacjvtdedifciplinisfabalternis, quaefeirfum a fuafuperiorijaquaprihcipiarecipiuntdeuilfimfcaiferi debent. mumdiluendaremanetratiofumptaexaudoritateArift.in calcex. rooraliumN(- Wuitur eom.vbiuideturafrcrererationenaferendarumIegumadlibrosdcJIep.pertinere.; Solutio tamen ex didis petenda eft: namratioferendarumlegum,quoadea,qus y. principatum obtinent, ex libris de moribus elicitur iquo autem ad nonnulla propria *^pf«nofcendapro condendis legibus pertinet ad Ubrosde Rep. adeo- quod condere leges pertinet quidem ad libros de Rep, ratio autemprincipaiis earum condendaru elicitur ex libris moralium. Ideo afTeruit Arift. in calce x. moralium , quod non ua- !ent rede condere leges, nifiilli,qui animo cernere, &iudicarepoflunt,quidbene, quid contra coftiru tum fit,& qu* quibus apta fint:illi autem,qui h?c fine habitu per fecuti fuerint, redciudicandi facultatem fibi nunquam conparabunisnifi forte temc te, & cafu quodam &c- His verbisindicauit neminem fine primo habitu rede jcon- idcndileges,poffe.easIegitimeinftituere. ^elrijcriptione Librorum Mordhutn. Cap,. XT. P Lato Libros ad CiuilemPhilofbphia pertinentes uariis infcripfitnominibiis: quofdamnuDcupauit deRegno,aliosdcRep.nonnuUosde:L^gibusrPh^- inftiptio- bum conftruxit de fummo bono, Cfaamudeaade.Tetnpeignab.Lachetem de Forti- Ei Arifto tnfcriptic commois Infcriptio propru. 14 INTRODVCTIO AD DECEM GRADVS Fortitudmej& alios fimiles: in quibus vel uniuerse, velfingulatim uaria ad Ciuilem A fdentiam pertinentia explicauit. Arifto. vero duplici vfus cft iofcriptione , una c6- . muni} altera propria: communi, dum vniuerlain PhiIofophiam,qua:in adione uer fatur, Ciuile appellatj propriavero, dumlibros hos de moribus, alios de Rcp. quof- dam oeconomicos nuncupat. Vt pertinet ad infcripcionem communem , vniuerfa ’ hscPhilofophianucupatur Ciuilisjquoniatanquam ad principem finem dirigitur- adfummum bonum, & curam vniuerlfciuicatis, cuius famili^j&.homines finguU funt partes. C^od commune nomen nonnunquam cotrahitur ad fignificandam lo- lam partem de moribus,,tanquam ad eam, quf Jacultate & virtute continet uniuer- ftm Philofophiam pradica; ut dixit Arift.fub initio primi lib.magnorum moralium: & in eadem fignificatione in prooemio moralium Nicom. dixit confiderationenv fummi boni ad Ciuilem pertinere . Nonnunquam vero contrahitur ad denotandos iblos libros de Rep. illi enim politici, fiue ciuiles nuncupantur^ & id fit non ob eoru- dignitatem, fed ob ufum. (^amuis enim Ciuilis Philofophiaprffertim contineatur inlibris de moribus:- cuenit tamen, vt inquit AriR.in vj. moralium Nicom. capi. 8. B vt qui priuatimin rebus fingulis uerfantur, commune ciuilis fcientif nomen obtine ant} cuius omnis opera eft in agendo, & confulcando: populi enim hos folos Reo^. adminiftrare dicunt j hi enim Ibli, vt operarii quidam, in rebus fingulis uerlanturi Proprie igitur nomen ciuilis communeeR,quod contrahitur ad libros.ide mpriBusy tamquam ad partem principem; ad libros vero de Rep.obu(um,queminrpiriunc Populi. Infcriptio propria prira? partis Moralium fcilicet inachiorum:^95f,Latinemos,proprie couenit rationepr®ditis,acQbeius uircs Mos. dicitur hominum D« mon; extenditur tame fimilitudine quada etiam ad iunjeura * deferas : inde uarii dicuntur ferarum, iumentorumque mores. Infuper Mospropgie dicitur deattinemibus ad animum: extenditur tamen etiamadea3quKpertii>eij,t^ corpus, dum in dsfigna qugdam animi refulgent. Diuiduntur.Mores in.Phyfi. 4 qs>dc alTuetudine contraftos. DePhyficisinquit Ari.infexto Nicomachiorum cap-pofire mo.Singuli enim mores in omnibus hominibus quodam modo uidenturint^KNa-} tura namquead lufticiam. Temperantiam, Fortitudinem, ^terasque yirt^tesi^pa, C atque habiles fumus,cum primum nafeimur. Ita Galenus dixit mores ftqui temperamenta: proprie tamen mores illi dicuntur,qui alTuetudine comparantutt.jr,, Ideo dixit Ariftote. infecundo Nicomachiorum cap. primo, quod >««. hoc eft ab y{u,& alTuetudine deducitur. Diuiditur Mosper internum, & xiomen enim moris nonnunquaradiciturde,extema(^erationeex aljuetudwcpro deunte; proprie tamen foliimdicitur de interna dilpolitione,veI habitu, qui cx>a|ud tudine confurgit;& prffertimde habitu ',qui£rmus eft, &conftans :& propSeiied dicimus morem mteram naturam,qutaperconparatum habitum ita facifeopirs mur,acfi per natura operaremur. Diuidutur infuper Mores p probos , & imprt^os. At quando hi libri infcribunairdemoribus, fignificanturproprii Mores ad-aqima pertinentes cumrationeiundti,contrafti alTuetudine, quiprobi fint: huiulmodi-funt iiirmtesmotales,quf uitam hominis rede formant. Vitia en!mnoofecusex.-e«ehtu aCiuili confid£Eantur,aca medico confidereniur morbi, &.uenena. Cum hilibriin jferibantur de moribus, indlcatui modus comparandi uirtutes,qu? proprie ad ciuJiS ^ J iertinent: manifeftatur hos libros elTe fundamentum, & principium uniuerf^ Philo bphif Ciuilis: indicatur Philolbphiam hanc verehunlanam dle,veread hominetpi pertinere,& vere hominem lue fortis effe audorcm,cum fuo more fe perficiat . NOr men hoc de Moribus nonnunquam extenditur adiignificandam uniuerlam Philolb phiam Ciuilem; vniueria enim nuncupatur Philolbphia Moralis: rarioeft, quia, uRi uerfa ex hominum morependet,& ad componendos hominum mores parata eft,Po tuilTct Philofophus hos libros inicribere de prudentia; cum prudentia , & entiaidemfinthabitus: Deuirtutc,cum per eam formetur uira ciuilis : Infuper po tuiffet 'nuncupaiie methodum aflequendi ff licitatem , Methodutnque inftiturionis humanf uitf. Atbb relatas caulas prf tulit ceteris eas duas inferiptiones , quarum una eft communis, altera magis propria ; & ambeconnexioBem habent cuch fabie- do&materi6,dequa agitur : bumanf emm adiones prodeuntexraoribusjimSu -duntiu eis, vitamque Ciuilem conftituuni. . . Departe CIVILIS PHILO SOP H lAE. A ‘T)€ ^artealterainjcri^tionis Nicomachiomm , ^ n^arietate libro- rum de Adoribus . Cap, XII. I Nfcribitur prima pars CiuilisPhilofophifj KS«»rN«)WA4<tx“'®''-troraljumNicoma chiorum . Nicomachus fuit filius Arift. a quo infcriptionem fumpfit: non quia proeoIbIoeoscomporuerit>vcladeum miferit,adc6munem enimvfum eos conftruxit : ied id fecit, quia confueuere veteres nonnunqua libros infcribere nomi ne alicuius fibi fiimmopere vel amicitia , vel fanguineiunili , vel cuios conditioni ef ientaccommodati; quod frequenter fecit Plato, &ieruauit Arift.in fuis dialogis, & inlibrisdemoribus. Ideonon dixit ad Nicomachum ,fed Nicomachios eosnun- /criprio- cupauit: NecadEudemum, fcdEudemios.VfusautemeftnominefilH, nedum ob nem ium- diledionem, verum prffcrtim vt indicaret difciplinam hanc accommodatiffime Pf«ita fi- verfari inter patrem & filios , vel inter eos , qui parentis & filiorum obtinent condi- ' B tionesjvtlehaberedebetdeprincipe&popu!is,doc6te&difcipulis.Et cofideradu, quod inter morales libros Arift.numerantur Nicomachii, Eudemij, & Magna mora librorur* lia : de quibus lis ell,an oes fint Arift.Qua de reprobabiliter ab aliis multa dicuntur, de Morib. nil enim certi fcire valemus. Cenfeo tamen ego re vera omnes diftinfto tempore fiiifle ab Ariftotele conftruftos : omnes enim videntur f?tus eiuldem ingeni; ; om- nes redolent ftylum , methodum , ordinem , iudicium ,8e opinionem Anft. Cuius rei latis firmum argumentum clTepoteftjquianonnulli libri Nicomachii inEude- miisllint inferti, in omnibus latis confimiles fententif leguntur inEudemiis pro reiicienda fententia Platonis de Idea boni fere efdem formantur rationes his qu? in Nicomachiis : qui libri fi ab alio fuifien t conftruiSi , verecundari profe(li6 debuif^ fet; cum tam aperte alienis rationibus, inuentionibus,&ornamcRtisvfus fuerit. Cenieo itaqj omnes ellefftus ingenii Arift. Cfteros tamen efle rudes & inchoatos, folos Nicomachios elTe fjtum abfolutum & perfetftu . Puto enim Arift. id contigilTe» quod facile multis euenit ; qui libros de realiqua conferibentes, frequenter in ordi- ~ nefiblaonlatisfaciuntjconfilium mutant, variantinferiptionem, lencemiam ali- quam emendant, quoufquedemumopus unum ad votum perficiant, in quo felo fibifatis&ciantj&fi deberentlibrumedere, folum illum ederent combuftis aliis; ateuenit,vt, antequam id fiat, morteprfueniantur;& cum omnes veniant in ma- nus aliorum, ob fomam audlroris leruantur omnes, omnefque circunferuntur. Dica- mus itaque libros Moralium Nicomachiorutn ablblucilfimos efte , ceteros elle rudi- menta, & inchoationes ciufdem auftoris . Quod fi qua in eis apparet lententif varie tas,& aliquid in eis legitur,quod diftbnet afen tetia Arif. vt revera aliquid reperitur, & prf fertim in Euderaiis : putandum eft id contigifle ; partim quia ab au<ft:ore non fuerunt emendati , fedneglefti potius 5 partim quia ceteris minori cur? fuerunt : & obidplures errores in eos irreplerunt , quam in Nicomachios j qui, vcablblutio- res, accuratius feruati fuerunt. ^ fL/Inlibril^oroBumHicomachiorum jlnt Ari^. Cap. XI II. O Uritur dubitatio de libris Nicomachiis, tium fuerint compofiti ab Arift. vel potius a Nicomacho filio, & ob id Nicomachii didi fint. AfferuitCice- opmloCi roin fextode finibus : Quare teneamus Arift.&eius filium Nicomachum, ceronis. cuius accurate feriptidemoribus libri dicuntur illi quidem effe Arift. led non video, cur nonpotueritpatrifimilis efte filius, dcc.Sufpicatus igitur Cicero eft libros illos efleNicomachi : cuius opinionem lequuti nonnulli eam his rationibus confirmare nituntur . Prim6,quia Diogenes Laertius quatuor folos Arift.moraliu libros enume rat , cum libri Nicomachii fint decem . Infuper Arift.in fecundo de Repub.cap. i .in- quitfqualitatem talionis feruare ciukates, vtin Ethicis didum eft prius; at hoc no «dicitur in Nicomachiis , fed potius oppofitum 5 nam legitur in quinto lib. cap. v.Ta- lio veronon conuenit adlegitimum,neque ad ciuile ; fcd ea fententia legitur in ma- gnis moralibus cap. viti. Pr? tcrea in foptimo de Rep.cap. 1 3 .legitur ; Sed beatitudo in contrariis eft, etenin hoc etiam determinatum jcftiniermonibuscthicisrQipd minime t 6 INTRODVCTIO AD DECEM GRADVS minime inNicomachiisrepcricur . Infuper in fc.xco moralium Nicoin.legitur: Scie- A tiaigiturcflhabicusoftcnfiuus, & quccunquealiaadiccimusinanalyticis : Arnul- libi inanalycicis definitur fcientia. Preterea inquit Dioge. LacrciustNicomachus Ariftotelis ait, Eudoxum dicere voluptatem efle fummum bonum : Q^od cum di- catur in primo, &x. moralium Nicomachiorum, colligere valemus eos libros comachi elTe . Addunt poftremo Arift. eos libros nec ualuilTe, nec debuifle Niconu cho feribere, quiaparuulus remanfit in obitu patris . His conieituris & fignis vfi no nulli, conatifuntfuadereliorosNicomachios non fuilTeabAriftotele conftruftos. Jteiidttrr At proculdubio in reconlpicuaapertilfime errant: nilenim reperitiir in moralibus opinio c6 Nicomachiis,quod fententi^ Arift.nonfitfiimmopere conicntaneum ; quod noti probata, conftantiam , ingenium, iudiciu,eruditionem, Ttylum, ordinem , & methodu Arift. In eis libris nos reiicic ad circulares, & externos fermones: quod confueuit fa cereinaIiis,vtpatetexi.C5U,& 13.mcca.In calce x. Nicomachiorum nos dirigit adjlibros de Rcp. inquiens . C^ocirca primiim , fiquid a veteribus reiSediitum cTt , id conabimur recenfere : deinde ex coliedis Rebuspub. qu£ nam lint ea , confidera B bimus 5 qus ciuirates , & lingulas Refp. corrumpunt, & (eruant. Hoc in libris de Rep.ab AriRotcleexadiirimeferuatiir,inquorum s.fubinitio legitur: Quoniam propofuimusconfideraredeciuili rocietate,qu»fitopcimaomniumi)S,quipofiut viucremaximead votum; oportet alias quoque condderare Refp.quibus vtuntur ciuitates aliqua earum,qu2DencIegibusinfticuC5 videntur &c. His manifeRilTime. patet libros Politicos , & Nicomacnios ab eodem manaffe parente : cum autem poli tici a nullo tribuantur Nicomachojftd Arift. cogimur lateri etiam Nicomachiosab Arift. prodiille. Ideo fuomorefrequenter Socratem damnat, in Platonenunuelii- tur, cos ini .moralium nuncupat amicos : quod non vaiuiflet fiicere Nicomachiis , qui eos minime nouit, nifiimpropriefuiftet loquutus . Infuper ad fuos analycicos li- bros nos reiicit . Nec memorif traditum cft Nicomachum eius fuilTe eruditionis ; v t iibros tam eximiarapientia5methodo,rententiarum conflantia, poftremaa'uep*erfe- dione prfditos valuerit formare ; nili fingamus ( quod viuens Arift.falfum cenfuit) Animaraeiuspoft obitum in filium migralTe. Mitto %’aria, qu? pro huius veritatis C approbatione, polTem referre. Et pr^fertin , quia ea opinio potius fuit quorundam Gramaticorura,vtNizolii,&fimiIium,quamreiftephilolbphatium : illienimi pluris- faciunt unum Ciceronem, quam vniuerfos Philo Ibphos ; quali non fit conffncaum Ciceronem frequenter fuiftehallucinatum in referedis opinionibus Arift.Rationes autem aduerff ; vt funtlcuiffimf , ira facillime diluuntur . Nam de Diogene fecus re- ferente numerum librorum moralium Arift. dico etiam numerum multorum aliorii librorum, qui proculdubio funt Arlftoce. fecusabeofuifte relatum , ac reueri fe habent; nam ipfequoquenil certi habuit :& tunc multi extabant libri, qui mox.pe- rierunq& nonnulli, qui modo extanr, tunc inuenti,& pro Ariftotelcis approbati no erant. De fqualitatetalionis,qu£B dicitur fei-uarcciuitates,& oppoficumafteritufin quinto Nicomachiorum; Refpondeo minimediclumfuilfeoppofitum : non enim Ariftote. in quinto Nicomachiorum abfolute damnat ius talionis, fedilluddam- nacpro squalitate Arkhmetica , at non pro Geometrica . Ideo inquit in quinto Ni- comachi. ca. v.Quin etiam in communicationibus , rebulque con trahenais hoc ip- fum ius talionis proportione, non squalitate concluditur &c. Damnat itaqupArift. modum , quoeo vtebantur veteres,nonablblute ius talionis. Addebatur ex 7. de Rep. quod beatitudo in contrariis eft polita , quod non dicitur in Nicomachiis : re fpondeo maxime in Niconiachiis id dici , cum virtus moralis in medio contrario- rum fit conditura ; & afteritur, quod vir beatus fehabet cubi inftar, quoniam ab ad- ucrfafbrtuHaimpeiiiquidempoteft,atnonprofterni. Hfcdicunturin r. moralia Nicoin. & approbatur in 7. de Rep. Id , quod aifertur ex 6.Nicomachioru;quo loci fcientia diciturhabitusoftenliuus;&additur,&quscunq; aliaadiecimusin Analy- ticis &c. eorum lententi? aperte aduerla tur : id enim relj»ondet lententi? prolate in i.Poft.cap. 2. dum definitur fcire,necnon (cientia oftenfiua; &inEpilog0 2.Poft. colligitur : De Syllogifino igitur, & de demonftr.'itione,quid unumquodq;lir, & quo fit , manifeftum eft , fimul autem & de (cientia demotiftratiua S;c. Fairdiraque inquiunt ab Ariftocele in Analy ticis non fuille definitam kientiam; nam definitum eftfcirc. ' CIVILIS PHILOSOPHIAE. 17 A eftrdrc, & fcientiademonftratiua, qu$ idem fune. InfuperArift. in fextoNicoma chiorum cap. j.inquitomnemfcientia fieri ex prfCOgnitis,& nos reiicit ad Analy- tica>id autem patefecit in principio libri Pofteriorum.Vrgebant adhuc per Dioge- nem Laertiumj qui tribuit ea, quse dicuntur in Nicomachiis, Nicomacho Arifto telis. Reipodeo per NicomaebO Ariftotelis fignificafle libros Nicomachios ab Ari- ftoteleconftrudos; vtperTimfum PJatonis,Parmenidem,Phedrum,& Alcibiadem intelligimus dialogos Hatonis ita inlcriptos.Poftrema ratio,quia Nicomachus erat ualde paruus,nec aptus hos libros audire,procuIdubio nullius eft roboris : eos enim infcripfit illius nomine ob lpem,ob dilediionem , vt congruente tempore ei , & aliis inreruirent:& demum, quia hfc difciplina paternam quadana erga dileiios filios cu , . ram, & inftitutionem pr^feferti & propterea a Pythagora , & ueteribus Philolbphis per Aphoriftica pr^cepta, Laconicafijue fententias tradebaturivt facile a pueris ap- prehenderetur, & feruaretur memoria . B *De ordme-vnmerse Jumpto primo Q^tuplex/it. Cap, Xlllf. Q Vemadmodum formofifTima mundi Moles a Chao Iblo fecemitur ita {cientiffic arces faluberrim? a perniciolacorifufione Iblo ordine diftin guuntur .Ex quo conftat,quafn preclarus & lilutaris fitjordd j adeo vt iu- ^e meritoab Arifto. cenfeatur Natura rerum , aPlatone' fbfma Scientia- ' xum& Artium nuncupetur, ab Anaxagora Munus Diuiof Mentis. Inter cftera, qujeAriftotelemredduntperorahominurailluftrem, eft admirabilis OrdodnquS Philolbphi^ partes, primo concifas &confufas,exa(ftiflime redegit. Si in aliqua difciplina expetendus eft ordo , qui proftfto expetendus eft in omni, pr^fertimin difciplina Ciuili id fieri debet; cum ea nil aliud nt’ nifi ordo , ordinataque inftitutio humanarum ailionum . Vt igitur Ordo ab Arifto. in Ciuili difciplina feruafus eluce- uSdus ell ePeat, primo nonnulla vniuers^ ad ordinis notitiam pertinentia patefaciam. Accipio ordo. ' • primo vt notum , Ordinem a Methodo , qu» via & docendi ratio didtuf, fummope- rediftingui : Ordo enim confidemufinter varia, quae declaranda occurruntj^ke- thodusveroconfiftitinvniusreiperakcram explicatione. Ordo in quatuor confi- Ordo qua deraripoteft; Primo in origine, ac intentioneagentTs: Secundo in rebus ab eo ptin- «iruplex- cipiopendentibus , veluti irivniuerftyorbe : Tertio in inftrumento ac difciplina or- ganica;qua!is eft Loeica;qu®inftfumentaparatordinantia,& explicantia Scien- tias , & Artes : Quarto in dilciplinis ordine proditis , quf rerum fun t imitationes . Primus eft ordo originalis,Secundus eft forma ex eo prodiens,Tertius eft inftrumen Pe quo or tum, Quartus eftimitatiouer^formf.Dehoc quarto genere ordinisjiquod in Scie- tiis,& Artibus reperitur, ego verba faciam ;ex cuius declaratione varia patebunt ad cf teros ordines pertinentia ; nam fibi mutuo reda ratione refpondent . Ordo di- '* fciplinarum multiplex eflepoteft : cum enim ordo interea uerfetur , quibus compe muitipUx. tit prius, Sepofterius; ac prius, &pofterius multipliciter dicatu r,vt patet ex quin- DtoMetaphyficf,&expoftprfdicamentis; iure etiam ordo multiplex efTe dicitur, ordoori- Nam datur ordo originis ,adquemredigiturordo temporis ; de quo loquens Arift. ginis. inprocemioMetaphyficf dixit Artes oK neceffitatem prius fuifleinuentas : Dacur ordo dignitatis , & pr^ftantif ; Quo ordine fdentia Diuina omnium confenfione P:gnitatis prima dicitur : Datur ordo abftraiftionis ; quo Mathematica fiatuitur media inter Phyficam,& Metaphyficam : Datur ordo utilitatis , quo Arte Medicam ceteris Ar- tibuspr?ftareafterimus : Demum dacur ordo addifeendi, accommodatus velimicn Adeiiccdi tioni, vel explicationi, vel apprehenfionidifciplinarum;dequo poftrcmo confi- lium meum eft uerba facere, cum ille fit,quimeoinftitutoinferuiat. Hic docendi Ordoconfideraripoteft;cumintcrdiftinitasrcientiasinuicem comparatas , & col- ligatas, vt inter Phylleam , & Metaphyficam ; tum inter partes eiufdcm , veluti in- terlibrosad Ciuilem PhUofophiam pertinentes. Egodevrroque ordineloquar, urerque enim ad rem noftram facit ; or diar autem ab eius definitione . B Quid 24 INTRODVCTIO AD DECEM GRADVS afTiictudo, ncquaqua ordini, fedfolufacili apprehefioni&airL'nfionicoducunt.Con A ilfera ra- itaqidciixjthodo Ariftotelgloqiu,dum ait anobis no.tioribus ad notiora natu- ne,. raefleptogrcdiendmn. Ecquicunquclocum illum exponunt dc ordine jfitnul Ari- ilotcli, rationi, & fibimet apertifiimeadaerfantur; nam Ariflotcics tunc ait progre- diendum per nobis p'riina& nota contradiflinftaaprimisnatura&abfolutetathoc eft verum de m'ethodo,.& cogaitioneconfufa,nondeotdinejcumordo conceden- tibus illis refpondeat noliro modo cognofccndi diftindc. At addebatur ArKloielem ff pe, d/raillb Naturj ordine, fequi nottrum modum cognoicendi : Rcipondeo id fie ri raro ex euentu , dumqucordo non efl necefTarius ; & tunciile non cft reiius ordo abfolute,red ordinis prftermiffio ob aliquanioccafionena . Ita Arift. quia inter fen- fus ordo non eft neceflariusjorfus eft a vHot quod cum fecerit, etiam naturam eft fe quutus, quoniam vifus natura primus eft,yt dicitur in2.deortu& interitu cont.y. eft enimpt:fftantiorcfteris,pr?ftantiusautemcftnaturaprius,vt dicitur in S-Phyft- corum; & fumpto primo fenfu ceteri eo ordine explicantur, vt per natura funt difpo- Diluicur fiti.Ataflerebaturratio,qu?magniuidebaturmpmenti:cumenimordo natur^-fit B ritio po- duplex,& vterq;reruaripofliCicfendae{lmenfura,exqua fumaturratiojcurpotius unum quam alterum eligamus. Rcfjsortdens primb refleAo argumentum. Na fi ordo lumendus eftctexnoftrocognofcendi modo: quia nota nobis funt duplicia, velnoti tia cofofa veldiftinita; &fi6nunquatn ordimur a primo notis confuse, vt dum a phy ficis ad metaphyficaprogredimurjfionminquaa primo notis diftinde-, vtdumordi mur a principiis ; ordo firailitcr erit incertus : & prefertim hoc coguntur fateri illi , qui inquiunt Ariftotelem in i. Moralium fiiifleloquutum de ordine ; nam aperteibi ait cfteprogrediendum a notis nobis, &accipit nota nobis, vtcotradiftLuAa a notis natura.lnfuperaiio modo reil edo argumentumtquiafifequimurnoftrum cognofeS di modum, & duo occurrat declaranda ?que ignota, nec unum conducat cognitioni alterius; nulla dabitur regula, ob quam unum alteri proferre debeamus; nifi ad natu- ram cotiuertamurjcamque lequamur. Relpondens tamen rationi, vt mihi aduerfari uidetundum dicitur natura priora effe duplicia, concedo, & dico obid utrumque or dinera feruari pofte. Natura enim confideratur vel vt componens, vel vt expetens & ^ refoluensinos imitates naturam, fi volumus vti compofitionesfequlmur naturam c6 ponentem;firefolutione,fequimiiream quoadintentionem&reroluenrem: ac ita lemper naturam fcquimur. Quod autem vno,.veI altero ordine utamur; id euenit vel ex uarietate rerum, de quibus loquimur; velexuarietatcinfticuti noftii, & uaria rum opportunitatum: eo enim ordineutiinur,quirei,dequa cft Termo, & noftro inftituto eft accommodatior ; quouis tamen utamur, femper ordimur a natura pri- mis ;&conftituto primo fequimarin cf teris naturam, & conditionem rerum . CoU Coclufio ligamus itaqueordinem efle duplicem; unum necdTarium, qui femper refpondet na dictorfi. turf; alterum non ncceflarium, qui obopportunitacesuarias,obdifficiiItatC',ob no ftrum cognofccndi modum uariatur, ncefemper nature refpondet: id tamen eft ra- r6,&ex euentu, quod confiderarinondebec. Veluti Ariftoteles in declarandis par- tibus animalium carentibus neceftario ordine,- modo orditur a partibus hominis, vt in i.de Hiftoria cap. vr. modo nouiflime agit de attinentibus .ad hominem , quia maiorem expolcuntconfiderationem, vtaneriturfub initio v.dc Hiftoria : & in 7. Metaphy lice cont. 9. ob eandem rationem ait fc deforma diftercre . Infuper in 2. de partibus cap.x. inquit: Tum quia Homo ominum animalium maxime diuinitatis eft particeps, tuminfuperquia externarum partium eius forma eft nocilfima, primum de homine differendum cenfemus&c. Indicat Ariftotclesordinem minimeelTene cefrarium;n6enim partes hominis, &iumencorum per naturam funt ordinatf:idco ob varias opportunitates modo ab vno,modb ab altero orditur. Ncc dicit Philolc- phus partes honiinispriuseiredec!aradasfolu,quiafintnotiores;verri infuper, quia nomo eft prf ftaiitioripr^ftantiiis aut tft natura prius,vt dicitur in 8.Phy.& i. Cjli. 'T>ho joUynontriaeJfe generaordinis . Ca^. X/X. . C Vm apparuerit ordinem ex natura rerum cfTe petendum, quot fiut genera ordinis confiderandum occurrit. Medici Galenum fcquuei in principio artis Medicj triplicem ponunt docendi ordinem ;cQmpofitiuunj,rerolu- tiuum. CIVILIS PHILOSOPHIAE. i 5 tiuum,& definitiuiim : cuius numeri varii variam tradunt rationem. Nonnulli in* Triplicis quiunt ordinem efle aut vnius ad vnum, aut multorum ad vnum : fi unius ad vnumi ordinis ra vel ellepriorisadpofterius efteompofitio; velpofterioris ad prius, eftrelblu- tiopr;ma. t?o:fi eft multorum adufium,eft ordo definitiuus . Alii inquiuntordinem exige- Ratio fe- re, vt omnia referantur ad unum : quod vel eft principium5& oritur compofitiojvel eunda, finis, & oritur relblutio ;vcl medium, quafi centrum quoddefinitur.,aquo om- nia tanquam line? a centro ducuntur , & oritur ordo definitiuus. Non defunt, qui in quiunt ordinem efteduplicem, vela communibus, vel a propriis : qui eft a commu- “* nibu5,eft duplex ;vel c6pofitiuus,veI definitiuusja propriis verb eft relblutiuus . De- mum inquiunt alii ordinem efleveldefinitiuum,dumarremquamtra<Samusdefini mus; & ex definitione per gradus omnes caulas , differentias, & accidentia deduci- ^ . mus:veIeftecompofitiuum,dum a principiis internis ad externa, &indeadprcdi. n ta principiis progredimur; vfel refblutiuum, dum ab ultimis caufisad primas elcua- “ mur:acutrumquehorumafreruntpofteadercendereadefre<fta,&oftenderc ea ex- plicatis principiis efteconfentanea. Nam ab effedlis ad principia afeendere, non eft munus ordinisdocendi,red methodi, acnoftr? inuentionisproprium. Hfc funt ca- pita eoru,qu® dicutur ab aliis. Veriim qcquid fit de lite inter eos^de eo tamu loquar, Euerticor jnquo conucniunc, & quod pertinet ad rem noftram. Triplex illud ordinis genus diuifio or profeiftb nec fenientif Platonis, nec uerbis Arift.nec rationi eft conientaneum. Non rationi : quoniam ordo diiciplinarum debet rcfporrdere ordini natur? ,vt in prfcedb tibus patefecitordoaut natur? no triplex, fed duplex foTueft; vnuscopofitioois, alter • intentionrsrquare non triplex, fed duplex eft ordo . Pr?tcrca:quia ordo expofeit unu primUjVt patefeci; in natura non triplex, fed duplex primu reperitur; unum originis, alterum intentionis . Infupcr in uniucrfb confideratar vel ordo rerum a primo prin- cipio pendentium, compofitionem feruans; velordoearundem in primum princi- piu redcHtium,prsfeferens refblutionem . Pr?terea, fi ad rerum caufas conuertimur, Q occurrit ordo inter caufas extefnas 8e internas ; in ordine enim lemper a caufis ordi mur : progrediendo a caufis internis ad ex ternas oritur copofitio; ab externis verb , & pf?iert!m a fine, ad internas oritur refolutio . Pr?terea, fi noftrucognofcendi mo- rium conlideramus jiiosin methodo, quse ordini proportione quadam rcfpondct, vel a primis ordimurprogrediendoaduIdma,velecontra;vt}n i. moralium Nico- machiorum cap.4.dixit Ariftoteles: quare etiam in ordine vela primo , vel ab ulti- mo ordimur: duo enim Jbli,& non plures, nobis fe offerunt termini, a quibus ordi ri valemus . At inquiut nos pofTe ordiri a medio, vt in ordine definitiuo. Verum hoc nihil eft . Frimb ; quia medium exjjofdt aliquid prius & aliquid pofierius; qua- re fi a mcdioordiinur,modd afeendere , modo defeendere, modo componere , modo refoluercdiceinur: quare ea erit non ordo, fed contufioordinum& permix- tio. Pr?ierea medium in ordine definitiuo inquiut efle definitionem artis, fiuefcica ti? ^definitio eft eadem cum defi ni tosquare definitio artis eft eadem cum arte ; dura accipitur ars tota,& rcfoluitur in attinentia ad illam, ea eft refolutio j vt etiam dc- j) finitio eft refolutio; veluti inquit Arift. in procemio Phy. cont.v. definitio enim di- citur refbfuere definitum in fingula,hoceftinfimplicia , & diftindaprincipia; im- mo dum ars definitur , vt attinentia ad eam explicentur; prjfertim definitur, vc conflet id in q uo verfatur , & finis eius , ex quo deinderefolutionisoccafio defuma- tur : cum itaque definitio fit refolutio, dicere dari ordinem defini tiuum, Strcfolud uum, eft repetere inutiliterid&.Immohocipfum v«eres quoq; medicos nouifleexi- ftimo; nam Galenus fob initio artis Medie? inquit . Licetautem huiufmodi doctri- nam appellare non tantum definitionis difiolutionem ; fed& explicationem , vel rc- fblutionem, vel diuifionem, ve! explanationem, vt nonnulli appellarunt.Exquoco ftat etiam ab aliis fuiflc didlam rcfolutionem. Pr?tcrea nos in difciplinis vel progre diinur inucniendo, vel addifoendo ab aliis , ftueinuenta docendo , ac diftribucndo : in inuentiouf prefei tira vrimur rcTolutione, quia ultima nobis primo occurrunt: in rcientiarumdiilributione& doderina prefertim vtimurccmpcfjtione, manifbftijies quomodo res fiant , & ex principiis prodeantJnfuper, vt docet Ariftcteles in calce a.Phyficoruin ,in 7. Mctaphy.cont. 23. & frequenter alibi, duplex confideratur or- do; unus inintcncionc&cognitione,alterinrcrum produbtione: primus eft cura re.^>Iutio- J¥Uto. CLARISS. THOMAS CONTA- RENVS. Dubica- Solutio. jS intrOdvctio ad decem gradvs rclblutione, alter cum copofitionc : ita primum, quodoptamus,efl: ultimum, quod A efficitur . Demum hoc aperte offenditur per id , quod in procedentibus pateiecii n6- pcquod omnis ordo, ordinifqucratioafinepetcnda fit :& quoniam adfinemcote- rareferri poffunttantiim duplici modo , vel recedendoabeo, vel ad illum progre- diendo; iure colligere debemus duos tantum,non tres debere ftatui ordines . ^od confirmatur auifforitate,& primo Ariftotelis:qui naturam imitatus in tradendis feie tiis, & explicandis partibus philofophif , vel inftrumentis earum , folbm duplicem: feruauit ordinem, non.triplicem ; vteonfideranti libros eius redditur manifeftum u &deordineloquensfoluradeduplicimcn£ionemfecit;namin i.de partibus ani-i malium fub initio inquit . Quam ob rem , quo nam modo traftandum fit, latere no debet; vtruminciuam communiter primum per generis complexionem, poft vero res proprias coliaerare oporteat ; an protinus quf q; perfequi fingulatim rectius eft: non enim de re hac adhuc prf finitum eft &c.t C^ibus verbis duplicem indicauit or- dinem : nam ordientes a fingulis,quoda modo a fine ordiri dicimur.Infuper in eode cap.inquit. Latere autem ne illud quidem oportet, an ita agendum, quemadmodum E priores auftores ;qui , quomodo res quaque fieret , quam quomodo effet , tradtare maluerunt : non enim inter hfcparum intereft &c. Nam dum confideramus , quo- modo res fiant . oritur ordo compofiduus ; fiquomodo fint, ordimur a fine , qui pri mo nobis occurrit , & oritur ordo rcfoluduus . Ita in prooemio de anima cont. 9 -qu 9 rebat, an a partibus ad totum, vela toto ad partes fit progrediendum. Etin 5 . Metaphy .cont. 1 6 . manifeftar,& totum partibus, & partes toto diftinda ratione priores efle: totum enim obtinet locum forme, quf finis eft. Plato quoque folum duplicem patefecit dari ordinena: &quoniam inuentionem prffertim confiderabar, ciquenauabat operam, ideo maxime commendabat refblutionem ac frequenter de rerum a primis principiisemanatione , earumque» in principia illareibludonc m6 tionem fecit .& in Epift. v i. qu£e eft ad propinquos Dionis , ait efle progrediendum a nomine , tanquam toto quodam confufo , ad rationem; a ratione ad fiinulachrum, , afimuIachroadfcientiam,a feiendaad ideam: hjc autem eft refoludo quedara, qu 2 vna cum compofitione & in methodo , & in ordine confiderari poteft : vt C enim ordo omnis , ita omnis methodus vel compofitionis , vel refolutionis conditio nem feruat ; quanuis modo vario . Similiter in Philebo inquit Plato , quod cum ex vno & multis , feu infinito & termino res conflent, ex eo oriuntur difputationes &r errores ; quoniam nunc in vnum,nunc in multitudinem inclinamus: quem errorem uitarepomimusj&fcientiasaftequi, fi reiXe diuidendo procedimus ; imienientes primo communiflimam ideam, fecundo defeendendo per intermedia , poftrema qux funt infinita derelinquentes ; perqu» ordinem compofitiuum patefacit . Dc or dinedefinitiuo nec Arift. nec Plato unquam fecere mentionem . Iure itaque ego per multos annos publice docens frequenter afterui , rationibusque patefeci, foliim duplicem , non triplicem dari ordinem. Et varii mei auditores publice differentes uc ritatem hanc proponere, ac tueri non fiintueriti ;& pr^fertim clariss. thc- MAS cONTARENvs,IlluftrisM. ANTONII filiuSjfapicntia, prudentia,probi- • tatcdueinfignislib.i.dehumanatranquillitatecap.vii.vtinterim alios filentiopr^- teream.ImmocumEuftr.in f.demoribusdicat Arifloteleraferuare ordinem refb-D lutiuum funilcm definitiuo,duo indicat : primo duos tantum efle ordines , fecimdo defini tiuum ad relblutiuum redigi. Oritur tamc dubitatio; quia dixi relblutionem in uctionijCopofitionemdiftributioni partium Icientiaru pr^fercim efle accommoda tam. Quod dubium videtur; quia lcienti?,vtinueniuntur. Ita in ordinem redigi dc bent : & .Arift. eodem ordine perfecit utrumque, vt fimul naturam rerum, ordinem- queindagandi illam patefecerer . His accedit, quod dum pro inuentione utimur re- folutione, ea eft metnodus, & via noftre cognitionis, non ordo . Cui obiedtioni rc- fpodensdico, in tradendis difciplinis nosvtipofle vtroqacordine:Dirciplinccnim vcl per dialogum traduntur, vel explicantur fermoneaurcultatorio ; dum id rieper dialogum, vt apud Platonem; id uerumcft,qu6d magna ex parte fimul indagatur na tura rei,&paceritordo indagandi illam-.at fi Icrmofucritaufcultatorius, cuncfrcquc ter indagatur primo a nobis natura rei per rcfolutionem , traditur autem aliis 6c cx~ pUcaturpercompofitionem;vcluciArilc.in3.poft.docet definitiones fuperiorum cx defini- CIVILIS PHILOSOPHIAE. 27 A cx definitionibus inferiorum efJe colligendas , priusque ipecics elle dcfinicrdas » quam genera ; quod tamen in fcienciarum diftributionenon ieruat . Similiter ni arti bus inueniendis lemper ordimur a fine , in cfFedtione femper a primis internisprin- cipiis ; in partium autem arris diftributione vtrunque feruare valemus . Sic aliud eft docere ordinem & methodum inueniendi , quod fecit Arift.in Logica j aliud inuen- ta in ordinem redigere 5 quod fit in lingulis dilciplinis . Et dum additur, quod rcfb lutio pro inuentione methodus eft,hoc minime obeft.Prim6iquia rclblutio cum ad methodum , turaad ordinem pertinet, diftinila tamen ratione : vt cniroexvno du cimurinnotitiamaIterius,niethodusdicitur; vt unum prius altero declaramus, or dinem dicimur feruare -Secundo; dumacompofito ad principia tendimus, redius dicitur methodus ; at dum a fine externo ad interna principia relbluendo tendin.us, magis proprie ordo nuncupatur . His tertio accedit, quod, dumordo late vfurpatur, omnis methodus eft quidam ordo . in Jcientiis ^ artibus utroque ordine uti ualeamw, Cap. XX/. C VmdupIex fit genus ordinis , exiftimarequifpiam pofiet inlciemiis Iblum feruari polTeordinem compofitiuum ; indifciplinis vero ,qus vel in adio- ne vel in effedione uerfantur, Iblum refolutiuum : & iure optimo quidem. ' - Quod enim fcientiis fola compofitio congruat , latis aperte colligi pofTe videtur ex i.cont.priraiPhyficorum;quoIociIegitur:Quia mcAodi preditf principiis non addifeuntur nifiex notitia principiorum, ideo primo agendu deprincipiisiArift.ibi nominemethodi fcientias videtur denotare, 6e prffertim cum dicat ;cognorccre& fcire; & tunc putamus cognofeere, cum caulas nouerimus : qux omnia defbla lci6- tia videntur efle vera, cuius finis eft Icire . Cum igitur in fcientiis primo fint dec'ara da principi3,qus priora & fimpliciora funt, & hic ordo fit compofitiuus,iurc colligi C tur in fcientiis folum nos polle vti ordine compofiduo ; alioquin ea ratio necefiitace careret iprogrcfius enim a principiisad fineracompofiduuseft. C^od confirma- tur ; quia in Icientiis non datur finis, quem prjaccipere valeamus progrediendo pet illum ad principia ordinerelblutiuo : Nara finis eft feire ; feienda eft eadem cum Ici- bili , culus notitiam qu^rimus ; non autem eft id primum , per quod pofiimus ad alia progredi , cum quf ratur , & fu ignotum. Ex aduerfo artes & difciplin^jquK in adio A*''®* ne uerfantur, Ibliimordinerefolutiuo tradi polfeuidentur: cuodalfirmaire uifuseft Arift. y.meta. ajrinquiensin Arte^dificandi tradenda ordiendum eflea Domo, oerefolu- qua? finis cft,& inde ad principia efle progrediendum, non econtra : ordo enim ar tiud. tis docentis neceflario opponitur ordini artificis operands, ac ordo operantis eft compofitiuus, quare docentiseftrelolutiuus. Confirmatur; quia, vt docet Arift- tertio Moralium Nicom. finis nunqua proponitur & quf ritur vt ignotus, nunquam de eoconfultatur; led femper pr^accipitur vt certus & definitus , ac tanquam ftopus attingendus proponitur ; lolum queruntur principia , & media, per qus attingatur: D in ordine emmlemperabaliquo noto ordimur, quod in artibus finis eft, ex cuius prfnotioneneceflariooriiurordorefoiutiuus.Et confirmatur; quiain difciplinis dirigentibus ad operationem femper TheoricaanteceditPrailicejin parte Theori caconfideraturfubic<ftum,&finisj in. pratftica media pro aflequendo fine: aedum progredimur a finead ordinata in finem , & a notitia fubie.ft i & finis in notitiam c6- ducen tium illi , refblutio oritur : quare in omni arce & dilciplina ad adiionem dirigS teeftnecefle,vcprogrediamurordinerefolutiuo. Ita remedia pro recuperanda vel tuendalanitatevltimoloco in artemedica traduntur, & leges in ciuiliRicniiacon ducenteyiro adepiionefummi boni ultimo loco conduntur. Media itaq; conferen- tia pro aflequendo fine in his vkimo loco traduntur,& propterea cogimur in eis or- dinem refoJutiuum feruare . H^c funt potiora , v t cenfeo , quat pro hac parte affer- ri poflunt. Euerlio 28 INTRODVCTIO AD DECEM GRADVS Euerfto reUtaojfimonis explicatio propria . Cap. XXII. • tiisprjfer- VmduplcxfitgenusordinisjprocuIdubioexiftimandiTm efl: fcientiispr?- ^ tim copc- ' fertimcompctcreordinem compoficiuum,difcipIinis autem ad operatio- tat refolu y nem dirigentibus prffertimrefoliitiuum . Et ratio eft : quia in feientiisres Ratio pri ipcculamuf, qusc iam afuis principiisprodicrunt conftitutfquclunt ; ideo cupien- ina. tes eas exade cognofeere , naturam lequimur ordine originis rerum, ac ita primo c6 Secunda, mutiifllma, fimpTiciilimaq; principia explicamus : Quod etiam efficimus, quiafer- uamus ordinem qu^ftionum ; primoque , quid res fit,per interna principia explica- mus ; mox propter quid per externa i ex quoproditordo compofitiuus.Inattinen- bus ver6adopera'tionemfccusdilponimur : in eis enim inuitamur ad art£,excita- Arnbiit mur, dirigimur ; mediaque congruentia , necnon principia paranda indagamus per reioiutio finis pr;notionem ; propterea in eis accommodatiflime vtimur relolutione . Quod accommo etiam euenit : quia in fcientiis principia ex rei natura definita & certa funt, in attine tibusveroadoperationemanobiscumfinispr^nocioneinuenkndafunt&.ftatucn- da : id autem facimus vt plurimum , non quia nccelTe fit itaprogredi: valemus enim Cii ia fci- artibus tum in fcientiis vtroqueordine vti . m fcientiis , vcluti dum a Phyfi- ® enciis tum ciseleuamur adMctaphyfica, ac etiam dum a uifu progredimur ad tadum: nam in artibus, fiataduaduifumprogredientcs dicimur componere , cum ordiamura prioribus . origine;eftneeefie,qu6dduraecontraavifuprogredimuradta<5ium,dicamurre- ' foluere , cum tendamus ad priora origine : & uterque ordo in declarandis fenfibus 3 uiris fapientibus eft feruatus; primus a Platone, & Auicenaj alter ab Arifto telc.Prg terca fi in rerum natura hic duplex ordo reperitur jnos, qui naturam xmulamur. Artes utro ab ea non recedentes ualemus in fcientiis verumque feruare . Similiter etiam datum que or^- nobis eft artem vtroque ordinis genere tradere ; & modo feruare ordinem intentio •««tradi, nis, qui eft cum relolutione i modo originis, qui ad compofitionem pertinet; nara cognitio rerpondetreicognofcend^tfi inrecognofcenda& explicanda uterqueor dorcpcrifur,curin cius explicatione utrumque feruare non ualebimus ? Prfterea dum dicimus methodum prfditam principiisnoaddifei nifi ex prenotione principi ' orum ; ea fitntentia, vt de fcientiis , ita de artibus vera eft, & par eft ratio; non enim q apprehenduntur artes nifinotisprincipiis:proptereafiquisex eaAriftotelisfenten- tia colligeret fcientias tantum tradi ordine compofitiuo, etiam teneretur idipfum coIligeredeartlbus.Sicin Arte Medica primo addifeimus elementa, temperamen- ta , humores , & fimilia ; qus funt principia humanorum corporum , & materies fa Gafcnus. nitatis ;exquorumnotitiaelucdcit,quidfitlanitas,&inquofitpofita.ldeo Gale- nus fub initio artis medicf dixit neminem ante fe tradidifTeartem medicam ordine refoIutiuo.Prftereahocferuarelicetinfcienriis, &artibus; quod, cum duplex fit genus ordinis, raro tamen a principio ad finem difeiplin? feruantur fimplices & con fimiles , frequenter xnueniuntur in parte permixti: quod non contingerct,ni{i utrof. que in eis feruare nobis daturo eflet . Infuper h?c confirmantur per ea, au* leguntur fub initio libri defenfu & renfilt.Inq,t Philolbphus : Medici, q philofophice artS pro fitentur , principia a Phy fico recipiunt , a fineque Phyfici auipicantur : ac finis Phy- fici, quod eft principium Medie? artis, non eft finis artisMcdicf, led potius funt principia eius;vtqHal!tates, elementa, temperamenta, &limilia, a quibus ordi- ^ entes componere dicimur. Idipfum feruare licet in c?teris artibus , qu* contempla ^ tionifubiiciunturjdummagisphilofophicetraduntur . IdipfumpatetdeGramati- ca ,qu* ingenuarum artium eft origine prima, & ordine compofitiuo proponitur fietradicur. ^Diluuntur AduerJaRationes. Cap. XXI II Q Vemadmodurn reieda opinio minus veraapparuit, ita rationes pro ea re late facile diluuntur . Prima fumpta ex primo cone, primi Phy.negligenda eft:prim6quiafialicuiuselIetmomenti, etiam vim haberet de artibus, •^vtpatefecijde omnibus enim uerum eft,qu6dcumpendeat3 principiis non cognofeuntur nifi notis illis ; res erum omnes vt ad elle, ita ad cognitioni fc ha- bcntj&Arift.in eo contextu nomiiiemethodi omnes difciplinas ratione proditas (vteen- CIVILIS PHILOSOPHIAE. a? A (vt cenreo)denotaui. Quod fi etiam demus foliim denotafTefciendaS , parum refert : id enim de fcientiis > in quibus uerfabatur,protuIiflCT ,quod vniuerse etiam de arti- bus verum eft . Hoclucidiflime patet ex initio lexti Metaphyficfjquo loci inquit Phi loibphus . Principia & cauf| queruntur entium , palam autemjquod quatenus entia iiint : eft enim aliqua cauia finicatis , & conualeicenti? ; funt etiam Mathematicoru principia , elementa, & caulf 5 & uniuerseomnis Icientia dianoetica participans ali quid rationis , circa caufas & principia verfatur, aut certiora , aut fimpliciora &c. Aperte Philofophus fuamfenrentiamadomnesdifciplinasratione utentes exten- dit, faciens mentionem etiam de attinentibus ad artem medicam . Prjterea ex ea ra-^ tione Ariftotelis , qua infert primo declaranda efle principia,non ualemus colligere fnuandum efle in fcientiis ordinem compofitiuum : quoniam omnis ordo habet prl cipiafua,& inomniordinc (emperaprincipiis ordimur; & cum in ordine relblutiuo ordimur afine , finis principium eft illius ordinis ; & frequenter finis principium ab Ariftoteledicitur, velutiin primo Moralium Nicom.cap. 1 2.& infecundo Phy. 9 1. B quo loci inquit . Et finis is cuius gratia , & qui principium eft, a definitione, & raiio- nepetitur; vtiniis,qu3efecundum Arte &c. In omni itaque ordine a principiis or- dimur. ExquoconftatniicolIigiexprimocom.primiPhy.quodnobis aduerletur, vel aduerfg opinioni faueat . Addebatur in fcientiis non reperiri finem , a quo ualea Diluitur al mus ordiri: hoc leue eft jnamin fcientiis dantur cauf^ extern?, a quibus fiordimur, ' refbluendo progredimur. Datur enim in fcientiis duplex finis ,a quo ualemus ordi- ri: vnus eft caufa externa rei, dequa agitur, & eft finis rei genit? ;vt finis hominis eft felicitas : alter eft finis generationis , confpirantiumque ad illam, & eft forma, ac infuper totum & compoficum; quod etiam ab Ariftotele nonunquam forma dicitur . Ita mixtum eft finis elementorum, homo mortalium corporumjaedemumraundus totus ex ordine grauium,leuium,& neutrorum corporum confurgens, finis eorum efledicitutj&quatenuseft finis, eacenus etiam poteft dici principiumjnaturaque primum; perfeAum enim eft natura primum, vt dicitur in 8. Phy. Propterea fi mun- dum totum, vt finem intentionequeprimum acciperemus, illumque mox in gradus, ^ & fimplicia redigeremus; ordinem feruaremus refolutiuum , & ordiremur a princi- piis illius ordinis . Addebatur id primum, a quo ordimurjdebere efle notum, nec el- . fe id quod q^ufritur . Hoc proculaubiofalfum eft- Primum in via ac methodo pr-ofe- * ' ftbdebeteflenobis notum, &confpicuum: at in ordine fecusfe habet. Veluti cum in Phyficis Arift. ordiatur a materie, & principiis primis ; ea nobis vltima , & obfcu- riffima funt, vt afleriturin fecundo cont.nam fi eflent nota, non fuiflet tradenda me thodus cognofeendi illa, & explicandi . Similiter in Moralibus, quid fit fummum bo num,aquo vta principio ordinis refblutiui orditur Arift. &m quo fit collocatum adeo latet; vt innumer? de eo extiterinc opiniones , & lege potius quam natura con- ftimeum uideatur; vt in primo Moralium confitetur Arift. De fine non cofulcamus, an expeti, & qu?ri debeat: at quid fit, & in quo fit pofitus , frequenter latet, & qu?ri debet. Similiter etiam inanes cenfeo rationes illas, quibus offendebatur artes fblo Diluuntur ordinercfbiutiuopofTecradi.Ecprimonequaquamia colligitur ex 7. Metaphific? rationes^j — 33. naminquit ibi Philofophus. Sanitas eft ratio , quse eft in unima, &in feientia, d^baturar fit itaque fanum ita intclligentes: cum hoc fanitas fit, neccfle eft ,fi fanitas futura eft, .»5 hoc fieri, puta squalitatem ; & fi hoc, caliditatem; ac ita femper intelligit, donec re- tradi ordi- digatiniilud,quodiprcpoceft vltimufacere;deindemotusquiiampoft h?cfit,etfe- ne refolu- dio fanitatis appellatur . Et paucis interieofis addit . Generationum autem & motu- • um , h?c t2,de inteUeff io , hgc cffedfio uocatur ; qu? quidem a principio & forma, in- tclleiftio eft, qu? uero ab ultimo iplius in tclledf ionis , effciftio &c. Quam fen tentiain etiam profertin 7. Moralium Nicom.&: alibi. A: quid colligitur ex ea ?hoc/bjum, in artibus&ciuili feientia duplicem requiri motum; vnum rationis, alterum produbtio nis rerum . Hoc autem non eft proprium artium, nam etiam in rebus phyficis merq; motus confideratur,vtlucidiftirae offendit Arift. in calce fecundi Phy. & prxfertim cont.pi.Cumenira natura operetur proprer finem, confiderarepoflumusin rebus Phyficis duplicem illum motum, vnum rationis, alterum produitionis : quare fi ex eo colligeremus artes foliim tradi pofle ordinerefolutiuo, etiam cogeremiircol ligere eo folo ordine Icientias poflctradi,cumin eis uterque motus confidereiur: &hoc 50 INTRODVCTIO AD DECEM CRADVS &hoc cft ,dc quo dubitabat Arift. in primo dc Partibus animalium, num res ita A fintconfiderandf jVtfiuntjVelvtfLmt.Precetfaaliarationc ca authoricas ad rem non facit: quia id, quod AriR-dicit dc contemplatione, quod in ea fiu is adionis pro principio fumiiur, non ad ordinem, fed ad methodum pertinet; in qua ex fincnecef fario inferimus ordinata in iilura,&non econtra : in his enim, quatiunt, ineftne- ceiTitas ex fuppofitione ; ideo tantum cx fine necefiario inferuntur ordinata in ilium, & non econtra.vtlucidilfimeincalcefecundi Phyficorum oftenditur. Demum addo ex illis uerbisPhiloibphi hoc ibluro colligi, in attinentibusadaitesduplicereperiu raotum;unumintentionisopificis, alterum produdionis operum; vnuminiientio^- ni mediorum pro re efficienda inferuientem, alterum produdioni eius: Atqui difet- plinas tradit, vtruq; ordini imitari feruareque ualet,quanDis media inueniat femper Dubitatio cum pr?notione finis. At inflatur, quia ordo docentis dicitur opponi ordini operan SoL tis. Reipondeo hoceflefalfum, & nunquam profertur ab Ariliotele : fblum ab eo dicitur ; quod ratio ,qu5e formatur, per quam ex vno infertur aliud , eft oppofita or dini operantis : infupCTjquod ordoinuentionis eft oppofitus ordini produdionis : 5 at non quod ordo , quo traditur ars , lemper opponatur ordini produdionis . Hcc diftinde funt intelligenda , non confundenda . Et quia Arift.tunc de methodo loqiu tur, ideo in7.Mctaphyfi.23.eos nuncupat motus; argumentatio enim eft motus qui DHuttur dam anim5,& progreffio ex vno in aliud. Addebaturin artibus femper pr^nofei fine, alia ratio . & propterea neceffario tradi cum prsnotione finis,qui ordo refolutiuus eft.Refpon- deo nedum artes, veriimfcientiasquoquetradicumquadamfinis pr^notione : fic Arift. in fecundo Phy. 27. inquit; Quoniam feiendi gratia hoc negotium eft , feire autem eft per caulas, ideo prsnofcend? funt cauf? . Id ipfura fecit in procemioprimi libri, in prooemio tertii, & fere in prooemiis omnibus ; quia in fcienciisetiam, vedi xi, uterque motus confideratur. At difciplinam tradi cumpr^notionc finis contin git dupliciter,vel cum eius exada explicatione, & refolutione in principia ; & hic eft ordoTelblutiuus : velfineeius explicatione, fedtantfim cum quadam eius confufa prf notione, vt fit in prooemiis ; ita tamen, vt primo explicentur interna principia; Dauitur & tunc confurgit ordo compofitiuus . Dicebatur poflremo artes omnes tradi ordine ^ racio ter- refbiutiuo, quia primo traditur parstheorica, moxpradica; ac ita vltimolocoexpii cantur media pro aftequendo fine. H?c ratio nullius eft momenti.Prim6:quia in par te theorica non fblus finis explicatur , fed Ctiam csterf cauf? , & nonnunquam cau- f^internf explicantur prius; ex quo confurgit ordo compofitiuus.Prftereaordoco fideratur inter caufes 3 & partes principes difcipline; non autem inter eas, & reme- dia fiue leges : quK non cauff ,non partes principes funt, fed tantum inftrumen ta af- fequendi finem ; qus inftrumenta parces principales fequuntur . Veluti in arce medi ca confiderari prf fertim ordo debet inter elementa, temperamenta , humores,niiii- tatem , cognitionem partium humani corporis , & alia huiuftnodi , qus caaf? funt ; non inter remedia , & caufas ; ordo enim inter caufas femper uertitur; & ab illis, quj potiora funt, petenda eft denominatio . His addo media pro affequendo fine dupli- cia efle : vel enim funt partes rei , quse efficitur , & cauff ; v t lapides , cementum, fun damenta,&fimilia funt partes domus, &hfc conftituunt ordinem; ac cum prius ordine compofitiuo, tum pofterius ordine refolutiuo explicari pofTunr; vel non funt partes , nec caufe ; fed inftrumenta tantum , de quibus fe habet, vt iam dixi . Leuiffi- ro? itaque funt rationes omnes , quibus aliquis offendere poflec artes cantum ordi- ne refolutiuo, fciencias vero tantum compofitiuo tradi poffe; adeo vt ob eas minime fufpicari debeamus uiros fapientes , qui alterius funt opinionis, halluci natos fuilTe : non enim leuibus rationibus firma ucterum decreta mutanda funt , vt nos firli fepe- re uideamur. CcHtgmtnr DtBa , ^ ua.net as com^ofi tonis , ac rejoktioms explicatur. Cap. XX////. S atis aperte con ftare cenfeo ex Ius , qute diifta funt, duplex tantum cilc genus or diniSjCompofitiuum vnum, alterum refblutiuum; & utrumque cum in arci- bus , tum in fcientiisferuari poffe ; ordinem tamen compofitiuum accommo- datiorem CIVILIS PHILOSOPHIAE. jt A datioreraeflefcientiis; refolutiuum vero difciplinis omnibus, qu* vel in aiiione, velineficilioneuerfantur.Athoc latere nos minime debet jcompolitionem, &re- iblutionem non vno, led tribus prcfertim modis feruari pofle. Cum enim prorefb- Triplex re lutioneordiamur afine:hiciinis vel eft externus ; vtianitasin arte medica, &fum- foluuo. muro bonum homioisin ciuili (cientia } & tunc /i ab eo ordimur, & reibluimus in pri ma principia intriniecus rem conftituentia , ordinem relbiuriuum congruenter fer- naraus: velfiniseft totum ex internisrei principiis conflatum, quod eft vltimum, ^ra“llantiuscfteris,& flnisgeneracionis; vt mundus fehabet comparatus cumgra uibus,Ieuibus,neutrisquecorporibusillum conftituentibus : proptereafia mun- do ordiremur , iilutnque in componentia refolueremus , definientes mundum jmox cunSaillura conftituentia, cum proxima, tum remota, vfque ad primaj ordinere folutiuo progrederemur } qui eft (imillimus illi, quem definitiuum nuncupauit Gale nus.Demum ordiri polTutiJus ab vltimoquoadpr5dicationem,hoc efta Ipeciebus ultimis,afcendendoadpiima&communilIimapr?dicata: ultim? enim fpecies cum 5 iinicfterisprfftantiores,primoq;optenturanatura,runtmodoaliquofines,& prin . cipiaspropterea id facientes dicimur refotuererid tamen prf fertira in methodo ferua mus. His tribus refolutionis modi oppmmntur tres modi compofitionis , vt ex fe Tripiexco confpicuumeft . Ordo igitur deflnitiuus ad refolutiuum redigitur : in quo definiriuo f ordine non eft neceffejVtfemper primo definiatur di(ciplina,vt dixerenonnulli : /ed poteft definiri tum difdplina, tum fubieaum , tum fiiiis eiusjvt inde fumatur occa- . ^ fiodefiniendicuniftain definicionepofita,eaqueexpIicandi. Immo cum primo ea difciplioa definitur, vtfccit Galenus iid fit,yt ex ea patefiat finis, vel fubieiftum, quod ufqueadprimaprincipiarefoluendumeft.Hgc cum mihi pro dicendisinfer- uiredebeant,necefiari6prim6exp!icanda fuerunt: & prffenimea latius explica- refui coadusjvtmeamopmionemanonnullorum calumniis uendicaas, ueritatc redderem illuftriorem . C T>e Ordine inter Qiuilem ^ Inj^eCiricem PhiloJophiamj opinio .aliorum. Cap. XXI III. V Ariaha(ftenuspatrfeci uniuerseadordinisnotitiampertinentiajnuncad ' ' - magis propriajdefcenfurus ,quacuor explicanda propono: quorum pri- mum eft, qu2 pars Philofophif docendi ordine prima fitj num ea,qu« duilisfcil inadionc, velpotius illa, quf in contemplationeuerlatur: fecundo confidmndus «5 decia- occurrit ordo inter partes CiuUislcientif: tertio declarandum eft,qucmordiHcm «ndapro inlibris de moribus leruaueric Arift.demutn ciuilis fcieniia in gradus eft diftribuen- • da;&quoordinegraduseosmihi declarandos propofuerim , patefaciendum eft. A primo itaqueordicnt qujritur, cui parti philolophif primo incumbendum eft; nu cui pirti ciuili , vel illi potius , quse in contemplatione uerfatur. Qua de re duf funt principes PhiloTo- opinionesjnonnullienimvni, alii alteri parti primo incumbendum exiftimarunt. ph'f pri- <^i primo ciuilem efle addifcendam putarunt, inter fe etiam non conuenerunnjio- ^ _ enim dixere Philofophif ciuili priusquam Logic? efle incumbendum : aiebant ' * enim primo redte formandos efle mores, mox ad reliqua progrediendum; vtreifte opinio eaiudicare, illisque vciualeremus;quamrcntenciamAmmonius,&Simpliciusio prima. proce.Pr?djcameutorumretulerunr,&reiecerunt; concedentes componendos qui dem primd efle puerorum mores ; id tamen non debere fieri difciplina aliqua mecho <iotradita,led&miliariinftitucione,&educatione. Atpofthabitacomparationein ter logicam, & ciuilem fcieniiam, de qua nulla debet efle dubitatio(proculdubio enim tnftrumentaprimo paranda funt) foiiim de ciuili, Scinfpeiftrice difputare ds- bemus- Opinio fuit Diogenis Babilonii,Simplicii,Acciaioli,multorumque aliorum Opinio fapientum virorum, ciuilem primo eflcaddifcendam. Ideo Simplicius in prooemio phy.inquitt Poft morales dilciplinas,quje ad vitenoftr? inftitutionem pertinent, &:poftlogicas, qua: nobis rraduntregulasdifcutiende, ht iudicand? ucritatis,ad- difeenda eft rerum naturalium fcienria&c.Hecopinio fatis firmis, & conlpicuis ra- fionibus confirmari poteft ; & primo rationefumpea ex facilitate, & modo explican ex fjcJj- 4 i. Nam ea, qus nobis magis funt familialia, & modo magis rudi & craflb tradutur, • primo 32 INTRODVCTIO ADDECEMCRADVS C rimo occurrunt addifccnda:ciuiIiafunthuiujtnodiirunt[cnim'de rebus humanis no A is familiaribus , in quarum explicatione non exadf us ille & fubtilis explicandi mo duscftfouandus, qui conuenit mathematicisjvtmonetPhilolbphus in prooemio Ex indige motalium Nicom.cap. ^.nccnon xi i i.fecundoidipfumoftenditurrationefumpta tis- cxindigentia,&necef[ic3te!: InquitAriC in prooemio Metaphy. artes ob neccflica- tem primo inuentas paratas fuilTe ; at ciuilis feientia longe magis homini condu- cit, & pro faluteeft necdlaria,qudmconteplatioi fineprudentiaenim&iuftitia ho- minum Cftus , & vrbes feruari nequeunt : propterea primoper ciuilem format? funt vrbes , mox ex ingenuo ocio orta eft contemplatio . Tertio adhuc exactius oftendi- Exfine tuf radonefumptacxfine.Finis.Philofophiieeftfflicitas; cuiusduplex eft gradus, " vnusm asione, alter in contemplarione|xifitus : Vtitaquefinis ciuilis adfinemin- fpevlricis philofophi? fehabec, ita ciuilem- ad inlpcdricem philolbphiam fe habere putandum eft : fed finis.ciuUis eft prior ;.fummum enim bonum in a<ftione pofitum in contemplationem dirigitur , non iccus ac bellum ad pacem j vt dicitur in decimo Ex digni- moralium Nicom. quare ciuilis primoeftaddifeenda.Quod confirmatur ratione fu- S' tace. ^ ptaex pr? ftantia > & dignitate : naradignitateprius eftorigine pofterius , vtdicitur. inoiftauo Phy. cura autem Philolbphiainlpeftrix fit prima dignitate , cenferi debet Ex defini* originevltima;progredimurenimex.iraperfe(ftoad perfeiftura. Infuper id ipfum tione phi oftenditurrationefumplacxdefinitioaePhilofophi? cdefiniturPhilolophia a Piat. 0 op ‘S- in Ph?done, quod fit rportis meditatio;, quatenuseftqufdam animi a corpore fccre, tio: Philofophialdungitanimu a corpore dupliciter, primo liberans illum a vehe- mentioribus perturbationibus per ciuUem partem , mox.afenfibus ope contempla- tionis} ex quibus hec formatur ratio: Vt fecretio ad fecretionem,ita Philofophia vna adalteramfe habet: atfecretioaperturbationibus antecedit: ciuilisitaquePhilo- ibphiapritndeftaddifceiida.Ideo.dixit Arift.iny. Phy. zo.Quiefcerc enim & ftare intelleilumjfcire&fapere dicimus ;& eo quia anima morali virtute componitur, prudens aliquis fit & fciens . Propterea Plato , & cum eo Arift.inquiunt Icire, grece tTkaricuy ab ipfo ftare & quiefccre deducum fuifie . Demum eadem fententia -often ditur ratione ordinis partium anim? per philofophiaro componendarum, qua ratio ^ E ordi nevtiturArift.iny.deRep.cap.xv.inquiens. Vtcorpasgenerationeeft priusani- ma, ita parsanim?rationis expers eft prior generationeparte rationali. Ex quo in- fertprimdfbfcipiendamefiecorporiscuramifecunddcurampartisanime, quscft expersrationis,qualiseftappetitus5terti6partisanimf exferationcpra:ditc:cum igitur Moralis Philofophia inftituat appetitum , & partem anim? generatione prio- rem 5 eft necefle vt origine , & docendi ordine prior fit infpeitrice Philofo.phia,qu$ inftituit mentem pofterius homini aduenientem ex fementia Ariftotelis , nifi ^ uoadefientiam, faltem quoad vfum eius. Hinc infpicimus Ariftotelem in libris e moribus prius agere de virtute morali , mox in fexto de virtutibus mentis ; & pri us declarare fummum bonumciuile , poftrerao in decimo libro declarare fummum bonum pofitum in contemplatione, feraper patefaciens inftitutionem moralem co templationiprfferendam.Confirmaripoilunt h?comniaperAriftoieIe;qui in proce roioMoraIiumNicom.dixitciuilemfcientiamdeccrnere,qua feienti?, & quouf- quein vrbefintaddifcend? : Ciuilisitaquepr?ferturicumc?teris leges pr?fcribar, & terminos imponat . Ofienditur contemplationem docendi ordine ejfe priorem . Cap. XXVI. S Atisprofe(ft6firm? ,&argut?apparuererationes 3 quibus docendi ordine ci- uilis Philofophia contemplationi proferebatur : aduerfamtame lencentiam vt veriorem, ita efficacioribus rationibus confirmari pofle exiftimo . Ideo Zeno, Chryfippus, Archedemus, Eudemus,referenteDiog.l!.acr.ini!ita Zenonis}& cfi O pmio Boethus , & Sidonius , referente Ammonio in prooemio Prcdicamentorum , pri RadoVri- monauandam efTsopera contemplationi exiftimarunt. Qupd primo ofiendipotcft ex origine, &produ(ftionevniuspartis ab altera: Nam dum ciuilis cum Inlpctftricc philoib- :iV/LISPHILOSOPHlAE. ?3 A Philolbphia comparatur, h^ctheoricajilla praiticare-Se dicitur j & quia theorica praiticatn dirigit , eique principia impartitur , neceiTario primo eft addiicenda . Hinc contemplatio dicitur mater vitg ciuilis, dux humanarum a-ftionum i ac, vt ait Philofophusin procemio de anima cont. a.cognitio anim^ confert ad omnem ue ritatem : quo loci addit Philoponus . Non valemus humanis moribus ornari, nili f )rius potentias animf nouerimns.IdipsualIerituraThemiftio,& Auer.additroora- emPnilofophiam recipereafeientia de anima vltimum finem hominis, vt homo . eft ; & fcicntiam fu® fubftantie, quf fit &c. Id ipfum aperte patet de hominis liberta te,deperturbationibus,&aliismultis,inquibusuerfaturciuilis,qu«perfolaprin fe- cipia phyfica explicantur . Pr?terea ita argumentor : Prius danda eft opera phyfieg . quam arti medicsjquare prius addifeenda eft phyfica,quam ciuilis-Antecedensoin niumconrenfione,&experientiaconftat,&proferturetiam ab Arift. fijb initio li- bri de fenfu & fenfili.Conftquen tia deducitur per Ariftotelem in i. moralium Nico, cap. Indicentem :Siautemhfcitarehabent,manifeftum eft, quod oporter ciui- B lemfeire modo aliquo pertinentia ad animam j vt oculos curaturum , & vniuerfum corpus ; atque eoquidem magis, quo Quilis maiori honore digna, &pr*ftanrior eft , auam ars medica. At nituntur nonnulli au<5ioricatem hanc uitare dicentes, Ari- 'Soiutiu ftotelem afierereoportereciuilemcognolceremodo aliquo, vt ei fatis eft; non ait quorun- cxafte: &eo in loco nos reiicitnon ad libros de anima, fcd ad externas rationes; in dam. quibus inqt nonulla efle explicata, qute fatis funt Quili.Hf c euafio inanis eft. Primo ; quia fi animse cognitio conducit ciuili , proculdubioquo fuerit exaiftior, eo magis Euerilo- coducet.Prgterea id ipfum longe magis de arte medica pofiemus dicere,qu6d ei fatis efiet cognitio reru phyficaru leuis & popularisjptflertim cu fit iroperfedior:& tn in- fpicimus,qu6does,qui rite futuri funt medici, primo accurate incubuntphyficg co- tepiationi; & no eft verus medicus, qui no eft peritus philofbphus.Pr? terea, cu Arifi nosreiiciatad externas r6nes,q.d per eas fignificet,conIpicuu no eftmam fi denotat C explicationes quafda populares, cum modo illf non extcnc; adnaturalephilofbphia qu^extar, confugere cogimur: Et fi profunt populares fermonesjioge magis prode- runt accurat? confiderationes anim?. Addo demum Arift. dicere oportere Ciuilem modo aliquo cognolcere pertinentia ad animam; quia id confiderauit.gjnedu vtile, veru apprime necelTariu efticognitio exadta eft quide vtiiis; leuis autem & craf[a,ne dum vtilis,fed necefiaria eft : at econtra cognitio Ciuiliu nulla prsbctvtilitate con teplationi reru Phyficaru. Pr?tereaido{{£diturrationibus fumptis ex ordine huma- Ratio ter- narum aiftionura . In homine du? funt principalesfacultatesjcognofcensvna, altera tia. appetens-.cogiiitio prior eft,& dirigit appetitione; propterea primo reiie formanda eft facultas cognofcens,mox ca qus appetit: at conteplatio perficit facultatS cogno Icentem , Ciuilis appetentem: primo itaque contemplationi eft incumbendum. Confirmantur hfcper ea, qu 2 Alexander,Simplicius,&Auer.protuleruntin proce mio lib. phyficorum : docent enim in viro fapiente ex contemplatione veri manare omnesuirtutesMoraIes.Qimdconfirmatur;quiaciuilesinftitutiones,&re<fte for- mat? leges ex natur? fontibus manant: propterea definientes pliilofophiam rcd& £) dicunt, eam eife contemplationem diuinorum, huraanarumque moderationem, pr? • ferentes femper contemplationem a<ftioni.Pr?terealibros de moribus fequunturli Ratio brideRep.vt infra patebit: nos autem cum didicerimus pertinentia ad Remp.adca quarta, gubernandam accedere debemus; non autem inferendum eft ftudium contempla- tionis inter fcientiam ciuilem , & ciuilem adminiftrationem: alioquin omnia cofun deremus,& difciplinam ciuilem cum fuo vfu non connetSeremus. Prf.erea id ipfum oftenditurrationibus fumptis ex conditione addifeentis : Namea difciplina, cuius xuuenis non eft idoneus auditor,n6 eft a iuuene primo addi Icenda: huiulmodi eft ci uiiis; inquit enim Arift.in i. moralium Nicom.cap.j.Iuuenem non efieidoneu audi tore ciuiiis rcienri?,quia rudis eft actuu vit?, de quibus in ciuili rationes formantur : prstereacu perturbationes fequacur, frLiftra,& fine vtilitate audiet, quippe cu finis no cognitio, fed aftio fit&c.Atdictaliquisiuueneetianon pofieeficpHyficum, & ol^iedio. fapientcm,vtaireriturin fextomoraliuNico.cap.S.potefienim iuuenisefiegeome tra,& mathematicus; nen aut prudens, vel phy ficus, v’ci lapicns:quare de phyfica & ciuilifeienda cfiparracio. Rc/pondeo rationem non efieparem : quia quamuis iu Soiudo, C uenis FRANCISCr PICCOLOMINEI S E N E N S I S CIVILIS PHILOSOPHIAE GRADVS PRIMVS De materie virtutum, hoc e fi de animi perturhationihus. ® P R O OE M I V M. Am familiares humano Generi funt Animi perturbatio- nes ,adeoquecum eius Vita funtcomplicatf j vt in omni hominuragradu & conditione inuenianturjin omni fta te appareant , in omni adionefentiantur ; ac frequenter nobis ade6dominentur,vtnoslaienter inuadenrcs in- uitos trahant , ducant ad libitum , iudicium peruercanr, non finantinfententia manere, ante confuhationem ad agendum nos rapiant; & non fccus ac nobifeum orti eda C catique Dfmpnes, vniucrfamviran5( nili corrigatur ) confundantacregant. Quam vim apud Virgilium Niius perfentiens, exclamans dixit. j.Aeneid. hunc ardorem Mentibus addunt . Euriale, an fua ciiiifue Deus fit dira Cupido i Ac Plato in ConuiuiojAmoremjPerturbationumvehementiflirnamjmasnumDj- MP monemnuncupauit: Iamblichus quoque in libro de Myfteriis Aegyptiorum Per- ' turbationesclauoseifedixitj quibus animi corporibus afSgerentur. Cum itaque Maois de natifimus obnoxii vehementioribusahimi quam corporis morbis; & fummopere Animi, I fimus foliciti de Moribus corporis, &de importuna peftc : qu^ hac tempefiate eorpom vENETi AS, Vrbem admirabilem ,& Venerandam ; necnon patavivm ,bona- rum Artium iiluftrem Academiam , vehementerafHigit , &excruciat : longemagis de Animi perturbationibus foliciti elTe tenemur ; cum ex earum confonantia,'’& di(lbnantia,potiorisnoftrf vit?falus,& pernicies confurgat. Non igitur iniuria q ego his fftiuis feriis , onere publicarumLecSionumleuatus , & parcim afluccudine , partim vrgentis peftilentif timore, domi Iponte occlofusfvt ocium liocin lionc- ftuinnegotiumconuerterem,& ftiidia contemplationis in leuiora commutarem; Sex capita de Perturbationum generealiquid feribendum mihi propofui : non enim mclatet ad Percur non polTccorpus bene valere, nifi bene valeat animus, acaniini congruente vale- bationes tudiue Omnem aduerfam corporis valetudinem fBlicilfimc corrigi. Cumque varia pertmetia fgfejnihi offerant adPerturbationum notitiam pertinentia , cgo fcx potiora capita eligam, in cisqiic cumulate verfiibor: declarabo namquejQuidfinc, Cui anim? par ticonueniant,Q£Otfinc, Num fintomni ex parte prau^* , An fequantur corporis te peramcntuin;Acdcmiim,numfolihomini, vel etiam iumentisfe feris coniteniat::; Ex horum enim explicatione fere omnia ad communem Perturbationum notitiam perrin entia reddentur iioia , & conlpicua . Expli- DE MATERIE VIRTVTVM. 4 i A Explicantur nonnulla inuentioni Defiiitionis Perturbationum conducentia. Cap. II. A Ntmi PerturbatiofiueafFediiOjqu? graece dicitur, non eftfecultas aliqua Anim? noftrs, neque habitus aituetudine acquiiitusj fed commo- tio quadam media inter fecultate, & habitum : vtenim per naturam pr? diti fumus ftcuitate ridendi , ex quadeinde rifiis eius ailio proditi ita natura nobis competunt facultates irafcendiac cupiendi, ex quibus quafiaftiones, mixt? tam£ cum variis perpeflionibus jhuiufraodianiroi Perturbationes prodeunt. Nomine igitur Perturbationis , non facultatem , fed facultatis affeftionem, munerisque fun- dtionem fignificamus : quotiefcunqueexade definire volumus vel affectionem, vel actionem aliquamexfacuhate prodeuntem, id efficere debemus per omne genus Quom<j- cauff ; vt nos monet Philolbphus fub initio oClaui Metaphyfica: necno in prooemio B deanimacont.xv.quolociidipfumexemploiremanifcftauit, inquiens: Vtirafei motus exiftit talis corporis , aut partis , au: facultatis , ab hoc , gratia huius . Auer'. beant, id ipfum affirmauit nedum in fecudo Pofteri. verum infuper in fexto Metaphy. cont. primo , & iure profeCto: cum enim hs fint formf , & accidentia qusdam nobis per principia natur? competentia, debeiprimoper definitionem explicari forma; quod non poteft reCte fieri fine materie , & fubieCto , in quo eft : infuper quonia pendent ab obie-ao vtab excitante eas per .intermedia cognition«nfpcciediftinCto, in finC- que tendente, ideo hate quoque funt explicanda; & inde confurget definitio fbla pofitioneademonftrationediftinCta.Hsc Perturbationum definitio omnibus fuis a quo e- numeris abfoIucSiiion a Ciuili PhilofbphOjfed a Phyfico tradenda eft: Phyfici enira < 1 ^ munus eft, nedum coi^ora Phyfica, verum Principia quoque eorum , & AffeCtio- nes Ipeculari . Cum igitur Perturbationes fint affectiones animalium , qus funt cor poraPhyficajiureaNaturali Philofopho debent exaCt^ definiri. Has confiderat Phyficus , & definit in gratiamicienti? ; Rhetor in gratiam fuafionis , vel difluafio- C nis;Ciuilis Philolbphus eas confiderat vt virtute corrigendas. Definitiones autem petit prffertima Phyfico , illisque vtirur. Frequenter tamen in Ciuili fcientia, vt etiam in Rhetorica , inueniuntur cum perturbationum , tum etiam multorum alio- rum definitiones , non ita omnibus fuis numeris abfblut? , nec ex fontibus Philofo- phifTheoric? hauft«e;fed potius populariter, modoque DialeCtico tradite ;cum hoc inftituto illius difciplin? fit fatis. Ideo inquit Arift. in procemio de Anima cot. XVI. Vario modo definiet Phyficus, & DialeCiicus vnumquodque eorum; vtira quid eft?hicenim appetitum recontriftationis , aut aliquid huiulmodi ; ille autem feruoremfanguinis, autcalidi, circa cor. Vario itaquemodo a Phyfico j&Diale- aico Perturbationes Anim?definiuncur : &quamuis verbis nuper relatis dicatura Philofopho 5 Phyficum definire per materiem ; non propterea putandum eft , quod non definiat per omne genus cauf? . Definit profefto per omne genus , vt ex eodem contextu colligitur , ac etiara ex fecundo Phyficornm cont.70. dicitur tamen defini _ re per materiem, hoc eft per propria magis, & taquam per id, per quod contradiftin •^guituradefinitioneDialeffica. Eliciuntur perfefte definitiones perturbationum, partim ex declaratis in libris de anima , vbi anim? facultates explicantur ; partim conflare deberent in libris , qui Parua naturalia dicuntur, in quibus animaliu aiftio nes affeftionefque vari? confideraniur: ideo dicitur Arillotelem compofuille libru de Ira, nec non de Voluptate; qui fi extareiu,&phyficede his ageretur>inter li- bros Paruorum naturalium numerandi effent . Euenit tamen frequenter, quodPhi- Cur non lofophus in feientiisad vltimas fpecieseon defccndit;& multa negligit tanquacon nunquam fpicua ex communibus, ac principiis ab eo explicatis ; de quibus cumulatius , & di- 'P® llinitius moxa2icurindifcip!inisinfbrioribus;qu®vti illis debent , & quibusinfer uit eorum diftin'^or explicatio .Hoc fcruauic Philolbphus in confideratione Mctal gun-.ur' lorum, Poffilium, Plantarum, necnon Perturbationum. Ideo in Ciuilifcicntia,& ^ in lib. Rhetoricorum, qui cum Ciuilifeientia eft complicatus, latius & diftinftius in perturbationum explicatione verfatus eft :pr?fertim tamen in libro Rhetorico- rum lingulas fpecies accuratius diuifit, drftinctiufquc explicauic, quoniam Rhetor fuaora- DE MATERIE VIRTVTVM Riaorationcprcfertimmagisadfingulasderccndit. A aAnPerturhatio fit Aelio ^njel potius Ter^esjlo. Cap. IIJ, V Tnaturamac conditionem Perturbationum exaiftius cognofcamuSjre- ftiufqjvaleamus definire; nos minime fugere debet Perturbationes animi varia ratione cum aiSliones, tum pcrpeflloncs dici pofle: quodyt appa- reat >'ordo 5 quo excitanturjcft confiderandus .In excitanda Perturbatione primole nobis offert obieitum , veluti iniuria ^ aut aliud fimile; hoc mouct fentiendi faculta- terajqua: excitata illud cognofeit, eaque cognitio vim imaginandi atringit;qus obiedlum primo abfolute iudicat, mox cum conditionebonivel mali, fiueafferS- tis nobis delegationem vel triftitiam. ; quo iudicio fiue obiefto in efie cognito, exci- tatur appetitio pro adeptione velfuga : m quo excitando alterantur fpiritus , permu tantur , ac certo. quodam modo corpus afficiunt; mox per vim imaginandi vnd cum Triplex fu appetitu diriguntur inftrumentamotusadfugam,veladeptionem. In vniuerfohoc B bordina- ordine triplex confideratur motus, vnus facultatis cognofeentis ab obiedo,Iccudus tus motus, ftcultatis appetetis a iudicio, tertius totius animalis a faculrateappetete& inftrumc tis: Primus eft caufa fecundi, & fecundus tertij.Primus magis eft fpiritalis , & minus proprie dicitur motus ; fecundus magis corporeus, magifqueproprie dicitur motus; tertius iam proprie penitus motus eft . Hic tertius , quo fequimur vel vitamus obie- dlum , non eft perturbatio , fed perturbationem fequirur : Motio quoque prima fa- cultatis ab obiedo , necnon iudicium eius , Perturbatio non eft ; fed origo , & prin- cipium perturbationis : Perturbatio autem eft ea media commotio conlideratain fa cultate appetente, vergente ad obiedbum cum quadam fpirituum agitatione. Quas media commotio ad tria poteft referri; primoadobiedum inefle cognitojfecundo adfacultatem appetendi, tertio ad corpus viuens fiuepaitem eius : quf triaicafeha bent , vt obiedtum foliim moueat ; vis appetes primo moueatur , mox moueat ; cor pus tantum moueatur: ac ita perturbatio ex parte obiedti eft foliim aSio; ex parte facultatis appetentis eft primo perpelfio , mox adtio ; ex parte corporis tantum per- C pellio. Prffertim autem perturbatio ad vim appetendi refertur; hinc modo atftio, moddpcrpeiriodicitur:nuncupatura<ftioab AriftoteleintertiodeAnimaa^.dice- te : Et eft deletftari & dolereagere fentiendi medietate ad bonum vel malum , quate nus talia funt &c.Ex quo colligo minus redte Scotumin 4.fent. dift.47.aireruiflc per turbationem efle folam perpemonem ab adione virtutis appetentis diftindlam, nam Arift.earaelTeadtionero dixit. Q^od confirmatur : quia in fecundo de anima 38, oftenditur animam elTe caulam vt finem , vt formam, & vt efficientem; eft enim effi ciensfuarumoperationumihincaffeclio inter operationes immanentes numerari debet, veluti irafei, &amare,non fecus ac videremam faltem vna cum obiedo in eR fe cognito facultas appetens operatur in perturbationis produ-ftione . Affero tamen perturbationem reiftius perpeffionem,quam adiionem dici,cum cx perpeffioneoria tur;&fitperpelfioquedam tum facultatis, appetentis ab obiedto,tum viuentisvel partis eius , vt paret ex prooemio de anima , ac in ea perpeffione prffertim pofira eft q natura & conditio eius: hinc fiue perpeffio nuncupatur . Infuper cum omnis ^ Perturbatio potiflimum fit perpeffio, ea tamen maxime perpeffio eft, qux rationem procurrit , vel ei aduerlatur ; tunc enim ab obiedlo cognito penitus ducimur ac rapi tnur;perturbationesautem,quf fequuntur rationem, minus funt perpeffiones. Defmtiones Perturbationisab aBis traditarefermtur ^ acreijciuntiir . ’ Cap. JIII. S Toici,qui in attinentibus ad mores acciiratiffirai fuerunt, variasdedere per- turbationum definitiones : Zeno enim ( referente Ciceronc4- Tufculanarum qu^ftionum) dicebat Perturbationem efleaduerfam redl^ rationi contra na- turam animi comniotioncin: Alii ex Stoicis affcrucrunrcffeplus ?quo vehementem ° ~ lurbidunrquc animi motum : Nonnulli prauam intemperantemque commotionem GRADVSPRIMVS. 4 ? A vires fufcipientan a deprauatoiudido . Hf , ac fitniles a Stoicis tradicf deGnidones iuredamnandg iimt : fupponunt enim communem eorum errorem » quod perturba cjjum. ciones fbli competant homini, (in tomni ex parte prauf , rationi aduet^ , ac cum na turapugaantesiquodaveroabhorrerefuolocoladflime demonftrabitur. Perpera itaque inquiunt eas abiblute ede prauas , nimium vehementes , natur; aduerfas , cu cadonepugnances,&iimiUa:Hfcenimnonvniuerfb Perturbationum generi, fed {bliunexuperantijhumanaruperturbationumconucniuntjnequenaturam &con ditionem earum patefaciunt i cum non explicent, neque vnderc vera oriantur, ne- que cui anim? parti conueniant, quid proprie fintjquemuevfumprfbeant. Andro oicus,necnon Aldnous>aliiquenonnul]i,quihos iequuti liint. Perturbationem Aadron^ dixerunt elTe anira; motione rationis experte , confulgentem ex opinione boni vel cus sc Alci mali. definitio, quamuis proferenda fit definitionibus Stoicorum j quatenus nou*. Perturiiauo ab his non didcur aduerfa rationi, fed ad partem animx dicatur pertine requ;ratiomseftexpers:mmenapprobandanon videtur. Tum quiafinis in ean6 B apparet: tumquianomen opinionis perperamin ea vfurpatur jopiniocnira exfen- t^tiaAriftotcIismfecundodeAmmacont. if2.adpartemanim; rationalemper- tinet , perturbatio vero adappetitumfentiendi: tum quia bonum & malum jquat exdtare dicuntur perturbationes , funt mouentia nimium communia ac remota j 3 u« mfuapotiore^m'ficatione ftt^ta,preiertim ad voluntatem perdnent: tum emum qma,vt inquit AfpafiiiSjpoimnt nobis conuenire perturbationes finevUa opinione & ^nfu , per folam imaginationem ; vt per ridicula voluptate afficimur , etiam fi nil boni vel mali nobis ad^ opinemur . Definitionem in parce Cmilem de ditBocthusinquicns Perturbationem eficmotionemeiusanimfpartis, qu« ratio- Boechm. nisefi:expers,magnitudinequadam proditam: addebatautemhoc, quia nonnullos paruos motus ad hanc partem attinere exifiimauit , quos ob paruicatem non cenfiiie dcba^edici perturbationes . Quam fentenuamnon iudico vera , non enim raagnitu do eft de ratione perturbationis : primo , quia maius & minus non conftituuntlpe- demdifiindam: fecundo, quia dum magitudinem addimus, id quod nimium efi C indicare videmur, non autem vniuerfam perturbationis latitudinem. Afpafiusin Afpafiuj ; iecundo Moralium Nicomachiorum cap. 3. Perturbationem definiens dixit efie mo tionem eius anim; partis, quas rationis eft ejmers, a voluptate vel dolore produda. Que definitio etiam dubia eft :Prim6 , quia finem perturbationis non explicat ; Se- cundo, quia non declarat, ad quam anim; partem rationis expertem pertineat: Ter tio, quia Afpafius uidetur fibimet aduerlari } nam primo inquit perturbationes pro- ducta voluptate Scdolore , mox ait dolorem & voluptatem effe get?era perturbatio num; dicere autem, quod fint genera perturbationum, dcquodperturbationesin ducant, proculdubio inuicem pugnant; definitio enim perturbationis debet generi conuenire , ea definitio voluptati & dolori minime conuenit, vr con/picuu eft : Pr; tcrea genus non dicitur inducere & excitare fpecies, fed eas vt partem conftitue re. Academicorum nonnulli afierueruntperturbationem eflemotumanimiratio- Academi- nis expertis, gratia alicuiusboni vel mali: in qua definitioneneccaufjomnesappa d. rent,necomm ex parte uerum eft id quod dicitur, quodfintgratia alicuius boni vel D mali : quoniam ,dum inquiunt efie boni alicuius vel mali caufa, aut uoIuntpate&- cere finem , aut originem ; non finem , quia de ratione finis eft tantiim bonum > non malum ; fi originem indicant , milTum &ciunt finem . Prfterea bonum & malum ni- mium vniueriaUa fune, & communia omnibus adlionibus , aeperpeflionibus . De- mum , fi Platonem fequuncur , deberent cum eo in Philebo dicere perturbationem omnem oriri ex concurfuuolupt3tis& doloris : ex eius enim fentenria fiint motio- nes lacultacis appetentis , confurgentes ex permixtione voluptatis ac doloris . Prop tereaLatinorurononnuilidixere.Perturbationemefiemotionem facultatis appete Lari«in«- tisab obiedo fuaui vel molefto ad iucunditatem vel moleftia ducens , ob confenfio- auUi nem quadam naturalem , vd diftenfionem facultatis ab obiedo . Quse definitio reii- cienda e&. Primo, quia finis no eft iucunditas vel moleftia, fed fuga molefti; & ade ptio iucunditatis : quod fi dum irafeimur, cupimus altum trlftari ; finis tamen eft ea iucunditas,quaaffictmurobinim{dcontriftationem;non enim triftitia,Qu; mz- lum eft jobtinctrationem finis. Pr;tereainquitArift. in fexto topicorum locodS. diminu- ^ PE MATERIE VIRTVTVM diminutasclTedcRnitiones Perturbationum', dum in eis non ponitur, quodapparet, \ ex co.n.qu6dobiefl:utaleapparct, oritur Perturbatio . Demum fiiperuacaneunaeft apponere, quod pendeat exnaturali confenfionejacdiflenfionejfat enim eft dicere ex obieiio fuaui,vcl molefto : nam obie£iu videtur tale , nedum ob naturalem confeo- fionem acdiflenlioncm , veriim etiam ob habitas &confuetudinem. Dubi? itaque latis mihi videtur definitiones aba!iistraditf:propterea aliam excogitaredcbemus. Propria Perturbationum Definitio , eiujfiie explicatio , Cap. V. P Erturbationumgenusvnacum Ariftoteleitadefiniendum cenieo: Pertur- batio eftmotio appetentis {enfuumfaciJtatis,necnon Ipirituum cordis ab obietfto , quod per vim imaginandi vdiucundum nobis vel moleilum appa rct , pro moleftia vitanda, fruendaque iucunditate. In hac definitione omnes caufg clucefcunt. Nam motio eft forma communis : quxtanquaminpriacipalifundame toconfideraturinfecultateappetentejtanquamininftruraento&proxima materie infpiritu, tenuiorequeparteftnguinis,cordis,&prfcordiorum: ideo Ariftot.in 3 Prooemio de anima cont. xv. docens iram definire, nedum de facultate, veruta ' etiam de parte corporis mentionem fecit. Perturbatio igitur dicitur motfo: -quia eanon eft vis anim?,qu§per naturam Scfonper nobis ineftjrion habitus, quifo- inus&confimilisfemper^5nonidoIum& Phantafma,.quod emittitur ab obie- ro & leniatur in memoria : fed motio excitata ab obiedo cogQito,quod p vim ima ginandi iucundum nobis vel moleftum apparet . Fit mentio de virtute imaginandi, quia eius iudieiumproximcexcitatappetitioneslenfuum: hinc Arift. in tertiode anima agens de facultate moucndi, vim imaginandi ,'&appetitum alTeruitproxi- maprincipiamotust&infecundodeaniraaeont. 20. voluptatem & dolorem vna cum fenlu , appetitu , & imaginatione repeririaftirmauit. Additur, quodapparetj vtferueturregulaAriftotelisinfextotopicorum locofexagefimo odauo. Acpro fineaccipioiucunditatem, eiufque adeptionem, potius quam iucundum; vtferuem lentendam Philofophiinfextotopic.loco58.monentem concupifeentiam redius per deIe<ftationem , quam per deleiiabile definiri , cum ea magis fitlinis . Hf c defi- c nido ( vt ex fe conflat ) folafuarum partium politione a domonftratione diftingui- Dubita tur.AtdubitarequispolTet. Primo: quia perturbatio nonnunquam oritur non ex prima. fenru,acimaginatioiieiucunditatis,velmolefti?;fed ex folo rationis imperiosSc mandato Mentis ; vt in homine euenit redle inftituto , qui Ibla ratione mouetur . Secunda. Infupernonfemper finis uidetureffeiucundum velmoleftumjfednonunquamho neftum ;& prf lertira in attinentibus ad facultatem irafoendi , qus pro ratione fre-- quenter pugnat aduerfus cupiditatem :iucunditas autem & moleftia videntur efle Tcrua . proprii fines cupiditatis, non autem omnium perturbationum . Prjtereaadhac ea definitio minime uidetur confimilis definitioni pertuibationum tradit? ab Ariftot. inquit enim fubinitio focundi Rhetoricorum perturbationes efle motiones, qu$ fa ciunt,vthoroines immutati non eodem modo de eifdem rebus fentianr,quas do- lor lequitur vel voluptas : itain fecundo libro Moralium Nicomachioru inquit per- turbationcseireeasrautationes,quaslcquitur voluptas veldolor: egoigiturle- cus definiens, uideor ab Ariftotele recedere >& pr?lertimab eo videor diiTentire,D S uoniam ipfefemper dicit eas lequi voluptatem & dolorem , quod ego mllfum ftei: ' emumnonconlht,antraditadcfinitiocompetatvDluptati & dolori. S ohiuntur in flanti a aduerjus definitionem Perturbatio- nis alUtA . Cap . V I. N On leuia profe^fto fun t ea dubia, qus ex tradita definitione emergunt. Eis tamen pro facultate fatisfaciens , dc primo ciico ciim Ariftotele in tertio de anima, necnon in libro de motu animalium , Mentem foliim moucrea longe, non proximemec elle commune, & adxquaram principium motus animaliu; &nimquam mouerefiaeiatercaediaPiiantali3,&appctitu:nosautemindefinitia ne accipe- GRADVSPRIMVS. 45 A ne accipere debemus principium ad?quatum,& proximum) per quod fine medio excitantur perturbationes . IdeoArift.in 3.deanimacont.j7. inquit: Visappeten di non cfi finc Phantafia , Phanfafia autem omnis aut eft per rationem, aut per ftn- fum ; hanc fecundam habent etiam cetera animalia prf ter hominem , primam aute iblus homo habet &c. per Phantafiam autem cum ratione fignifica uit Arift. no cogi tatiuamiliam ab Anerroeperperamexcogitatam,vt cenfent nonnulli j fed appre- henfionem obie(ai a faculiateimaginandi , approbati per rationem, vt euenit in pr? • ele<aione:nunquamigitur ratio mouet fine phantafia eamfequente,viIatiusoften diturinlib. demotu animalium, prsfertim cap.v. & vi .Dubitabatur fecundo; Solusiofe quianonlemperfinisvideturefieiucundumvclraoleftum, fed Ibliim hoc uidetur conuenireperturbacionibus cupiditatis : quod confirmatur per Ariftotelem in fcx- to top. loco y 8. dicentem cupiditatem re<ftius definiri per dclediationem, quam per delcdabile : clarius in quarto Top. loco y i. inquit triftitiam non efle genus irg ; qua niam triftitiacft in parte concupiRibili, ira veroinirafcibili . Relpondeoiucunduni B & moleftum dupliciter vfurpad : primo prodelciSatione attinente ad guftatum& tadum , qu2 v^emens eft , & pro triftitia eioppofita ; in qua fignificatione ea uera funt, qujecx Ariftotele fuerunt relata : fecundo ufurpatur latius, vt extenditur ad iuaraditatem & moleftiara vtf iufque appetitionis ; vbi enim fenfus & appetitio, ibi jucundum StraoIeflumnecelTarioreperitur; in qua fignificatione fumpta fuCrunt in definitione: &in eadem fignificationeinquitArift.in tertio de Anima i^.Cufeft fus indicat dcledtabile aut moleftum , vt afiirmans & negans proleqiritur vel fiigit: nam lenfus vt fenfus tendit ad bonum vt dele<ftabile , tanquam vero a rationedirci Solutio dusrelpicithoneftum. Erat tertia dubitatio, quia Arift.fecus definit : Cairefpon- terti*, dens dico , in variis difciplinis polTe Perturbationes vario modo definiri, ob diftin dtionem finium earum dhfciplinarum: ego exadlam aepotiorem definitionefn inqui rens , Ariftotelem fum fequutus in Proccmio de anima , aliilquein locis ; in quibus conditionesdeclarat pertinentes adexaitam definitionem earum , non ad popula- rem , Rhetorique accomodatam ; qualis eft ea, qute traditur fub initio fecundi Rhe C toricorum . Et dum additur , qiiod Arift. vbiquedicit perturbationes efTe eas, quas fcquitur uoluptas vel dolor, quod egomilTumfaciorrelpondeohocuiriute conti- neri in tradita definitione, quatenus dixi Perturbationem excitari ab obieiSo,quod veliucundum nobis vel moleftum apparet , pro moleftiauitanda&c. An autem ea definitio uoluptati& dolori conueniat , ex eorum explicatione infra apparebit . Perturbatio ad facultatem appetentem 'velad iudican- tem pertineat, (^kp. VII. E x his ,'qua» de Perturbationum gencredida funtjduf emergunt difficultates; vna eft, an reiftefitdidum Perturbationem pertinere ad facultatem appe- Prima du tentem : altera eft, fi ad appetentempertiner,num etiam pertineat adVo- lumatem , qu? eft vis appetendi haman? Mentis. A prima exordiens, Putarunt Stoi eorum nonnulli , &prfftrtlm Chryfippus, Perturbationes efie iudicia, & opinio- nes: ideo Cicero in 4. Tufeuianarum quseftionum exfententia Zenonis , & Stoico- rum inquit. Sed omnes perturbationes iudicio cenfent fieri, & opinione ; iraque eas dcfiniuntprelfias, vtintelligatur,non modo quam vitiolf, fed etiam quam in no- ftra fintpoteftace: eft igitur Aegritudo opinio recens maiipr?fentis ,in quo derhit ti contrahique^ animo reftum effe videtur: Lftitia opinio recens boni prarfentis, in quo efferri redtum effe uideatur: Metus opinio impendentis niaii ,qiiod inrolera bileefleuideatur. Libido opinio venturi boni, quod fcitex vfuiamprzfcns effe .at- que adefie: Sedquas iudicia, quasque opiniones Perturbationum effe dixi, non in eis Perturbationes fbliim politas effediconqverumilla etiam, qui efficiuntur per- turbationibus ; Vt ?gritudo quafi morfiim aliquem doloris effici.at . Hec Cicero; qui busindicarexfeitentia Stoicorum cum Perturbationes.tumpcndentiaabeis in iu dicio quodam acexiftimationeeffepofita. Galenus inquarro dc Platonis & Hippo- cJsnus. cratis decretis cap. 2. has definitiones aflerit datas a Chryfippo : quem mox cap. 3. inquit 4(5 DE MATERIE VIRTVTVM inquit difTentlrc a Zenone, cfterisijuc Stoicis : quatenus illi pcrturbacion es elTeiudi A eia putarunt, quia ex iudiciis coniurgerenc j Chryiippus vero eafmet elTc iudicia affirmauit. Confirmatur horum opinio; quia homo, dum perturbatus eft, longe lecus iudicat , ac a perturbatione liber j ideo iure antiquus ille litigator fub Alexan- dro MacedonumRegc,reuocauitfententiamabAlexandroiratotraditam adAle- ftnten-u^ xandrum non iratum . Horum opinio alieniffima eft a vero . Pro cuius notitia conft Stoicoru . «lerandum, quod vis cognofcens& appetens , re & fubietfto idem funt , fola ratione diftinguunturiVtdocetPhilofophusinj.deanimacont.sp.ob quam rationis di- ftinftionemvnanon videtur altera, & multa competunt vni, qute non competunt alteri : velutifacultati cognofeenti conucnitiudicareobieiftum > approbare, repro bare, excitare appetitionem, eamque dirigere; facultati vero appetenti conuenit motio , alpira tio ad obie^um , conatusque ad illud aflequendum vel uitandum ; fa- cultas cognofeens primo rem iudicat vt veram, moxvtiucundam vel moleftam , fiuevt bonam vel malam :dum eam iudicat vtueram, non excitat appetitum ; fed g dum eam iudicat vt bonam vel malam , non quidem ablblute, lednobis vel noftrisj , CurFacul- nam dempto hociudicio,nonexcitaturappetitio. Et iurehf facultates iunsftf efte. debuerunt : nam visappetenscum ex fefitcfca, nilprofequereturvel uitaret,m{i gnoitenr ^ cognofccntefaculiateexcitaretut ac dirigeretur : pariter econttainane eilet iudir neftidebe ciumboni&mali,nifieiiun(ftaefletfoculcasafre^uendi illud veluitandi: facultad aat , cognofeenti reQjondet obieiftum fub ratione veri & falli ; facultati vero appetenti re fpondetoptabilcfub rationeboniveImali,iucundivclmoIefti.Exhis patet Pertur- bationes ad facultatem appetendi pertinere 5 & propterea non effe opiniones fiue exiftimationes.HiDcArift.in4.Top.loco fii.inquittimorcm &iram inirafccndi appetitu reperirijuoluptatem vero & triftitiam in appetitu concupifeendi. Infa- Tria confi cultate enim appetendi tria confiderantur : prim6facuItas;{ecundo motio &per- detatur in turbatio, tanquamperpeffioeius,&modoquodamadio; tertio habitus ex iteratis fatuitate a^jonibus , longaqueafluetudineconfirmatus . Cum itaqueperturbatio Ct motio ; appetete, non fit iudiciumfiueopinio,>nec pertineat ad facultatem cognofeeniem, q fed appetentem ^iurencciudiciumcenferi debet, nec ad facultatem cognofeentera proxime ualet attinere, fed ad eam fbliim pertinet vt ad excitantem ac dirigentem. HocIucidiffimeaiiirmauit&confirmauitPhilofophus in 2. de Anima. cont. ty.in- qui ens. Animaliaautem omnia habent unumex fenfibustaiftum: cui autem, fenfus ineft,huicl{titia&triftitia,fuaue&irifte conuenit: quibus autcmhfc-, &:cog<gi f )ifcentia ; h? c enim eft appetitio rei dele<ftabiiis . His uerbis Arift. manifefte afleric ftitiam,msrorem,cfteraCquealias perturbationes ad uim appetendi pertipere. Id ipfum patet ex obie-So : perturbationes enim obiecftum qn*run t & fuguint , non fub ratione ueri velfaifi, quod proprium eft facultatis cognofeentis; fed boni vel ma li,iucundivclmoicfti. Eadem ueritas redditur confpicua perpendendo ea,qu« pertinent ad motum animalium: Phantafiaenimac uisappetendi funi proxima principia motus, phantafia fine appetitu non mouet, nequeappetitusfine phanta- fia, vtQosdocct Philofophus in 3. de Anima. 50. & 56. cont. appetitus tamen pro- Ordo coa ^timiusmouet ; quia aftio fcnfus & phantafif non eft motio, aftio vero virtutis appe D fideratu$ tentis motio nuncupatur ab Ariftotele in 3. deaniraa cont. 54. inquit enim. Appeti in produ. tiomotus quidam eftauta(ftus.Naminmotusprodudioneex lententiaAriftotelis aione mo confideraturhicotdo : ptimo optabile Vt mouens immobile mouet facultatem co- xus. gnofeentem, inde oritur eius cognitio per feufus externos ac vim imaginandi : et primo coguofeiturvt verum vel fiiTum, quatenus ucrum& falfum his duitatibus pro earum conditione competere poceftjfecundovtbonum vel malum , fiueiucun dumvelmoleftum: cumquafubnoiionetertio loco excitat vim appetendi , cuius commotionon eft finealcerationealiquafpirituum& corporis, per quandam refri- gerationem vel excalefa(ftionem,contra^ionem vel extenfionem pfoduftam ab obieiftonoto,cuiusnotiofcrnatiiipartenaturam& conditionem externiobietfti; demum anima per cognitionem vt per ducem & dirigentem , per appetitura vt per proxime agitantem, auxilio fpirituum ac ceterorum inftrurocn torum corporis mo- liet corpus totum ; quemadmodum in libro de morii animalium pr^fertimeap. v.& y i.docccrhilofophus.Cumigiturpcrturbatio fit moiiooricnsexiudicio boni vel iiiali;& GRADVSPRTMVS. 47 A mali ;& ea motio non fit iudicium, fed fequatur iudidum vt umbra corpus; iure non ad facultatem cognofcentem , ftd ad appetentem pertinebit. Perperam itaque Chryfippus ,& qui eum fequunturj inquiunt perturbationes efTe opiniones, judi- cia , vel exiftimationes : opinio enim & exiflimatio , fi proprie fumuntur , ad in telle ftum pertinent, vt patet ex calce fecundi de Anima: perturbationes attinent ad par tem rationis expertem, perturbationes pertinent ad vim appetendi; cui nedum opi nlojVeriim neque etiam vlla cognitio conuenit.Atciim perturbationes nonfintiu- dicia, minime tamen fineiudicio fiunt; appetitio enim animalium cognitionem fe- quitur , & expofcit . Ideo Arifi.in tertio de anima 29. dixit ; Cum fenfus rem no- uerit vt dele^abilem vel molefiam , profequitur aut fugit . Infuper cum non fint iu- diciajpofTunttamenefiecauff, quod homines perturbationibus vario modo affedi vario modo iudicent, vt in earum definitione patefecit Arift. fub initio fecundi Rhe toricorum . At eft dubitatio , quia Arift.j.dc anima jp.dixit ; Et eft delectari & do- ^ Icre , agere fentiendi medietate, ad bonum aut malum vt talia funt, &c. ac ita Arift, voluptatem fenfibus , non appetitui tribuit . Refpondeo uoluptatem attinere ad fen fum vt adjudicem; ad appetitum vt ad id, quod ex iudicio excitatur: infuper ibi Philofophus fumpfit fcnfufn, vt etiam includit uim appetendi j quam in eodem con textu fola ratione inquit a fenfu diftingui . <iAn Perturbationeslocumhaheantm parte AnimA ra- tionis compote . Cap. VIII. S Atis aperte conftare cenfeo Perturbationes ad appet^di facultatem pertinere. Verum quia vt in fenfu duf appetendi facultates inueniuntur , vna cupiendi , altera irafcendi;ita in parte rationis compoteinuenitur voluntas, &pr£eele- ^iio ; proptereaconfiderandum occurrit , nunquid vt jn facultate appetendi fenfuQ, ita in ea Mentis locum habeant Perturbationes : & iure hoc fieri debet, cum pro om ni parte adfint rationes magni ponderis, &auiloritatCsgrauiffimorum virorum, net Qu6denimfitneceirc,vtinea quoque inueniantur, ex eo fatis confpicue patere ^batiL cenfeo t quia homo per facultates rationis expertes conuenit cum iumentis & feris, nes etiam & perturbationes ad hanc facultatem pertinentes communes funtutrifquetat homo copecanc nedum his, verhm aliis quoque, ac uehementioribus perturbationibus eft obno- Menu. xius ad gloria, ad honorem, ad fummum bonu pertinentibus ; quf cum hominis fint propri? , eft neceffe, vt etiam ei conueniantper facultatem propriam , qua rationis eftparticeps.Etconfirmatur: quia innumera funt, qua humanam rationem agitat ac turbant, nedum prffentia, verum pr?teritaquoque& futura: innumera funtjquf nos optamus ve) fugimus , non fenfu fed ratione nota, obqussumopereturbamur': ea igitur cum mente, non feiifu percipiantur ; in appetitu mentis perturbationes pa rereualentjnonineofenfuum. ItaPlurarchus nittbaturoftendere hominem cste- ris animantibus miferiorem , quia pluribus perturbationibus quafi ventis continen 1 j) ter agitaretur: quodaccuratiffime etiam fecit Plato in Axioco, hoc eft dialogo de cocemnenda morte. Infuper id jpfum hac ratione oftcditur:quia Perturbatio ex fen tentia Ariftotelis in fecundo Moralium Nicomachiorum me^ac inter habitum & fa cultatem ; cum autem in mente habitus & facultates inueniantur , etiam ncccfleeft vtinueniatur medium, Perturbatio fcil!cct,qus congruente habito formetur ac di rigatur . Prjterea vitia & peccata ad mentem pertinere uidentur , cum fint hominis propria, fiantlibere, dccum Prfcle^fiione: peccataaurem adeam partem attinere uidentur,mquareperiuntur perturbationes ; cum perturbationes vel fint occafio- nes peccandjjvelipfiemetfint peccata, dum modum non feruant .Infuper voluntas &prfclcAio funt facultates appetendi ;a(fhis autem fecundus facultatis appetentis perturbatio qufdam efle mdetur, vel faltem complicata cum ca; eft enim motio pro vitando, vel attingendo obie<5io.Pr«terea Gaudium & k titia , Amor & odium ne dum ad fenfum, veriim etiam ad intelleaum pertinet ; qute vel funt DertiirK;>MonU vel complicatfcum eis :quodpatet, quia Arift. in4.Topic.roco6i air AmirirH^ aduoluniatcmperiincrc, Amicitia autem eftinueteratua amor . InfupcVln x Mora iium 4S DE MATERIE VIRTVTVM liumNicomacliiorum in mente ponit gaudium; & ambigit, an fbmmum bonum A contemplationis in gaudio fit collocaium.Et Plato in Philebo menti tribuit gaudiu, illique conuenire aireritfccundaspartesfummi boni : quare fi voluntati & pr^de- dtioni conuenit aitio , conuenit etiam gaudium, quod eft perfedio & finis adlionis; fi gaudium, & dolor; fi hcc,& perturbationes, cum vcl fine principia earum , vcl eas fequantur. Ideo Theologi Angelis Amorem & gaudium tribuunt ; D^-monibus tribuuntinuidiam , & fuperbiam , Scodium : & Academici Djmones perturbatio nibus aiunt obnoxioSjCumtamS ratione operentur. Horum fententia confirmatur auiitoritatc fatis confpicua Ariftotelis in4. Top. loco 6 i.a(ierentis uerecudiam per- Scotus . f inere ad partem anim^ rationis coi^otem . ProptcreaScorus eximius Theologus], & Philofophusin j. fent. dift.33. affirmat, etiam in uoluntateinueniri perturbatio nes , congruente habitu corrigendas : quod etiam affirmat in primo fent. dift. i. q. 3. & in 4. lent. dift.’49.q.7. Diuus quoque Auguftinus 14.de ciuitate Dei ptffertim cap.v. & V I. eiufdem videtur effe ftntentif. Ia ipfijm putarunt Stoici , & pr^lertim _ Cnryfippus ; cum alTeroerint Perturbationes fbli homini competere ;easo'uedefi- niuerint, quod fintopiniones, &exiftimationes,qu* ad Mentem pertinent . Hinc Galenus in 4. de Placitis Hipp.& Piat, cap.2.3.4. ex definitionibus perturbationum a Chryfippo traditis afierit colligi easad rationalem anim? partem pertinere; cum pu/n6^li- ^^roenexaduerfoidem Chryfippusparum fibi conftans dicat, cupiditatem cfTeir- bi coftas . rationalem expetitioneni,ac ira de inconfiantiaiilum carpit . At pro Chryfippo di- cere poRemus cupiditatem efleirrationalem expetitionem , non quia ad partem ra tionis compotem nonpertineatjfed quia refte rationi aduerlatur; vt rede Afpa- fius ^finitionem a Chryfippo traditam explicauit . Sic itaq; hseprima opinio fatis s j firmis fiindamencis nititur. Ex adueribtame Arift.fccusfentirevidetur: cum enim Sente no pcrturbationes formam & modum recipiant a Virtutibus in morepofitis,in ea par- pertinea: telanimf iUas reperiri cenfendum eft , in qua locum habent Virtutes morales: At h? perturba- ab Ariftotele tribuuntur appetitui fenfuum, non mentis, vtfuo loco patebit: Quare tiones. perturbationes appetitui Itnfuuraconueniunc jnonaurem Mentis . Prxterca fiueperturbatro miniroefit fine motione languinis , ipirituum, & alicuius partis cor poris:atina(ftionefiueperpeflionevoluntatis&mentis nulla adeft motio inftru- mentorum ; cum h? facultates , vt afteriturin 3. de anima , careant corporeo infiru- mento . Pr<eterea ex perturbatione proxime oritur motio corporis pro vitando vel amplediendoobieilo: Mens & voluntas non proxime mouent corpus , vt patet ex 3. deanima, ex primo de Partibus Animalium, & ex libro de animalium motu ; pro ximeenim mouentfola uis imaginandi,& appetitus eius:quare in fola fenfuum appe titione , non in ea mentis locum habent perturbationes . Pr^terea .perturbatio eft motio pro vitando eo quod uidetur malum , & amplectendo bono: & quia obieCtu, quod aitione attingitur vel vitatur, eft fingulare; Angularium proprie fenfus eft, mens autem proprie eft vniuerfaiiura : ideo Perturbatio proprie & proxime eft par- tis fentientis, non autem Mentis; nara in mouendo corpore, & obeundis externis actionibus. Mens foliim prf cipit & dirigit; vis autem imaginandi , & cius appetitus, proxime impient mandata eius. Hinc Arift. in Prooemio de anima perturbationes D omneseftecoramunesanim^&corpori,& cum temperamento miram quandam habereconnexioneramanifeftauitjaitenimcont. 14. Videntur autem perturbatio nes omnes eftecum corpore , ira, manfuetudo , timor , mifericordia , confidentia ; infuper gaudium , amare, odifte : fimul enim cum his, patitur aliquid corpus , &c. Ideo inftrt debere per corpus & materiem definiri. Infuper in 7. libro phy. alTcruit adfolamfenciendi facultatem attingere alterationem, non autem ad Mentem : at Cicero, perturbatioanirainonfitfinealiquaalteratione. Propterea reiteCiceroin primo de officiis, necnon in primo Tulculanarumqua:ftionum,& iti4- adfolam fontiendi facultate pertinere animi perturbationes amrmauic . Hinc,vbi nulla repetitur ratio vt in iumeiitis & feris,ueheinentiffiraf apparent Perturbationes . Eiufdem quoque fententia fui: D. Th. pr^fertim in prima fecunda quaft. 2 2 . art. j. Id ipfum ex Plato ne colligitur , qui in Philebo omnes perturbationes ex uoluptate & dolore efle per- mixtas affirmauit.- iioluptas autem & dolorjde qua tuncloquicur,ad appetitum fenilium percinait. Refolu' G R A O V S P R i'm V S;' ' '49 KKefolutio diffcukaHs de Perturhatiomb.-nokpteitis (f Metit isjC. P Erplcxa valde & oblcura eft resjdequaloquimur : pro cuius elucidatione, clarioreque uedtatis explicatione accurate confiderandum eft, Jsomeit , Perturbationisduplicitcr vfurpari jeftenim nomen ab vno, quod variis c6 ucnitordinequoda. Na primo & proprie motiones fignificat .ad fennendi appetitu citer mur pertinetes , coplicatas cu aliqua corporis alteratione; in qua prima fignficatione in pator, pcedecibus fuit definita, & in eade fignificatione ei copetut oes coditiones propria- rutnperturbationu: fecudodcnotatea, quscupropriapertnrbatione velaffinita^ . vel fimilitudini feruant^quas limilitudo & maior, & minor efle poteft . Secundo aC- cipiendQcft perturbatione duplici modo polTe facultati c6uenire; primo-raieobie perturbationis , & taqua caufe principali , mouenti & excitanti perturbationes .. _ . propriefumptastfecudotaquafubieiiojinjquoinfit veraforma perturbationis. His pf?anUmptisdicoPerturbationes|)fimilitudine&metaphorafiimpcas,neduhuma Refolutio ® nf [neti,|ueru St Deo & feparatis mentibus couenire : ita dicimus Deu jrafciipanite difficoha- re,miiererijqu« ei copetunt cu eminentia,&per humanum confidcrafldi m'^u;nos • cnira^u omnia agamus iunSti perturbationibus,ec fupernis agentibusftinile agendi modum tribuimus. Atfumendoperturbationesproprie, dico eas competCTcinen^ ti , illiuss^uc-appetieioni ; vt cauff , v t dirigenti , vt fecultati , ad quam' ^rtinct obie fiutn eius perturbationis j non autem tanquarafubiecto, in quo poftremafe vera forma perturbationisrepaiatur: hsc enim, vt re<fte dixit Arift.in procEnnodearii ma, non fit finecorporis permutatione. Sunt igitur Perturbationes in'paite.ratiOr nis compote, vt in principiomultarum perturbationum , qu«e hominis fuatpro-; prif 5 tanquamin dirigente, excitante , componente ,8e ratione obieifti quod ad ea partem pertineat . Hinc perturbationes viri continentis ad irafcendi appetitum per tinentes, pugnant pro ratione aduerfus cupiditatem, perturbationesque cupiditatis profternunt : in incontinente econtra. Perturbatio rationem vincit, & cupiditas ap? petitui irafcendi prfualet. IdeoGalc. fii4-de Hippocratis &Piat.decretiscap.2.m3 ^ nifeftatnonnunqua rationem cumappetitufenfuu concurrere : 9 contingere poteft ' .'i varijs modis ob uarietatem difpofitionis hominum, vc conlpicuu eft. Ex his tria colli gere valemus: primo refblution? difficultatis; c6ftat.n.quomodo Perturbationes co cdiu «emant,& non conueniant Menti, & voluntati : Secundo conciliu caru opinionum, «uncur . qu2interfepugnareuidentur;amb?.n.funt ver?, fed vario modo, diftiiiftaquePer- turbationumfigntficatione|:rediiuscamenloquiraur,dumPerturbationes foli y>- petituifenfuum tribuimus; quia illi foli comperitpoftrema&abiolutiffimaearu for • ' ma,proximeagitans corpus, inftrumentaque cius: Propterea tertio coUigiro-usfect letnfolucioncraadueriarurationu. Dum.n.dicebaturhomine per ratione propriis Diluuntur agitari perturbationibus: dico eas in rationelocu habere vein origine, & in taeuka- axi-ierfera te,ad quam pertinetobiedluiliiaruperturbationura.lta dixit Arift.inq.top.loco^ii uerecundia pertinere ad partem rationis compote; pertinet, n.ad appetitu iraicendi, vt rationem foquitur ,proque ea pugnat: In eadem fignificatione uera funt , qua? a Plutarcho de hominis miferia dicuntur,necnon a Plat.m Axioco. At addebatur Mcr ^ ti competere facultatem, & habitus; quaroei competent Perturbationcs,quf medi^ funt.Refpondeoperturbationem nonmediareinterlaculcatem,& quemuishabitu; •• ^ fed inter facultatem,& habitum Virtutum & uitioru,quf in more funt pofita ; cuius generis habitus non in Mente, fed in appetitu lenfnu locum habent. Confirmabatur eade fnia per uicia,& peccata: Refpodeo ui tia & peccata cfle roniS, & praelectionis 4 t^ua eius partis,ad qu 5 primo peremSt madata Dei;& tanq praeligetis, cuius culpa efte dfi& demu taqua eius, in quo libertas fede h£t; at fi vitia c 61 ideraf,v t habitus vir tutiqppofiei, copUeati cu percurbatione;ficad appetitu fonfuu pertinet . Neq; etiam otnnjs fecundus adius, nec qufuis motio^iritaliscuiufuis facultatis appeictisjdebet dicipcrcurbatio>nili latc;fod ea fbla,quf eft-iu<fta cu piurbarione fpirituu,£c parcimn corporis. Dc gaudiojlf ticia,amore,& odio dico;vt in fola metc,& voluntate colideta tur,^noneilcperturbationesv nifi iate,&per metaphoram, vel in quadam emi- autem vere effeperturbationes , dum funt in appetitu fenfuum cum la.-rumeiiCis mis - Cjeterteamcm audoritates ( vtex diitis eliconlpicuum,) nobis D minime 56 i:) n MATERIE V I R T V TV M pertinens vel ad inftrumenta corii, vtad dUiitias,& fiiailia. Ideo Piato in 9. de A 0'>icnu infuperauarura, & vel' finis qu«niiariiim.ObievIumvcr6facu!tatisirafccndicftljonum apparens vd malum, {acultitis quod ad honorem, adeuRodiam, ad gloriam, ad uictoriam ,adiiiiiiricrepu!lione, iraicedi. adrecompenniCioneiTi bcneficionim pcrciiicti vtreulc dixit Galenus in colib.quod animimoresTcquanturcorporis temperamentum. Hinc Placo 9. de Kep.hunc ap- petitum contentiorum , & ambttiofum appellar 5 Infupcr cura obiecta principalia narum duarum facultatum diftindtalint,indeeuenit,qu6d voluptates & dolores earum diftinguuntur ; vniuscuiu/que enim facultatis appetentis ell propria v{>jup- tas & dolor : cupiditati refpondeni voluptates & dolores corporis, facultati vero ira . fcendi uoluptates Sc dolores animi . Ex qua explicatione datum eft nobis intellige-. Exponi- fententiam Platonis in Philebo de voluptate, & perturbationibus . Statuitibi 1% turiocus to duplex voluptati genus, purum vnum, alterum cum dolore mixtum ^ primum Pijtoms. conuenic Menti, alterum facultati fentienti; Voluptas cumdoloremixta ea eftjqug parir perturbationes,omnem enim perturbationem ex voluptate & dolore mixtam B. oftendic: Impurarum autem voluptatum quafdam aitpertinercadcorpusj^hj- luntiU?,qufpertinentad appetitum concupifeeadi ,& pariut perturbationes cius; •alias ad animum, &hf pertinent ad appetitum irafeendi , ciusque perturbationem, pariunt : quas Plato enumerans aiteffe iram, timorem, defiderium,lamentationem, amorem , tCmulationem , inuidiam,& liuiufiuodi alias . Ex his colligo primo veram Vana ex rationem diftindtionis carum duarum facultatum appetentium . Colligo fecundo ra llnun-ur huius , curfenfui duplex competat vis appetendi finem,& non menti: id.n. ® ei conuenit ob duplex voluptatum genus illi competentium : armenti erga finemfo la conuenit voluntas ;quia vnum ell verum , & vidmum bonum, adquod uoluntas, afpirac. Colligo tertio uoluptatem & dolorem non proprie cfTeperturbationes , .fed. ex eorum mixtione perturbationes oriri. Colligo quarto ny:ionem,obquamlnienti non dicantur conuenire perturbationes : ei enim conueniunt uoluptates purf; norT mixt^.,qu$fintmedelf dolorum, ex qua mixtione perturbationes prodeunf .Nos autem latere non debet, quodquamtiis hf duf appetendi facultates habeant fuos ti- G nes diftin(Ros,& If pe inter fepugnent; tamen vis cupiendi prcefcrcira finem refpfcit, vis autem irafeendi ordinata in finem; in finem' dico nedum Cupiditatis ,ucruin etiam Voluntatis, &Mentis.Kam vtPia£oinTimaeo,&ln4. de Repidocet, munus appetitus irafeendi eft pugnare pro ratione aduerfus cupiditatem : quod etiim aifij* mauit Galenus in lib. de cognofeendis animi morbis eap.vt.necnon in eo, qapdani mi mores fequantur corporis temperaturam. Propterva de hoc duplici appetitus Theages. 8enereitadecernitTheages,vtRadofcientiam,Ira roburregat, Concupifccmia apprehendat . Et ex fententia Piat, in 4. de Rep. Confulacui in Vrbe rcfpondet in ho mine Ratio jC^jftuario Cupiditas , Auxiliario deraum Irafeendi appetitus . Qu« fententig nonin hac fignifica.fipneaccipi debent, vtdiftinftieeorumappetituura fumenda fit ab arduo , & non arduo ; nam ab obiero rediRin; 3 o plenda primo eft ^ vt patuit: euenit tamen vt gires , & verftri in arduis, prefenim conueniancfkculta li irafeendi ; At hoc non obiettujn eonftituit , fed comitatur illud . . _ D - De Virtute cupiendi , ^ irafeendi du£ Difficultates dtlumtur . Cap. Xllfl. Prima bi'atic Plato. C Vmmuka declarauerim pertinentia ad notitiam a.ppetitusfenfuum., dua? adhuc fuperfunt diluendj difficultates vtjies valde , & dign? confiderario-, ne : una eft, an uterque appetitus fit natus audire Fationem,eiqucQb{eni-; perare: altera uero, qui oorum dignior fit acprcftatnior. Ordiensa prima, ea ap- , . prime eft Qbfcura , & rationes extant pro omai parte . Inquit piato inTim?o cupidt tatem nonobtemperare rationi : loquensenim de boe appetitu ait. Quoniam uero uidebat Deus partem illam anim? talem fore , yt rationem non exaudiret ; & fi quo icnfu pulfaretur , nullo modo rationibus obtemperaret-; ftd fimulachris uififi^C . noiftediequemaxinie rapa^etur : iccjrco n^uratn.i.ecQrispr,Qaeauit ,&c.id ipfura Galc- GRADVSPRIMVS. 17 A Galenus affirmat- Plurarchusquoque in libro dc morali uirtute nedum aflerithapc Galenus . fuiffe fentcniiaPlatonis , vcriim infuper eandem approbat & confirmat;& iureid facere videtur, cum experiencif Iit confimtaiiea : experimur enim innobisipfis, quod quamuis ratio prccipiat cupiditati, ne expetat voluptuofa ad guftatum v'el u<ftura pertinentia; nihilominus tamen ca expetit. Exaduerfo Arift.in calce pri- mi libri iMoraliumNicomachiorum inquit. Apparet igitur vim rationis experte ef- fe duplicemjvnam adftirpes proprie pertinentem, nulla ex parte rationis participi.; alteram ad CQncupiicendum,& omnino ad appetendum impellenteniialiqua ex paf te ratione pr? dita,quaterms fcilicet ei paret atque obtemperat &c. C^am ferKetiam paulopoftedrirmansait. Rationi enimquodammodo parereanimipartem 'ratio- nis expertem, cum prf cipiendi ac monendi ratio , tum omnis reprefaenfioac exhor- tatio indicat: Quod li fatendum eft hanc vim rationequoq.ue efleprfdiiam, viserit anicniduplex ratronisparticeps ;aIteraproprie, & vthabens eam i{i leipfa i altera veluci61ius,quiparennsdiiloobtemperac&c.Hisaddere poffumps racioeenifa- Ratio. 5 tis cogentem : quia eatenus le effundit hominis virtus , quatenus extenditur ratio : at hominis Virtus in more pofita etiam conuenit appetitui cupiendis vc pate.tde Temperantia ; quare io eo quoque vim habebit ratio. Pre^terea dkendura eft vtruiSoIutio . que appetitum efic natum obtemperare rationi , non tamen eodem modo': nam ap , petitus irafcendiraagis, facilius, acproximius ei obtemperat;, hinc dieirur miM-. fter rationis , & pugnare pro ratione aduerfus cupiditatem ; & iure ei magis obtesi-. perat , cum fic (piritaiior , & in his uerfetur quae magis pertinent ad animam, & ma- xime iunfta fun t cum ratione , vt patet de gloria, & honore: cupiditas longius diftat aratione , verfatur in uoluptatibus magis eutn corpore complicatis , gpftatus fcili-; cci , & ta Aus , & frequenter corrigitur interuen tu appetitus irafeendi. Infuper bie appetitus minus rationi obtemperat, dum uerfatur in obieftofuoprincipaUiquam dum veriaturin inftrumentis cius, qualia funtfortunf bona, Sententia itaque Plato, ' - nis,Plutarchi,& Galeni eatenus vera eft ; quatenus, dum inquiurrt hunc appetitu ^.non obtemperare rationi , id denotat difficultatem ; fignificac quod obfcure, parumr ^&alongeeiobtcmperat; non. autem quod nullo pado ei obtemperare fit natus: & demum vera eft non abfolutc, fed fa^fa comparatione cum appetitu irafeendi. Re-, fte itaque Arift.in calce primi lib. Moralium Nicomachiorum dixit Appetitum fen tientis facultatis parere rationi in continente, ac multo masis in viro forti acrempe rantesinquibusomnia , vnapene dicam uoce, cum ratione conrentiunt;&c. Sc4 adhuc vniuerfadubitatio{olutanoneft,qu.omaro.Arift.fibi conflate non videtur ^ iny. enimlibro Moralium Nicomachio.cap. vi. inquit: Ira quodam modo fequi-. turraiionera, cupiditas non item ; Eft igitur cupiditas tuipior. Cui difficultati re-, :^ondensdico hf c inter fediftinguj , fequi rationem, & efle natum obtemperare ra- noni : cupiditas non fequitur rationem , adeo vt ratione excitetur, quemadmodum ka ; eft nata tamen ratione corrigi , & componi. Et h?c de prima difficuirate , ex cu ius refolutione colligitur rcfolutiQ fecuad?, C^^rebatur fecundo loco, qus nam Secunda harum appetentium facultatum deheatj iudicari prf ftantior . Poftet quis opinari cu «inbitano j) piendiappeiitumefIepr?ftantiorem, quia magis erga finem uerfatur, appetitus ve i^pmaopi V ro irafeendi potius in ordinatis ad finem; finis autem ordinatis ad fipem omnium co ' fenfione profertur : ita uoluRtas pt^eletftioni antecellit . Hf c tamen fententia no cR Euerfio vera, fcd Principatum obtinet vis irafeendi : primo > quia obieiftumcius eft prgftan tiasjeft enim bonum, &uoluptas animi, vc patuit: fecundo, quia proximiorqft rationi, eique magis obtemperat, ac pro ea pugnat : tertio , quia eft fpiritalior, ac robuftior ; hinc euenit, quod generatione eft pofterior : uermesenim & ftirpanima lia cupiunt ,ac non jrafcuntur , nifiadumbrate , Ideo Arift. in 3 . de anima cout. zeu accurate fuo more loquitur, dum verba fiejens de partibus infdfiorumanjmalUimj) inquit : Vbi enim fenfus reperi tur , voluptas & dolor inlequi tur ; vbi autem hee , ne ccftario etiam adeft hoc eft cupiendi appetitus: Loqui tig- de hoc , & nqn dq appetitu jralcendi;quonia eft prior generatione, &neceflarid fequitur fenfuni; non jta autem fe habet eieappeticu irafeendi. Aduerfg autem rationi-facile eft refpondc- re-.namoftmrurncftappctitumirafcendihabereobiccftum proprium prteftantius obievtocupidisatisj&idcQjfinonnunquaxQ cupiditati opitulatur ,id facitauxihq 58 DE MATERIE VIRTVTVM regio i non feruili j neque ad eum ira fe habee ,, vt prcele( 5 Iio ad voluntatem . A 'Volu^tas ^ dolor fint Perturbationes opinio AJpaJii , eiufque euerfio . Ca^ . XV. C Vm'patuerit,quid de duplici fenfuum appetitione fit dicendum:vtexa£iius numerum , & capita perturbationum inucnire valeamus ; quid de volupta tc & dolorefit Ientiendum,confidcrare debemus.Ardua eft dubitatio, quo modo uoluptas & dolor ad animi perturbationes ie habeat, de qua opiniones lunc: OPinoAf'^ 3 "?*Cenrenenonnulli,equorum numero eft Afpafiusin 2. Moralium Niconia- pafij. chiorumcap. 3. voluptatem & dolorem efle communia genera omnium perturba- tionum 5 adeo vt reliqus perturbationes fub his , taoquam fpecies fub genere, con- tineantur . Qjwd vt clarius oftendat, dubiaque perfoluat; pr^accipit voluptatem elTe duplicem , vnam ad corpus , alteram ad animum pertinentem . Infuper voluptatem B pertinente ad animum duplicem affirmat ; vnam erga obietftum prf iens , qus eod£ cum fuo genere nomine uoluptas dicitur ; alteram erga obieAum futurum ; & quo- nia oppofitoru ead£ eft ratio, quotuplex eft voluptas, totuplex eft dolor ei oppoiitus. Accipit infuper Animi perturbatione efle motione partisanim? rationis expertis a uoluptate vel dolore induda. His prsaffumptis ait uoluptatem & dolor&jli uniuerse ufurpanrurjeflecommunia genera omnium perturbationum: & quemadmodum genera fequunrur fpecie , quia ex Ipecie infertur genus 5 ita perturbationes ab Arift. illf dicuntur , quas uoluptas fequitur , aut dolor . Hsc fnia nec Platoaf , nec Arifto. Contra confentanea .Non Platoni,quia Plato in Philebo inquit perturbatio- ATpaCu. nesomneseiremixtasexuol0ptate& dolore, fiperturbatio cx voIi!ptate& dolore donfurgit , non igitur eft uoluptas uel dolorjveluti colores medii non funt albedo vel nigredo. Aduenatur Ariftoteli , quoniam inquit Afpafius iram contineri fub dolo re vt lub genere : Arift. in 4. topicorum loco 6 1. damnat hanc fenren tiam , quia do- lor ad appetitum cupiendi, ira ad eum irafeendi pertinet. Pr^terea fi uoluptas & do,- ^ lor elTtnt genera Percurbationu jCrraflet Arift. qui in primo Rhet. cumulateagicde voluptate & dolore; mox in 2. proponit agendum vniuerse de Perturbationibus, easque definit , definitionemque tradit, qu$ nec uoluprati nec dolori conueniticuca- dicat perturbationes efle eas , quas fequitur voluptas aut dolor , vt etiam dixiun fft eundo Moralium Nicomachiorumcap.v. Neque dicere valemus,qu6ditareqiian-; tur , vt genus fequitur fpeciemjquemadmodum inquit Afpafius : Quoniam dum alii gnamus definitionem ipecierum, genus primo fumimus, idqueiii refto proferi-: mus ; non autem dicimus efle eas , quas fequitur genus . Prarterea Arift. tunc definit perturbationem pro genere lumpram , fub qua Iptcies vari? continentur , non aute definit fpecies. Infuper Arift. a.MoraliumNicomachiorumcap.j.declaratfeipfum, & manifeftat i, quomodo Perturbationem fequatur voluptas & dolor , inquiens : Ia uero fi in afiionibus & perturbationibus pofic? ffint virtutes , omnem autem pertur. bationem, aftionemque omnem ftquitar uoiuptasaut dolor , &c. His uerbis aperte indicat Arift. quomodo uoluptas & dolor iequantur Perturbationem ; nam perinde o eamfequuncurjacfequantur aftionem :at adionem non fequunturvt genus, fed ' vtpulchritudo congruentem partium menfuram; vt dicitur in decimo iib.Moraliu Nicomachiorum. Demum eafencentia aduerfatur rationi ;quoiiia gwiusrededid tur de fuis fpeciebus, dolor & uoluptas non ita ft habent ad fpecies perturbationum: non enim aicimus iram efle uoluptatem ,velefle dolorem;fedIblLimdicemuscum Arift. in 4. tofHc. loco 61. iram oriri , prius in nobis dolore fado. Prsterea pro.con- dituendis fpeciebus diuiditur genus peroppofitasdifferentias, nonautemdiftin- dagertera interfemifecntur pro earum conftitutione: at ex permixtione uolupta- tts& doloris vari? emergant perturbationes , vt affirmatur a Piat, in Philebo ,& - s»«uada confpicimm eft de ira, & aliis ; Propterea eft alia opinio Stoicorum, qui minime ©paiio. cenfent voluptatem & dolorem efle communia genera omnium perturbationum, fed aiunt cas efle duo ex primis capitibus earum ; nara quatuor ftatuunt Perturbatio iics primas, vein procedentibus retuli. Plaxoetiamuonnunquamvo!upcarein& dolorem GRADVSPRIMVS. 59 A dolorem' numerat inter perturbationesi vt in Timso,& in Thcsteto: immo in The® teto ea quatuorftatuit Perturbationum capita, qu® etiam enumerantur a Stoicis. Latini quoque emn Stoicis inter principales Perturbationes voluntatem, dolorem- _ que numerant. Horum fencentia confirmatur rationibus ; nam Perturbatio definita efi,qu6d fit motio facultatis appecentisi qu® definitio in procedentibus traditaj&tis aperte conuenit voluptati & dolori : voluptas enim pro genere fumpra , vt dicebat AfpafiuSjCft operatio (ecundiim naturam non impedica^ fumpta vero pro fpecie, eft effufio animi & ipirituum, ob proftntiam rerum iucundarum: Dolor econtra eft affedkio ex impedimento operationis naturalis , vel animi contractio > ob profentia rerum moleftarum : veligiturnonreCle fuit definita perturbatio, vel inter perturba tionesnumerari debent volupcas&dolor.Infuperactinentiaad appetitum fenfuu, velfunc facultates, vel perturbationes , vel habitus ; hjc tria Iblain eo numerauit Arift.in 2. Moralium Nicomachiorura : Voluptas & dolor, cum pertineant ad illum appetitum, necfintfacultates, nechabitusjreliquumcft,vtfintperturbationes. Euerfi©. B ProparteaduerfaextatfentcmiaPlatonisjquiinPhilebooftendit omnem pertur- bationem ex voluptate & dolore clTe mixtam : Extac fimiBeer fententia Ariftotelis qui Perturbationum genus definiens ait efle eas motiones » quas uoluptas fequitur aut dolor ifiomnem perturbationem fequitur uoluptas aut dolor, confipicuura eft voluptatem & dolorem non pofTe dici perturbationes : & demum huic opinioni ea aduerfantur, qusconcrafencentiam Afpaiiididafunt. Voluptas^^ Dolor fint P ertwbationes ^O^imo Propria. Cap. XVI. M Irum profefto eft, quodnos ; qui pernaturamjperquealTuetudinem cun- ftisfenfibus, ac tam perdite voluptatem fequimur ; erga eam adeofi- muscfci,vtncqueetiamquoadcommunegenusillamcognofcamus:de Priamm qua tamen, vt dicam quod fentio , accipio primo i quod vt voluptas , ita dolor tnul- quod acci tipliciter ufurpatur . Ac , vt ad rem noftram pertinet , triplex eft Voluptas : vna,qu? eftfons&origoomnium perturbationum, qu® oritur ex cognitione obieCli,vt uoiup^ conferentis, veladuerfi j ac ex quadam andipachiaSc fympathia facultatis cum obie ^ ^o : fecunda eft uoluptas pariter & dolor , qu® in fine confideratur , du eo potimur velpriuamur:terciaeftuoluptaspre{Gus fumpta, qu® uehementiiHma eftioriens ex obiero tatftus , fiueguftatus . Prima & fecunda uoluptas in omni appetitu repe- ritur > tertia uero folhm in appetitu concupifcendii& ob eius uehementiam, ac quia communis maxime eft omnibus, abfolutenomine uoluptatis frequenter defignatur. De uoluptate & dolore'in prima fignificat ione pr®fertim vera eft fententiaPTatonis in I. de Legibus , necnon Ariftotdisin 2. Moralium Nicom.cap.j .dicendum: Duo hi fontes natura fcaturiunt, a quibus qui haurit, unde, quando,quantuqueopor- . tet, f?Iix eft,priuatus quilibet vel publicus Vir,omneque animal; qui autem infipien- ter,& importune, contra uiuitinf®lix. Deeademquoque pr*ferdmvera eft ftn- Ptentia Ariftotdisin 2 . Moralium Nicom.cap. 5 .dicentis, Virtutem omnem in uo- luptate & dolore effe pofitam; Vir enim probus illis l®tatur& dolet, quibus de- bet . De fecunda Voluptate intdligi prjfercim debet Arift. dum in 2. Rhetor, necno in 2. Moralium Nicom.cap. 3 .&v.ait Perturbadones eas efte, quas voluptas fequi tur aut dolor : omnemenira perturbationem fequitur voluptas aut dolor , non autS uice verfa omnis dolor vd uoluptas fequitur perturbationem. De uoluptate in ter- tia fignificadone intdligi debent Plato, & Arift.duminqiiiuntjTcmperantiam in ao luptaie& dolore uerfari, eiquemodum imponere. SecunJo confiderandum eft. Alterum quod vqluptas&dolor, quemadmodum antecedunt, & fequuntur,ita comitatur quodacci fomper Perturbadones jnulla enim eft perturbatio>qu® dolorem vdvoluptatem aliquarniuniJam non habeat; dolor tamen vel voluptas,qu® ab initio ad finem per turbationem comitantur, nondifferunt fpecie ab illis, qu® in fine locum habent; fedfoliimper magis & minus , fiuc purius & impurius; & iureprofefto : vtenim mo tiotendeisadfinem non dicitur differrea fine, nili per magis &miDUs,vtdocet DE MATERIE VIRTVTVM Agerroesiny.phy.cpnt.^.itadcuolprafc&dolore fequcnce motum putandum^ A’ •T«r:iu fehabcre.Tcrtipaltamentccoiifiderandura jmemorijque mandandum eft>qu6<i w***^'^* ex fenten tia Ariftotelis in x. Moralium Nicpm.cap. 3. & 4. Voluptas non eft motus, Icd motum fequi poceft > quatenus per motura aliquid confequiraur nobis acconio datunj; vt ex oppofico confiir^it dolor : Voluptas enim femper ex poflelEone aliqua rei conferehtis confiirgit , fiue per motum , fiue Tecus nobus dompetat ; & hoc de pri moquoqueupluptatis genere verum cftjconfurgit enim ex polTeflione rcilaltem , Quinque pcr coghitioijcm. Ex ks quinque notatp digna coHigere ualemus . Nam colligo pri colligunt mp,cumpmnisperturbatiofitmotio, yoluptasSc dolor non fint motio, quodne- Pnmum. quaqumnpfopneluntperturbationes^ColIigolecunddjcura adeptionem finis per ecun u. ujoturalequaturuoluptasj&oppofitum dolPr}& perturbationes funt motiones, per quas adipifeimur vd ho adipifeimur 5 nein;iure Perturbationes dicimus ede eas. Tertium quas feqqituryoluptasyel dolor. Colligo terti6ratioHemreftam,ob quam Arift. perturbationes frequenter dixit clle eas,quas voluptas fequituraut dolor: id enimfeatprimA, vt fuam fententiamdeupluptate patefaceret , & oftenderet re- B u.eranon.efle perturbationerneiufdem ordinis cumaliis ilecundo, vt morefiioHa tpni aduerlaretur , qui uoluptatem dixit motionem & generationem , quod reiicit Arifidn x. Moralium Nicom. & foliim concedit confufgerepoffe ex motione; puto Qajt tB». tamen ( vtalibipatefaciam ) litem in folis verbis effe politam . Colligo quarto reCta explicationem lententiie AriftoteHs in decimo Moralium Nieom.cap. 4. dicentis ik> iuptatera elTe totum aliquid , acindiuiduum : nam motio diuidua eft , mutatum uc- ro efiindiinduum ac terminus luoluptas cum fequatur motum , dicitur nou motus , fed terminus & mutatum 5 ac propter^dicitur totum quid & indiuiduura : fimili ra tioncin eodem cap. voluptas diciturpcrfeftioaftionis, noiivt habitus infitus,fed ytfinis quidam fubfequens. Colligo quinto redam ^plicationem fententif Plato nkinPhilebodicentiSjPefturbationesoranesexuoIuptate&doIoredTepermixtas; includunt namque vtrumque , & tanquamprincipia, & tanquam comites . Quarto demum accipiendum eft ,qii6d perturbatio dupliciter ufurpatur : vel enim proprie, a^uur' proroo.tioheattinentead appetitura lenfiium ; vellate, proquauiseius affedionc, ^ ' fiue fit morio fiue principium, ;fiue. ex motione confurgat : dum vfurpaturper- tUrbatib inj>.rimafigni£icatione , uoluptas & dolor non ftmt perturbationes , & in ea Cgnificationc perturbationem fumpfit Arift: & definiuit : at fi uftirpatnr latius , & in altera fignificatione ; fica Platone nonnunquam nuncupantur perturbationes , & a Stoicis inter prima perturbationum capitanuracrantur.Ex his elicitur VBiuerfj difi Radaris exaiftiffimarefblut^^^ ^Uumtur normuJU dijfcukates ad Vphi^tatem^ Dolorem pertinentes. Cap . XV^ II. £xpli«- £ur lacio «r<linis feruui in ' Rliecori- cis. f A Ppanrit voluptate & dolorem , nonpr^rie perturbationes dicii fed vel prior cipiaj vel comites earum t Ex quoiationemredara elicere ualemus, ob * ^ quam .Arift.in lib. Rhetor . prius egit de voluptate & dolore , quam de gene D fe peijthbationum: cunj eniin uoluptas & dolor non fint re veraperturoatioBes,l'ed fint.conununia principia & comites;pe,rturbationum , & debeant in definitione per turbatiohumaccipi siure optimo neceftarium fiiit, vt congruens ordo feruaretur, primq de iliis verba faeere:quamrationcm Cfteri afferre noualenijimrao cogantur fateri Ariftotel^ turbafte redum ordinem . Nam fiuoluptas & dolM dfent^ecies perturbationis ; &re vera perturbationes, vt eft communis opinio;tuncArift.prius departequam de toto, &priusdefpedequain de genere dilTa-uiftetjquod eius prx- ceptis aduer&tur . At oritur dubitatio jlquia Arift. non videtur fibiconftare : negat in X. Moralium Nicom.necnon in 7. voluptatem & dolorem efte [motiones , in i .ta- men Rhetqricorucn inquit:Ponamus itaque uoluptatem motum animi quendS efte, pc lubitam 5 fub fenfumque cadentem inftaurationem ad explendam Naturam : Adeo quod modo aflerit, mod6inficiaturiioli!ptatem& dolorem efte motiones . Cui difficultati laclsfaciens dico, Ariftoteicip in x.MoraliumNicom. propriam fen ' tenciaro GRADVS PRIMVS. 6j A tentiam patefecifTe; ibi enim ex infliturohacdereaduerfas Platonetn diflerit : in primo autem Rhet.tanquam in librOjin quo agitderebus populariter, dedifle vi- detur definitionem popularem, cuulgatam, & a Piat, tradium :propterea eo locife excufans inqnitjCas definitiones illi pr^ceptioniefTe fatis nos exillimare debere; quf defingulis rebus prolatj, neque obfcurf, neque exquifite fuerint. Hisaccedit,qu6d Arifi:.eoin loco ita vfuseft communi Academicorum definitione, vtlimuliiidicaue C rit , quomodo vera reddi poflit ; nam uoiuptas , quamuis non fit proprie motus , & generatio t cft tamen motio fiibita , hoc eft terminus motus ex motu prodiens , per- indeac aeris illuminatio . Infuper , vt Eclypfis dicitur terr? imerpofitio , quia ex ea prodit; ita voluptas poteft dici motus & inftauratio , quia confurgit ex eis : quod in x.MoraliumNicomachiorumcap.j.hispene verbisaPhiloIopho afleritur : Non ' cftigitur expletio uoiuptas, ftd cumadeftexpletio, tum quis voluptate afficitur|; & cum fecatur , dolet &c. Qux fententia vera eft, non depura voluptate; fed deifla, qu2 pura non eft , &.medela eft doloris ; vt ex cap.x. eiufdem libri colligitur. Nec in alia fignificatione cenfeo Platonem luam fententiam proiulifle: Id ipfum enim aptfd Platonem denotare cenfeo generationem fub fenfum cadentem, motionem magna, natur Ari protinusque fa£tam, quibus in Philebo naturam voluptatis explicat, ^od apud fto.cCPia Ariftotelem denotant aftio , habitus cum natura confentiens , perquam m 7. Nico- machiorura cap. 1 2. definit voluptatem : ea namque adtio apud Ariftotelem, cft mo tioapud Platonem, qui latius utitur nominemotus. Infuper aperte Plato iil Phile- bo manifeftat fententiam fuam de uoluptate intelligendara effe per modum cauff , cum dicat ex reftitutionc in naturam protinus fa< 5 ta , ex motuque magno fieri uolup tatem . Hacitaque Iblutione & Arift. a contradictione > & Plato a calumnia confpi- cu^ uendicatur. At adhuc dilucndf fuperfunt rationes , quibus oftendebaturuolup Diiukur tatem Scdoloremreueraeireperturbariones. Quarum potiffima erat: quia virtus primara- omnisinmorepofita, eftmoderatio alicuius perturbationis : Temperantia eftyir- “<>• tus in more po(ita,& eft moderatio voluptatis & doloris ; voluptas itaque & dolor . re uera funi perturbationes . Cui difficultati relpondens dico officium Temperantif officium effe primo & prjfertim componere cupiditatem tendentem ad uoluptatem ;'qu2 cu- Tenipera- piditas&aPlatone,&a Gsueno ,& ab Ariftotele inter principales perturbationes “*• numeratur: copofita autem ea cupiditate confequenrer componitur uoiuptas & do- lor,qu£ comitantur adeptione obieCti cupiditatis, vel oppofitum eius. At addebatur ir^rf cedentibus Perturbationis definitionem etiam de uoluptate & dolore ueratn pgt^|i'”j effe : Hocnosinficiari debemus, ea enim definitio duplici decaulahis non couenit . do. Prima eft 5 quia perturbatio di(^ eft motio , nam ( vt inquit Arift. in fecundo Mo- ralium Nicom.cap. v. ) perturbationibus moueri dicimur, at uoluptate & dolore no dicimur moueri ex x. Moralium cap. 4. non Itaque eis congruit definitio Perturba- tionum . Altera ratio eft ; quia Perturbatio dicebatur motio ad obieftum pro mole- ftia uiranda fruendaque iucunditate : at uoiuptas non eft motio pro fruenda uolupta te,{ed eft ipfamet iucunditas ex adeptione obieCfi confurgens : ideo refte dicitur le- qui perturbationem, non autem perturbario.Demum addebatur omne pertinens adappetitumfentiendi,veleflefacultaitm>vel perturbationem, vel habitum: Di cohfc effe tria principalia, adqua? cftera rediguntur; nam uoiuptas Scdolor funt initia , calcaria , & comites perturbationum , vt declaratum eft; ideo ad perturbatio nes rediguntur,quamuis re uera non fint perturbationes . ^ereduciwmPerturbatfonumiri capita. Cap. /XVI 11. S Atis cumultate me ea explicafle cenfeo, qux adnotitiam difiindionis appeten tis facultatis, necnon ad cognitionem voluptatis & doloris pertinere uidebam tur : fficilius modoprimaperturbationucapita infpicere ualebimus. Cenfuit . . AlpafiusVoluptatem,&Dolortm effe prima communiaque genera Perturbationu: quam opinionem a vero abhorrere ex didlis in procedentibus confpicuum eft ;& ex eoprf fertim ,qu6d oftenfum eft uoluptatem &. dolorem , vt extenduntur per.orri- nes perturbationes , minime effe perturbationes; fed fontes , fomites, affeCiafqile ea opinio rum.Stoici,& cum eis Cicero, Perturbarionuquatuorcapitafiatiiciunt;volupia- s:cKoiii- iSt DE MATERIE VIRTVTVM tcm, Dolorem, Timorem>Libidincm;vt in prf cedCiibus retuli. Alij ab his parurarc^ \ eedctices inquiunt prima capita elTc volupratemjdolorem,timorcm, & fpem-. prima (duo uerlari dicutur in bono, vcl malo pr^ feoteireliqua in fiuuro.De his Plato inlpri mo de Legibus inquit quclibet noftrum elTe vnym , & habere in fe conhliarios duos contrarios , & amentes , uoluptaiem , & dolorem j ad quos axrceduiit futurorum ti- pjpr , & confidentia ; quas in fexto Aeneidos ita expremt Virgilius . Hinc metuunt tcupiumque y ioUnt , gaudentfiue, nec auras, I{efpiciuntcalu/k tenebris i^carcere caco. Has quatuor perturbationes nonnulli in duas rediguntfin cfimunem timorem mali, coramuneque defiderium boni.H?copinio, quamuis a multis prodaris Philofopliis R«i^o. approbetur, mihi tamenapprime dubia videtur. Prira6;quiaiam eftoftenfum uo- iuptatem & dolorcjn, minime efle perturbationes: Hinc Plato in primo d? Legibus eas non perturbationes ? fed conlfliarios amentesnuncupauit . Prf terea : dum h? quatuor nuncupantur commut^cs perturbationes , & capita cjterarum } vel ita funt capita, vtopincs quatuor in vtroqu.eappetitu locum habcant;vd dug advnum, rcuqufadalterumpertineanttnonvalemusdicereprinjumiquoniam timorexeo rumfentcntiaadfciumirafcendiappetimmpertinet,pariter& fpes; uoluptas au- tem ,& dolor ad appetitum cupiendi. filoco fpd cum Cicerone , & Stoicis li- bidiuem accipimus, ma^is erramus: primo, quia libido non oppooiturtimori, vc dolor cupiditati; fecundo, quia libido proprie fumptaadappetitum cupiendi per- tinet, non autem ad utrumque. Si alterum prioris diuiljonis membru approbamus, &dicimusdu 3 s harum perturbationum attinere ad appetitum irafeendi, reliquas ad-eura cupiendi ,proculdubio erramus : primo , quialic non erunt prim^ penitus, &verecommunes: fecundo, quia perturbationes cupiditatis, qu£ non uerfantur in bono vel malo prsfente, non pofTuntaduoluptatem vel dolorem redigi, qusin illis przfentibus uerfari dicuntur ; ita quoque perturbationes facultatis irafeentis qusnon refpiciunt futura, vt ira, inuidia , & fimiIes,non valent ad eas redigi , qu? ad fb#a futura referuntur . Propterea iure merito Afpafius in 2. Moralium Nicoma- chioi;uHi cap. 3. eam in quatuor capita deduftionemdamnauitj&prajfertim, quia G . . dum timor fumitur& libido, non accipiuntur oppofica: infuper, quiaira, necno fiducia, adnulluraeprumcapitumrcdid poteft, IdeoTrufianuscognominePlus- * ' ' quamcoinnientator,inte/tio,artisMedic^cenfuitgenera,communiaquecapitaPer turbationum tria cfle j uoluptatem , dolorem , & iram • Ratio cius efi : quia animus pcrfuiperiurbationes vel tendit ad apprehenfionemjquodeiconuenit per uolup- tatemtveladfugam,quodfacicperdoIoremjvelad r^ulfionem, quod per iram confei^tur . Cofirmant nonnulli hanc fententiam per triplicem motum fpirituum, inlmqujecabris: veleniminperturbatioaep.ervQluptatem effunduntur fpiritus, &adcxi5ernatendunt;velinterna petunt per dolorem; yelpartim feruntur ad ex- terna pro repellendainiuria , partim ad interna per coniun(ftum dolorem , yt euenic bisquiitafcuntur. H^copinioctiamnoneftapprobanda: primo, quia perperam * uoluptat^&dolorempercurbacioHesftatuiteiufdemordiniscum csteris? fecun- do , quia perturbationes per obie^a pr®feriinj , npn per motus caloris 8c fpirituum difUi^i debent: Praetcreairaeftroixtaexnoluptate^dolorp, vtvna cum Pia- D tpneccnfet Arifipteles ; mixtum &£ompofitutn non potefi ftatui caput , fiue genus primum , vna cum componentibus ; fenaberet enim , perinde ac fiinter prima cor- poranumeraremus elementa, & mixtum : Demum fi ira ita eflet commune genus, vtuoUiptas &dolorjqueadmodum perturbationem omnefequitur uojuptas&do for, vt inquit Arif. ita aeberet fequi ira;qux tamen nonfequitur, yi efi conticuum» ^)(f Perturbationum communibus capitibus opinio propria . Cap , XlXr P R$termiffis itaque aliorum opinionibus, vt de capitibus Perturbationum pro feram quod fencio , ita dicendum cenfeo . In omni motu ac in vniuerio pro- grefTuPerturbationiimtrla cpnfideran^, principium, medium, &finis.- iiifine GRADVS PRI M.V S. «3 non {eruatur motusjnecpropenfio ad obieiSumifcdaliquidexmotu confur- £cas , 8c poflelSo obicf^i ; prasfen tc cniin finenon amplius res dkiiur moueri , qua- xenec turbari , cum perturbatio di motio adobie({tum : in fine igitur {bliim confide raturvoluptas&dolor,qusEdicuntur{equi omnem perturbationem : & qu^tpuis nonnunquamdicanturane^tionesanitnf jre vera tamen non fiint perturbationes eiufilem ordinis cum cgteris , vt patefeci . Propterea ftruatur motus fbliim aprioci- pioadmedium5& a medio ad finem, ratione quorum ftatuipofiunt prima capita perturbationum . Nam vniuerfa ea progreflio a principio ad finem , poceft & vnica oppofitione , & duabus difiimSIs denotari : fi vnica denotatur , orientur dux com- muniflimsperturbationesad i/trumqucappetitum pertinentes , Amor fciJicet,& odium ; Qi^bd fi diftin^ius capita aflignare volumus ; & progreffum iUuqj. in duas ediO du» {^repartes,dicendumericprimacapitacfiequatuorjquorum duo principi) ob- prim* c6 tinenilocum,>\mor & odiumj duo vero Medij, Sv.ucV t^i-riivf^ahoc eft artimofitas(vt muniic- iuIoquar)&cupiditas}qu$duoabomnibus veteribus Philofophis inter Pertur- 3 batlones numerantur . Ratio huius reduSionis & ordinis eft : quoniam oritur per- <;^ua^or turbatio ex imaginatione ac iudicio obiei^i , fub ratione iucundi nobis vel mol^fii, prim*per fiueboniveImJi;quodiudicium,fiueapprobationem& reprobationem Tequitiir torbauo- inappetituamplexusquidamobiedi in elTc cognito, &inclinatio ad tUud pro efle "“r proprio cius extra cognitionem ; vel econtra auerfio & afpematio . prima exci • latioin appetitu, & amplexus apprime iunvlus cum approbatione interni ienfus, eftamorlate fumptus , vel odium obieifti : ideo Arift. in vtroauc appetitu amorem &odiuracollocauit,amoremnempe&odium obieifi, quod ad ilium apf>etitum pertinet. Amoritaque& odium obie'^i appetitus fenfuumfunt prime &communif fimj perturbationes, ex quibus Cfter? oriuntur , earumque funt pediffequf . Hanc veritatem tetigitnonnunquamacexprelfit Plato, vcluri in Timso, dura inquit: ^ppj.oi,a. Primum vtique necefiario fen(umvnumomnibusinternum,&naturf coniundu rioexPk- illica violentis perpeffionibus excitari, deinde cum voluptate & dolore mixtu Amo lone. rem jpoft hfc metum. Sciram i & quf cunque velifta {equuntur, yelabiftis vtcon C traria diffident. His verbis Plato Amorem &odiam primas effe perturbationes affir mat , Cf teras ex hisoriri . Id ipfum indicauit in2.de Legibus inquiens . Difciplinam appdio virtutem, qu«primopuerisaduenit,fivoIuptas& araor,doIorque &odiu reaeinanimos influant, antequam ratione moueantur ; St rationedeindeprffcn te, rationi conlentiant , qusconfcnfiovniucrfa virtus eft: Ipfam vero debentem circa voluptates & dolores afluetudine, per quam ab initio vfque ad extremum uit? homines oderint, qus odiiTe oportet , & ament qu* amanda mnt 5 fi per fe iplam fe orfum ratione confideratam difciplinam vocaueris ,rede ( vt ego arbitror) appella bis &c. His verbis Plato primam & latilfimam perturbationis oppofitionem fiatuit amorem & odium : nam voluptas &doIor , fi late fumuntur , funt fontes , principia, fomites , & affeci? perturbationum ; non proprie fumpte perturbationes , vt patefo ci. Hinc iurelin conuiuio Amor diiius eft Magnus D?mon, nedum ob vehemen- tiam,& vires eiusiueruminruper,quiaeftcaput,&princeps omnium Dfmonum ; hoc efthumanarumperturbationujqusfuntquafi interni hominu D^^mones.Eiuf- P dem quoque fentenii? vifiis eft fuifle D. Augulf. qui in multis Platoni adhftet: na in lib.de moribus Eccleftfcap.xv.inquit,quatuor Virtutes primas morales nilefic, nifi amorem ordinatum , velamoris ordinati: & quoniam Virtutes morales funt mo derationesPerturbationu , iurecoUigimus ex eius fententia omnes Perturbationes adamorem redigi : quod in parte tetigit etiam 14 libro deCiuitatcDeicap.v 1 1. in- quiens. Amorinhianshaberequodamatur, cupiditas eft; id autem habens eoque fruensjlftitiajfugicnsquodeiaducrfatur, timor eft; idque fi acciderit fentiens, eft triftitia. Statuamus igiturcum ratione, cum Platone, Ariftotele, & D. Augu.duas efleprimas &communiffim;is perturbationes, Amorem & odium; quafifymparhii &andipathiam,fiueconfenfionem&diffcnfionemfaculcarisapperetis fenfuumca quouis eius obiefto.Q^s fi deinde diftindiius volumus explicare ; & Amorem , vc caput&principcmperturbationumjVolumusfcccrnercab aliis, qux proxime eu fcquuntur; adderedebemus, vtdixi, fecundum craduin pcrcurbaticnum, x<i/'t»/5vf4.V,hoc eft A.nimi vigorem &cupidicatcin. Kat;o eft : quoniam Amor proprie Turpstur. Epilo^s dufloru. iQiiomo* do Amor tatel/ha- beat. Opiiiio Opiniofe cuRcfa Le oms ile- b«i. ^4 de M ATERITi VlRrvirVM proprie cftamplexus ille primus , primaque inclinacioappetitus, proxntiefequcns A . approbationem iudicanris facultatisj in quo amplexu cum cognitione iuntSo reperi turii^^iptasqufdamex fympatliia&confenfione obie>ai'tamquaboni cumfacul-, tace!Moaicns,iiccnondoior aliquis radonepriuatioiiis:Huiurmodi Amorem fequi: turcfeindcinappetitumocioquedammcdiatendensad obieilumiqu? in appetitu- cupiendi dicitur cupiditas , in eo irafeendi 9«/** fiue animi uigor. Et cohfiderandum eft,q«6d hf voces i^nSu/xIa dupliciter ufurpatur: nonunquam pro denotandis duabus facultatibus appetentibus , pertinentibus ad fenfus, vt in fecundo de Anima. 27.quo lortenumeramur facultates appet£tes; in j.tamen de Anima ya.magis pro- prie Philofoph.loquens eas appellat : nonnunqua vero illis vo- cibus denotantur nonfacultates, fed affciSiones , fiue perturbationes earum , vt co- ftat ex 2. lib. Moralium Nicomachiorum cap. v. & in eadem fignificatione vfurpan- tur apud Galenum in libro de cognofcendisjcurandisque Animimorbis cap. 3.& v. nccnon apud Platonem , & Plutarchum frequenter. Infuper dum illf voces denotat affeftiones , fiue perturbationes , adhuc id euenit duplicarer: vel enim denotant vni uerfum genus appetitionis ad eam facultatem pertinens j fic omnis affero -foculta tiscapienrisdicitur cupiditas , & irafeentis 9 K,«eVj hoc eft animi vigor : propriam quandam eius facultatis affeiiionem , contradiftindam ab aliis 5 ac ita in-' tercfterasperturbationes numerantur. Exhisconftacprima perturbationum capi- ta partim duo, partim quatuor efie : Si duo , ea polTunt dici vel amor , & odium , vt: patefeci ; velcupiditas , dcSi-fisVlate fumpta , vt nuper manifeftaui : Acficonfideran- turdiftindius, eruntquatuorjquorum duo prima, Amorfcilket&odiumjUtrique appetitui competunt }duo reliqua, cupiditas, & 9 ;^/i*,ideftariimi uigor, drftindfo' congruunt appetitui jcupiditas appetitui cupiendi , altera appetitui irafcendf.Qudd- fi has duas quoque perturbationes utrique appetitui uolumus communes -reddere, dicemus , & cupiditatem in eo conuenire , vtfint profequutiones quedam vel fug? obiefti conferentis ueladuerfi : ac ita Amor & odium , tanquam 'principia, Profequueio & fuga, tanquam media , erunt communifiima capita Perturbationu . ^ QmmodoAmorfiHabeatadcu^iMtatem. Cap. XIX. S Atis, communis, & inter ingenuos iuuenes frequenter agitata efteaqufftio^ quomodo Amorad cupiditatem, vel econrracupiditasad Amorem fehabe- atj intelUgendo nomine cupiditatis id ipfum, quod etiam nomine defiderii denotatur: cuius folucio ex didis fatis confpicueelicipoteft.Etquanuiseadubk tatio frequenter proponatur de Amore Venereo, & Voluptario ; non de Amca-e uni uerse lumpto, de quo nuper fum joquutus : tamen , quia de vniuerlb Amore, '& pac' tibus eius ( vt ad hoc pertinet ) eadem eft ratio; propterea quod de parte dicimus, de vniuerfo AmorecenfeoelTeueru.Qufriturit3que,quomodoAmorfe habcatadcit piditatem.Cenfentnonnullicupidiratem,quamd^derium appellant, efte genus Amoris : ideo Amorem definientes inquiunteftcdefiderium&c. Horum.fententia partimuera, partim filia cenlcri debet. Vera eft, fi nomine dcfiderii fignificantge- _ nus affedionum attinens ad appetitum cupiendi . Nam Amor , qui pulchrum infpi cit,procuIdubio pertinccad appetitumcupiendi:atipfinoninhactignificatioiie> ‘ fed prclfius vtiuidenturnominedefiderij ,fiue.cupiditatis; nempcpro~vnadefiniti perturbatione contradiftindaab aliis ;inqua fignificatione ea ientemia vera non eft : quoniam , vr patuit , cupidi tas fequitur Amorem ,& fe habet tanquam affedio Amoris , & medium quoddam inter Amorem & id quod Amatur; affeiftio autem fi- itcproprictas,cuinficpofterior eo cuius eft proprietas, non poceft iudicari genus - illius.Maleigitur Amor dicitur cupiditas, cum Amorpriusoriatur, illum moxfe-i quaturcupidiras;namidcocupimus,quiaamamiis,non vice uerfa. Leo Hebreus, Vir elegans, & acri quodam iudicioiiluftris, in 3. fuo dialogo de Amore &defiderio, anerit.Amoremadefidcrionoudiftingui , fed eifeiclefriiqiianuis in primo lib.fecus loquatur & fentire iiideatur.Ai eius quoque fenrcntia non eft uera ; cum enim cupi- ditas ,( vt nuper dixi) in duplici lignificatione polTic vfurpari , in neutra ciiisopi- qioveraefttnamlipcridnomeuincclligiinusomncfmaftetftionemappetituscoiicu pifiendi; G R A D V S P R I M V S. g; nec toltim £uai Ilia parte: Si veto nomen cupiditatis vfurpatur S Sim^^nTc-Si’ ne.proeancnpe cupiditate & deliderio,qnod Amori innaum efl in nua &ab eo &ab alus vatpiti Met, ua quoque efl conrpicuum cupiditatem ab C5re diftin gui . cum fequatur illum , eoque fit polleriot , vt declarani . Quod coSirm- tur nam -ta fe habent . vt vno non variato alterum ci^at vel rainuatnr' ' proculdiJbio idem non funt : ac defiderium copuls cum reamata crefdt , minuitur ’ per moltaqueeuenca vanatur non variato Amore, vt experientia conftat: quare in terfednlmguuntur. Infuperaliqmdeflderatione Amoris, vt Amor ea,quodnon cft deratione defideni ; Amor magis eft lun^us cum facultate cosnofcente . proxi- mioreitcognitiomapprobationiqueabeafaft? : h?cfunt deinde principia & caufe deliderij, quod magis vergit ad rem qu£ optatur ; & ideo cenferi debet affeftio que- damprioris.ellenti? Amons , feequa Amor nunquam repetitur. Et quanuis Pia- i>kto touideaturaflCTereAmorem clTe appetitionem ortam ex indigentia & copia, non mdic-irnt elTc idem : fed quia nouit dedderium Tequi Amorem , neai- que cum eo , ac eiTe aliquid notum , lucide patefaciens conditionem Amoris ; ideo Homerus 14. lliados loquens de Cefto Baltheo Veneris ^xit : Ulic e(t Amor, cupido , &coiIoquium,& deceptio, quie furatur Mentem pru Amor filius Veneris, dicitur Cu inftan:ia. pido e Amor Itaque & cupido idem efie videntur . Refpondeo; dum Amor dicitur Sok:io. Cupido, idredle fit duplici ratione:primaeft;quiaCupido vfurpatur pro omni af leaione facultatis cupientis, & per excellentiam pro principali , qui cft Amor : al- tera eft j quia circunferiptione quadam populari ,& nota circuniciibitur Amor per causMeaionemvehementiifimam, & confpicuara . Dicaniusitaqueafundamen- Collin-im- tis iaftis,ab explicatisque principiis non recedentesj Amorem fiimptum late pro vni '»r dSb’- ^ uerialatitudme perturbationuinoppoficacommuniodio, & Defiderium fumptum - latepro quauisaffeftione vmusque appetitus . vnd extendi, ac in idem venirL Di j fiimptum pro perturbatione propria appetitus cupientis , rium ide' r non efte idem ; ejuomo- led deiidenum efle genus cius , fe habens vt totum ad partem. Addamus tertioj Amo rem lumptum pro prima parce perturbationis ad hos appetitus pertinente , differre a defiderio fumpto pro altera parte fequente illam j & id ipfum efle dicendum dedefi deno fequente cupidineum & voluptarium Amorem . Demum dicamus : cum hoc OHomo- denderium litaficctio Amoris, &afFe.5tio maxime fitiuniftacumeocuius eft affe- aio, adeo vtfolum quoad formam fecernatur, acidfamiiiariter &lucidede- daret : mre optimo Amor non reperitur fine defiderio , & per deCde- )^rfs . rium vt per notius manifeftatur . Ita vera eft fententia Ariftotelis p. Arifc . ' Moralium Nicomachiorum cap-v.dicentis : Nemo Amore ca- pitur, nifi fuerit ante forma fpecieque deledatusj nec D tamen is, qui fpecie deleiftatur , ftatimamati fed tum,cum& abfentemdefiderat, Sipcffentem concupifeit. Ex his conftathfc tria efle vera, Amorem efle idem cum Dc- derio; Defiderium efle genus Amoris & demum nec idem nec genus Amo ris efle,led affe- «ftionera, & E Qimrao- 7 * DE MATERIE VI-RTVTVM Statu? inftarinomni cuentuleinopcmfeiiruum patefacit? Pr?tcrca Cum Stoici per A turbationes omnes 3equcdamncnt;& earum nonnuil? ab aliis omnino commendS tur,vtmifericordia, ali? damnentur penitus, vt inuidia ; colligemus «x Stoicorii fententia non ftciis damnandam efTe mifericordiam , ac inuidiam , quod penitus eft abfiirdumrnamdemirericordiareitececinit Phocion, referente Stobeo.Nec e tem- plo ara; , nec ex humana natura , mifericordia tollenda eft. Retftius itaque Horatius, quam Stoici virum Sapientiam circunfcripfic inquiens , sperat inftjiis , Meluit Secundis ^Iteramfortem iene tentperatum PeSus &c. Et alibi moderandam , non euellendam cecinitirara , i2«i non moderabitur ir^ , lificlumuoletelfe , dolor^uodluoferit ,& Mens. Propterea Plato In Philebo Homerum coramendauit ,qui virum etiam prudentem' irafciafTeruitjitatamenjVteiusafFeAioduIciorficmelle iugiter diftillante. Ecin primo delcgibus Pudorem uarias pr?bere vtilitates manifeftauit: declarauit quo- B queuirtutes efTe moderationes perturbationum a rationependentes , dum in eode Dialogo docuit Perturbationes fimillimas effeneruisjqui trahant & retrahantjratio verd modum pr?fcribat ; ideo nonnullos du<ftus aureos & Jacros , alios duros & fer- reos appellat :infuperaddk. Exponamus itaque fimiliter, qu?nam officia ueftris in ciuitatibus fune, quJBguftent quodam modo uoluptates, non fugiant omnino, quemadmodumnecdoloresrefugiunt;fed, perinde vt in doloribus fit, ducant ia medias uoluptates, ad easquefuperandas homines partim vi impellantur, partim honoribus inuitentur . Hec Plato , quibus manifeftiffime affirmat extrema perturba tionumelTe damnanda, media vero commendanda. Hinc Voluptatem & dolorem duos fontes ftatuit ; ex quibus qui haurit vnde, quando, quantumque oportet, felix eft :duoqucefieaffirmat,qu2viiftoriam pariant, aduerfushoftes quidem audacia, aduerlusamicos autem turpis infami? timorera.Etin Phaedro congruentes appeti- tiones , moderatasquepercurbationes efte equos affirmat, currum noftr? vit? uehen in Cflum . Ariftotelem huius fuifte fententi? adeo eft confpicuum, vt declaratio- C ne iK>n egeat ; manifefte enim Virtutes in more politas , ftatuit elTe moderationes perturbationum, acMcdium earum Geometricum. At quid dicode Principibus Philofbphorum , cum etiam Theologi uabisSt opera eadem veritatem patefaciat? NamDiuusAuguftinusin14.Iib.de CiuitateDeicap. 8.&9.1atiirtmeoftendit,va riisqueaufioritatibus confirmat , Ciues fend? Ciuitatis Dei , in huius vits peregri nationefubChriftilegeviuentcs, metuere, cupere,doIere, gaudere; & nili hoefe- ccrent , aduerfarentur mandatis Dd: id namque fecere debent pro quibus , quado , quantumque oportet . Itaquoquein fecris literis ratione alicuius fit^tudinis non- nuaquam perturbationes tribuuntur Deo ; didtur enim Deus irafei , mifereri , pa:- T> Chry- nitentiaaffici : qure minime ei tribuerentur , fi folum virium a rarioneque dcclma- foilomiL tionem indicarent. Eandem ueritatem Diuus Chryfoftomus etiam patefecit , dum explicans fententiam illam (Qui irafeitur fratri fuo fine caufa,reuseritiudicio) Qiwre, inquit , qui irafeitur cum caufe, nem erit reus , alioquin inaniter adderetur ea conditio , fine caufa : fi enim kancHi fuerit,nec doj^ina prodeft,nec iudiciafeac, ^ nec crimina compefeuncar.f erperam itaque Stoici vniuerfum Perturbationum ge- nusdamnant,afepiemisqueaaimo longe repdlunc.Etquiauerkatis ea eft vis& eonditio , vt etiam inuitos ad eam coirfitendani compdlat, propterea Seneca in fen Stoici in tentia non ftetit ; fcd ueritate coaftusin lib.de confb].ad Marcum filium inquiK &cio fotentii inueairi quofdam durie magis , quam fortis Prudentfe uiros jqui negem doliturum oon flant, eflefapientem : hi non videntur vnquamin huiufmodicafam incidiue ; alioquin ex tndillct iliis Fortuna fuperbam fapientiam , & ad conieffioneeos veri etiam inuitos compuiifTct&c. Pretercaipfiraetftoicorum Principes; dum eas affeiftiones ,quas Perturbationum loco allerunt coniienir e fepienti , uoluntatem feilicet , gaudiuta,& cautionem jiKiraSeiaj- appellant;quid aliud fignificant,nifieasquoque dtePerturba.- tiones?fienirafuntboncperturbationcs;necdIeeft vt edam fint perturbationes. Hi ratione & experientia conuicii , Ibphifticis effugiis vtuncur ; verba mutant, non fent£nm;iiominesdcludunrpotius,quaminftruanti&:cun3 re uera niliil dicant, videri C R A D V S P R I M V S. 73 A videri uoluoc m irabilia enunciare. Propterea iure a Flutarcho in lib. de morali uir- tutehancobremdatiinaniur. Colligamus icaquenonniraium moiiem& eneruam dleierraoaem Peripateticorutn,neque eorum fcatentia efle humilem & demifiam, vtin quinto Tulculanarum eis obiicic Cicero ; fcd eam potius Stoicorum efle duram nimis, &cumhominumcondicione&vericatc pugnanteai,ac vt talem negligen» dam & dcfpiciendam . ^^Usinter Su^icos ^ P eripateticos in^verhis tantum , 'vel etiamin jententiafit^ojita. Cap. XXV^. N On videtur rationi confentaneum,qu6d Stoici; qui adeo accurate in difci- plina morum funt verfati; qui fententias &pr2cepta tam frequentia, adeoqueprfdara protulerunt, latis litniliaillis,quf a viris fatuftis enun- B ciantur ; vt legenti ^necani , Epi&etum , & alios Stoicf familia illuflres viros , red- ditur Conlpicuum ; mox adeo ignauiter errauerint, vt nulla ratione defendi pollint, nullaque via eorum lententia pollit oftendi vera : & prf fertipi mirari debemus j quia legentes Senecam , interStoicos magnfauAoritatis virum, tam piumiilum infpicifnlis , tam rede compolitum , vt fufpicati fint nonnulli eum cum D. Paulo ar- doatnicitic nodofuilTeconiuniftum.ProptereaDiuus Auguftinus exadUlUmeper pendens opiniones Stoicorum in lib.9. de Ciuitate Dei cap.4.inquit litem inter Stoi cos, & Peripateticos in verbis tantum efle politam : Quod etiam confleeri vifuseft Cicero in 4. lib.definibus , dum argumenta ftoicorum diluens , oftendif lola nouita cicero. te verborum ab Academicis & Peripateticis diflentire. Sed vt clarius patgat , quo- modo confentiani&djflentiant ,Honnullaprira6accipiendafunt. Qu^Um Vnum Primu <jf efl illud , dequo in prf cedentibus verba feci ; nempe , ex Stoicorum opinione, Ani- accipitur- mam rationis compotem ab experte fola ratione,non autem re & eflentia diftingui . Secundo confiderandumeft, quod ipfi in commotione Perturbationum tres gradus Ccofiderarut, vtAulusGcIiusinxix-iib.NoiSium Atticarum ex fententia Epideti Stoiciretuliciquotiefcunqueenim nobis aliquid formidabile gratia exempli occtir- ritjfiuntinnobisterrificaqufdamvilajquassaxTamW appellatjperqusetiafapien ordo in tis animus neceflarib aliquantulum mouetur , inde contrahitur, & pallefcitiqus rao introduce tio non ex opinione alicuius mali oritur, fed inconfulta efl, & officium Mentis atque penur rationis prg uertit j propterea in noftra fecultate non eft polita : h^c prima motio c6- munis efl etiam feris ,& minime nuncupatur animi TaSof, hoc eft perturbatio flue afledio . Sequitur mox lecudus gradus ; in quo animus per rationem ea vila vel ap- probat , vtin viroinfipicnic; vel reprobat , vtin lapiente: fieaapprobat,quodfa- citanimusinlipientis, qui talia vere efle putat, qualiaefle libi primo animi fui im- pulfu vila funt , If ualctlicet & terrifica 5 tunc tanquam vere metuenda metuitjeaque eft perturbatio & metus : fi vero ei nil metuendum efle videtur ,quod facit lapiens, tunc non oritur perturbatio ; led viceeius,cauendacauet, gaudet, vultjadep vr in viro lapiente locum habeat pallor , contradioque animi in eo primo «rrifico occur I^fujperturbatioautemminime.lnprimo itaque gradu conlideraturcofTa/ilttjfalfa- que vilio :in fecundo, dum ea a viro infipiente approbatur , reperitur.ir^9sr, hoceft animi per£urbatio;ex reprobaxionc vero in viro lapiente , reperitur quam conftantiam Cicero appellat. Ex aduerlb Peripatetici, & Academici vniuerlam illa Peopate- comenotionis latitudinem appetitui fenfuum copetentem appellant-Ex qua va rianominispercurbattonisaflumption.eoriuirprimo, vt Stoici vniucrfum.pcrtur- pril,‘5u'i2, bationis genus damnent i Peripatetici non vniucrfum, fedpartem :ca enijn pars, ^colligi- qusdamnacur a Peripateticis, apud Stoicos eft genus uniuerlum ; quia eftid,quod u»’. modum non feuat , cum rationetjue pugnat. Ex eadem varia nominis aflumptione oritur fecundo, vtStoici perturbationes damnent, commendent autem facultatem secundo cupicJidi & irafeendi; quibus facultatibus modum efle pr^feribendum dixetuns , vt coill^itur. pon perturbationes , fed conftantif ex eis prodeant . Ideo Galenus in iib.de cognb- fecndiscurandisqueanimimorbis, facultates commendat, quanuis frequenter dam oet pcriurbatioiiesi mquiieniiu. Latiusautem dc iifdem rebus difleritur io iis com- tnenta- Tertio coi Reftiuilo qui Peri- pateticos, & AcadC' Vrtma du bitatip - Sccuoda. Tertia. Pro fola» rioneprp- acctpiunt odaulla. Solutio prime dif fic. Solutio (e cund^. Solutio ttttix. 74 DE MATERIE VIRTVTVM inentariis,m Quibus mores traifiantur j quopafto fciliceceara vim quis optimam fi- A bi,& commodiffimam reddat: item quemadmodum vires 8d robur illius non profier nere ( licut ne equorum quidem , aut canum , quibus v timur ) fed illud ipfum fobur potius exercere, /icut & in illis,adobedicntiamj&c.Exl 1 is cblJigo tertiolitenj-prf- Icrtim politam efie in verbis, non in lententia: dico prifertim, quia in nonntUlis adnexis diflentiunt , vt mox patebit . His demum addo , Peripateticos & Academi, cos redius loqui , deterius vero Stoicos ; nam ea prima motio proculdubio pertur- batio did debet : quia Perturbatio eft motio appetitus fenfuum , cuius principiant cft cognitio , & phantafia ; ea autem prima motio non fit fine phantafia, vt ipfi facen tur:& vere tunc animus patitur, turbatur, &abobiedo inouetur, mox vero po- tius agit 5 ideo ea prj fertim dici meretur . Pr?tereanon patet ratio, cur j du mo nemur poli redum iudi cium , gaudemus , uoliiraus , & canemus; non debeat ea mo tio nuncupari Ta9of;pr?fertim , eum pertineat ex eorum lententia ad eandem &cui- ratem.Et confirmatur ; quia,v t iam dixi, fi ea eft hoc eft bona affedisfetiaii cft affedio ; dicere autem , quod non fitalFeSio V fed conftantiaaffedioni oppofica , B' cft mutare nomen, non rem jimmo eft vtinoitline minus redd; cum enim firttlp petitiones quadam, neeellario funt comihottones & affeilioncs appetitus {cnfuumj quemperperam abappetitu Mentisnonfecieuerunt. Solutio Qj^mdamDiffcnlt at um. Qaf. XXV f. Z Eno Princeps Stoicf familie , verborum nouitatein animis auditorum admi rationem parere , fuamque difciplinam ab aliis pro facultate fecernere nite- batur : ideo dicebat Perturbationes omnes elTe prauas, naturg aduerfas , cu- ratione pugnantes ; & propterea euellendas , ac procul a-lapientis animo arcendas ; cum tamen caeuulfio intimius infpeda,nil aliud fitnifi Peripateticorum modera- tio; & ill?, quas vice perturbationum Stoici tribuunt lapientijnil aliud fint nifi mo- derat? perturbationes. At aduerfus hanc roeamfententiam dubitarealiquispofiet: Primo ; quia Arift. defedionem perturbationum damnat , Stoici commendant : Se- C eundo; quia Stoici Milericordiara & Verecundiam, prauas & vitiofas iudicant,- Arif. ptobas & vtiles : Terti6;quia Arift.moderatum dolorem commendat , Stoici dolo- rem omnem ab animo Sapientis longe repellunCjCumnil matiei polTe accideredi- cam,&iocodolorisnullamfapienticonftantiam tribuunt; propterea nulla ratio- ne uidentur cum Ariftotele pofle conciliari . Pro foliitipne harum difficultatum con fiderandum eft3qu6dStoici,& Peripatetici de fummo bono non conlentiunt ; Stoi- ci enim pro fummo bono minimenecefiaria cenfent Fortun? & Natur? munera;qu5 Arift. cenfet ellc inftrumenta neceffatia ,fumniopereque cum eo complicata : Stoi- ci enim felicem hominis vitam confiderabantmagis in {blitudine,n]agisque fecreta ab hominum c? tu , & propterea minus egentem fortun? & naturae muneribus ; Peri patetici vero in congreflibus hominum,in vfii nedum uirtutis,uerum infliper bono- rum natur? &fbrtun$ . Hinc pendet, quod viro felici a Stoicis circumferipto , ma- ior conuenit externorum bonorum n^Iigeotia , tnaiorque remiffio perturbationu; quam viro felici definito a Peripateticis . Ex his fecilemodo eftcoliigere^lblutiones jy tiifficultatam. Dicebatur primo, Arift. defedionem perturbationum damnat , Stoi cicomniendanc; Refpodeo : Ea defeiftio Peripateticorum apud Stoicosproportio- nerefpondetgradui infra conftantiam collocato, vtconftanriarefpondetmediocri tati : vt igitur Arift.'cpmraendat moderationem ,‘itaScoiciconftantiam; aevt Ari. damnat defeftionem , ita Stoici damnarent gradum infra conftantiam collocatum , quem tamen non appellar perturbationem; Dubitabatur lecundo de Milericordia, & Verecundia. Re^ondeodehocquoquelifem efie injioceinam ea, qusaPeri- pateticisnuncupacur Milericordia & Verecundia ; qua? iure merito commendatur, quiareft? rationi relpondet; a Stoicis non perturbatio diceretur , fed conflantia: •quia perturbationem omnem dicebant efie aduerlam rationi , cum tamen a Peripa- teticis in ter perturbationes numerentur. Addebatur tertio Ariftotel em commenda re nonnunquam dolorem, Stoicos vero omni ex parte damnare.ilelpondcoidjorm ducere cx duplici caula ; Prima eft , quiaStaici nomine doloris eam affctftionem fi- gnifica- GRADVSPRIMVS. 75 A gnificabant , qua: aduerfa eft reii? rationij ea autem iure damnanda eft : Altera cau faefty quia Stoici incommodafortunj Scnaturg rion cen{H>ant mala , vt munera na tur? & fortun^non appellabant bona ; led virtutem folam bonam , vitia mala allere bant i propterea cetera negligebant. Ob variam itaque de fine fententiam vario mo do loquebantur de ordinatis in finem . '^Dihitmtur rationes pro Stoicorum aduerjus Peripa- teticos relata. Cap. XXVI 1. Q Voniam modus loquendi Peripateticorum magis eft commendatus, cui tamen maxime videbantur aduerfari rationes proparte Stoicorum exeo gitatf; propterea oper* precium eft eas diluere, iliisque pro fecultate i^relpondere;: quod profeCto apprime arduum lurcari non debet. D^p- Solutio nabatur pruno vniuerfum Perturbationum Gienus ratione fumpta a nomine , .quu Perturbatio elt humang tranquillitati oppofica . Reipondeo : Ea, qu$ a grgeis tficirur,a Latinis & Perpeifio , & Perturbatio,& Aftedio nuncupatur : qu« fi a^ dpi- tur in eafigni ficatione, in qua profertur a Stoicis , congruenter Perturbatio' dicitur at prodenotandavniueFialaritudine,redtius nuncupatur Atfesftio. Infuper addo, non omnem motionem &affeAionem turbare ingenuam animi tranquiDitat§cum fummo bono complicatam ;fed eam tantum, qu« modum non feruat, rationique aduerlatuF : Ratio eft , quia ciuilis tranquillitas , non in ocio , fed in negocio reAaq; aiftionepofitaeft. AddebaturPerturbationesortumducereexfallb iudido, depra Soluti® uataqueraiione ; at hoc elfe falfum iara.patuit in procedentibus : Infuper dicebatur ieeond* . Perturbationes mixtas efle ex voluptate .& dolore, qui funt confiliarij amentes. Refpodeo vere hos efle amentes confiliarios , nec eis pr^-bendas efte aures j fedratio C ni credendum , quo illis modum proferibit : voluptas enim & dolor funt illi fontes , a quibus qui haurit vnde , quando, quantumque oportet , folix eft . Ideo in Phodro jnanifoftauit Plato nos minime debere ytiaffedibus vt ducibus & confiliarijs, fed tanquam auxiliariis pro explendis mandatis rationis ; Ratio enimauriga eft, AfFe- ^ionescongrueneeproportionerefpondentequisj& ptflertim Amor honefti, & timor infamif . Addebatur pr^terea , Perturbationes efle motiones vehementes , f- Solutiu gritudines animi, aduerfas rationi, pugnantes cum ratione. At h? non funt condi- quart*. tiones vniuerfi generis Perturbationum, fed immoderatarum tantuminam modera- t? maxime profunt, nec pugnant cum virtute ; fed funt eius cum famul? , tum|mate- ries , varia tamen ratione : Virtutes autem in more polito , eatenus dicuntur tran- quillitates, &purgatiGnes;quacenusPerturbarionibuscoMruentem formam tra- dunt, & extrema l eiiciunt. Addebatur Perturbationes abelfo a lepaiatis Mentibus, Soluti® & a Deo , cui limiles iios reddunt Virtutes . Refpondeo •. Qu^ocunque in hominein dicaneperfeitionem , tribuuntur Deo per fimilitudinem , eique conueniuntper emi Dnentiam;ita Deus milereri ,& irafei dicitur : & Ladtantiusinlib.de Ira Dei cap. 17. manifeftar, quomodo ira conueniat, &noQ conueniat Deo ; conformatio autem Viri iapientis cum Deo eft in parte foliim , quatenus homini licet . Ad inftantiam de ManruetudmeoppofitaIr?,relj3ondeo Manfuetudine in triplici fignificatione vfur- pari , nonnunquam pro priuatione vniuerf? latitudinis ir? 5 nonnunquam pro ira ni Manfuetu mium remifla , iracundi? oppolita ; aliquando demum pro mediocritate , & ira mo do triplex derata-. in prima & fecunda fignificatione damnada eft, in tertia commendatur ; ira- cundia enim & defedlio proba non eft 5 nam quicunque, dum irafei debet , non ira- Icicur,errat.Ita quoque ea, quo dicuntur a Senecaaduerfus iram, vera quidem fun t j non deirafeendi facultate, nec de ira moderatajfed deexuperantia cius,& pra- uovfu. An Fundame tutn opi- nionis Ga leni. Confirmj tio, Heradit*. Cicero. Alia ratio. 7 ^ DE MATERIE VIRTVTVM ^nTerturbationes^ Mores fi quantur corporis tern^eramen- tum. O finio ^rima. Qap. XXV 11 1. I Ntcr ea , qus dePerturbationibus declaranda propofiii » illud dignum eft accu- rata confideratione , fummopereque conducit re^f infticutioni human^ Vit? ; An fcilicet Perturbationes, & Mores fequantur corporis temperamentum: qua dereviriSapientesnon confentiut-Compofuitadrairabilis Galenus librum, in quo auftorirate, experientia , & rationibus nititur oftenderemores omnino fequi tem- peramentum corporis : Stquanuis pro cius parte varia afferri poffint, eorum tame omnium vis inhoc eft polita; quia percipimus ex varietate locorum,temperaracnto rum, anni temporum , alimentorum , f tatum , vitf generum, vatios confurgere mo res , diftin< 5 tasque perturbationes : cuius rei ratio alia non eft , nifi quia fingula enu- merata connexionem habent cum temperamento corporum 5 temperanjentum au- tem mox fequuntur mores , & perturbationes . Rem autem ita fe habere, rjedum ex B perienda nos docet, verum.inluper Principes Philofbphorumaffirmant; A.riftotc- ies enim in7.de Rep. comparans Gr?cos cum Afiaticis & Europeis, manifeftat Na- tionum loco diftantium varios efleper naturam mores: fimiliter Plato cuminTi- mseo , tum in quinto de Legibus , oftendit locorum differentias plurimum conduce regenerationi hominum vel meliorum, vel deteriorum : Hinc Nationum nonnul- icuntur bellicofg, alif imbelles, nonnuUg iracund? & fere , alif manftiet? & mi- tes , nonnuU? ingenio & mente valent , aliE fere mentis vfu funt dcftituts . Ideo di- cebat Galenus in calce eius libri : Apud Scythas vnus tantum poft hominum memo rias Philo fbphus extitit Anaebarfis ; Athenis autem plurimi ; item apud Abderitas mulli fetui nati funt, Athenis vero pauci. Prftereain eadem quoque Regione, & Vrbeinipicimus mores& perturbationes varias fequi varietatem temperamenti. Inquit Arift. in proosmio de Anima cont. i4.obuarietatem temperamenti nonnat los effe iracundos , alios mites , nonnullos intrepidos, alios formidololbs . Et in a.de ^ pardbus Animalium cap. 4. afterit temperamentum varium fanguinis effe caufem , ^ vtmulta animalibus eueniant, tum per mores , tum etiam per fenfum: quoinloco multa dicit ad rem hancpertinenda;& oftendit animalia exanguia magis effe me- ticulofa , Apes & Formicas multis languineis effe prudentiores . Infuper in v i. mo- ralium Nicomachiorumcap. x 11 1. aflirmac nobis quodam modo naturainfitos effe mores 5 quatenus nonnuU^ propenfiones, igniculi, & tanquamfemina futuroru mo- rum in pueris infpiciuntur .Qus femina conliderantes LacedEmonij prscipiebant pueros illi fbli vits generi per diciplinam tdie deftinandos, cui per naturam & inter- na femina primo deltinati ludicarenturjvt .feruarent quod dicitur, Nihil inuita fecies dicefueMinerua: quoniam, vt experientia docet. Naturam expellas furca, ramea vitro recurrit . Eandemfententiam frequemter apud Platonem cum in TimEo , tum alibi legere licet : Ideo Heraclitus dixit; Spkmdor aridus , animus iapientifllmus {ve Gale.rdert in lib. quod animi mores fequantur corporis temperamentum) Pacet ita que nedum Perturbationes& Mores ; veriim infuper attinentia adingcnkim , ad me moriam,ad iudicium, fequi temperamentuni corporis . Propterea Arift.in i.dc ani- D ma dixit , molles carne ene aptos mente s & in 30.part.Prob. primo latiffimepatefe- cit atram bilem reddere homines aptiffimosadfcientiasilta quoque percipimus pro mutatione statum , agritudinum , & Cmiiium, quibus variatur temperamen- tum, etiam mutari m ores&perturbaiiones.Hfceffcaciffimeconfirmatur per Arte Phyfiognomica,quE firmior & certior eft csteris diuinatricibusArtibusrcuiushoc vnumfundamencumeft, quodmores fequantur temperamentum corporis. Ideo Cicero in Iib.de Fato dixit Zopyrum Phyfiognomum profiteri hominum mores na- turasque ex corpore, oculis , vultu, fronteque prsnofcere : & Arift. multa prEcep- taeiufdem Arris dedit, nedum in libro Phyfiognomico, veriirainluperin lib. de hi ftoriaanimalium: Etquoniam cius Artis fundamentum eft, quodmores fequantur corporis temperamf tum 5 ideo Arift.in principio lib. Phyfiognomici aflerit animas, & ad animam pertinentia infequi corpora. Prstetea eadem fententia alia fecis firma ratione confirmatur dcdudaexnobilitate; qusab Arift, in Rhetoricis ,& in lib.de Nobiii- C R A DV S PRIMVS. 77 A Nobilitate ,referenteStob3JO,diiaaeft Virtus generis ;qus nobilitas omnium coa ibilione , & ore miris laudibus extollitur: ea tamen inanis & negligeodaomni- nodiet, nifimores lequerentur corporis t«nperaturam;hocenim.loiumeftlunda ineaeumiiobilitatis,&hoc{bIo nodo cum Natura connefiitur. Quod patet : quia viriaobiles &generoiI propterea commendantur , quoniam pernattiratn fiHos pro> crearenatirunt>quiiQunereteiBperamentiadmoresoptimos,pr<edarasque nes fiataptiffimi . Demum ea lentenda conffrnaatur communi laptentumlditentiai . &prfieftimStoicorum'Conieolione, aHerentium prinibs animi motus noneflein noftra Aculeate , & propterea nos quadam oaturf necefState turbari & moueri . No kaqueiniuria Galenus • vna cum Hif^crate^erit»animimoresfeqiH co^ris fcmperamentumi&proptereaferaoruminftitutoremjac Praeceptorem optimum' E roHtebatur;quiatanquamMedfaisperitifitmus>medicamenta>alin}eat 3 ^iaque uius generis co^ofcebatjquibus corporum temperamenta mutantur, corrigun- - tur, redduntueque aptilltma ad citimas animi conftitudones > probatd&mosque * Mores. Reifcitur Opinio Galeni. Cap.;. XXIX,,. Q Vanuisrelataopinioaliauid veri includat 5 abfoluie tamen felia,perni- cio(a,liuman;que<conaitioni adueria iudicari debet. Ratio prima, ea- demquepotiffima eft : quoniailli , qui huiils funt feiitentif , etiam exifti- •»^nantanimam elTe temperamentum , vel ex temperamento confurger^ propterea, vt fuisfundamentis conlentanea proferant , etiam coguntur dicere , mo resfequiicraperamentum corporis; quod enim competit temperamento, liuetem peramenti eft afFc<ftio , neceftario dicitur fequi temperamentum . Et hac de caufa Galen. ineolibro ,qubd animimores fcquantur corporis temperamentum, iadens Galenum fundamenta fuae opinionis, primo nititur oftendere Animam efte temperamentum ^ ialfo niti ^nouitenimeaduoinfolubilf^odo efte anco- fecoUigata. Id autem fundamentum '''quam longe diftet a veto , Viri oitinesresftc affe>fticognolcunt . Curo itaque funda- ’ mentum ,quo maxime nititur ea opinio, apprime ficmfitm ; opinio quoque erro- nea , & fatua iudicari debet . Pi^tereaeadwn fententia aduerfatur natur? , & condi- Aduer&- tioni Morum : Mores enim propterea fiint , & nuncupantur mores ; quia non natu- Natu- ra, fedmore&afluetudine nobis competuHtjvtin z, moralium Nicomachiorum docet Arift. At fitemperamentumfequerentur, non more, fed natura nobis com-^‘ peterent ; vt etiam competunt cjtera , qu« lemperamentumfequuntur ; dans enim formam dicitur dare ea, qu* formam fequuatun ac ita mores non elTent mores . Pr? tcreaidipfumaduerfaturexperienri?:ffequentereniminnobifmet experimur ratio Aduerfa- nempugnarecutnpropenfione temperamentum fequente, & nonnunquam ratio. :ur «pe- norodcMninari , nec mores formari illi propenfionirefpondentes? vt euenic in viro nenti* . continente: at fi Mores cemperamentum^uerentur, nullus continenti? fuperefiet locus , & pr«rertimexfeoteatia eorum, qui Animam cum Galenotempcraraentum jvCxiftimant : non enim temperamentum fecum pugnat, vel feipfum vincit. Prgte- - rea compertum eft|in mulm utris Sapientibus mores cum temperamento pugnafle j -vt dcSocrate , & de SttlponeMegarenfe fderunt Alexander Aphrodilcus ,& Cicc- •10 in Alis libris de Fato : quod minime contigillet , fi mOres feqiierentur temperam6 -tum • Praeterea fautores & aflertores huius opinionis fibi pugnantia dicunt : inquit sfbi noa enim Gal. in eodem lib. cap. x t . necandos eife virosprauos, vt eorum exemplo per coniUt . terreatur alii viti fcclefti : at inanis efiet ille terror, fi mores fequerentur tem^ramg tum ;vt etiam per eandem fonteiicia inanes &fuperuacane? redderentur difdpline , Audium Philofophi?, acomnes reS? inftitutiones ; quas tamen ipfi quoque veritate -coafti commendant -ft-«terea:Si mores temperamentum fequcrenturj non horai- ities,lcd Natura increpanda commendandaqueeiret:eanamque,non hominis li- beraprfcleviio, principium elTo: probarum, vel improb^aim aflionum . Inlaper 'periretiibertas hominis ; Legesqueinutiliterprfmia probis, poenas proponerent im |>rob!SyVtexfe fatis eft confpicuum .AcrcfpondetGal.cap.xr.inquiens nos dilige - «protbsj0diircimprobos,{cruare€os,hosinicfficere^nonquiaex preeleftione oriantur 7* DE M ATERIE VIRTV T V M orianturtforumpeccatajprobf^ucaiSionesjfcdquia exfui natura bonutnferuan- A dum& diligendum cft, malum contra perdendum ; Sic Scojpiones ; Phalangia » Vi- pCTalquenccamusjcumtaliafintnon afe, fed a Natura progenita: Deum econtra diligimus, bonumqueprfdicamus 5 cura tamen ingenitus fit, & bonus ab ftemo*. nqnautem afeipfo, & ex fui prf eletSione . Infuper fccleftos & ficinorofos perdimus: primo, nenobisobfiiitjfccundo, vtterreanturjprauij tertio, quia melius ciseft non efleaaara elle, cura nequeant emendari. H^c fenteniiam deprompfit Galenus ex 9. Dialo^ de luibus I^tonis , vbi hfc Vttba leguntur. Qims vero infanabiles viato . legislator effelcnferit , vltimo fupplicio hos afficit ; non ignorans fatius fore his, qui ir^nabiles fime, mori, quaraviuoTjacfiviu priuentur, dupliciter prodeffe cfte ris: namhorumexempioapeccatocfceridetcrrentur ,&improbis hominibusci- Euertitur Qitasipfapurgatur , «Stc. Hjc Galeni euafio potiuseUeitoris confirmatio, quamab- ejenT. eoex^rgatto ; & fi ipfcnon fecus doceret curare corpora , quam animos , pernicio fitdTeArsmedicaabeotraditai verijmipfecorppribus4ntentus,ergaca,.qus fune ^ fupra corpus, fecscum manifeftauit. Primo in ea fuaeuafione errat: quoniam aliud * eft loaui de Iwno &malo animi , & morum j aliudde bono & malo natur?: Mores re vera dicuntur bona & mala noftm, quia cx noftra prodeunt pr?ele(aione 5 dehis ve- ro, quaea natura producuntur, fecus fehabet :ideo perperam a malis^animi tranfit ad venena, quae ftintmala nator? jmala non quidem abfolute,fed nobis adUerfa^^^Sic occidimus Viperas > non quia vitiof? & mal? fint , fed quia nobis infeft? 5 vt etiam ui! hementesincpfiones nobis aduerfas nitimur cxtinguercj-ac infuper inimicos nO- firosnitimur interficere, dum ipfi nos interficere cupiunt : at facinorolbshcrtnines , ctiamfinobisinfeftinonfuerint, iudicamusob deprauatam eorum prjeleiftioneni' dignos morte, eofdemquereprehendimus : cura tamen nano vi|jeras,& fcorpiones dit 'oos rEprehenfioneiudicet.Pr?tercalcges<teiIiislbl{imdecemunt,qu£Bpertin£t aa mores 5 idque faciunt nonaliadecaula;.riifiquiaealbla in noftra fecultatefunc collocata : dehis autem, quaead Naturam pertinent, minime decernunt: namde- ridendus dfet legislator , filege lanciret fcorpiones ,& viperas non efle venenofas. ^ Ita quoque viros natura ddbrraes, albos, vdnigros, non reprehendimus; neclege'^ cauemus, ne tales fintiac viiio inquinatos reprehendimusacriter, nec eis miferemur; qiiiatdcsfuntnonnatura,fedpr?eleiftione.Iniuperid,quodaddit de Deo, inane penitus eft ; in eo enim ea omnia , qu2 apud nos abfoluteindicagt penurbatienem , includuntur per eminentiam : ita libertas , pr?eIeCiio , voluntas , virtus , eminentiC- fimefuntiueojproptereaiarecumobhocjtumquiaabeoomniabona noftra. pen dent , di^us dl honore . Demum , quia a nullo alio pendet , fed omne quod habet, exfebaBetiiurenon ob alia caulam,fedexle Optimus, Sc Maximus omnium ore celebratu. Pffterea:Sentcntia ,quam profcrtde facinorofis, quod necandi fint,quia eis melius eft mori ;& cftera,qu£ addit, exPlatone deprompta; vera quidem funt ablblute,necnondo(ftrin2pIatonisapprime conftntanea , qui animam nouitim- mortalem : atfibi , fui^ue principiis manifeftiffime aduerlatur. Cum enim Gale. in eolibto aflerueritAniraara elieiemperamentum; necfccinorofo melius eritmori quam viuere,neceius cjterapioalii corrigentur, quiaobiddiorum temperamen- . . tum non mutabitur ; mores autem ex opinione eius fequuntur temperamentum , B Confinnatuf:quiafianima(vtipfe cenleO temperamentum eft, eafolaconferent " perfeftionianim? , qu» conferunt ^temperamento; Morsautemoitmino temperar mentum deftruk.Infiiper; cum anima fit temperamentum, mores autemtempera- mentum ftquantur;fnagisvltimo fufpliqo pledtendus eritille,qui morboconta- giofo laborat, parquodvitie noflrSjnoftrisque temperamentis maximceftinfeftusj quam vir iniuftus & yitiofus,a quo noftrum temperamentum non Isffikur, nec per- mutatur. Pr«ereainquitG^ vimeupiendinonobtemperare rationi, vim auren* irafeendi ei obtemperare: atvndeoriturhatc uarktas?& quomodo h»c ualet ob- temperarerationi, fiambetemperamentufnftatuuntur > ColJigamusitaque huius fementisfautoreseiiertercleipfoSjLegeSj.Virtutes, DifcipIinas,viresAftuetudi- nis 3 Continentiam, luftitiam, vlumPrsEiniorum &pcenf, aliaque innumera: nec minuseorumopinioaeradaranadam e(ie,quamdamnetur ea StoicOrun>jdum ctia i6ajiibiiciuntFatoseaqiicAftronociDrum,,duineiiam humanaiuin aiftieniun au- deres 79 CRADVS PRIMVS. A &orcs fiatuunt Syderum a(pe(^us , ccslorumquereuolutiones - *VeriorisJententU Explicatio. Qap. XXX, V TvcrjorlcotentiacIariorrefulgeatjfimulqueappareat,quid veri includat Medicorumopiniojacclpiendumprimoefttriain nobis(vtinfticutono- ' primum ftro inferuiOreperirijPropenfionesfcilicetad varias perturbationes, Per- quod acci turbationes,&Mores:qu 3 e tria perinde ft habent,ac Principium,Mediumj& Finis. P»»"" pro Mores enica no abfblute funt Perturbationes, fed Perturbationes rede formatsjvel potias modi earum. Infuper accipiendum eft nomen Moris in duplici fignificatione secundo ufurpari, primo pro more interno, fecundo pro more externo prodeunte ab incerno, accipitur. Mos externus eft ac^io ab interno more prodiens, eiusqj indicium: Mos internus eft animi certa conftitutio ad aliquid agendum jquiadhuc eft duplex •. vel enim ab ortu nobis competit, vel in progreilu acquiritur ; Siab ortu, vel competit vniuerfo hu B mano generi, velalicui nationi , vel alicui definito particulari . Dehaiufmodi mo- ribus loquitur Arift.infexto moralium Nicomachiorumcap. i3.inquiens fingulis moresquofdam per Naturam competere.Deiifdem loquitur Seneca Epift. pj.dum ait: Omnium honeftarum rerum feminaanimi gerunt, <5use admonitione excitan- tur ,non Pecus ac fcintilla flatu legi adiuta fuura excitat ignem. Altera ex parte Mos, quiinvitfprogreflu acquiritur, duplex eft, velleuis,&eft difpoficio qujdamjvel conftans,& eft habitus, quiraagisproprie mos dicitur- DeMoribus in hac magis propria fignificatione loquitur Arift. fub initio fecundi lib. Moralium Nicom.mani- feftaus eos more fitalTuetudinecomparari . Tertio adhuc dignum confideratione Tertium eft. Morem vel aliquid aliud fequi temperamentum, tripliciter pofTe contingere : ^ accipi- velquod fequatur temperamentum , tamquam caufam fui adgquatam ; vel tanqua tur . caufam non adfquatam,potiorem tamen; vel demum ,tanquam inftrumentum. His prfaftumptisfoluensdifiicultatemdico; Si loquimur defacilitate & propenfio- nibusaduariasperturbationes,hf proculdubio temperamentum fequuntur,& ex ^eiusvarietateacmutationevariantur;proptereaieiunia,& abftinenti? vtiles funt pro formandis moribus . Pariterfi loquimurdemore, qui nobis ab ortu competit , proculdubio temperamentum proxime fequitur . At fi loquimur de proprie fumpto more, illetemperamenium non fequitur,necnobis pernacuraincompetic;fedinno ftra eft facultate, Scmoreacafluetudine comparatur: HincMosdicicurvnicuique Datmon , & AfTuetudo nuncupatur altera Natura . Addo infuper : quod , quanuis morespropriefumpticoiporis temperamentum neceflarid non fequanturjirequen ter tan^en illud dicuntur f^ui ; quia homines vt plurimum ita viuunt , vt per Natu- ram funtprocliues j & hoc leniatur in hominum multitudine : at in viro re<fte educa ro,& fapientefecus fe habet jfuperat enim & corrigit fapiens reda fua ratione , con- gruentequeairuemdinedeprauatasfus naturfpropenfiones. Hinc Philofbphia dici turdommari Fato, illudque corrigere; quatenus hominem fecus formare valet, ac dirutu ° per naturam fit procliuis . Infuper etiamhoc verum eft, quod ; dum operamur cum fato . confpiratione naturfjinternfque propenfionis ;longefeli cius &redius operamur, j)quam dum naturam habemus aduerfam.Pr?terea addendum eft 5 qu 6 d;dura dici- mus Propenfiones ,Naturalesque mores fequi temperamentum > id intelligi debet, non quod illud fcquan tur vt caufam ad^ quatam ; temperamentum enim etiam con uenitPlatis&Metal!is,quibusminime mores conucniunt: neque tanqua caufam potioremj quoniam id, quod vitale eft, & cum cognitioneperficitur, quales funt mo res, non primo materiem fequitur vit^& cognitiouis expertem. Sequuntur iraque Qi^iomo- primimores,propenfionesqueadeos, temperamentum, vtcaufam minus prfnci- tnor« pemordinatamadanimam, vt ad caufam principalem: inlequuntur enim illud vt ts?np"ra- materiem,cdcar,& inftrumentum jiudicium autem renfuum,& vim imaginandi mcniuni . fequuntur, vtcaufam potiorem. Ex quo conflat minus re>fte Philoponum in proce- Comta miode Animaincxpofitionecont. i4.dixifte ,ab vniuerfi opificii conftitutionc in fiindiintaliteiiq>eramentorationesharumperturbationumiuxta meritum vniuC- cuiusque animf rationalis:nam affectiones aninix,& mores non infundunturabex terna caufa, fed cooiurgunt ex anima & coipore indiffindo genere cauff . Demum addo, 80 DE MATERIE VIRTVTVM Sequi tera addOj quod ca j qu® fcquuncur tcmperatnentumjduplicisfiint conditionis: non- A. peramen- nulla ncceilario illud fequunturjadco vt emendari nequeant^ ueluti fapores, odores, cum con- colores, &fimilia , quK temperamentum vtcaulam principalem & adfquatam ft- pHater r quuncur : alia iltud fequuntur non adeo necelTario , fed nata funt ftudio & afluetudU ne emendari ; equorum genere funt animi perturbationes & mores . Et ratio varie- tatis eA,qu!a cognitionem expofcuntjCiquein parte fubiiciuntur. Confiderantes tamen animi perturbationes, inueniemus earum nonnullas neceflario fequi definitu aliquod temperamentum j vt inlaniam , amentia , furorem: hf namque adedfimt ve heraentes , vt nedum non valeant ratione corrigi , veriim contra ipf^ omnem euer- tantac peruertantrationis vfum:& propterea eis correpti non fubiiciunturlegibus, quoniam cauff earum non funt in facultatepatientis;& illi non lege& admonitio- ne, fed helleboro egent; necpropriefunt perturbationes, fed Kgritudines potius : plurim^ tamen Perturbationes redia difciplina, congruenteque educatione corrigi Curiniii- emendariqucpofllint. Exliiscoliigerevalemus,affedtionesanimimagisfequiteni metis per peramentuminiumentis & feris, quam in homine : immo in iumentis &feris j qu£ , turbatioes nonfubiiciuntur difcip!in«e,omnino temperamentum fequuntur, in eisautem,qug howfnefe in parte fubiiciuntur difcipling ,vt de cane, equo, &fimiiibusfe habet, pofluntin quatur te- P^rte mutari & corrigi ; vt conlpicuum eft de feris, quse cicures redduntur: qu» mo peramen- deratio, & emendatio ftmper fit munere rationis. At homines emendantur ratio- tum . nepropria , ferg autem ratione aliena , nempe hominis : Ideo ( vt rede dixit Euftra tius ) mores proprie foli conueniunc homini,quia veri mores no funt a ratione feiun Anprimi; dti.Exhis etiam conftat,quidfitdiceadum de communi illa difficultate, an primi Hiyttis fine animoru motus fmt in noftra facultate : abfblute enim , cum rationem anceuertant , in ;noftra innoftrafacultatenonfimtjmodo tamen aliquo in facultate noftra funt pofiti,qua facultate, jenusmore, diftiplina, educatione d!fponi& afluefcerepofrumusjvt non magis quam deceat moueamur : Propterea perperam Stoici , & qui eos fequuntur , ab!b- Dubiutk. lute inficiantur , primos motus non efle in noftra facultate . Atdubitare quis poftet, ‘ quomodoidyerumfitquoddiximus, temperamentafcilicetelTeinftrunienta per- p turbationum : nam ex inftrumentoruna varietate non permutatur inftitutum & con - filium artificis ; ex temperamentorum autem diftiniftione varia confiirgit animi ap- iolucio> petitio , & perturbatio . Cui difficultati fatisfaciens dico , id mirum non effe : quia temperamenta non itafuntinftrumenta , vt ea artis ; fed cum aliqua ratione fint in- ftrumenta , etiam fimul funt ftimuli , & calcaria perturbationum ; quia funt partes viucntis , non autem a viuentefeiunda, vt inftrumentaartium. Colligamus itaque pro formandis hominum moribus conducere cceIos & aftra, vt communes caufas ; conducere fatum , vt eft idem cum natura , & ab ea fblaratione diftindum , quate- nus per naturam hocnoftrum organicum corpus vario modo conftituitur: conduce rejtemperamentum , vt materiem , ftimulura, & inftrumentum: Prgfertim tamen ta quam a caufanedum proxima , fed principe oriri perturbationes a facultate imagi- nandi, & appetendi j formari vero moresdifciplina, educatione, ratione, alTue- tudine-.qutequanuis conferant omnibus ; in illis tamenjquipCTnaturamaduirm- tesfuntfaciles,maioremhabent vim ,& felicius ad optatum finem perducunt. Ex q his quoque patet Phyfiognomicam Artem penitus inanemnon efle; per eam namq; valemus naturales hominum ad varia ftudia propenfiones , & facilitates cognofee- re : frequenter autem euenit, vthominesnaturalemillam propenfionem vel peni- tus vel in parte fequantur . Ideo Arift.in y.de Rep. dicebat homines fieri probos na- tura, ratione , &afluetudine. Ex his conQiicuaeft difficultatis refolutio , necnon di lutio aduerlarum rationum . Perturbationes commetant Iumentis ^ Feris. Cap. XXXI. C Vmhaftenusegtera capita cumulate latis fint explicata , fupereft vtpoftrc- mum abfbluamus ; an fcilicet Perturbationes Ibli competant homini, vel etiam uiaiends&fb-is:mcuius explicatione breuior ero, quoniam ex i5 di£Hs gradvsprimvs 8 i A di(ftis fatis confpicua elici poteft refolutio. lis tota verfatur inter Stoicos ex vna , Stoici. Academicos vero nccnon Peripateticos ex altera parce. Inquiuc Stoici Perturbatio nes fbli homini copetere; nec Iccus dicere poflunc, cu perturbationes definiat>qu6ci iint deprauationesrooist infliper eas eiTe dicat exiftimationes, & opiniones , qusfo . lihomini conuenire valent. AdduntStoid: Animalia,qu* non valent ianoCxrCjno / ira{cunturiOppoiica.n.ineodemnaiafuncfieri:cumautfoIushoti)o val^tignolbe- re, non iiimenta & ferjjfolus itaque homo natus eft irafei . Quod roneetiara Peripa teticahuoc in moduni confirmatur; Cui non copetitfbrraa, neque etiam materies nata eft competere, rnaterie&n.& forma inuicem referuntur, 2.phy. 26. At perturba tiones ex lententia Arift. in 2.Moralium Nicom. liint maceries virtutum, Sevit ioru; qusvirtutes,&yitialblieompetumhomini:quare& Perturbationes- Hinccolli- - gunt Stoici feris competere motiones iilas primas, qux in homineanteuercut conful tacionem,& exiftimacione: Perturbationes ver6,quat cum re^rone pugnant , non conuenire ; fed earum vicei^ eis reperiri Ferocitate, Rabiem , Feritatem , Incurfio- B nem , qu® non nifiper metaphoram perturbationes tiuncupantur . Hf c itaque fuit Stoicorum i^tentia. Verum hi , vt in principiis, itain his, qus principia fequuntur, contri valde aberrant: Confpicuum.n.eft, pueros ante vfiim rpnis non fecus irafei , ac poft Stoicos . ufum eius; nec Ira ante vlurn nitiopis, eft diftinfta Ipecieab ea, qu® poft yfum ronis eis competit ; vt ret^e etiam nouit , &.affirmauit Gal^.Prfterw oftenfum eft Pertur- bationes efle affectiones ;appeticus fenfuum , fequi imaginationem , nec fieri fine temperamento &fpiritibus,; qu® omnia cum competant iumentisdt feris, etiam eft neceffe , yt cis.corapetant Per.turbationes,. Prf terea manifeftilTime patet brutis vo- luptatem & dolorem cppetere^ qu® funt principia & affeclf perturbationu, quare ec eis neceffari6conuenientperturbationcs,.Pra^ereaA>hor, odium, profeqiiutio, & fuga,qu® ftatuta funt prima genemperturbationum^iluce clarius in eis infpiciuntur: quare nemo metis compos inheiari poc eisc6peterepercurbationes.Et fi quis.dicat voluptatem,dolorem,a morem, & odium eis non compettre, fed affedtiones alias eis fimiles etiam dicere poterit albedinem niujs npn dlealbedinem,necdulcedinem ef *C fe eam.meRis: g> cum dixerat , primo fe iudiefi inppem manifcftabit ; mox folanomi na mutabit, non r5; & pr^fecitim , quia in jumentis & feris tum figna,tum opera per- turbationum roanifeftifltme infpiciunrur.. Adeo vt tantu abii t, quod ferf perturba- tionibus «mreat;vt poti us®is maxime fintpbnoxifjpmninqquepolitffiminfeculta te earum; cum praitusapet^rbationibus.ducantur, ac regantur; ideo redle Flato in 9. de Lembus appetitus concupifeendi & .irafeendi, adquos pertinent Perturba- tiones, npmineferaruin.denotauit . Conueniunt itaq;.Stiumecis&,feris genera per turbationum, cu tamen nonnull?reperiantur,quf hominis funtproprif;vt Aemula tio, Verecundia, IndignatiOj&illf pr^fertljqugyelhonpreyel squalitate relpiciunt. Litem inter Stoicos ^ T^eri^ateticos de ^erturbattonibus Fera- rtfmm/oUsverhiseJfe pojitam. Qap. XXXII. D Hdagantibus veritatem fumrnopcre.cauedu eft, ne varia .nominQ fignjffca tioned^,ipiantur;&,de vocibuseorum fit.lisjcum tamendefniaconfen- iis eftdc tianq-j multis eu«iire.confpicuumeft;&pr*ftrtim Stoicis, qui defen- voce, tentiarum nouitate plus squo fuere Ibliciti.. Hoc cum in.aliis multis, tum in rc , de qua loquimurpnlpi.cere valemus ; cum enim nomen Perturbationis longe fecus, ac Perip^etici,ylurparen t Stoici ; iure illi afErmarunc, hi negarunt Perturba- tiones competere feris. Stoici motiones primas feiunxerunt a Perturbationibus; & de rationepcrturbaiionum elle dixerunt , vtratipni aduerfarentur : propterea fuis fundamentis confentanea protulerunt , dum enunciarunt eas npn pofTe.conuenirc feris . Peripatetici yero &.cum eis Academici , nec motiones primas a perturbatio- nibus feiunxerut , nec de ratione earum putarunt efTe vt aduerfarentur rationi ; qua re de Ibla voce diffentiunt. Addo tamen Stoicos minus reifte loqui, quam Peripa.te- peripateti ticos ; quoniam aduerlari , vel non aducrlari rationi , eft.aliquid externum , non aut d reftius internum penurbationitideoobid non variaturnatura eius. Dico tertio, quodeu loquutur. F Per- 88 DE PRINCIPIIS ViRTVTVxM cultas Anim? ex fcratioiiis particeps, nccopcratur temperamento, nec vtiturin- A Arumento corporeo jfedfolo eget obiefto,Phantafmate nempe, quod ci offertur a Phantafia . Hic vel eft cogtiofcerw , vd fequens cognitionem , & dicitur appetens . Menti nec feruans , & facultas mouensjexfententia AriQotelisei non competunt. Memoria ^on feruans 5 x^uiaea , qua feruancur, ftint phancarmata^iumfla cuna tempore & in- nec VIS diuiduorumcooditionibus.quiperMemoriamPhantafi? iumftatn auxilio corpo- mouendj rei inftrumenti feruari dicuntur, nec quidem fine pr^iecurreDte aliqua alteratio- «xAriA*' Theologi tamen, & cum eis Academici, modo quidem vario. Menti quo- que memoriam tribuunt . Facultas etiam mouens non pertinet ad Mentem,- quia ea non proxime mouet, cum non fit vis organica; fed tantum mouetalongc pneipiendo & dirigendo . Ex aduerlb ; fi pars anim? rationis compos fuerit co- gnofeens: vel verfetur in finmlici infpedione principiorum fine ratiocinatione, Msns. ^ dicitur vo»'?, hoc eftMensfiueInteUigentia; ydrescognofcitcumratiocinatio- Diinoeti ne,& dlcitur faculias Dianoeticaargumentationeyiens.Qu^ facultas DianoetI- B ea . cafi connediturcumMente,abeaquefumitPrincipiapriraa &neceflaria,confti- tuit facultatem quam Sapientia & Scientia pertinet: fiautemneditur cum Principiis communibus yarietadobnoxiis,velinrenon necefiaria verfatur} confuigitfacultas Ao^wxii^adquampertinetopinio, vt elicitur exfexto Moralium Nicomachiorum cap. i. H? tamen facultates inter fefolaratione fecernuntur.InMS te pro obeundo fuomunere duiconfiderantur facultates , fiue differentijjMens fci po- poteftate,& Agens i Officium Mentis poteftate ., eft inteliigendo fieri eunda fpi teiiate. ritaliter per cognitionem & imitationem : Officium vero Agentis eft ea , qusfunt in jMcs ages. telligibiliapotcftate,reddereintdligibiliaadu,vtLuminecoIores redduntur aduui fibiles.MenSjqusdiciturpoteftatejVelconfideraturvt omnino eft poteftate, vel vt eft habitu pridita, vel vt fimuleft habitu & aduiomnino poteftate eft in pueris, Iblum habitu eftinfapientedormiente, habitu & adu in fapience contemplante . Dum confiderarurMensprsdira habitu , velhabirus eiuseft Principiumconterapla G di , vel agendi , vd efficiendi inde confurgit triplex eius differentia ; Datur enim Mensadadionem, altera ad effedionemjtertiaad contemplationem pertinens. InfuperMens contemplandi habitu pridiia ; vel efteo pridita inpei'fede& cum di- jninutione , & abfolute Mens infpedrix dicitur; vel eo eft prodita exadiffim^ & ex* .quifitiffime , & nuncupatur Mens adepta , quatenus adepta eft vniu«fam perfedio nem eius Mentis;cuius officium eft intelligibilia poteftate reddereinrelligibilia adu. .H|c ab Auer,. dicitur Intelledus adeptus ; a Simplicio ^dens ani mariain fe reuerfa, & cum Mente participaiaiunda : &deraumeftpoftremaperfedio Mentis in Ipedri- cis,qu® homini hanc uitam uiucnti competere poffit. .Cumautemfermo nobis MensqM nuncfitdeMentCjquffii-wfgrece dicitur,laterenosnon debet eamapudAriftotelem quadrifariamvJiirpari. Nonnunqoam enim fumiturlatej&fignificatvniuerfam vira patur. inteIligendi,contradiftindamauirtutereatiendi;in qua fignificatione Arift.in j. de Anima demente uerbafacit .Nonnunquam fecundo vfurpatur latius ,:vt exten- D dituretiamadvim imaginandi,- vtconftates ?. de Animai55.&ex 3. deAnima 20.& 48. quibus in locis nomineMentis etiam visimaginandidenotatur: Vis enim Mens bru imaginandiin puero & feris vices gerit Mentis, proptereaMens Brutorum dicitur ; jorura. aceanonnunquam efficit, qu* mente fieri videntur, ut deFormica, Hirundine, Araneo , & fimilibus dixit Arifbin 2. Phy. cont.So. Vfurpaiurtertio mens non pro parte Anim?;fedpro habitu illo, qui eft Principiorum cognitio; vt conflat exfexto Moralium Nicomachiorum. Quarto vfurpatur eadem liox ,vt facultatem fignifi— cat contradiftindam a facultate Dianoetica: adeo vt &facuItasnoeticain^ mpli cium & primorum principiorum infpedione verfeiairjfecultas autem Dianoetica in compo(itione,diuifione, ac argumentatione- Ideo Ariftidum eminentem vim,& diuinam Anirn^conditionem vultindicare , eam nuncupat nUr ,'mentem fcilicet & contemplandifacultatcm; vtpatetex 2.deaniraa. 2i.&a3.Facultas etiam dia- -Faculcas noetica, qui uiscogitandi reilc nuncupatur a Latinis, dupliciter vfurpatur:vel late Dianocii pro vniucrfa facultate intelligendi , aeparte rationis compoic ; vt in 2.de anima cot. Vis i 8. vel vt con tradiftiaAaafacuJtate Noeticajac ita munus eius eft argumentari, c6- ponere ,diuidere ; &ad cam pertinet uis confultandi, quam Arft. appeU lacin GRADVS SECVNDVS. 89 A lat in 3 . de anima jy.dequa muIia dicuntur in fexto Moraliura.Facultas autemappe tendi ad mentem pertinens duplex eft : vel enim refpicit finem , & dicitur Voluntas; vel ordinata in finem , & dicitur Pr^eledio j vt patet ex 3- Moralium Nicomachior. Infuper Anima rationis compos dupliciter vfurpatur; vel pro uniuerfa hominis ani ma , contradifiini^ab Anima ferarum & lumentorum ; vel pro parte eius , concra- diftinfla ab alia parte: ita didum eft uim nutriendi eiTe rationis expertem , mentem vero compotem : Athf credius pars, quam Animanuncupatur. pars dicitur rationiscompos: Prirad;quia eorum, qus contemplatur&agit, raiiong &caufara tradere valet : Secundd;quia officium eius eft ratiocinari, & uaria argumenta for- mare : Tertio ; quia aalet uaria inter ft comparare, ex eis aliud colligere ; compara- tio autem duorum inter fe, ratio dicitur: Demum eftprincipiurafermonis, qui externus ferrao interng ratiocinationis eft fignum . Enumeratis facultatibus addut nonnulli unam,quamattentiuamappellant, vtfacit Philoponus .Hanc Damafce- nusdiuiditin Synterefim, quamvultpertineread moralesadiones,& cenfetno B bisper naturam competere ; effeque habitum natura nobis infitum principiorum ad morespertinentium, attendentem ad leges natur? , easque feruancem, inftigantem homines ad bonum, rcuocantema malo: Alteram appellat quam ait efle habitum fpeculandi , ftudio comparatum , conferuantem principia fpeculaiionis, vt Syntcrefis feruat principia adion is. At re uera h? non funt facultates a cicteris di- ftindf,fedrounera& officia enumeratarum facultatum; ideo Arift. de illis nullam fecit mentionem . Facultates hadcnus enumefat? , & in pauciora ,& in plura capita redigi polTunt . "Nam ratione effentie rediguntur in duo capita ; in f ternas , & mortales facultates . Perrelationemadcognitiooempariterinduocapka; in cognoC;entes,&non cognofcentes- Ita quoqaeper relationem ad rationem , vel funt expertes , vel rationis copotes . Ratioueaucem principalium, fubordinatorumquc anira? graduum, funt tres, vis nutriendi , fentiaidi , intelligendi : prima omnino rationis expers , tertia ex fe ^rationis compos, fecunda medio modo lehabens : prima operatur temperamento corporis,fecundaparte corporis vtinftrumento; terdanoneget corpore, led ali- quo exiftmte in corpore. Dum vero gradus potentiarum confideramus, vt conftitount gradus viuentium fnortaIium,quatuorfunt,qu^ enumerantur in 2 . de anima cont. t8. addendo vim mouendi: Viuentiaenim vel fblumhabent vim nutriendi, vt Piat?; wel fenfumfi-i nemotUjVtStirpanimalia; velfenfumcumraotujvtiuraenta&ferf; vel demum Tationefiint prodita, vthomo. Ethfcde/acultatibusanimg, vtCiuiliRiilofopho carum cognitio inferuiredebet. Ingenio jOC de nonnuBs facultatibm ei ajjinitate' €on-‘ imdis. Cap. III. J) Vm egerim de facultatibus Anira?,fummoperevtne efteduxi de Ingenio verbafeceretPximOjuequisputeciUudeficanimf fecultat&ab enumeratis ^ diftinftam:Secund6, quia frequenter de eo fitmemio in ciuili fcientiajnec eonltatquid fit,& varifdeeo£ntopiniones:Terti6>vtfimiiipateatexplicatio varia- rum uocum ad uires anim? pertinentium , quarum frequenter ab Ariftorelefit men- tio; &obfcuraeftearum fignificatio;muiuaquediftinvtio. Ingeni) nomen uarias habet fignificationes : nonnunquamenim late extenditur &ufurpatur pronatura&condirionecuiqueineeniUjS: tribuitur etiam iumentis & feris; proprie tamen fbli conucnit homini : Ego autem de ingemo inbacmagis propria ngnificationeloquens ,oftendam Primo quidnon fit, Secundo quid fit, Ter adde eius varietatibus uerba faciam . Ingenium proftdo minime pertinetadfenfus , vel stemos ,uel commun?; mul- ti enim ualencfenfibus, qui ingenio funt deftituti. Non ad folam Phantafiam-,qu« vis eftim^inandi: ea enim eft communis iumeuus Seferis, ingenium autem pro- prie Appetitus Metis du- plex. lionii c6 De facul- tate atten Syotere- fis. Synefis. Sigaifi ca- minis in- genii. Ingeniii netadfen 90 DE PRINCIPIIS VIRTVTVM pric fumptntn fbli competit homini; & fblus homo dicitur valere, vel non valere in-A genio: Infupcr multi facile varia imaginantur, qui tamen carent iudicio, fine quo no leniatur ingenium . Infiipcr non cft pofitu in fola memoria: frequenter enim euenit, vt qui valent memoria , iudicio careant ; & qui profitetur fe memorem , profitetur fimulfciudiciiinopeniiquoniam vtplurimumeaduo inueniiintur reiun<fia,vtdi- xic Plato. Multa apud Grjecos inueniuntur nomina , qus aliquid fignificare videntur cum fummopere complicatum ; veluti hoc eft bona confultatio : fed hec ab ingenio differt . Quoniam bona confultatio coniunAa eft cum prudentia, & in io lis agibiiibus proprie verlatur , vt patet ex fexto lib. Moralium Nicomachioru cap. IX. ingenium autem maxime in contemplatione refulget . Prfterea ingenium diui- ditur in bonum & malum , bona confultatio minime. PrstereasvVieTKfumma affinitatecum ingenio iungitur,dequa loquitur Arift.in Perfpica fexto Moralium Nitomachiorum cap.x. Nonnulli vertunt perfpicacitatemj&fa- B citas. tisretSe, vt cenfeo; alii fagacitatem, nonnulli intelligcntiam : non quidem eam » qus dicitur Principiorum cognitio; fed eam, cui hoc eft hebetudo, & tardi tas opponitur: at perlpicacitatis nomine reftius, vt cenfeo , nuncupatur . foliim in bonam partem vfurpatur ; idem enim eft .mVscri; , & ; vt in fexto Ni- comachiorum inquit Arift. Dicitur aurem <n.>6!r/r, eo quod bene addifeimus : nam , hoc eft addifeere, frequenter dicimus, vtaffirmat Philoibphus in fexto Moralium Nicomachiorum cap. x.Ex quo conftat fynrfm cum ingemo fum- mopere conuenire, & poffet reifie dici perlpicientia veri.Et quamuis eo in loco Ari. dicat Synefim non effe earum rerum, qusefemperfunt, & nunquam mouentur;ne- que ulljus earum,qu 2 oriuntur; fed earum, de quibus dubitari, & confultari poteft; & proptereain iifdem rebus verfarj, in quibus verfatur Prudentia : differre tameoa { trudentia , quia Synefis in fblo iudicio eft pofita . Explicans tamen, vode nome eius it dedu(ftum , indicat etiam extendi ad fcientiam : & id , quodnuper relatum eft, de C bere intelligi de Synefi in potiore fignificatione ; qux ad Prudentiam ordinata eft, & cum ea iunda , de qua ibi eft rermo:cui etiam yrnlu», hoc eft fententia fuccedit . In at- tinentibus enim ad Prudentiam , bona confultatio media comparat & dirigit;Sync- lis , hoc eft Perfpicientia veri , flue Perfpicacitas perfpicit & iudicat; Sententiadecer nit ; Prudentia imperat & prfcipit.Satis itaque conuenit Synefis cum ingenio. Dif- fert tamen : Primo; quiaSynefispropric& prffertim in agibiiibus verfatur,mgeni6 non itidem: Secundo; quia nonnunquam ingenium inprauam trahitur partem, & dicitur prauum, &deprauatum ,actardum;non ita Synefis: Demum ingenium, vc fiia perfbftione fit proditum , nedum Synefim ,verum alia quoque videtur expofee-. re, & ad plura videtur extendi . A«poTiif. PrftereainuenituriiwoTnf, de qualoquitur Arift. In fexto moralium Nicom. cap. T a.Perionius vertit Ingenium, nonnulli Callidi tatemjalii Solertiam: de qua hsepro fert Philofophiis. Eft igitur vis fiue poteftas,quam J«v5T„T«appeIiant;hf cautem eiuf:D inodieft,vtea,quKadfcopum propofitum pertinent, agere& confequi poflit: ac fi fcopus quidem honeftus fit , laudabilis; fin malus ac turpis, hoc eft verfutia , eft nominanda : ideo Prudentes, diciniirs &c. Hgc facultas proculdubio ab ingenio diftinguitur , & perperam a Perionio ingenift dicitur;h?cenirofacultas.earefj3icit,qu2ad aiftionem pertinent, &in ea'quafiin animi oculoingeneraturPrudentia-.&Ionge deterius nuncupatur calliditas, cum nome calliditatis ei fblmn conueniat ob prspofterum & deprauatum vftim, vt dixit Philofophus. Eft igitur facultas , congru«Jsquedjlpofitioad ea agenda, qu« pro afTequehdo fcopo conducunt; Ingeniumautemmaximefulgetin contemplatio ne , & attinentibus ad eam . Sedertia . Infuper datur aj-x'»'»'* , de qua loquinir Arift. in calce primi Poft . inqulens , eam dTe celerem inuentionem medii termini : hanc interpretes dicunt fblertiamr,& eft celeritas, ac dexteritas qufdam in inueniendo medio, fiue caufa rei. Hfc cum ia parte conueniat cum ingenio, differt tamen; quia fblertia foliim poteft dici<iifFeren lia, & pars qusdam ingenii : qui enim omni ex parte valent ingenio, etiam cele^^ & dex teri funt ;at non ccontra ; Multi enim funt celeres in inireniendo , qui mox iu- dicio 91 GRA DVS SECVNDVS. Adiciofuntdeftitdtijfinet^uononferuaturingeniuin. Prscerea 6t mentio frcq uenter ab Ariftotele de ea facultate ,<Jur E refertim in tertio lib. Moralium Nicoroachiorum cap. v. &ino<itauo Top. loco. 9 J- iterpretumnonnuUi ingenium vercuntjLambinusnacure bonitatem, & bonam conftitutionem benetido nacutf ; alii bonum ingenium . De hac fecultate Arift. in tertio Moralium Nicomachiorum cap. v. dilputans aduerfus Platonem hjec profert. Et fiappetiiionem finis nemo fibi fuo arbitratu adoptare poteft , ftd itanatus Cfuisq; ficoportetjVt quafi adem habeat, qua Stredeiudicare, &id quod vere bonum eft optarepoffit; hoceft( vc vertitLambinus) bene informatus a natura , vel ( vt alii) ingenio pra:ditiis , cui hoc natur? beneficium infitum eft: rem enim ma ximam& pulcherrimam, quamqtfe abalio neque confequi, neque diCcerepoffitifed qualifcunque a Natura faita eft , talem obtinebit ; earoquebenc & pulchre anaiura fadam& coinpofitam effe , ea perfcjSa & uera ftjerit iofpia&c. In o<Sauo 2'tJtcm Topicorum loco 93. iirquir. Nam ad cona-ariaacciditfecereobferuationcm, ac ad B cognitionem philofophicamque non exiguum eftiuftrumentum polle inlpi- cerej&inl^KilTe, qusabvtraque accidunt fuppo/uione? relicfuum cnimeft^ vc alterum horum recledi^mus; oportet autem adidefte , hoc eft bene natura formatum , fiue bono ingenio proditum j & hgc eft rcvm^w^jtjpofle redeelige- re verum 3 &fugcrcfalfufn ,qQodquidem bene naturaconftituti valenteftcerebe- . . ne. Cenftni nonnulli > vt EpifcopusCafena in libris euerfionimt lingularis certami nis,ingemumapudLatinos idCTxi elTe , acsw^i-i^apud Gr?cos ; & addit ingenium caien? . in idem venire cum ludicio , quod''-«^« gr«ce dicitur; adcbvttvti»i«, ingenium, & iudiciuro inter leriondiftioguacur. Rem autem ita fehabereex eo ofteiKiii : quia ea facuhaSjquapoftuiTiusexmuItisrebuspropofitis eligere verum, & fugere falliun, •dicitur licium ;quod coUigitex quinto Moralium Nicomachiorum : Ingenium autemefthuiufinodi , vtdkiturinodauo Topicorum verbis nuper relatis : quate ingeQiumeftiudicium:&quiaiudiciumpcrtinet ad facultat«n cognofccntemjiii oSauo autem Topicorum dicitur ingenium elfe , polle rede eligere verum, & fogere felfum ; eligere autem & fugere pertinet ad facultatem appetentem; ideo inquit Epif copusCalerca, vfiirpari eo in loco eletftionem late pro approbatione, &adhsfione. Sententiahuius viri dDfliffimi,mihi(ne dicam falla)apprime dubia efleviderur. Primo non cenfeo verum & ingenium efle idtm ; quoniam contrahi- tur per iv , hoc eft perbonum ; propterea non eft indifferens , vt ingenium : hinc di- cerepolTumus ingenium tardum, ingenium prauum ; at fi diceremus prauam, pugnantia proferremus ; ideo non infolse interpres libri topicOrom«Vfc'i«r dixit bo- num ingenium , ita voxlatina reifiius grac? rcfpondct. Praeterea ingenium , & iu- dicium minime videntur efle idem: multi enim indicio valent, qui ingenio videntur tardi & obtuli . Prstereaiudicium folum pertinet ad vim cognofccndi , « i-tvia autem etiamextendituradvimappetendijVt patet ex j. moralium Nicomachiorum cap. V. perverbaiam relata per enim &redeiudkamus,&bonum Optamtts. Ex quo conflat, quod perperam explicauic fententiam verborum odtaui topkorum, cum dixeritibi vfurparinomen electionis late pro approbatione veritatis: nampr? ^ terid jquodea fignificatio alicniffima eftabvlu & proprietare nominis Elefiio- nis , etiam manifelte aducrlatur AriItotcli,nedum in 3. Moralium Nicomachiorum , verum etiam in eodemoftauo lib.Topico.quo loci Arifl-mentioncrti ficitdc philoto phica ep^THo-i^ cum dicar, conducere cognitioni, & philolbphicf»foVB»-<; per cogni- tionem fignificanspertinentia ad iudicium veri,& folli; per*?»vii<n> Prudentiam, qu? tunc eftphilolophica, quando pendet ex contemplationeveri; & dixit per bo- num ingenium eligi verum ,& declinari folium, vt fimu! includeret pertinentia ad facultatem cognofccndi & appetendi; bonum enim & malum eiufdem generis eft cura vero & falfo, vtdicirurin 3Adeantma 34. veluti etiam in 3. Moralium Nicom. vtrumque expreflit ; Sciure proteCio : nam s.;ii^'«fignificat bonam natur? conftitu- tionem;tuncautemhorao bene natura conftirutuseft,dum vt ad iudicium Veri & falfi,itaad electionem vel tagam boni & mali rede fe habet. Ex quo etiam patet dubiam efle quorundatnrecemiorum fententiam alTerentium duplicem dari Theoricam vaara, alteram PraClicam: deprima Ariftoidem egillein 8. top-dc alte- ra in 92 DE PRINCIPIIS VIRT^TVM rain 3. Moralium Nicom.achioriim cap. v. nam Philofophiisin vtrisque locis (vt A dixi ) tetigit vtramquc partem cius . His accedit , quod iccerni non poflunt ; fi enim vna pars leorfum ab altera reperiretur , non diceretur homo reite per naturam for- matus & conftitutus igitur eft bona animi per naturam conftitutiociimad verum, tumadbonum:& ideo non eft eadem cum ingenio } quia ingenium eftin- differens ad bonum & malum, & ad recipiendas varias conditiones mequeetiam eft idem cura bono ingenio 5 quia hocad folam pertinet cognitionem , bona autem ani miconftitutioprffortim re(picita(ftionem,extenditurquead appetitum; adeo vtcij iudicii ;>tuin pr^c^i^ionis redlam includat conftitutionero . Qmdjlt Ingenium , eiusj^ Definitio, C; Ca^. nii. Opiai propria. Duo de ratione Ingenij . CogtjJtio per duo perficitur Definitio Ingenij . abfolut^ bonidefi- fertim fui get, k Omparaui hailenus ingenium cum variis Animi facultatibus, quarum mS- ' tio fit apud Ariftote!em,& apparuit re vera nullam earum elTc; propterea , quidfitjmpdo fupereft explicandum. InquiuntnonnuIIi Ingeniumefteha B o bitum celerem, officii inuentorem. At hfcde ingenio non re(fte dicuntur; tum quia • habitusanimiaftiietudinevelftudiocomparanturjingeniura nobis pernaturamco petit ; tum quia ingenium non refpicit officium vel adionem , fed attinentia potius adiudicium & cognitionem ; tum demum , quia celeritas feruatur fine iudicio , in- geniumminime. Cic.in quinto de Finibus dixit: Docilitas, memoria, qua fere omnia appellantur vno ingenii nomine ; easque Virtutes qui habent , ingenioli vo- cantur , &c. Sads accommodate indicauit, quid fit lngenium,|non tamen exade ex- plicauit : pr^termific enim ludicium , quod magis ingenium conftituit, quam Me- moria : Inuentionem quoque filuit , per quam maxime fulgent ingenia . Inluper me moria , & dolicitas modo quodam competunt etiam lumentis & Feris, vt dicitur in Procemio Metaphyficf .quibus tame ingenium proprie furaptutn non competit . De naum maxime commendatur ingenium, eo quod ut fublime, acutum, perfpicax; qua; minus proprie de Memoria & docilitate dicuntur . Dicamus igitur , quod cum ^ 0 ingeniumnilpropriefiteofum, quxrelatafunt, fed fatis fimilefitnonuliis; ex variis ^ eorum , tanquam ex conditionibus , perfodio eius cumulatiffime confurgic . Natn duo pr^fertim lunt de ratione Ingenii . Primum, vt jit ingenitum , naturaque infitu : Alterum , vt in facultate cognofeente , non in appetenteproprie verfetur ; Primum conftat ex eius nomine , Alterum ex communi vfu eius . Facultas cognofeens eft du plex ; vna penitus rationis expers ; altera modo aliquo fiue ex fo , fiusiper participa- tionem rationis composad in hac locum habet Ingenium. Cognitio cum ratione iu daduobus perficitur, inuencione fcilicet, & dodrina : Si inuentione perficitur, duo expofeit, dexteritatem ac acumen pro inuentione, & iudidum pro ledainuend approbatione: Si perficitur dodrina, fimiliter duo expofcit;docilitacem fiue faci- lem apprehenfionem , ac iudicium , quibus omnibus plurimum conducit Memoria. Adeo quod tria pr^fertim optimum Ingenium conftiiuun t , Memoria , Acumen, & ludicium, ad qusc^terarediguntur: Memoria fuppeditat Materiem : ludicium ei redam tribuit Formam: Acumen &Perfpicacicasfunt tanquam Spiritus, qui IlUi- ™ ftre & viuumredduntingenium.Hommcriumcomes eft Docilitas: ideo Arift. in -• E rimoMagnoru moralium cap. vi. inter attinentiaad rationem numerauitivwiSti^;-, oceft redam ad difciplinas apprehendendas conftitutionem . Hanc cenfeo Inge- nii efle definitionem > vt fit couftitucio per naturam earum animi facultatum, ad 3 uas inuentio & difciplina proxime pertinet . Pro clariori explicatione confideran- ura , quod Ingenium , quanuis prsfortim in bonam partem vfurpetur , tamen etia ad prauam extenditur ; & dicitur Ingenium obtufum , tardum , deprauacum: & ideo non idem eft Ingenium , & bonum Ingenium . Ingenium poteft elie bonum, vcl ab- folute, vel in parte ,:,’BonumabfoIute ingenium eft id, quod valet inuentione, appre henfione , memoria , & iudicio : Ingenium bonum in parte eft id, cui aliqua enume- ratarum conditionum decft . Ingenium ablblute bonum ita definiri poteft , vt fit re^f da conftitutio pernaturam earum animi facultatum , quarum munus eft apprehen- dere &inuenire. In inuentione magis fulget ingenium, quam in difciplina; quia in- ^cnfip putn dilScilior, tumfublimiQr f ft , quam diicjpljna , Nojj eft igitur ingenium una GRADVSSECVNDVS.- 96 A vna fbla facultas, fed ex confpiratione multarum confurgit. At oritur duI>itatiO}<]uia Dabita- cgomprjecedcntibusnumcraui facultates anime, &plurespr2cermifi, quarum Io- quens de ingenio {bentionemfeci.Profblutioneconfiderandum in anima duplicem- Solutio, reperiri facultatum ordinem : primo enim in ea reperitur facultas operandi, fecun- do facultas bene vel perperam operandi ; alia enim eft facultas videndi : aliafacul^ tas bene & acute videndi : Prima facultas animam fequiturj altera vero definitam affewiionem,& conftitutionem inftrumetorum, 8c fecultatum inferuientium anime: Prima facultas, vt cenfto, non diftinguitur ab eflentia anime, nifi ratione, quamuis D.Th-fecus iudicet; altera vero etiam predicamento feiungitur.Dum enumerabam primo facultates animijde facultatibus primi ordinis loquwar: dum vero in iermo-. ne de ingenio fafta eft mentio de aliis facultatibus , dicedum eft easeflc facultates fe eundi ordinis;& efle facultates non agendi abfolutc , fedrefte v.el perperam agendi, prodeuntes ex varia organorum difpofttione. ® De /ngemorumvarietate. Cap. V. S Vofiiam ingenium eft quedam animi conftitutio per natura, in quaconfti- tutione mult2inucniuturvarietates>propterea ingeniorum quoq^fbrmf & differenti» vari5inrpiciuntur:quibus inter {e>tum Nationes vari», tum homines variarumV rbiu; tu demum illi,qui eiufdem vrbis, eiufdeinqj fa- mili» fimtjdiftinguuntur.Hinc varii ad varia confpiciunrur apti. Nonnulli valent in addifcedis, alii in inueniendis dilciplmis:Quidam fulgent contemplationc,aliiprud& tia rerumagendarumrlnfuper nonnulli videntur Natura Poet», alii Oratores , quida Mathematici,&fimiliter de c»tcris;fmequa congruente per naturam eonftitutione nililluftre effici poteft.Permutationeautem locorum, affueeudinum, temperamento; rum,»ratum,& limilium,etiam permutari ingenia, modo in melius , modo in dete- rius,experienciaconfpicuum eft; namTemperamenta plurimum valent, Mos eft ho- minum D£mon,acConruetudo eftalteraNarura.SeddignutricoflderationgeftjVn De oHgl- de nam ortum ducat diffinitio h»c,&varietas ingcnionun.Origenes in commenta- diftm- C riis in Timgum ait Atticorum ingeniorum probam eonftitutione ortum ducere a f?- licibus afpedibusjinfluxibusque C?li,& ftcllarum;cuius fententiz etiam funt Aftro ongenes uomiudeo infpicientes coftit utiones ftcllarum & c?li in Nariuitate hbmin is, audent prffidicere ingeniorum conftitutiones.Athicaufam tradunt communem, diftantcm plurimisque varietatibus obnoxiam, Scproptereavcplurimu centates futura prodi- cere, prsfentem fuam infamam patefeci unt: nos autem modo propriam, & proxima qusrimuscaufam.Panftius propinquiorem caufamaffignans dixit, id pendereex te Panctius. perieaerisiaer.n. variisfuisqualitatibusuariomodonosafficit. Athrc quoquceft caufe tt£terna,neceffitatecarens;ineadein.n. vrbe,eademque acris eonftitutione, ua ria reperiri ingenia copertum eft. Proclus , & Porphyrius proter loci qualitates tres Procius , affignaruntcaufaspotiores boni ingenii; primam efle dixerunt affeitionem propria s^Porpiiy amm»,fiuepernaturameicompecentem,fiueperelecfionem:aIteram,infpiration2 eorainnuminu,qui anira» prjfunctertiamjCfleftes influxus. H» caufiemt funt coo- fonzfundamentis &fententiePktonisputantisaiiimasdefinitofyderirefpondeie, ' j) & a proprio domone duci ac regi; ita longe diftant a principiis & fundamentis Ari- ftotelis,qui hsc orania,& prefertim duo poftrcma,fpernit & negligic . His accidit,^ ftelle & D»mon,res funt extern», nec funt de eonftitutione fecultatum anim»; in geniu autem eft conftitutio quodam per naturam potentiarum anim»,ut apparuit. PtBptereadicamusCflumfuoIumine&moiu caufem effe communem idiftaa Qp'n»o^ tem: Aeris temperamentum effe caufain propinquiorem , magisque propriam, externam tamen; Parentes adhuc proximiorem, magisque internam, quatenus materiem & formam proli tribuunt; & ex hac caufeortum ducit uis nobilitaris , quaternis nobiles funt nati procreare filios aptos ad virtutem: Proximam tamen magis propriam caufem, ingenii effe cemperamentutrH cuius permutationem fequi- tur permutatio iageaii.Hocindicauit Arift.in7.phy.cont.20.& latius idexpreffitia 30.part. prob.primo:ideo in 8.lyieta.cont-io. dixit formam non recipere magis & minusjoifi quatenus in materie recipitur; indicans jjfi homo unus mdetur magis ra ^4 15 E FRIN CIPUS VIRTVTVM tionis compos quam alrer,idpendec ex uarietatc temperamenti, & materiei. Quam- A uis enimdiftindio fbrm«efitpotiorcaufadiftinftionismateriei,quam ccontra: ta- men ;quia definita forma expofeit definitam m-aterit*, &materies dicitur caufafi- fte qua non , & neceiTaria, vt patet ex calce fecundi Phyficorum ; ideo in genere ma terieidicimustempcramentum,&indiuiduas corporis affeiftiones elfe caufas va* Inftaniia. rietatisindiuiduorum contentorum fubfpecie. At iureinftabit aliquis; quia diSum cft ingenium pertincrcad eam anims parrerajq««exleratiomseftcompos;qus pars nec a temperamento , nec a corpore pendet; & propeerea temperamentum non SoIutKj. debetftatuicaufa varietatum eius. Prololutione dfcendutneftlngeniumverlari& confiderari in parte immortali non pendente a corpore, vt in principe & potiore fundamento eius; in parte autem mortali, & prafertim in phantafia, vtinfamula & miniftra , finequa nil intelligU homo . Mcns,quarauis quoad elTentiam non pen- deat a corpore , ab eo tamen pendet quoad operari : & propterea varietas ingenio- rum non poteft fequi varietatem mentis ( ea enim varietati non eft obnoxia ) ied ne ceflariofequitur varietatem Phantafi^, qua proxime vtitur. Ethoc re^ienouitSc B exprefficAuerroes intertiodeanimaincalcecont. ao.inquiensrEtperhuncintcI- Iedum , quem vocat Arift. paffibilem ( fignificans cogitandi facultatem , qus ad Phantafiam recygitur) diftinguuntur homines in quatuor virtutibus didis in To- picis,quas Alpharabius numerauit in Elenchis , &c. Latius etiam idiplum declara- uit Arift. in feptimo Phy ficorum cont. 20. inquiens : Exeo enim quod requiefeit Animaper moralem virtutem, fapiens homo fit & feiens; ideo pueri necdifeere va lent, neque fenfibus ita iudicare vtfenes ; magna enim perturbatio, & motus in eis repetitur . Et paucisincerledis addit , ex ditiis patere alterari , & alterat ion$ fieri iri fenfilibus, & in fentienteanimf parte; atinnullaaiia,nifiexeuentu&c. His ver- bis duo lucidiffime manifeftac P&ilofophus : Primum eft, ingenii varietates omnes pendere a temperamento , &conftrtutione corporum : Alterum eft , varietatem of- Jiciorum mentis oriri ex varia affedione, Sedi^ofitione facultatum ei famulantium. Et hgc de Ingenio fatis. ^ DeH^itu, Cap. V^. S Voniam habitus cum Virtutum , tum Vitiorum cft genus ; propterea erga virtutem iure citimo Prineipii locum obtinet, & primo declarandus oc currit-Nomen habitus varias habet fignificationes : Nonoimquam enim iignificat externos habitus corporisjinqua fignificatione dicimus va- cat. " rios itiueniri habitus religionum, variosq; elTe indumentorum habitus variarum na' priraa fi- tionurSecundb vfurpatur frequenter apud Medicos pro conftitutione corporis; in gaifica- quafignificationeinquitGaIen.inlib.Hippoc.de morbisacutis,con.2.partC47.Hip SecucU C pocrates habitura dixitftruem corporis, compofitionemque, Vt qui raram vel den- gnifica- farahabenttexturam, &c. Tertio vfurpatur nomen habitus pro prima Ipecie qua- «o- , litaciscoHcradiftindaadilpofitione,quceapud AriftotHem eft qualitas cum difficul Tertia, tatemobilis. ApudStoicostaraenhawtus &difpo{icioiaaliavfurpabaturfignifica- _ ^ ' tione, vtrefertSimpliciusin expofitioneprim* fpeciei qualitatis: Sed quianobis ^ curs debent elle res, non voces ; ideo prafteiroiflis Stoicis cum Ariftotele dicamus habitumefte qualitatem cum difiicultate mobilem. Hsc qualitas uel per naturam nobisconuenit, vel poft generationem acquiritur:fiacquiritur,uelpertin«ad corpus , vel ad animam. Habitus late fumptus ,de omni firma &perinanentequaU- HaWtus^ tatedicicur;fiue corporis, fiue animi fit: proprie tamen frunptus, de fola dicitur 'per- qualitate jfiuead appetitum pertineat , ut Virtus morahs ; fiue ad facultatEm' tine: ani- cognofcentem,vt Icientia. Ldeo iure Alexander, refcreneeSimplicio in pradicamen muiu.. to qualitatis, cenfiiit habitum ;proprie dici de qualitatibus animi : quodetiamaf- iirmauti Arift. in feptimo phyfi. cont. ry. i^uiens ; Habitus enim uirtutes, &uitia funt. Et oflendensin prima fpeciequajitatis motum non habere locum , idoftendit defblauirtute&uitio : & hoc rationi eft confentaneum;nara qualitates corporis ad tertiam, udquartam Ipeciem qualitatis pertinent 5 &albedo non cficiturdiftin- ^ipeciei^eotj^iafirma & permanens fir. Habitus itoqueproprie fumptus, qui. etra.m GRADVS SECVNDVS. 95 A etiam inftituto noftro ioferuitjeft qualitas jwiimi > fiUe ««Bpofiti munere anim^ , difficile mobilis : addo, fiuecompouti ;quialcientiae ,&morales virtutes non fb- liusanimjfunt, fedcorBpofith vcin i.dean?ma.65r. monet Philolbphus .Hi tamen habitus , dum ad animum referuntur, potius funt qualitates populariter , aC per c6- munemvfum loquendi & dcnominandiiqudrtiex natura rei : revera;en!rn vtadani mu peftinent,& a tertia Ipccie qualitatis diftihguutur 5 redius dicatur relationes , vt alibi patefaciamjquaiTi qualitaces.In animo fiue in copofito munere animi quinque l" aniin» cofideratur inter le ordine prsdita : Pririto facultates cu operandi j tu bene vel per^ peramoperandijSecurfddperturbationes; Tertio dilpofitiones & vise ad habitura > qualiseftcontinentia &tolerantiajQnapt6habitus;Quint6a^liones. Aniraiprin- nara, cipes facultates du£tunt, vnaappeteri$i altera cognofeenst vtriq; conueniunt ha- bitus ; Virtutes enim in more pofira?, funt habitus facultatis appetentis; Vitu tes aut rationales, facultatis cogriofeentis & feruatis. Acquirutur habitus per iteratas ac re _ petitas operationes, colilWiles illis, qus mox ex habitu prodeant: quse operationu re " petitio debet efle maior vel minor , rone varif difpofitioriis recipientis , & difficul- tatis formse recipiendfiQuanuispro hrmadis finalis habitibus (Ttneccllaria aliqua operationum repetitio; eataraen rone varietatis habituu varia eH:,& variis defigna- tur nominibus: Nam habitus Artifi contrahuntur exercitatione in efficiendis operi- bus illius Arris; Prudentia logo reru vra;Virtutcs morales more,& affuetudine; Vir- tutes c6tep!arionidicatf,ftudio,difciplina,r^etitaq; meditatione. Pro comparandis leruandisq; habitibus Metis ftimm^ereneceflariaefttnenaoriaiPro habitibus vero appetentis facultatis edam eft neceluria , non tamen itaprimo,led potius fecudo lo co ; vt latius alibi explicabo . Habitus Metis coteplationi inferuieos , eft taqua acies Hibitus oculi.quacuftaquauis diftantiaaciKe-miuemurjproportionerefpodens facultati nb Mantis ta fentiedi/edbenefentiedi: Habitus vero facultatis appetetis pindefehabct,acNatu- raintrinfecus adbonu nos excitas;& hac ronecofueeudo in Natura df verti . Quod curid- verumeft,non quia conflietudo re vera in Naturam verti poffit,fedobquatuor alias cur coiue caufas : Prima eft,quia confuetudo habitum firmat non fecus conftanccm , ac fi edet '«do C Natura: SecundOjquia per habitum ita prompte & facileoperamur, vt per Naturam: Terti6,quiaid non fitfinealiqua temperamenti mutatione, ginonnunquam late Na tura dicitur: Quarto, quia tuncin parte reifeconftitutam Naturamsmulatftur. habitus fit primum Principium onerandi . Cap. V I. Abitura eft e principium , quo reiSe vel perperam operamur , fatis confjsi M IMj p caum eft . Pulchra tamen eft dubitatio , & digna confideratione; An cen Quorf ha ^ ^ debeat primum operandi principium . Quod enim primum non bicusnon fit, oftenditur: quia eft accidens inhxrensfubftanti?,ab ea pendens quo adefle&operari; pendens autem ab alio principium primum iudicarinonpoteft. Confirmatur exemplo Artis medieg ; qus ex fententia Galeni non eft primum prin- • cipiumferuandijvelrecuperandifanitatem ,fedeftinftrumencum Natura:: acita D patet exteras omnes artes Naturam femper tanquam principem caufam fuppone- re . Ex aduerfo , videtur efle caufa prima, & primum Principium: quia tunc icimus, Qui.d £c cura cosnofciinus caufam primam , principiumque primum ; vt dicitur in principio «lua pri primi phy. in primo Pofterio. & ffpe alibi: At Ars ^dificandi eft caufa furama & pri ina , per quam fciraus attinentiaad f dificia 5 vt dicitur ab Arift. in fecundo phy. 3 8. Qu^e ars ,qux habitus eft ,cenferidebet principium primum : inquit enim Arift. in fecundo phy. 38. Oportet femper caufam vniufcuiulquefummamquxrerejvt ho mo fdificat quoniam xdificatot eft, edificatoMUtem eft per arcem f dificandi;h9c igi tur prior caufa eft : & ita in aliis . Soluens difficiritarem dico , principium pofte iudi Solutio cari primum duobus modis; vel ipfius operis abfblute; vel ea ratione ,qua eft difticulca artificiofum,& denominatum nomine alicuius habitus : in prima confideratione habitus non eft principiunrprimum , veluti etiam non eft principium operandi abfb lute,fed eft principiu fecundum; & eft principii} refte,vel perperi ope radi; in fccuda aucconfideronepritKipjuprimucenferidebetTQuoiabfolute habitus no litprimQ princi- 96. DE PRINCIPIIS VIRTVTVM Oftendi- principium operationis, ita oftendo.Pro efficienda (gratia exempli) faiiicatc confpi /\ tur habi- rantArs, intcliei^us Medlci, & Natura laborantisrquscumnonconcurrantarque tutn nocf primo ( non.n. fiint cauif eiufdcm 8raUus)eft neclTejVt vnu primo, aliudlecundo lo- «ufam"* co conciret. Dicere, quodMcnsfiucNaturafintinftrumenta Artis, aWurdum eft; non enim fubftantia cft inftrumentum accidentis , velcaufa fecunda eius ; quare cft necdTc vt dicamus, in medico curante Mentem elTe principium primum, in laborati te Naturam, Artem vero elTccauiam fecundam contrahentem primam ad definitu modum operandi. Quod confirmatur; quia caufa fecunda non poteft operari fine prima , at prima poteft fine fecunda ; cum autem Mens & Natura operentur fine ha- bitu , non autem habitus fine eis , confpicuum eft habitum abfolute non polTe ftatut & iudicari caufara primam . Verfim cum non fit caufa prima ,fed potius fecunda, & tanquam inftrumentum ; eft wmen tanqutm regula, & menfura aftionis prim® cau fx : & mediat inter primam caufam & finem, rjo fecys ac Idea ex fententia Academi eorum mediat inter efficietem & finem ;cum fit menfura , regula , & re<^a ratio, qua « Diftingui prima caufa operatur. Et cum caufa fecunda & inftrumentum in parte conueniant, eur inffru adeo Vt omnis caufa fecunda modo aliquo dicatur inftrumentum primf ; tamen in- mentum ftrumentum proprie fumptura diftinguitur acaufa fecunda, quatenus caufa fecunda eunda ** virtute aliqua propria, ob quam aliquaratione caufa prima dici .poteft ; veluti homo eft caufa prima, ob quam hic, qui generatur,hpmo; ut.quod inf^umen to non competit. Hinqeuenit, quodper fecundam caufam contrahicuraftio primf, magis c6- inquam communis, ad aliquod proprium’ opus rProptereahabitus magis conue- uenit cum nit cum caufa fecunda , quam cum inftrumento; quia per habitum operatio, qu® eft cau/afecu indifTerensjContrahituradprobam yelinprobam,&eft,re6laoperandi ratio i quod da quam inftrumentonon competit . Quod autem Ars , omnisque habitusiint primum prin- mento ' -Cipium operandi, quatenus opus eft Artificiofum ,& nominealicuius habitus deno Quodmo nimatum jiatis conftac : quod enim aliquisfaltet Arce, canar, fdificer, curet; ab al:o ^ijabit* nonhabet,nifiabArre: &propterea Arift.in a.Phy.cont. j8.artem®dificandi,nu fit prima cupauit primam caufam. Acita vtrumque verum eft, & habitum efle principiumpri q mum, & non elTeprincipium primum ; &apparer Ariftotelem.fibi non.cohtradice- re,cum modo ynum,moddalterumafiirrntt ;vt patet ex 3.Phyfi<;. necnon ,ex ,De- Signum cimo Metaph. Signum contradi habitus eft hilaritas, facilitas, & confian tia.in obeu contradi ja fui muneris fundiotie : dum enim escpedite, prompte , fine interna pugna , & co habitus. Panter operamur, dicimurpperarihabitu j^dumautem fgre ,cum h®iitatione,& Dubutio inconftanter , tunc habitu caremus . At oritur, dubitatioj.quoniam difficultas reddit “ ‘ ” opus magis prf clarum, diciturqueaugeremeritumjideb Piato afferuitPrfclaraom niadre rara ,& difficilia : Si igitur operari habitu eft operari fine.difficultare opera ri autem fine habitu eft operari cum difficultate j colligereyalemus fundionem mu- neris. fine habitu prf (tantiorem , &,magisCTatam efle jo^uod tamen videtur abfur- Solutio . • Refpondeo difficultatem fundionis fui muneris ^e.dupliccm ; vnam prode- untem ex obiedo , & fine; alteram ex affedione, & confti turione efficientis; prima difficultasreddit opus prsftantius , &auget meritum sfecunda ycro minuit. rtAn hahitus Jit Q^htas , •vtl potim Relatio . Qap . V II. ^ Arift. Cbi colUre no videtur . ' Idum eft in prscedetibus habitum ,efle qualiutem animi difficile mobile, exercitationeyelftudiocomparatamj.quodprofed.bdubitatiqnenon ca ret : & pr®ferti_m , quia ^rift. fibi conflare non videtur . Nonnunquani enimaflerithabitum&difpofidonemconftituerc fpccicmprimamqua- litatis: aliquando inquit eflead aliquid, vt in feprirop P_h^.pr®ftr,tim cont. i,8. non- nunquam mediat, & inquit generajiabituu kffti adaliquid, vt,difciplinam,fcien- tiam,&,fimilia;fpecies,ver6,vt,Gramtnaricam,Geom^ctriam,& fimiles, non efle Coitimu- ad aliquid; quemadmodum ^eruit in Praedicamento qualitatis . Ne<^ yidetur com- •is Solu, tnunis (elutio (atisfacerc; inquiuntenim habitum diftindarationecfleadaliquid'& qualitatem . Nam fi id eflet , cur genera dicerentur ad aliquid^ fpecies vero minime? pr? fertim cum dicatur in Topicis , fi gqnus eft ad aliquid , fpecies quoque efle ad ali quid. Pr®terea fiideffet ycrumjeri^et fifcilofophus in 7. phy. cont. 17. dum often- furus GRADVS SECVND;VS. - 97 A larusinprimaipeciequalitatisnonelTe nioru, id ex eooflenditjquJa habitus fune virtutes, & vitia ; virtus autem omnis & vitium eorum fiint , qus fuot ad aliquid; ac ea,qu£ fuot ad aliquid , nec iunt generationes,nec per fe termini generationis & mo tus: Atfihabitus aliqua ratione elTet qualitas, dicerem ego, quod vt qualitas» pofTet elle per fc terminus generationis & motus; adeo quod ratio Ariftotelis omnino eiTcc inanis. Praeterea Arift.in cont.20.eiufdcm,(eptimi phy. aperte oftendit habitus ni5 tisnonellequalitatesjfedin fblarelatione^epolitos; inquit enim. Vt igitur ctim dormiensexcitatiir, non dicitur fa-ftusfcicnsjquanuis prius non valuerit vti (cien- tia; fedfolo impedimento remoto (ciens apparet : ita qui a principio acquirk (ejen- tiam-,per (olam remotionem perturbationis redditur (ciens, &c. Aperte his verbis Philofopluis manifelktin adeptione habitus nilnoui in menteacquiri:, quare habi- tusmentisiblareladoeilevidentur. Propterea (bluens ditH.cultatem dico habitus Propria animf duplices effe : vel enim pertinent ad appetitum fcntiendij vt viraites Mora- /oiutio. les i veladMentera,vt habitus rationis : fi pertinent ad appetitum lentiendi-xprocul B dubio aliqua rationefunt qualit.ates,alia Tunc ad aliquid : lunt qualitates ,.quacenus funtmoderaiionesPerturbatioHum,& congruentes afFe»ftipnes appetitus fenTuum, perquashomodeqorainatyf qualis: funcada]iquid,quaKnus omnis habitus ali-^. cuius eft habitus , ac itaad id referuntur, cuius habitus dicuntur : Inluper relatione inckjtUint, quatenus Virtutes funt media congruenternaationem includentia, qug congruens ratio relatio efti&funt commeofurationes qusdam nonfecus ac (am:- tas& pulchritudo, vt dicitur in y. phy. cont. 17. 5>i vero altera exparte habitus per- tkientad Mentem, quales funt habitus rationis, fcientialcilice*, (apicntia,& alii; hihabkus ad duo polTunt referri. Vel enim referuntur ad yimimaginandi>cuiiunvia ^memoria;&itafuntmodoaliquoqualitatesimprefi?&reruatf in memoria: in quaconfideratione dixit Arift. in anteprijdicamentisfciehtiamefre in anima, vt in fubie<9,o,S5coiieefruadeptioncmeiuseiremotum; vt patet ex j.phy.cont. vt i r. & exoftauoPhyficorum cont.4o.&in7.Phyfico.cont. so.afieruit adparterafen- tientem pertinere motum :6ciuie profe(S6,cum.fitiun(5ta corpori ,8e vtaturin— ftrumoi.tq corporeo.At fihabitusreferimturadraentcm-quia Mens,diuinae(t&im . mortalis , non pendetacorpore,necvtiturinftrumento corporeo: ideo ex lenten- tia Ariftot€lis.nil.v'aiet denuo recipere, nec mortali accidenti nata eft fubiici , fed (b Ito valet 0bieda.iudicareiideo habitus ad metem relati no liint qualitates, fed pura ' relatio: qualitatesnonlunt, quia Mens ex fententia Ariftotelis nulli aceidemi-fubii , citur : dicunturautemrelationes ; quoniam, vt Mens reiieiudicet, (at eft ex parte Phantafif congruens Phantafinatum reprefentatio, ex parte Mentis congruens cius adPhantaJmatarelatio.jvcPhilofophus affirraauitiny. PhylicQ.cont. 20; Ex his pa tetrefolutiodi(Scu!tacis:conftat'enimhabitus rdatos ad mentem tantum eSe rela- Refr.iutio «iones 5 relatos vero ad partem animjfentientem, partimefie qualitates, partim re <l:fncula lationes.Idautem,quodab Ariftotele dicitur in prxdicamento qualitatis; quod ge “ - n^ahabituu , veluti feientia & difciplina , fincad aliquid , fpecies vero minimi; pu tandumeftfuilTediiftum per communem vfum loquendi, non autem quia vera & - propria eorum natura& conditio ea fit:& rarioeft ; quia nomina generum deprb ptdiunt ex eis, quie magis prgfefcrunt relationem , quam nomina fpecierum . Hinc Arift. eoin locononcoBtentus ealblutionealteram deditinquiens, rem eadem di ftitiiSaratione &qualitatem relationem dici pofte . At vna adhuc (upereft dilue- d^dubitatio,&eft : quod fi habitus modo aliquo eft qualitas; & motus attingere po P teft partem animienon incelligentens , fed fentientera , vt dicitur in cont. 2 o.ftptimi phyficorum; tunc motus poterit pertinereadprimamqualitatisfpeciemjcuiusop- politum ineo (eptimolib.phyfico.Hirituroftendcrephilofbphus- nam oftendit mo- tum .folum pertinere ad tertiam fpeciem, qu£ eft pailio & paflibilis qualitas . Profe- ^Solutio . &6 hfcdubitado per commurfefententiaexpofitoruArili.dilui minime poteft. Pro pterea accurate rem hac cofiderans cefeo elTe dicc*du,no quacuor,fed duas tatum ef- Species ftlpccies qualkatis.Secuda rpecies,qu£ eft poteria vel impotentia, rciicieda eft ; qm <1 uali!a:is poietia(vt alibi Iatiffimcdeclaraai)a fuofundamcntonondiftinguitur;propterea,fi fundancntumjfacritfubftantia;qua!eeftfundametumpotenri^''um aninif,& primie d qiaterieiieaquoqjeritfub(l£jltia:fifueriiQualiiasde tettialpede qualitatis, fimiliter luQt. G ' potentia ,04 » B PRINCIPIIS V I R T V T V ! nonnulla autemopcra proba, obfcuratamcnidum nos occupatos detinent, neco A tempore illuftrioraagamusjdicunturinuite fieri , non quidem abiblute , fed pro eo t^pore.Veriim adhuc aliquis dubitabit: cum ea,qus in procedentibus relata funj^ dicantur fieri fpontenon abfblute, (cd pro tunc, & fint modo aliquo mixta inun- I quid in cis dommetur fponte , vel inuitum ? nunquid fcilicct magis fponte, vel po- tius magis inuite fafta iudicari debeant? Qj^d fint magis inuite fada, oftenditur: quia ea fui natura & conditione funt mala , >deo aWolute funt nata non fieri fponte * viro ptobo {denominatio fieri debet ab eo , quod abiblutc eft tale. Ref^deo adtio Aftiono pro<^ldubio c|le modo aliquo mixtas , magis tamen debere cenieri fponte, ncdifin» inuite faftas ; primo ratione finisi nam finis efi illud eminentius bonum, quod p* optamus: fecundo ratione principii 5 quod eft conlultatio redla, & proeledrio eico quam io fentanea : tertib ratione inftrumentorum , qu* libera In nobis tunc temporis fup- uitifiiuie. TOnui^rt&dcmumfquiaabeft violentia, &inlcientiaconlpirantium ad aftionS. Aduerf? autem rationi refpondesdico, denominationem ddjere accipi ab eo, quod forme obonet locum , non materiei , in ea a<ftionc : quanuis res , qu* fit , abfolute B fitmdajtamOTea,quaraftionem formant, reddunt ea Ipontefadam : infuper de- nominatio a fine vltimo pr;fertim petenda eft, finis eft malus bonumipiopterea ca aSio fponte fatta , & digna commendatione cenferi debet . opinio if ferendum folum ho mine ope rarirpoit' Ofteditur «ppofitfi. iy^i/poateoperari/oliconuenial Homini. Cap. XIII. his, qushaSenus declarata funtjVari* emergunt difficultates: ^o,rouI 1*^ tisfilcntioinuolutiSjVtilioresproponamacdiTuam. Quariturprimojan p' opwri fponte Ibli competat homini, vel etiam communefic iumentis & feris. Qu^folicompetathomini,itaoftendipoteft; Operari fponte eft operari cum fcientia, libere, per voluntatem, ac prade^onem: Scientia, Libertas, Volunt, & Pr^elediojfolicompecunthomini . Infuper operari fponte adaiftiones pertinetdignas laude& vituperio, pr^miovel p?na: A£tio,Laus, Vituperium, Pratmiuto , & Peena, foH homini proprie competunt : quare ^nte agere foli horni G ni, non ferts&lumentisconuenircvidetur.HincaLegum latoribus accurate, quid fit fponte & inuit^ fadum , coniidcranir ; vt inquit Arift. in principio terti) Moraliu NicomachiorumtideoHotinusEn. vi.lib.8. cap. 2 . negat Pueros & feras fponte operari . Ex aduerfo faroedicimus iumenta & feras multa efficere fponte , multa in- uite J aflerimus equum libere& fponte pw prata currere , dum Iblutus frenis per ea ad libitum vagatur : inuit^ver6,dumabequue ftsno&calcaribus cogitur. Con- firmatur: q^uiaoppofitain eodem nata funt fieri: at operari violentia, & per infei- tiam, quod eft operari inuite , conuenit iumentis & feris : quare in eis qu^ue locu habebit fponte facere.Hinc Arift. in moralium Nicom. cap. i. abfbrdum iudicac putare feras & pueros non operari fponte.Soluens difficultate dico iKiJ^iov ladne fponte & inuite voces cfTc ab vno, non vniuocas ; fignificant enim aUquid pri mo, aliud fecundo loco. Nam operari fponte eft operari cum appetitu: operans cum appetitu, vel operatur aim appetitu fine cognitione» vt inanima corpora» fic lapis fponte defeendit ; ac quia ille eft obreuriffimus appetitus » ideo obfcuriffime operantur fponte ; vel eft appetitus cu cognitione copetens feris , vel cum cognitio ne& ratione ; & in de prodeunt tr& ^adus florum fponte : adeo quod »{i vfurpa- tur fponte in fua prima potloreque ftgnificationcjproculdubio foli copetet homini . Ratio eft ; quia verefponte cum pr 9 ete(ftione& vera fcienria connexionem habet , quaefoli homini competunt . Et confirmatur : quia vere fponte eft id,quod nulli im pellenti fubiicitur , eum libertate eft coniun<ftum , a rationeque pendet : Ratio, Li- bertas , &demum Agere , foli c6ueniunc homini: At fi voces illf vA^rpantur latius» ita fecundo loco conueniuneferis; tertio autem» & per metaphoram ad inanima extenduntur . Ex quo confiat perperam Latinorum nonnullos fponte & inuite face re, confundere cum voluntario jadeovt fponte fit pCT volunatem, inuite contra volunatem ; cum enim ita loquantur , commune contrahunt ad panenii & id, quod omnibus f»e animantibus competere pot eft , foli tribuunt homini : nam iponte &inuitenonin hominis libertacecofiderantur (homo aun3,vclibereft,a nullo cogi poteft GRADVS 8ECVNDV5. ,Of ^ , ccft ) fed locum habent in cognitione & appetitu , qu* duo etiam conueniunt iu mentis & feris:hinc, filate vfurpancur, etiam competunt illis. Neque putandum operari fponte folis competere animalibus perferis, imperfe^is autem minime, vtcenfiiit Pofleuinuslib.j.Nam vermes quoque cum appetitu & cognitione con- trahuntur &£xtenduntur,lponte operari dicuntur ) quamuis minus confpicue: non enim fpo^ expqfcit appetitum irafccndi,ut perperam ipfe cenfuit ; fedquiuis appetitus cum cogtKtioneiun^^-us debet cenferi facis. Rationes aduerfat, quibus ofiedebacur (ponte & inuite nonconuenirefCTis^iolhm oftendunc eis non couenire in prima fign]ficatione,vt ex didis cdlpicuQ eft : Veluti etiam fe habet de libertate » tjuz in ^^iificacione fbli couenithominidate tamen proquauis licentia fumpu» & iumenca & feras liberi per lyluas vagari» libereque volare aucs affirmamus . ^uhia aduerfts ea, qua de 'violento (USia fmt . Cap. XI III. R ^i^^4lolencumpar5eiuserat,quodinuitefic:propterea definitu fuicquodfitid» cuius principium efi extra , non coferente vim eo quod agit vel patitur. Principium , quod dicitur eife extra» eft efficiens » & principale , non fi- nisiidtamen noneftfatispro ^nftitutionc violenti; veruminfuper re- quiritur jVt id» quod proxime agitvel patitur» adidnon confpiret, eiqueadiu- mentum no prsbeat. Inquit Arift~ id quod agit vel patitur: quoniam nonnunquam tlludjin quod externum agens operatur» (bliim patitur , vc cuenit de motu cxli natu ralij&demotuviolentolapidisfurlum: nonnunquamverdilludcftintermedium» & partim agit» paitim patitur; relatum ad primum motorem patitur, relatum ad fluentia agit : vteuenitdemotu naturali quatuor elementorum, dumagenerance moueri dicuntur: ac infuper»dum aliquid coadiagimus;tunc enim nosTumusid» quo primus motor operatur & agit. lure violentum definitur per principium exter num; quoniam violentum opponitur naturali » naturale danitur per internum principtumtnotus, quare violentum rede definiturper externum: per id enim di- Cftinguuntur ea » qux natura fiunt, ab his, qux fiunt per alias caufas; vt patet ex prin cipio fecundi p%ficorum. Et cum principium externum proprie Stprxfertim de- beat tnteUigi de efliciente » colligendum eft; qubdetiam, dum motus naturalis definitur per principium internum, id proprie & prxfertim de efficiente debet in- ceUim; ea enimcontradiftimftio externi & interni de eodem intelligi debet. Ex quo conm^rimb , minus rede fentire Simplicium in f^undo phy.in explicatione Na Damna- Civx afluentem Naturam effe principium patiens;& id principium fumptum in de ‘H'' finitione Natura: efleprinemium patiens, non Sciens. ConftatfecundoStxitum in fecundo {ent.dift. is. difputantemdemotu^auium& leuium minus redea^e- ‘‘coners ruifte motum dici naturalem fblum ratione principii patientis : quamuis enim Sco Scocum. eus diffentiensa SimpUeio cenfeac Naturam edam pone eife principium efficiens;ta men inquit motum denominari naturalem non ratione efficientis , fed patientis principii. Horum error eft confpicuus ex natida violenti , cui naturale opponitur » vtiam patuit. Prxterea confpicuaeftfententia Ariftotelisinodauo Phyfico.cont. D ly. dicends animal totum Natura ipfum feipfum mouere ; corpus autem eius con- tingit moueri »& fecundum naturam, &pr£ter naturam, dtc. Cumigituranimal ie moueat fecundum naturam, & in terim corpus prxter naturam moueatur; vt eue nictdumaues uolant afeendentes peracre; confpicuum eft motum ilhun ab Ari- fiotele nuncupatum naturalem ,lbUim dfe naturalem ratione principii interni effi- cientis , non autem padentis. Prxterea: cum Natura prxferum fitforma, deforme fit efficere ,!& a potiorefumenda fit. denominatio; confpicuum eft, non ratione principii patientis , fed prefertim ratione efficienus motum debereiudicari natu- ralS.Ideo dixit ArifLin primo de Pardbus animalium cap.primo , Naturam dici de Maceria, &de Forma, qualiseftanima ; Sc prxfercim'.deft)rma,qux eft efficiens & finismonis. ^dehisobuer,namafibiexadiushxcpatefeci. Exviolendde- claradone quatuor emergunt difficultates . Prima eft de motu imis in orbem ; non enim conflat ,an natura vel violentia ita moueatur. Altera eft «appetitu boni , & pulchri : nam de ratione fummi boni eft , vt non polfic renui , non poffic non appeti; cuiuu«. &pro- 10^ DE p-R I'N C rp-M s; VLR*TVTVM •&propt€Tea videtur cogere nos, & compellere ad fui appetitum: ita pulchrum^ nonnifliquamcompeHcrcatiimos videturadflii defideriiifD.-Tcrtja dubitatio eftj dum patkos «quelehabuerit adduooppofita , vt eucnit de prima materie, quK di citor media «que refpicicns oppolicas formas ; num ,fiper agens contrahatur ad re cipiendam alteram' earam, dicatur eam recipere per naturam, veInciiPoftrema dubitatio eft^ «mia mnlti interitus , plurimsque alterationes fupt aprincipio exter- no ;& id , quod patitur , riedum non confert vim ,fed pro facultate refiftitj vt-patet, dum aquacalcfit, dum lignum comburi tur,vel exhalatio irtignem commutatur : il . 1« tamentiuncupantiuigenerationes , &aIterationes Naturales. - . ' Diluitur fyifnadifjiculta^ ad Violenti' MatitiamPer- •, tinens. Qnp. XV., l^gg^Ifficultatesex Vioienti definitione confurgentes profeftdrionfcues funt B 8 i^il dtegerCnt accurata explicatione •- verum j quia pertinent ad jnTpeSri- g COTI Phiiolbphiani, nonadciuilem;propterea deillis agam breuibus, .‘^atenusiiidicabo earumr^^biationenv CiuiliPhilofophoprctfiituram. De motu Prima dubitatio erat de motu fph?r« ignis in orbem,dequalatedijreruiincxplica- Sphjr« i- rione jrfiini de Calo. Nunclucide dico •Mofum pof& diqi vel omnino natur^em , gnismor veiommnovioIentiHtt>vel mediurafiuehaixtuiTrianro^rnaturalis eftmotusfir* mamentimorben^: omniBDviolettttrseftfflotuslapidis^arilocumfurfuraiMcdius cftmotuSEfementofumki orbem, motDsreoruhdeiwmiatpSj&TOonjsanj.raaiium; fedvario modo. Motus Elementorum iiforbem -dicip&fimedius &mixt.ns , quia noneftfecundumowufaov-propriaint becebn tra-eainij-Ted fecundum 'Naturam communemj eminenrioretn,&diuihatni hihcp,artimfecoqduo3 ,p3rtimnpnfe- euftdiiiii Naturamdkanft". Motus Elementorum ad'latus;wtidora.d^isq>roiicitur, etiam non ita eft pr«t«i-n3turam j vtdicefte opponatur fireaotui NatiKsIi stamen vtolentladiciturmoucri .Motus Animalium- eft mediire&mixtus : nacreftfecun- -C dfcmnaturarpraiione«nfm«, qua; eftptincipium'interntjm,&Natara animalium; eft vetdpraiter naturantcai|>oris : At qnia anima tomnrcoirftituit, dcformadici- 'tuf totiimin fecundo Phy^ ideo ab Ariftotele in odaoo Phji-27. nK:(tusanimalium dicirurfecundiim naturanvtotius/Non enim motus-bortiinisdebetccnleri medius &hiixtus, vt Academicorum nonnulli dixerunt: quia^uie-unt animam efte na- tam mouereinorbem',corpas€fie natum rei5tedefc^dcrT; €x^quorum mixtione confufgit motus prcpgf^uus , qui medius eft. Hsc&ntSciJTa qua; etiam a nonnullis «politoribus AriftOtelis commendatur, vera non eft ^iPrimo^ quia animanon eft nata monere in orbem', fW ita vc mojiet ,>^ioquin prater naturam fuaittmoiieret ; &natara-darinftrumenta:inferuientia,& rerpondentia conditioni foriB«. ^cun- - do:quiafianima,quat€nas nata eft in fecopuertiidrceretni: nata monere in orbem; idfbii debCTet coirrpetere menti humanp,'q0SB foladiuina eft : at nedum homo , ve- riHniufnentaquoque& ftra: progrediuntur. Tertio; qoia progrelfio non vereeft motus ^(^fargenS ex mixtione reiii & orbiculari, fed talis potius eft motus elieis.'P A¥iftotelisitaque fenteniia verior eft. Cum autem patuerit motum Elementorum in Grrbe«r'.dle non naturalem, eminentem, diuioumj -ftipra-Naturanipropriam, •pcr‘feft#^m-‘Vniuerfi,acdemum Naturam eminenrioreai: AriftotelestatneQjCum - ^diol^c tnotdfii' in Naturalem &^j»aecer naturam', infpicit Natticam pro- scpriam^&propterea motus illeinorbem redigiturad tRotum pr«ter naturam ,& prima du^^-viofcntupf! . At du* oriuntur difficultates, Prima^eft jan elementa , dum in, orbem bita:ic. <le:inewentii!‘;epnftrafi1 vim. Altera eft', quia Arift. in primo de cfloconT-ij^inquit: motu '^.^'Quare-ft eft ignis id-quod circumf«tur,vt aiunt quidam, non minus in eoiuerit in^orbem- pTotus in droeirijirfter Tiaturam ,-»qudrn ,qui dk)pfutT(&.c. (^ibus vferbisafTerie S?cudadu Ariftote.agfTemferriirt.orbemnoh itrinusprfternaturanqquamdamfmurdeor- ' l>itiifio., funtir-DeprknadiffiGultatedico ignemdupliciterconfiderari : Primarationepro- SoTutio' prif naturf concradifti ntfte abaliis ; & ita non affert vim nec procliuis eflnd mo- j^rrra*. tumorbkularemsfedlblumadre^um:Secundd'd0fil?deiaturigmSv£parsMundf^ mundum GRADVS SECVNDVS. 107 AMundum conftituens , a Cf!o pendens , &itaeftprocliuisadmotum totius, qua- lis eft motus in orbem ab ortu in occafumj hic enim motus ab Ariftocelc in odauo Phy.cont.84. 1 2.Meta.cont.4 j.necno in z.de Gen. & interitu nuncupatur latio, & motus totius : & propterea dictum eft hunc motum effc (ecundiim Naturam to- tius>quiahacfbla ratione mobilecoiifert vim. Altera dubitatio erat:quiaab Arift. Soludofe dicebatur ignem moueri in orbem non minus pr^ter naturam, quam dum fertur deorfum. Pro fblutione confiderandum eft, morem fuilTe A riftotelis, nonnimquam multadicere,& dubitare; vt nos cogat confiteri aliudquiddaridebere,finequo non valeat dilui dubitatio, & quo inuento omnis quxftio diluatur. Hoc fecit in pri mo Phy. dum,oftenlacontrarietate principiorum, moxnitebaturoftcndereprinci- f >ia non elTe contraria; vt inde colligeret non Ibla cotraria efle fta tuenda principia, ed neceflariam efte materiem, qua numerata inter principia omnis dubitatio folue batur. Idipfumicruauitin calceoSani Phy. dumoftenlurus motorem arternum non effe in magnitudine, dixit nec in magnitudine finita efte polle , nec in infinita: B fienime(retinmagnitudinefinita,eflet materiatus ;atinformis materiatis infinita in perduracionenon diftinguitur ab infinito in robore 5 id enim, quod diutius mo- uetjinaioris eft roboris : quare fi infinito tempore moueret, deberet effe roboris itn menfi; fiautera fuerit immenfi roboris , nullum poterit afllgnari definitum tempus in quo moueat. At ftatira quod motor ille ponitur feiuniStus a materie, Ibluta eft vni uerfa dubitatio: Id enim, quod folutum eft a materie , non habet contrarium , non repati tur ,non laborat ; ideo ex eo folo ,qu6d a materie Iblutum eft , valet mouere «terno tempore, quouis gradu virtutis fuerit prsditum. Ex quo conftat, quam ieuiter ex eo Joco nonnulli colligant Ariftotelera nouifle Deum effeimmenf» vir tutis, quia dixit: Si effet in magnitudine, nullum effet aflignare tempus , in quo mo ueret. Id ipfum igitur dicendum eft deprogreffii Arift.in i.de Cslo.Infti tutum phi lolbphieoinlocoeratoftendere Cxiura effe corpus quintum, diftindse Natur* , diuinius acprsftantiusquatuorelementis: fi h*c diuinior corporis Natura non- daretur, cuius motu ignis duceretur in orbem;non minus conueniret igni motus in C orbem pr*ter naturam , quam qui deorfum : quod cum fitabfurdum, cogimur concedere dari corpus diuinius ac eminentius ; quo conceflb colligimus elementa moueri inorbem fecundum naturam illam eminentiorem, demotu totius; multa enim funtfalfaabfolute, vera tamen ex fuppolitione: ea lententia Arift. de mo- tu ignis in orbem ablblute eft falla; vera tamen eft, fi non daretur Natura c^leftis corporis diuinior, cui primo competeret motus totius. De motu tamen orbiculari Elementorum Academici , & cum eis Ptolemcus &Zenarchus , fecus loquuntur & fentiunt : inquiunt enim omnia fimplicia corpora per naturam vel moueri in or- bem , vel in fuo loco requtefeere ; motum redum elementorum appellant reditum in naturam. At hoc ad rem noftramnon facit. D Diluitur fecunda dubitatio de A^petituhoni ^ pulchri. Qap. XVI. g Venit nonnunquam, vt a bono aliquo , vel pulchro obieifto tam vehe- menter excitemur, adeoque cxtrinfecus rapiamur, vtei obfiftere non valeamus : propterea iurc quis fufpicari poterit , violentia&inui- te nos adillud moueri &rapi. Q^adcreloquensdoiftiirimus Picinus in Opini» fua Theologia, necnon in lib.Plotini de Pulchritudinedixit, Defideriu boni peni- quorun- tus & ablblute effe lecundiim naturam; & propterea omnia , & femper bonum ex- petere, quamuisetiamfuerint cognitionis expertia; eft enim appetitus boniinti- musjtrahitqueabintimo: Defiderium autem pulchri lecus fe habere; includit enim aliquid violenti, quatenus nec omnibus conuenit, necabintimo trahit; fcd fiipponit cognitionem externi obiedli, iunftamque habet admirationem. Hinc Amor dicitur Magnus D*mon,;& Magus, quatenus nos compellit adamandum. ExaduerlbeftAriftot.in tertio Moralium Nicomachiorum cap. primo inquiens. Ariftote- Qupdfiquis dicat ea, qu*iucudafunt, effe violenta, (cogereenim cum extrafintj) 1«. hac xo8 DE PRINCIPIIS VIRTVTVM hac ratione ernnt omnia violenta; horum enim gratia agunt omnes omnia i & qui vi coa^i , atque inuiti agunt jmolefte ferunt; qui autem iucundoad agendum in- nitatur, cum voluptate & iucundeagun t : Ridiculum igitur fuerit ea, qu? extra funt Solutio di acculare; non feipfum potius, qui a talibus rebus facile capiatur, &c. Pro fblutione ficulwcis. difficultatis accipiendum eft, appetitum non rede diuidt in naturalem & violen- a^Aca*^ tum; quod enim fit appetitu , violentum dici non poteftjCum agens confpiret ad il- micis ap- lud;vtcoIHgiturextertiode Anima44.Sedre-fi:ediuiditurinnatural5fine cognitio petitum ne, (enfitiuum ,& rationalem. Hinc iure inuite, quod opponitur ei, quod fponre dici viole fit; eftdupicx; violentu cppofitumei,quodfit appetitu naturali; & per infeiriam, Cdideriu opponitur ei , quod eft fponte per cognitionem fenfuura vel rationis. Defide pulchri 0 riumigitur Pulchri minus proprie violentum nuncupatur, foliim dicetur defide- peram di- rium neceftario expofeens cognitionem; Neque etiam rationeobiefti, quod exter ci violen- numeft, poteritdici violentum; quoniam etiamdefiderium boni obieiftum habet tutH. externum , cum tamen omniaper naturam illudappetant : Solum fimilitudine quadam defiderium poterit dici violentum, quatenus externo obieilo thouen- B ti non videmur nonnunquam pofte obfiftere;non enim valemus ea non appetere , qu? in fua ratione folam perfedionem,nullamqueimperfe»ftionem includunt; vt eC. fe,intelligere, felicitatem, &fimilla: in qua fignificatione defiderium boni ma- gis eft violentum quam pulchrhquia nedum obieftum eft externum, verum infuper minus ei obfiftere valemus quam pulchro. At forte defiderium boni poterit dici ma gis Naturale; quatenus magis per naturam, & natur» principia nobis competit, Gommuniuique eft quam defiderium pulchri ; Et in hac fignificatione quorundam Academicorum fnia approbari poterit , minus tn proprie loquuntur ; nunqua enim appetitus ekterni obieifti refte aiceturvioletus,cn fit cu interna ad illud comotionc. frociB. Propterea re(ftius!oquit Produs in lib. de Anima & Dsmone inquiens.^*>.cV.hoc eftpulchrum;fiue dicatur aT»Tou*iAsTf,hoceftabeoquodprouocatanim3s;fiue«»» ja-siTwiMUjhoc eft ab eo quod permulcet intHentes;certu eft, quod fecundum natu- ram eft amabile. Colligamus itaque cum Boni , tum Pulchri defiderium efle natura le;iUudcoramunius,hoc minus commune; illud non necelTario expofeiteognitio- G nem ,hoc vero illam expoftit: Hinc defiderium pulchri aftuetudinelongd magis va Ijubltitio riari poteft , quam defiderium boni. Sed dices: Cum cognitio & natura confpirent adexcitandum defiderium pulchri , necambf poffint efle cauf» ^que principales; quxnamearumcenferidcbetcaufa potior;& magis princeps?Rerpondeo:Vello- Solutio. guitnyr de defideriopulchri fine ratione, vel de defiderio pulchri ratione dire»fto ; & loquimur deprimo , proculdubio Natura eft caufa princeps , & ducens ; con fur- git enim ex quada naturali Sympathia & cofimilitudine : cognitio au t eft caulafine quanon, & caufa fecuda ; non fecus ac dum dicimus formicas Natura ,& cognitio- necolligeregrana;hirund!nem formare nidura,araneum ducere telas : huiufmodi animalia primo Stprafertim id faciunt inftiniftu natur», qui nil aliud efinifi inter- na qusdam commotio fequens animam eius animalis , vt natura eft ; cui t^nquam caufafecundainferuiteognitio. Ita Arift. in iecudo phy.cont. 8o. Inquit animalia id facere per naturam ;in fecundo autem de anima cont. 1 5 6.ait id efficere per vim _ imaginandi : vtrumq; enim verum eft . At fi loquimur depulchri defiderio ratione ^ directo & formato, quatenus talis eft; qualis ille erat, quo Socrates formofospue ros diligebat; Ratio eft caufa potior:quia ratio format illud defideriu , ac patefacit id quod vere eft pulchrum & dirigit: propterea defloreiccnte corpore non marce- icit; quia tunc nedum vere pulchrum non deflorefeit, immo maxime perficitur, vt idem Socrates affirmabat. Hinc etiam non fenfus,fed ratio veri pulchri eft iudex &expertia rationis vel pulchrum vtpulchrumnon cognofcunt,velobfi:uriffimc penitus eft enim pulchrum ( vtinquiunt Academici ) fplendor boni, qui foli ratio ni proprie refulget. His demum addendum eft, quod defiderium boni & pulchri va ria ratione dicitur competere nobis tum per naturam, tumper cognitionem,tum per rationem Sc pr»eIeftion§ : Dum enim confideracur,vt infequitur Naturam & conditionem rei adbonum ordinat» , dicitur per naruramei competere; vt au- tem infequitur vel rationem liberamquepr»elciftionem5vd cognitionem fenfuuni aliis nominibus de%natui‘* puarurq GRADVSSECVNDVS? *o? PoJlYemaram dij^afltatum filuTto. Qip. XJ^ I / . A Voniam violentum illud erat, cuius pTircipiumcftcxtra,nonaffcrcnte vclpatitucj inredubitabatur demotu competenieall- cuifubicftoiEt^ue fe habenti ad oppofitai & quarebatur, an eiconue- niatper naturam, velviolentia. RcfpondensdicofubieiftuaiaEquere- ipiciens oppofica ctledupiex, materiem primam ,& liberam noftram voluntatem- fiueprsclcdbonem.Scotus in 4.fentcn.diflin.44. q;2 putabatcciamcatlum indiiferc ter lehabercad motum &quietem:quod tamen ex fententiaAriftordjsdicerKiuin non cenieo . quoniam tunc timendum elTet , necxlum quiefeeren cuius oppofitum aiTeritur ^.Metaph. 17. Sed hoc mifllim fatioj&decareris loquens dico: Ii de prima macerie loquimur, procuidubio per naturam nata eftrecipere vtrunqjoppolitumj & ad quoduis per naturale efficiens determinetur , ad id per naturam moueri dici- tur : cum enim ex fearquerefpiciatvtrunq;, advtrunqiconfpirare, ac vtiiq; con- ferre dicitur; potentia enim cft velati inchoatio form?, & confpiratio ad eam: Etquamuis maceries quoad intentione Natur? primu refriciat forma potiorem,tn g quoadpoteftate & facilitate eque fc betad vtrunq;oppontu.At fiioquimur de his, qusexnoftra libertate prodeunt ; hxenon per naturam > fedper rationem libe- ramq;prseleiftionemfiunt:&quamuisnon£antper naturam; fiunt tamen fponte, & Hunt per principium fupra Naturam collocatum . At dices ; Quscunq; fiunt per internum principium motus, fiunt per naturam,vt colligitur ex definitione natur?; Quee fiunt per voluntatem & pr^ eleifftionem , fiunt per internum principium ; qua re hsequoq; fient per naturam . Nonnulli viri dodti equorum numero eft Zimara in Tabula, dixerunt definitionem illam non foIiNatur?conuenire: &propterea Arift.in s.phyficorum cont.3. dicebat ; Tanquam exiftente Natura principio quo- dam & caufa , quod res tnoueatur & quiefeat ; Non dicebat ablolute Philofbphus Naturam effe principium, fed addebat quoddam;ob ea, qu$ fiunt ab humana men te. Sed hi procuidubio errant, indicant enim Arift.non rede definire Naturam; de finitionem enim , nec negationes , nec particularia figna ingredi debent , vt eft con fpicuum ex fecundo Pofteriorum,& fexto Topicorum: & illud particularefignum C (quoddam}non debet cenferi pars definitionis nacurx; fed foliim fuilTcappofitum , vc indicaretur fupcraddendaseftedifferentias ; veluti fi diceremus, homoeflani- mal quoddam , rationale nempe & mortalc.Propterea dicamus Naturam elTeinter num, &proximura principium motus naturaiis; Mentem autem non effe proxi- mum, fed remotum principiuni:mens enim no mouet fine phantafia,& appetitufon luum;vt declaratur in tertio de Anima,necnoninIibro de Motu animalium. Hinc Arift. in primo de partibus animalium dixit Mentem non effe Naturam , quia non eft principium motus ; hoc eft, quia non ita eft principium , vt Natura, qute proxi- me mouet fine interuentu alterius form?: Infuper mens potius eft principium qua litatis mo t us,quam vere ipfius motus.Poftrema dubitatio erat de intcritUjfcnio, al terationc;quie fiunt ab externo principio, cum pugna &refiftentia patientis : & ta men dicuntur fieri per naturam, & nuncupantur mutationes phyfictejvt patet ex procemio libri degen.& interitu,ex quarto Meteororum ,necnon ex locis aliis : ac ita frequenter Mors in naturalem, & violentam difiribuitur. Etprsrferiimreshyc D dubia cft , quia Philofophus fibi conftare non videtunin fecundo enim lib.de coslo cont.37.fenium,& imbecillitates, qu? ducunt ad interitum, afferiteflepr?tcr natu- ram. Simplicius , & Philop. in 2. Phyfi. in expolitione quarti contextus differen- tiam ponunt inter effe a Natura, & fecundum Naturam : & inquiunt priuationes,fe nium,interi tum, effe quidem a Natura, at non fecundum naturam; vt multa frntab Arte, fed non fecundum Ariem-Hiaducrfantur rationi,& Arift.Prim6 Arift.qiii in teritum appellat nedum a Natura, fed etiam fecundum naturam ; vt paiet ex4.Me- teororucap.de puiredine,vbi hac verba leguntur: Omnis enim xaT»fi,»ji',hoc eft fe cundumNaturaminteriius,ad putredinem via cft. Itaquoq; in quinto Phy. cont. j^.feniumappcUatxaTa ^i^.-i-.lniup er in fecundo phy.cont.quinto inter eflea Natu- ra, & fecundum Naturam difrrimen non }>ofuit,fed pro eodem vtrunq; proru lic;& lurenon fecrcuit:naotnne,quod per fe eft a Natura, etiam eft fecundiim Na- 4ubitetia Solutio 2im. Reiofiio Solutio propra. Au interi- Se Piiilo. Reiicittir eoru opi- [Document text truncated for crawler view.]