D. Hilarii Pictauorum Episcopi Lucubrationes quotquot extant, olim per Erasmum Roterod. ... emendat[a]e, nunc denuo ... per D. Martinum Lypsium collatæ & recognit[a]e. Earum catalogum reperies uersa hac pagina

\ Eanim catalogum reperies uer& hac pagina. I ii» FR.O D- HILARII PICTA- VORVM EPISCOPI LVCVBRA^ TIONES QJ70TCLV0T EXTANT, OLIM PER DES, EraHnum Roterod,haud mediocribus fiidoribus emendatg,nunc denuo uigflantifsime &ad plura exemplaria per iD.Marrinum Lypfium collatae SC recogoitg. basileae m d 4 D E T R n itate ftrata eflejUt interno exteriora monftraret, cum exteriora fua interi* or mfidens,ipfcrur{um exterior interna concluderet . Atep ita totus ipfc intra extra^ (e contines,ncc^ infinitus abefletacii<flis,ne^ cun# Aa ei qui infinitus eft non ineflent.His igitur rcligiofifsimisdedeo opinionibus ueriilrudio detentusanimus delectabatur, Nec^ enim aliud quid dignum efle deo arbitrabatur, quam ita eum ultra intellis* gemias rerum elle; ut in quantum fe ad aliquem prclumptte licet opi nionis modum mens infinita protenderet, in tantum omnem profe# quentis fe naturg infinitateminfinitas immoderatae aeternitatis exce deret. Quod cum a nobis pie intelligeretur, tame a propheta ha:c ita dicente manifeft e confirmabatur: Quo abibo a ipiritu tuo, aut a faci# te tua quo fugiam^Si afeendero in ccelum,tu illic es, fi deicendero in infernum,&r ibi ades.Si fumpfero pennas meas ante Iucem,8^ habita uero in extremis maris:8^ enim illuc manus tua deducet me, 8C tene# bit rae dextera tua. Nullus fine deo,n ecp ullus no in deo locus eft. In coelis eft,in inferno eft, ultra maria eft. Ineft interior , excedit exteri# or.Ita cum habet ate^ habetur,nec|; in aliquo ipfe,ne^ non in omni# bus eft. Quanqua igitur optima: huius at<!^ inexplicabilis intelligen tiae feniu animus gauder€t,qu6d hanc in parente iuo & cjjcatore im# menfe aeternitatis infinitatem ucneraretur: tamenftudioadhucin# tentioreipiam illam infiniti & aeterni domini fui ipeciemquarebat, ut illam incircunferiptam immenfitatem in aliquo pulchrg intelligen tiae efle opinaretur ornatu . In quibus cum religioft mens intra imbe cillitatis fua: concluderetur errorem, hunc de deo pulcherrima: len# tentia: modum propheticis uocibus apprehendit. Demagnitudinc enim operum, & pulchritudine creaturarum, confequenter genera# tionum conditor inipicitur. Magnoru creator in maximis eft,&r pul cherrimorum conditor in pulch errimis eft . Et cum fenium ipfum fii pergrediatur operatio, omnem tamen fenium longe necefle eft exee dat operator.Pulchrum itatp cOElum,cetheriterra, maria 8c uniuerfi# tas omnis eft, quae ex ornatu iuo,ut etia Graecis placet, digne id eft mundus nuncupari uidetur.Sed fi hac ipiam rerum pulchritu# dinemita fenilis naturali metitur inftindu, ut etiam inquarundam qplucrum ac pecudum accidit fpecie:ut dum infra fentenciam fermo eftjfenfiis tamen id ipfum intelligens no eloquatunquod tamen rur# fum du fermo omnis ex feniu eft , fenfijs fibi ipie loquatur in telliges: Nonne huius ipfius pulchritudinis dominumnecefle eft totius pul# chritudinis efle pulcherrimu intell^irut cum a:term ornatus fui ipe# ciesienfum intelligentia: omnis efmgiat , opinionem tamen intellf# gentia: ienius non relinquat ornatusC’ Atque ita pulcherrimus deus eft confitendus:utnec^ intra iententiam fit intelligendi,nec^extra intcUigcntiafcntiendi.Hisitac^piae opinionis atc^ dodlrinac ftudijs animus imbutus , in (eceflli quodam ac (pecula pulcherrima: huius fententix requieicebat, non fibi rcli^ium quicquam aliud a natura fila intclligcns,in quo maius officium praeftare conditori fuo munus uepoflet, quam ut tantum eum eficintelligerct , quantus 8c intelligi non poteft , & poteft credi: dum intelligentiam & fides fibi neceflass rix religionis afliimit , Sc infinitas xternx poteftatis excedit . Sube# rat omnibus his naturalis adhuc fenfus,utpietatisprofefsionefpes aliqua incorruptx beati tudinis aleret: quam j(an(fla de deo opinio 8C boni mores, quodam uicSricis militix fripendio emererentur» Nec^ enim fru<fi:us aliquis eflet bene de deo opinari: cum omnem fenlum mors perimeret, &: occafus quidam naturx deficientis aboleret. Por rd autem non eile hoc dignu deo,ratio ipfa fuadebat : dcduxifle eum in hanc participem confilq prudentix^ uitam , hominem fub dcfe^* dhone uiuendi Sc xternitate moriendi , ut in id tantum non exiftens {ubftitueretur,ne fubftitutuscxifteret:cumconftitutionis noftrx hxc fola eile ratio intelligcretur,ut quod non eflet efle coepiflet,non ut quod ccepiflet eflenon eflet. Fatigabatur autem animus, parrim fuo, parrim corporis metu : qui cum 8C conflantem fententiam fiiam pia de deo profefsionc retineret, dC fblicitam de fe atque hoc occaiu«' ro fecum, ut putabat, habitaculo fuo curam recepiflet, poft cognitio nem legis ac prophetarum , iftiufmodi quoque dotflrinx Euangelia cx at<^ apoftolicx inftitu ta cognofeit . In principio erat uerbum : BC uerbumerat apud deum :& deus erat uerbum. Hoc erat in princi^ pio apud deum . Omnia per ipfum faAa funt , 8c fine ipfo feiflum cft nihil . Quod fa<fi:um efl, in eo uita erat, 8C uita erat lux hominum , SC lux in tenebris lucet, &:tenebrx eam non comprehenderunt. Erat homo miflus adeo , cui nomen eratloannes. Hicuenitin teflimoni# um, ut teftimonium perhiberet de lumine. Non erat ille lux, fed ut teftimonium perhiberet de lumine. Erat lux uera,qux illuminat om nem hominem uenientem in hunc mundum. In mundo crat,8t mun dus per eum fadlus efl , BC mundus eum non cognouit . In fua uenit, Sc fili eum non receperunt. Quotquot autem receperunt €nm,dedit eispoceftatem filios dei fieri, qs qui credunt in nomine eius: qui non ex &nguinibus,neque ex uoluntate uiri, fed ex deo nati funt. Et uers* bum caro fatftum efl , Bc habitauit in nobis:& uidimus gloriam eius, gloriam tanquam unigeniti a patre, plenum gratix Bc ueritatis. Proficit mens ultra naturalis fenfus intelligentiam, Bc plus de deo quam opinabatur edocetur. Creatorem enim flium deum cx deo di^ fcit.ucrbum deum , Bc apud deum in principio efle audit : mundi lu^ men in mundo manens,8^ a mundo non recognitum intelligit . V c* ^ a 3 nientem ^ detrihitate nientcm quoque in (iia, afuis non receptum . Recipientes autem fub fidei fuse merito in dei filiosprofeciflecogno{cic:nonex complexu carnis, neque ex conceptu fanguinis , nec^ ex corporum uoluntate, fed ex deo natos.Deinde uerbum carnem fa(flum,& habitafle in no^ bis, dC gloriam conlpc<fl;am eius, qua: tanquam unici a patre fit per^ fe^la cum ^atia Sc ueritate. Hic iam mens trepida 8c anxia, plus ipei inuenit qium expedlabat. Acprimum ad cognitionem dei patris im buitur . Et quod antea de creatoris lui aeternitate dC infinitate & ipe« cie , naturali fenfii opinabatur,hoc nunc proprium efle etiam unige# nito deo accipit : non in deos fidem laxans , quia ex deo deum audit: non ad natur» diuerfitatem deum ex deo decidens, quia plenum gra tia 8c ueritate deum ex deo difeii: neque pr»pofterum ex deo deum fentiens, quia in principio apud deum efle deum comperit . Rarifsitf mam deinde huius ialutaris cognitionis fidem efle , fed maximii prx mium nolcit : quia Bc iui non receperunt , Sc recipientes , in filios dei audH iunt, non ortu carnis, (ed fidei. Efle autem filios dei, non nece£> fitatem efle,led poteftatem: quia propofito uniuerfis dei munere,no natura gignentium af&ratur,{ed uoluntas praemium confequatur* Ac ne id ipfiim , quod unicuit^ efle dei filium , adeo filio fit poreftas, in aliquo infirmitatem fidei trepid» impediret : quia per iui difficul^ tatem aegerrime lperetur,quod 8c magis optatur, Si minus creditur, uerbum deus caro facium eft, ut per deum uerbum carnem fa<5tum caro proficeret in deum uerbum- Ac ne uerbum caro fadlum aut alis* quid aliud eflet quam deus uerbum: aut non noftri corporis caro iet , habita uit in nobis , ut dum habitat, non aliud quam deus mane* ret: dum autem habitat in nobis,non aliud quam noftr» carnis deus caro faclus eflet, per dignationem aflumptse carnisnon inops iiio^ rum , quia tanquam unigenitus a patre plenus grati» Bc ueritatis, Si Dtaf/M pw In filis perfe<flus fit , Si uerus in noftris . Hanc itaque diuini fiicramentxdo<flrinammensl»tafufcepit,in deum proficiens percar nem , Si in nouam natiuicatem per fidem uocata , Si ad cceleflem re* generationem obtinendam poteflati fug permifla, curam in fe paren tis fui creatoris^ cognofees, non in nihilum redigendam fe per eum exiflinians, per quem in hocipfum quod eft, ex nihilo fubftitiflettSi h»c omnia ultra intelligenti» human» metiens fenliim , quia ratio communium opinionum confilq cccleftis incapax , hoc fblum putet in natura rerum efle , quod aut intra fe intelligat , aut pr»flarepoisic cx fefe . Dei autem uirtutes fecundum magnificentiam »rern» po« teftatis , non fenfu , fed fidei infinitate pendebat : ut deum in prind# pio apud deum efle , Si ueibum carnem fa^um habitaf^ in nobis, non idcircononcrederet,quia non intelligerec , fed idcircofe me* miniflet I B E R mimffet intelligcrc pofle,fi crederet. Ac ne in aliquo fecularis prude tia? tardaretur errore, ad pi*e confeisionis huius abfolutifsimam dem , ita inluper per Apoftolum diuinis dicflis edocetur : V idete ne Ceremenid quisuosdeipolietper philofophiam&inanem deceptionem, iecun dum traditionem hominum , fecundum elementa mundi, 8c non fe^* eundum Chriftum: quia in ipfo inhabitat omnis plenitudo diuinis tatis corporaliter : & eftis in illo repleti, qui eft caput omnis princii* patus &poteftatis : in quo Si circumcifi eftis, circumcifione non ma nufa<ftain expoliationecarnis corporis, fed circumcifioneChriftf, Confepulti ei in baptifmate,in quo Sc refiirrexiftis per fidem operas tionis dei, qui excitauit eum a mortuis . Et uos cum efletis mortui in deliiSis Sc in preputio carnis ueftrar, uiuificauit uos cum illo, dona^ tis uobis omnibus de!i<flrs,delens quod aduerfum nos erat chirogra phum,in fententqs quod erat contrarium nobistSi ipfum tulit e me^ dio , affigens illud cruci : exutus carne Si poteftates oftentui fecit,tri umphatisqscumfiduciainfemetipfb. Reipuitcaptiofas&inutiles cjptiof^ philofbphije quaeftiones fides conftans , neque humanarum ineptia ^{^onet rum fallacij s fliccumbens , fpolium fe prsbet ueritas fiilfitatimon fe«s eundum fenfiim communis intclligentiae deum retinens, neque de Chrifto fecundum mundi elementa decernes, in quo diuinitatis plc:s nitudocorporaliterinhabitet, utduminfinitasasternacineoeftpoi: ^ teftads , omnem terrenae mentis amplexum poteftas aeterna iiifini* tatis excedat: qui nos ad diuinitatis fug naturam trahens,non etiams mim corporali pra:ceptorum obferuatione deftrinxerii , neque per legis umbram ad folennia defteandae camis imbuerit,fed ut omnem naturalem corporis necefsitatem circumcifus a uicqs Qsiritus crimi« num emundatione purgaret, cuius morti confepeliremurinbaptifi: . . r ? , . j * • j - tttimis mo t ut in Kternitatis uitam rediremus , dum regeneratio ad uitam mors eflet exuita,8imorientesuicrjs immortalitati renafteremur, ipfb pro nobis ex immortalitate moriete , ut ad immortalitatem una cum eo excitaremur ex morte. Carnem enim peccati recepit,ut in af* fiimptione noftrg carnis delifta donaret,du eius fit particeps aflum:» ptione no crimineidelens per mortem feiiientiam mortis,ut nouain fe generis noftri creatione conftitutionc decreti anterioris abolereu crucifigi fe permittens,ut malediifto crucis obliterata terreng damna tionis maledidla cofigeret omnia. Ad ultimu in homine paflus,ut po teftates dehoneftaret,dum deus fecunduferipturas moriturus, Sc in his uincentis in fe fiducia triupharendum immortalis ipft , nej^ mor te uincendus pro morientiu «termtate moreretur.Hec itac^ ultra na ture humang intelligentia a deo gefta non fuccumbunt rurfiim nam ralibus mentiu lenfibus , quia infinitg secerni tatis operatio infinitam Cj» 24 metiendi 8 DETRIN ITATE metiendi exigat opinionemtut cum deus homo, cum immortalis mortuus, cum cctcrnusfepultus eft, non fit intelligcntiae ratio , fed poteftatis exceptio. Itarurlum econtrario non fenius,fcd uirtutis modus fit , ut deus ex homine , ut immortalis ex mortuo, ut xtcrnus fitexfepuIto.Coexcitamurergoa deoinChriftoper mortem eiust' ied dum in Chrifiro plenitudo eft diuinitatis, habemus & fignifica** tionem dei patris nos cocx citaris in morcuo,& Chriftum lefum non aiiud quam deum in diuinitatis plenitudine confitendum. In hoc er* go conicia iecuritaris fiigocio mens (pebus luis Ixta requieuerat: in* tercelsionem mortis huius ulque eo non metuens , ut etiam reputans ret in uitam xternitaris . Vitam autem huius corporis lui non modo non moleltam fibi aut xgram arbitrabatur,ut eam quod pueri tix ii* teras, quod xgris medicinam, quod naufragis natatum , quod ado:* lefrentibus difriplinam , militiam effe crederet imperaturis : rerum Icilicet prxlentium tolerantiam , ad prxmium beatx immortalitatis proficientem. Quineriam id quod fibi credebat , tamen per miniftei* rium impofiti lacerdotrj etiam exteris praedicabatimunusluum ad officium publicx laluris extendens. Sed inter hxc emerlerunt deipe rata in le & feua in omnes impix temeritatis i ngenia , potentem dei natura ex na turx lux infirmitate moderantiu: Nec^p ut ipfi uft^ ad in ^ finitate opinandi de infinitis rebus emergerent , frd intra fine lenius lui indefinita cocluderet, elTent® fibi arbitri religionis,cu religionis opus in folo obedientix elTet officio: luiimmemores, diuinoru negli genteSjprgceptoru emendatores.Nam ut de exteris hxreticoru ftui tilsimis ftudrjs filcam , de quibus tamen ficubi occafionem lermonis PiitrndUtrd ratio prxbebitnon tacebimus: quidam ita Euangelicg fidei corrum V^mcontri facramentum , ut llib unius dei pia tantum profelsione natiuita Fraxem tem unigeniti dei abneget:utprotenfio fit potius in hominem quam delcenfio. Necp ut qui filius hominis lecundum tempora aflumptx carnis fuit, idem lemper fuerit atque fit filius dei: ne in eonariuitas dei fit , fed ex eodem idem fit . Vt unius dei , ut putant, inuiolabilem fidem leriesdeducfia exlolido in carnem confrruct : dum ulque ad Arius uirginera pater protenlus , ipfe fibi natus fit in filium. Alfi uero quia lalus nulla fit fine Chrifto, qui in principio apud deum erat deus uer bum : natiuitatem negantes , creationem Iblam profcfsi lunt : ne na« riuitas ueritatem dei admitteret , led creatio fidfitatem doceret : qux dum ementirentur in genere creationis, dei unius fide non excludes rent in lacramento : led natiuitatem ueram nomini ac fidei creatio# nis lubr|cientes,a uericate unius dei frparabilem eum faceret , ut crea tto lubft/. -rionis perfe^ionem fibi diuinitatis non uliirparet, quam ueritatis natiuitas non dedillet. Horum igitur furori relpondere j animua f LIBERI et animus cxarfitrrccolens hoc uel prsccipuc fibi {alutare cfl[c,no folum in deum crcdidiflTe, fed etiam in deum patrem:ne<^ in Chrifto tatum (perafle , fed in Chrifto dei filiornecp in creatura , fed in deo creatore €x deo nato. iVTaxime ergo properamus ex propheticis atcp Euange licis prscconhs uacfeniam eorum ignorantiam^ confundere.-qui fub unius dei fola fane utili ac religiola prgdicationc aut deum natu Chri ftum neganLaut uerum deum non effe contendunt, ut creatio poten tis creatursSintra unum deum fidei facramentumrelinquat:quia na# tiuitas dei extra unius dei fidem, religionem protrahat cofitentium. Sed nos edocti diuinitus,necp duos deos praedicare necp folum: hac Euangelici ac prophetici praeconi) rationem in cofefsione dei patris Sc dei fili) afferemuSjUt unum in fide noftra fint uterc^, non unus: ne que eundem utruncp , nec^ inter uerum ac falfom aliud confitences: quia deo ex deo nato,ne<^ eunde natiuitas permittit efle, necp aliud* Seduos quidem,quos fidei calor ignoratum mundo aciapien AdUe^em tibus mundi ueritatis ftudium ad Icgendu uocauit:meminifle opor# tet terrenarum mentium infirmas ac imbecillas opiniones efleabrj# ciendas, omnes imperfeftae fentendae anguftias religiofo diftendi ex peflatione laxandas. Nouis enim regenerati ingeni)fonfibusopus eft , ut unumquemc^ conicientia fua fecundum cceleftis originis mu nusilluminet. Standum itac^perfidem anteeft,uiian(ftusHiere# • .. mias admonet , in fobftanda dei : ut de fobftantia dei auditurus,fen# fom ad ea quae dei fubftandae fint digna , moderetur . Moderetur au tem non aliquo modo intelligendi,fedmfinifa£e. Quin etiam con# fdusfibi diuinacfe natura participem (ut beatus apoftolus Petrus in epiftola altera ait )elfe<ftum fuilTe, dei naturam non natura fua legibus metiatur, fed diuinas preffefeiones fecundum magnificent tiam diuina de fe proteftadonis expendat. Optimus enim ledlor cft, qui dictorum intelligentiara expeclet ex di(ftis potius quam im# ponat, & retulerit magis quam attulerit: neque cogat iduideridfe ^is contineri ,quod ante le«ftionem prafompferit intelligendura* Cum itac^ de rebus dei erit fermorconcedamus cognitionem foi deo di<ftis^ eius pia ueneratione famulemur.Idoneus enim fibi teftis eft, qui nifi per fe cognitus non eft . Si qua uero nos de natura dei 8c nati uitate tra(ftantes, comparati onu exempla afferemus, nemo ea exiftit met abfolute in fe rationis perfe(ftionem continere . Comparatio et Coynptirado nim terrenorum ad deum nulla eft , fed infirmitas noftrae intelligent tiaccoegitfpeciesquafdam exinferioribus,tanquamfuperiorumint dices quacrere:ut rerum familiariu confuetudineadmonente,ex fen# flis noftri confeientia ad infoliti fenfus opinionem educeremur. Om eo apta: quia nis igitur comparatio,homim utilis potius habeatur quam d DE TRINITATE lO quiaintenigentiam magis fignificet quam expleat , neqp naturis car<» nis& fpiritus, autinuifibilium ac traiftabiiium coxquandis praifum pta reputetur, proteftans Sc infirmitati le Iiumanac intelligcntia: nc* cefTariam,8<r ab inuidiaefle liberam non iatisfacientis exempli.Pergi mus ita<^ de deo locuturi dei ucrbis,(cnium tamen noftru rerum no Ordo totius ftrarum fpecie imbuentes . Ac primu ita totius operis modu tempe# opms rauimuSjUt aptiisimus legentium profecftibus conexorfc;yp fibi libel^ lorum ordo luccederet.Nihil enim incompofitum indigeftum^ pia cuit afferre: ne operis inordinata congeries, rufticuquendam tumui tum perturbata uociferatioe praeberet. Sed quia nullus ad praerupta cofcenfijs eft , nifi iubftratis paulatim gradibus ferat grefliis ad ilim# ma:nos quo«^ quaedam gradiendi initia ordinantes,arduum hoc in# tclligcnticc itercliuo quafi monioreleniuimus,non iam gradibus in# cifiam,{ed planicie iubrepente deuexum , ut prope fine Icandcnrium ffnfii, euntiumproficcret afeenius. Poft hunc enim primi huius fermonis libellum, (equens ita facramentum edocet diuinac gc nerationiSjUtbaptizandi in patre 8C filio & Ipiritu fandtro non igno# rem nominum ueritatem, nec^ uocabulis intelligentiam cofundant, ied unumquod^ita lenfu concipiant,utefi:acnuncupatur: agnituri ablblu tilsime in ijs qux diAa {unt,quod nc<^ non ipfa ueritas fit no# /o^JertijUb. minis, nc<^non nomen fitueritatis. Poft hunc ita<^ lenem ac breuem demonftratg trinitatis ftrmonem , tertius liber etfi fenfim,ta men iam proficienter incedit Nam id quod ultra humani fenfus in# telligentiam dominus defe profeflus eft, quantis poteft potentia: ex emplis ad intelligentia: fidem coaptat dicens : Ego in patre , Sc pater in me:ut quod ab homine per naturam hebetem no capitur , id fides tamen rationabili ftientia conCeqiJatur : quianec^ no credendum de fe deo eft,necp opinandum eft, extra rationem fidei efleintelligentig Quartusdeindelibcrinitiumfiiiexhscreticorum doftrinis aufpicatur,{eipfum uicrjs, quibus fides ecclefiginfirmatur, expugnans: ipiam illam perfidia: expolitionem a multis iam olim ae# ditam proferens , & fubdoleeos ac per id imptjfsime unum deum ex lege defendifle conuincens , omnibus legis ac prophetarum teft imo ni)s ita demonftrads, ut fine deo Chrifto unum deum confiteri irreii giofitas fit,5^ confeflb deo unigenito Chrifto, non unum deum pr« jiyg.fmU dicare perfidia fit. Quintusueroteneteum rclponfionis or dinem, quem h^retici inftituerant profelsionis . Namcp cum unum deum prgdicarefe fecundum legem ementiti effent,unuiTi quo^ dc# um iicrum ex eadem proferrefefefellerunt,utper exceptionem dei & unius Sc ueri,nanuitate deo Chrifto adimerent:quia ubi natiuitas eftjibi Sc intelligentia fit ueritatis. Nos aute nfdem gradibus quibus • idipfum t I B E R I ii idipfum negabat, docentesmcc duos deos, nec fblitariu ueru deum, fed patrem uerum deum ita ex lege ac prophetis pra:dicauimus , ne aut unius dei fidem corrumperemus , aut nati ueriiatem denegare** mus . Sed quia fecundum illos creato potius quam nato, nomen dei domino lefu Chrifto deputaretur potius quam ineflendiuinitatis uc ritas ita ex autoritatibus propheticis demoftrata eft, ut nos domino lefii Chrifto deo uero prscdicato , intraintelligentiam unius dei ueri natiui in eo diuinitatis ueritas contineret. Sextus uero iam liber 6rg. ftxtiVM omnem hscreticae aflertionis fraudulentiam pandit. Namc^ut di** (ftis filis fidem facerent , damnantes difta & uicia haereticorum V a* lentini fcilicet & Sabelli) & Manicheci & Hieracha:, pias ecclefiae praedicationes uelamentoprofefsionisimpia; furati funt: Ut corru<* ptis in melius uerbis irreligioforu, & ambigua fignificatione mode** ratis , fiib impietatis damnatione doftrinam pietatis extinouerent. Sed nos fingulorum dieSis & profefsionibus demonftratis , faniftas cccicfix pr^dicationes abfbluimus, necp quicqua cum damnatis hx reticis commune eis eflepermifimus,ut damnanda damnantes , fbla uenerabilicer fectandafequeremur, filium dei dominum noftrum le fum Chriftu,quod maxime ab ijs negabamr,per ha^c docentes:dum de eo teftatur pater , dum de fe ipfe profitetur , dum apoftoli praedfr cantjdum religiofi credunt, dum daemones clamant, dumludari ne:* gantes fatentur, dum ignorantes intelligut gentes , ne iam ambigen dum permitteretur, quod ignorandum non relinquebatur. Septimus deinceps liber, fecundum perfed:£C fidei gradunl fufee** ptaedifputationisfermonemtemperauittnamc^primumperinuio# ‘ ” labilis fidei fanam incorruptam demoftrationem inter Sabellium Hebionem , & hos non ueri dei praedicatores lite certauit,cur Sa*> bellius fiibfiftentem ante fecula negaret , quem creatum ali) confite** rentur. Ignorabat enim Sabellius fiibfiftentem filium, dum deum uerum operatum in corpore efle non ambigit. Hi autem negabant natiuitatem , affirmabant creaturam , dum opera eius dei ueri efle opera non intelligunt. Lis eorum , noftra fides eft. Nam dum filium negat, in eo uincit Sabellius, quod deus uerus operatus eft: Et eccle** fia eos, qui uerum in Chrifto deum negauerint, uincit. At uero eunt fubliftentem Chriftum ante fecula hiaduerfiis eum demonftrant ef** fefemper operatum, de condemnato fecum Sabellio nobis trium^ phant , deum quidem uerum fcientes , fed dei filium nefei entes . He:» bion autem ab utrot^ ita uincitur,ut hic ante fecula fiibfiftentem, hic uerum deum conuincat operatum. Omnes^ fe inuicem uiiicen# douincuntur : quia ecclefia & contra Sabellium, 8c contra creatura: pr<edicatores , Sc contra Hebionem , uerum ex deo uero do« minum li DE TRINITATE minum noftrum leCiim Chriftum , & ante fecula natum, 8^ pofted hominem genitum efle teftatur. Nemini autem dubium eft, con# gruum id maxime pix do«5lrinx fuifle , ut quia ex lege Sc prophetis primum dei filium , poft etiam deum uerum cum lacramento unitae tis prxdicailemus , rurlum legem ac prophetas per Euangelia firmans tes , primu ex his dei filium, poft etiam deum uerum doceremus, Com petentifsimum ita^ fuit poft nomen filfi, ueritatem eius oftendere, quanquam fecundum comunem fenfum ueritatis ablblutionem nun^ cupatio fili} obtineret » Sed ne quid aduerfantibus unigeniti dei uerita^ tioccafionis ad fallendum Sc illudendum relinqueretur, ipfam illam proprietatem per diuinitatis ueritatem aftruximus: deum cile cum qui dei filius non negaretur, his modis docentes , nomine, natiuitate, na> tura,poteftatc,profefsione,ne aliud eflet quam nuncuparetur, nec^ nuncupatio non natiuitatis eflet, nec^ natiuitas naturam amififlct,ne# que natura non rctinuifletpoteftatem, nec^ poteftas non etiam con# fciafibi ueritatis profefsione noteiceret. Cauias ergo omnes fingu# lorum generum itaexEuangelijs excerptas fiibiedmus, ut nec proteG* fio tacuerit poteftatcm, nccpoteftas non exeruerit naturam, nec natu* ra non fux natiuitatis fit, nec natiuitas non fui nominis: ut per id non relinqueretur impietatis calumnia , cum dei ucri ex deo ucro diuinita^ • tem fecundum SC riomen SC natiuitatem SC naturam 8c poteftatcm ip*! ft quoc^ dominus nofter lefus Chriftus natiux ueritatis fux protefias tionedocuiflet. 0<flauusiam liber, duobus fuperioribus libris de dei filio & de deo uero multum ad credentium fidem proficietibus, totus in unius dei demonftratione detentus eft: non auferens filio dei natiuitatem , £ed nec^ peream duorum deorum diuinitatem introdu:* cens : Ac primum quibus modis hxretici ueritatem dei patris dei fili}, quia negarenon poflent, tamen eludere niterentur, edocuit: difi fblucns ineptas eorum Sc ridiculas occafiones , quibus per id quod di dlumefttmultitudinis autem credentium erat cor unum & anima una. Et rurlum: Qui platat autem & qui rigat, unum funt, Et rurfumiNon pro his autem tantum rogo , led Sc pro fis , qui credituri funt per uers* bum eorum in me:ut omnes unum fint , ficut tu pater in me, & ego in te:ut &ipfi fint in nobis, uoluntatis potius SC unanimitatis quam diui nitatis afferunt ueritatem. Sed nos hxcipfafiiis uirtutibus pertractan tes fidem in fe diuinx natiuitatis continere oftendimus : d>C omnes (florum dominicorum profefsiones reuoluentes, totum ac perfecflum €x apoftolicis prxconqs ac ian<fli Ipiritus proprietatibus, paternx dc unigenitx maieftatis {aeramentum docuimus : cum Sc in patre lius intelle(flus , 8c pater in filio cognitus,unigcniti dei natiuitatem dC perfetfli in eo dei oftenderentueritatem. Parum eft autem in rebus ad falutem L I B & R t ti (atutcm maxime neccflarqs, fblaeaad fatisfa<5Honcm fidei afferre, quae propriafunt.:quiaplerunc^b!andientes fenfum fallant didlorumno* (frorum inexploratae aflertiones , nifi etiam propofitionum aduerfa' rum demonftratae inanitates , fidem noftram in eo ipfo quod ipfe ri* diculae effe arguantur affirment » Nonus ita^ liber totus in re^ /,rg. neni pellendis i)s,quacadinfirmandamunigenitidei natiuitatemabimprjs ufiirpantur intentus eft:qui difpenfationis occulti a feculis myfterfj im memores. Euangelica fide deumat^ hominem praedicari non recor«» dentur . Namc^ cum deum efle dominum noffrum lefum Chriftum, fimilem deo eile & coaequalem ut deum filium deo patri , natum ex ^ deo , Sc fecundum natiuitatis proprietatem in ucritate fpiritus fiibfi# flere negant, his niti di<£lorum dominicorum profefsionibus fblent: Quid me dicis bonumC nemo bonus nifi unus deus. Vt cum dici fe coarguat bonum , dC non nifi unum deum bonum efle teftetur , SC extra bonitatem dei fit , qui bonus efl;:& in dei non fit ucritate, qui us* nus eft. Quibus di<fHs etiam haec ad impietatis fuae argumenta conne* <flunt: H^cefl autem uita aeterna, ut cognofeant te fblumuerumde!» um, dC quem mififti lefum Chriftum . V t fblum uerum deum confefi» fus patrem , nec uerus ipfe , nec deus fit t quia folius dei ueri exceptio fignificata: proprietatis non excedat autorem . Non ambigue autem hoc ab eo diclum efle intelligendum, quia idem dixit : Non potefl fili# us facere a fequicquam, nifi quod uiderit patrem facientem. Vtcum nihil nifide exemplo operis pofsit operari, naturscin cointclligatur infirmitas : quia nequaquam fit omnipotentiae comparandum quod aliense operationis fubietfium efl necefsitati , 8c ratio intcUigentiae hoc fuadeat, in omnibus a fe pofle Sc non pofle differe , differre autem eo# ufc]^ , ut de patre deo haec ita profeflus fit : Pater maior me efl , Bt cef^ fet in profefsione abfbluta aduerfandi calumnia : quia impiae uasfaniae fit, honorem ac naturam dei tribuere abnuend.Omni autem modo in tantum eum a proprietate ueri dei abefle , ut etiam teflatus haec fiie^ rit : De die autem illa dC hora nemo feie , ne^ angeli in ccelis , nec^ us, nifi folus pater: ut cum fiUus nefdatquod pater folus fdat, longe alienus fit nefeiens ab fciente, quia natura ignorationi obnoxia,non fit eiusuirtutisdfpoteflatis,quaea dominatu ignorationis excepta fit. Ha:c itaque corrupto deprauato^fenfuimpqfsime ita intelle<fla efle monflrantes , omnes diftorum caufas ex ipfis , uel interrogationum, uel temporum, uel difpenfationum generibus attulimus, caufis podus uerbafubdentes, non caufas uerbis deputantesrutcumafedifsideat; Pater maior me eft . SC: Ego & pater unum fumus : necp idem fit : N^ rao bonus , nifi unus deus. SCi Qui me uidet , uidet Sc patrem: uel cctj» tetantaafediuerfitate contraria fint:^aier omnia tua mea fiint,& • ’ b mea 8 DETRINITATE eludit, nos naturas nominum proferamus:8i xditis pro ut in uerbis habcbiinus , dignitateatque officio patris , dC fili) , 8c Ipiritus (an<fl 4 nonfruftrentur naturae proprietatibus nominum, fed intra naturae iignificationem nominibus coarcficntur.Etnclcio quid his derebus aliter fentientibus animi fit, ueritatem Corrumpentibus, tenebras lumini inferetibus,indiffecabilia diflecantibus, incorrupta fcindenti bus,indiui{a partietibusJ quibus facile efi perfetila cocerpere, ius po ncrepoteftati, modum circunicribereinfinitotMihicertehisrelpon denti in curis gfius eft,in ienfii labes eft,in intcliigentia ftupor eft, in fermone autem non iam infirmitatem (ed filentium cofitebor. Et cer te mihi extorquetur hoc ueile:dum dc audaciae reliftitur,8c! errori co /jtjidefinitor (ulitur,8c ignorantiae prouidetur. Immenfum eft autem quod exigi temerarte tur,incomprehenfibiIe eft quod audetur, ut ultra praefinitionem dei fermodedeo fit*Pofuitnatura?nomina,patrem,fi!ium,ipiritum{anis dtum. Extra fignficantiam (ermonis eft, extra ienfixs intentionem, ex tra intelligenticC conceptionem, quicquid ultra quseritur, non enun ciatur,non attingifur,non tenetur» Verborum fignificantiam reiips fius natura confiimit, lenius cotcmplationem imperipicabilelumen obca:cat,inteIIigentiae capacitatem quicquidfine nullo continetur excedit. Sed nos necefsitatis huius ab co qui h^c omnia eft , ueniam deprecantes , audebimus , qua:remus, Ipquemur : & quod iblum in tanta rerum quarftione promittimus , ea qua; fiint fignificata credes* PdtrisnMura mus» Patereft, exquoomne quod eft confiftit:ipieinChrifto8c; per Chriftiim,origo omnium.Ca;terum efte in ieie eft , non aliunde, quod eft iumens,ied id quod eft,ex ie ate^ in ie continens » Infinitus, quianon ipie in aliquo, fed intra eum omnia:iemper cxfralocu, quia non continetur inlocoriemper ante ^uu, quia tempus ab eo eft» Cur re fenfii , fi quid ei putas ultimu efte , cum femper inuenies: quia cum femper intendas, iemper eft quo intedas . Semper autem locum eius intendere ita tibi eft, ut ei efte femper fine fine eft . Sermo in co defi# ciet , non natura claudetur. Iterum reuolue tempora,efTe femper in^* uenies: & cum calculi numerus in fermone defecerit, deo tamen fem per efte non deficit» Intelligentiam commoue , &r totum mente comf plexere , nihil tenes , quia totum hoc habet reliquum ; reliquum au# tem hoc femper in toto eft . Ergo neque totum ei eft, cui reliquum eft : ncc^ reliquum eft, cui omne quod eft, totum eft. Rcliquu enim, portioeftiomneuero, quod totum eft. Deus autem 8^ ubique eft, Sc totus ubicp eft . Ita regioneintelligenti» excedit, &r extra quem ni hii cft,& cui eft femper ut femper fit . Haec ucritas eft facramen ti def, hoc imperfpicabilis naturg nomen in patre.Deus inuifibilis,ineffabi Iis, infinitus;ad quem et elo^y-^ndum fermo fileatjdC inueftigandum fenfus V ftnflis hebctetur,ct comple<5iendum intellfgcntia coar^letur.Habct tamen^ut diximus,naturaj iua: nomen in patre, fed pater tantum eft. Non enim humano modo habet aliunde quod pater eft, fed potens in femctipfo habere quod pater eft.Ipft ingenitus, a:ternus , habens in ie ftmper,ui pater feraper fitifbli filio notus, quia patrem nemo no uit nifi filius,8^ cui uoluerit filius reuelare: necp filium nifi pater : illis ftientia mutua eft,illis uidlsim cognitio perfeda.Et quia patrem ne*» mo nouit nifi filius , de patre una cum reuelante filio , quifblus teftis fidelis eft, fentiamus. Atc^ harcfenferim potius de patre quam dixe#* rim: nam me non fugit , quod ad ea quas eius lunt eloquenda , ftrmo omnis infirmus fit.Sentiendus eft inuifibilis,incoprehenfibilis,xter nus.Ca*terum ipftim quod in femetipro,&: a femetipfo fit, SC ipfc per fe fic,qudd inuifibilis et incomprehenfibilis,& immortalisdn his qui dem honoris confefsio eft,8^ fenfiis fignificatio quaidam circuo!» feri • -. 3 opinandi : fed naturse ftrmo fuccumbit ; 5Crem ut eft,uerba noa explicant. Nancp quod in ftmetipfb fit cum audias,ratio humas najabfblutionis occurrit: habere enim haberic^ difternitur, Sc erit al terum quod eft,alterumin quo eft . Si rurfum quod aftmetipfb fit ac cipiasjnemo fibi ipft et munerator et munus eft.Si quodimmorcalis ^,ergo eft aliquid non ab eo, cui alter non fiat obnoxius : necfblum id eft, quod per enunciationem uerbi huiusuendicatur ab altero . Si quddincomprehenfibiliseft::nu{quam ergo erit, quod negatur attin oi.Si quod inuifibilis eft, caret ft ipfo quicquid no extat ad uifum:de ficic ergo in nuncupatione confelsio,& quicquid illuc ftrmonu apta bitur,deiim ut eft,quantus<:p eft,non loquetur . PerfeAa fcientia eft, fic deum ftire , ut licet non ignorabilem , tamen inenarrabilem ftias* Crededus eftjintelligendus eft,adoradus eft:&:I his ofRcijs eloquens diis eft . Eueifti ergo deimportuofis locis , in alto turbato^ mari fiis* mus,nec regredi,nec progredi fine periculo licenpius tamen difficul tatis in emetiendis eft, quam in emenfis . Eft pater ut eft, & ut eft efft credendus eft. Filium mens cofternatur attingere,& trepidat omnis FiUjriaio ftrmo ft prodere . Eft enim progenies ingeniti, unus ex uno,uerus a uero,uiuus a uiuo,perftcftus a perfe(fto,uirtutis uirtus, fapientia ftpi enticC.gloria glorig,imago inuifibilis dei, forma patris ingeniti. Qua autem progeniem opinabimur unigeniti ab ingemtoC’ Clamat enim fepenumero pater de ccclisrHic eft filius meus dileftus, in quo mihi bene complacui- Non eft abfcifsio,aut diuifio : impafsibilis eft enim ille qui genuit , Sc imago inuifibilis dei eft ille qui natus eft, & teftat; Quia pater in me,et ego in pacre.No eft alTumptio:uerus enim filius dei eft,qu! clamanqui me uidet,uidet SC patre.Sed necg efle ut cgtera uifus eftmac^ unigenitus ex uno eft, in ft habet uita , ut habet in ft ^ uitam iiitam ille qur genuit. Ait cnim:Sicut habet pater uitam in {emctipfo, ita dedit filio habere uitam infemetipfo . Sed nec^ pars patris in filio cft.teftatur enim fiIius:Omnia qux patris funt,meafunr. Et rurfiim: Et mea omnia tua funt, Sc tua mea . Et: Qua:cuncp habet pater dedit filio. T eftatur Sc Apoftolus : Quia in ipfo inhabitat omnis plenitus* do diuinitatis corporaliter . Ne<^ natura habet omnia efle quod por tio eft. Perfe<fius autem aperfed:o eft,quiaqui habet omnia dedit on mnia:necp idcirco exiftimandus eft non dediile quia habeat,uel non habere quia dederit. Habet igitur natiuitatis huius utercpfecretum. Et fi quis forte in telligentise fiia? imputabit generationis huius iacra mentum no poile ie confequi, cum tamen 8c pater fit abiblute intelli gendus filius : maiore iftud dolore a meaudiet ignorari. Ego neu (cio,non requiro, & coniblabor me tamen.Archangeli neiciunt,ani5 geli non audierunt, feculanon tenent, prophetanon fenfit , apofto^i Ius no interrogauit,fiIius ipie non ardidit. Ceflet dolor quere arum. Nam te, quiiquis es qui hxc reqriris , n cn reuoco in exceifitm , non in amplitudinem tendo, non deduco in profundum: nonne xquani miter ignorabis creatoris natiuitatem, ignorans originem creaturgC Hoc falcem requiro , fentis' ne te genitum , 8c quae ex te generantur intelligisCNon qugro,fenfum unde hauferis, uitam undeibrtitus fis, intelligemiam unde adeptus fis, quale fit quod in te eft , odor, uifus, fenfiis, auditus. Certe nemo quod facit neftit. Qua:rounde iftafjs quos generes indulgeas,qualiter fenfiim inferas,ocuIos accedas, cor affigas.Haec fi potes,enarra.Habes ergo quod neftis, SC tribuis qua: non intelligis:a:quanimiterimperitus in tuis,in{blenterin dei rebus ignarus. Audi igitur patrem ingenitu, audi unigenitu filium. Audi: Pater maior me eft. Audi:Ego SC pater unu fiimus. Audi: Qui me ui det uidet Sc patre. Audi:Pater in me eft, et ego in patre. Audi:Ego de patre exiui,Et;qui eft in finu patris.Et:Omnia qug habet pater,dedit filio. Et: V itam filius in iemctipfo habet, ficut 8c pater habet in femet ipfo. Audi filiu imagine, lapientia, uirtutc,gloria dei,& intcllige per propheta clamantem fpiritiim laniftum : Generatione eius quis enar rabitCEt obiurga dominu teftantem:Nemo nouit filiu nifi pater,nc# que patrem quis nouit nifi filius,8c: cui uoluerit filius reuelare.Et inj: fore te in hocfocretum:& inter unum ingenitum deum,8i unum uni genitu deum,arcano te inopinabilis natiuitatis immerge.Incipe,pro curre,perfifte:&r fi non peruenturu foiam, gratulor tamen profodu^ ru.Qui enim pie infinita perfoquitur,8iC fi non contingat aliquando, tamen proficiet prodeundo.Stat in hoc intelligentia fine uerborum, Eft filius ab eo qui pater eft:um'genitus ab ingenito:progenies a pa# rece:uiuus a uiuo. V t pater habet uitam in fometipfo , ita dc filio data *' eft L I B E R 11 i? eft uita in femetipfo.Pcrfeclus a perfetfro, quia totus a toto, non diui fio aut fcifsio,quia alter in altero, Sc plenitudo diuinitatis in filio eft. Incomprchenfibilis ab inconiprehefibili,nouitcnim nemo nifiinui^s cem.Inuifibilis ab inuifibili, quia imago dei inuifibilis cft:et quia qui iiidet filium, uidet Sc patrem . Alius ab alio,quia pater dC filius. Non natura diuinitatis alia SC alia,quiaambo unum. Deus adeo . Ab uno ingenito deo , unus unigenitus deus. Non dfi duo,fed unus ab uno. N on ingeniti duo,quia natus eft ab innato. Alter ab altero nihil difi ferens, quia uita umentis in uiao eft.H»c de natura diuinitatis attigi mustnon fummam intelligenti*c comprehendentes , fed intellmetes efleincoraprehenfibiiia quae loquamur.NuIlum ergo dicis officium eft fidei,fi nihil poterit comprehedi Jmo hoc officium fides profitea^s tur, id unde quaeritur incomprehcnfibiie fibieflefeftire.Supereft de inenarrabili generatione filfi adhuc aliquid , imb aliquid illud ad# huc totum eft. Aeftuo,differor,hebefco, dC unde incipiam neftiome fcio enim quando natus fit filius,&nefiismihi eft nefcire quod natus fit.Qiiem imprecerC quem implorem^ ex quibus libris ad tantarum difficultatum enarrationeuerba praefumam^Euoluam omnem Grac ciae fchoIaCSed legi: Vbi fapiensCubi ftribaCubi coquifitor huius fc^ stulumurM culiCin hoc ergo fbphifta: mundi bC lapientes ftculi muti funt,fapien tiam enim dei reprobauerunt.Scribam ergo legis confiilaCfedignos' rat,quia ei crux Chrifti fcandalum eft. Hortabor forte uos conniuea: re & tacere,quia ad uenerationem fatis fit eius qui pr 2 cdicatur,lepro fbs emundatos fiufte,furdos audiffe, claudos cucurrifle, paralyticos conftmfTe, cacos lumen recepiffe,c«cum ab utero oculos confequu tu,d«mones fugatos,«grotos reualuiffe,mortuos reuixille.Sed hgc haeretici coStentur bC pereunt.Expe«5lateitac^ nihil minus claudoru curfujcecoru uifii, fuga dgmonu,uita morcuoru. Confiftit enim me^ cum in patrociniu xditarufuperius difficultatu,pifcaTor egens, igno tus, indo<ff us,manibus lino occuparis, uefte uuida, pedibus limo ob litis, totus enaui. Qujcritc 8^ inteliigite,circunfpicite utrum mirabis: iius fuerit mortuu excitaffe, an imperit o feientiam do<fi rinx iftius in timafle. Ait enimtin principio erat.uerbum.Quid eft iftud,in princi# Sapiens apo^ pio eratv tranfeuntur tempora,tran{cenduntur fecula, tolluntur aeta f-i jt Pentia les. Pone aliquid quod uoles tua pnncipiu opinione, non tenes tem pore:erat enim unde tradfatur. Refpice ergo ad mundum, BC intcllu ge quid de eo ftriptum fit : In principio fecit deus coelum 8c terram* Fit ergo in principio quod creatur , dc aetatem continet quod in priii cfpio continetur ut fieret . Meus autem pifeator illiteratus , indo* ctus , liber a tempore eft, fblutus a feculis , uicit omne principiu:erat enim quod eft,n€C^ in tempore aliquo cocluditur, ut cceperit, quod ^ • erat 14 DETRINITATE erat potius in principio quam fiebat. SedexcidiflcfortafTe ab ordine propofitasdiftributionis pifeatorem noftrum deprehendemus . Ver^ bum enim tempore liberauit»8(C fumit fibi quod liberum & fblitarium, 8C obtemperas nemini eft. Aures arrigamus ad cactera, ait enim: Et uer bum erat apud deum.Iam fine principio efl apud deum, quod erat ante principium.Ergo erat qui eflet apud deum: SC qui abeft a tempore, no abeftab autorc. Pifcatornoftereuafit, iedfortaflehzerebitincscteris. Dices enim , uerbum fonus uods eft, Sc enundatio ncgociorum, Sc c/ loquutio cogitationu:hoc apud deum crat,& in principio erat. In prin cipio erat, quia fermo cogitationis setemus eft,cum qui cogitat fit xter nus, Refpodebo tibiinterim pro pifcatoremco pauds,dum uidemus Sfn«o<tf><faquomodorufticitateiua ipfe defendat. Sermo in natura habctutefle terno ftemus pofsit,fequens aut ei eft ut fiicriueft uero tantum cum auditur.Et quos modo in principio erat, quod nec^ ante tempus, ne(^ poft tempus eft’v & nefeio an uel ipfb cfte pofsit in tempore.Loquentium enim fermo nei^eft antequam loquantur, & cum locuti erunt, nonerit: ineo autemipfbquodioquunturdumfiniuntjiamnon eritidunde coc^s perunt.Ha 2 ca me, ut ab uno ex ca:teris. Sed piftator meus aliter pro le, SiT obiurgabit te prius , cur negligenter audieris : nam etfi fenten^ tiam primam rudis auditor amiferas , in prindpio erat uerbum: de iequentiquid quereris, uerbum erat apud deum CNunquid au^ dieras , in deo , ut lermonem reconditae cogitationis acciperes^ Aut fefellerat rufticum,quid eflet inter efle,& inter inefle,8^ inter adefle, momentiC Id enim quod in principio erat , non in altero prscdicatur effe,Icd cum altero.Sed de fuperioribus nihil fumo,confequentia Qrs hi adfint,ftatum uerbi Sc nomen expecta. Adijcit nanc^:Et deus erat uerbum.Ceflat fonus uocis,& cogitationis eloquium. Verbum hoc res eft,non fonus: natura, non fermo: deus, non inanitas eft.Sed tre^s pido in di(fl:o,8^ me infolens fermo commouet, Audio : Et deus erat uerbum, cum unum deum propheta: nunciauerint.Sed ne quo ultra trepidatio mea progredi pofsit, reddit facrameti tanti pifcator meus difpenfationem:8i refert ad unum omnia fine contumelia, fine aboli tione,fine tempore.ait enim:Hoc^rat in prindpio apud deum.Cum hoc erat in princ!pio,non tenetur in tcmpore:cum deus eft, no refer# tur ad uocem : cum eft apud deum,nihil nec confunditur, nec confer tur:nam nec aboletur in alterum, & apud unum ingenitum deum,ex quo ipfe unus unigenitus eft,deuspra;dicatur. Expediamus a te ad# huc pifcator plenitudinem uerbi. Erat quidem in principio,fed po# tuit non efle ante principiu. Etiam hic tibi aliquid pro pifcatore meo profero ; Quod erat, non potuit non fiiifle : erat enim , non habet in tempore non fuifle.Sed quid pro fe ille. Omnia per ipflim fadia ftmt. Ergo ^ Ergo nihil fineillo eft,per quem umuerfa ccepcrut:&^ in infinito efl:, per quem quod eft,omne fit facium . T empus enim efl ^acij n on in loco > (ed in ajtate manentis fignificata moderatio . Et cum ab eo fint omnia,res nulla non ab eo:idcirco SC tempus ab eo eft.Sed dicitur ti bi ab aliquo pileator meus , nimium facilis 8C promifcuus hic fuifti. Omnia per ipfiimfacla{unt.Nonhabetmodum.Eftingenicus,qui a nemine fii(5lus eft:eft&^ipfe genitus ab innato-Sineexceptioefiint omnia:SC nihil quod extra fit derelinquunt . Sed dum nihil ultra dU cere audemus, aut forte dum dicere molimurroccurrit, occurrit pla^s ne:Et fine eo fajflum eft nihil.Piicator,reddidifti autorem, quum fbs» cium profeflus es.Cum enim nihil fine eo,inteIligo noniblum , quia alius eft per quem,&: alius fine quo:utrun<^ difternitur, fignificatio SiCinteruenientis dC agentis.Sed ibii citor de autore,quiunus ingeni tus eft,nein eo quod omnia diceres,nihil eflet exceptu : ibluifti me-* tum dicendo,Et fine eo finflum eft nihil . V erum confundor & tur# bor in eo, quod fine eo fadlum eft nihil.Eft ergo aliquid per alterum fadlum,quod tamen non fit fine eo facflum tdcd aliquid per alterum licet non fine eo,iam non per eum omnia:quia aliud eft fecifle , aliud interueniflefacieti.Nonhabeohicpifcatormeus, ut in cgterisquod ex meo proferam, e tuo ftatira refpondendum eftrOmnia per ipfum facfta (unt.Sentio. Apoftolus enim Paulus docuit: Vifibilia SC iniiifi bilia,fiue throni, fiue dominationes , fiue principatus , fiue potefta# tes,omnia per ipfum, in ipfo. Cum ergo omnia per ip{um,fubue# ni SC enarra , quid non fine eo faiflum fit quod fa<ftum fit * Quodfa** «ftum eft in eo uita erat.Hoc igitur non fine eo , quod in eo fadlu eft: nam id quod in eo fa<flum eft , etiam per eum ra<flum eft . Omnia enim per ipfum, 8c in ipfb creata fun t. In ipfb autem creata, quia na*= Icebatur creator deus : fed etiam ex hoc fine eo nihil fa<5lum eft, quod in eo facium eft: quia nafcens deus uita erat : Sc quia uita e** rat,non poftea quam eft natus effecftus eftuitatnon enim in eo aliud eft: quod natus eft,& aliud eft quod natus accepit * Non habet inter fe tepus,& natiuitas,& profe<?lus.Sednihil fine eo fiebat ex i)s, qua: in eo fiebant,quia uita eft in quo fiebant:6£ deus qui a deo natus eft, non poftea quam natus eft,{ed naftendo deus extitit.Nafcens enim auiuente uiuus,a uero uerus,a perfecfto perfe(flus:non fine potefta*' te natiuitatis fuse natus eft,natiuitatem ftilicet fuam non poftea fen** tiens,fed fe deum fn eo ipfb quod deus ex deo naftebatur intelliges: hoc unigenitus ab ingenito : hoc ego SC pater unum fiimus : hoc in confefsione patris Sc filij deus unusrhoc pater in filio,& filius in pa*= tre:hinc qui me uidet,uidet Sc patrem:hinc omnia quse habet pater, dedit fiiio:hmc ficut habet pater uitam in femetipfb, ita dedit filio ui 1<? DETRINITATE tam habcrciii fcmctipfo; hinc nemo nouit filiu ntfi pater, necp patre iiifi filius: hinc in ipfo inhabitat omnis plenitudo diutnitatis corpotf raliter.Hccuitacfl::hccluxtenebrasilluminans;&r«timpo{sibilita<s tem generationis eius enarrandx fecundu prophetam piicator con folaretur,adiecit:Ettenebr 2 c eam non coprehenderut. Ccfsitiermo naturjc, 8c non habet quo excurrat, SC tamen hoc piicator iflfe rccun bans in dominicum pedus accepit . No cft ifte leculi iermo, quia de quo agitur,no leculi res eft. Addatur aliquid, fi in fignificatione uer borum reperiri poteft ultra cp di (Sum fit;& fi qua fiint alia expofit» anobis naturae nomina,proferantur. Qug fi non iunt,imd quia non funt,miremur liancin pifcatorc do(Srinam,8(: in eo eloquia dei iens* tiamus:confefsionem^ patris 3C filij, ingeniti 8C unigeniti,inenarra bilem, dC excedentem complexum omnem 8^ iermonis Sc ienius,tc neamus ate^ adoremus: &in domino lefii exemplo loannis , ut hsec pofsimus ientire & colloqui,accubemus.Comendat autem fidei hu ius integritate,^ euangelica autoritas,& apoftolica doifcrina, 8c cir cumitrepentium undic^ ha:reticoru odiofa fraudulentia . Stat enim hocfundamentuualidum et immotum aduerius omnes uentos,pIii uiasjtorrentes, non flatibus pellendu,nonftilIicidqs penetrandum, no inundationibus iubluendu:5i optimum eft quicquid a plurimis incuriatum,a nullo tamen poterit impelli. Vt aut quaedam medicas* mentorum genera iiint ita comparata, ut non in fingulis tantu egris* ludinibus utilia fint, fed omnibus fn comune medeatur , habeant^ in fe uirtutc generalis auxilij: ita SC fides catholica non aduerium fin gulas tantum peftes,fed contra omnes morbos opem medelgeomu nisimpertit,non infirmanda genere, non uincenda numero,non di uerfitate falleda , ied una atep eadem aduerium lingula omnia^ con liftitMagnum eft enim, tot in una ea remedia efle quot morbos , SC totide ueritatis efle do(Srinas,qaotidem erunt ftudia falfitatis. Con trahantur in unum nomina ha:reticoru,& omnes Ichola: prodeant, audiantunum ingenitum deum patrem, diTunumunigenitu deum filium perfeci patris progeniem perfe(Sam:non per diminutionem genitum, non ex Iblido parte aliqua dccilum,led omnia habente gc* nuifleomniacon{ccutum,non ex deriuatione fiuxuuc dedueSum, led cx omnibus atep in omnibus natu ab eo, qui in omnibus, in qui# bus eft,efle non definat,liberu a tempore, Iblutu a leculis, per quem omnia fa(Sa llmunec^ enim efle in his potuit, quae ab ipfo linit in fti# tuta.HcCC de Euangelqs catholica Sc apoftolica confelsio cft. Patrem SC filium,fi audet, Sabellius eundem praedicet, Sc ipliim il betlium utrunc^ fit nuncupatus : ut cum eo unus fit ambo , non unum. Audiet ftatim de Euangelq s non ftmel , ne^ iteriim,led fre# * quemer quenter;Hic eft filius meus dile<fius, in quo bene complacui. Audies Pater maior me eft, Audiet:Ego uado ad patrem. Et: Pater gradas ti» bi ago. Et: Clarifica me pater .Et:T u es filius dei uiui. Subrepat Hebion , omne initium filio dei ex Maria concedens , Sc Centra uerbum a diebus carnis intelligens , relegat ; Pater clarifica me apud temedpfum ea claritate, qua fui apud te priufquam mundus eflet . Et: In principio erat uerbum, & uerbum erat apud deum,&r deus erat uer bum, dc omnia per eum fatfia funt. Et iterum: In mundo erat,&muna dus'^per ipfum facf us eft,& mundus eii non cognouit , Exiffet nouel^ Ii apoftolatus, fed fub antichrifto prxdicatores, omni contumelia dei filiumilludentes , & audient : Ego de patre exiui .Et: Filius qui eft in patrisfinu. Et; Ego pater unum fumus -Ego in patre & pater in me : Et poftremo una cum ludxis iraicantur , qudd Chriftus propri* um fibi patrem deum confitens, aqualem fedeo fecerit, &: una cum ijs audiant: Vel operibus meis credite, quia pater in me & ego in patre. V num igitur hoc eft immobile fundamentum , una hsec eft felix fidei petra Petri ore confefla : Tu es filius dei uiui , tanta in Ce fuftinens ar^s Parm gumentaueritaris , quantaeperuerfitatum quscftiorfes & infidelitatis calumniae monebuntur . lam in ca:teris difpenfario uoluntads pater# na? eft. Virgo, partus, & corpus, poftf^ crux, mors, inferi, falus noftra eft . Humani enim generis caufa dei filius natus cx uirgi# ne eft & fpiritu fan(fto,ipfb fibiinhac operatione famulante,& fua ui* chrijHrneirm delicetdeiinumbranteuirtute, corporis fibi initiaconfeuit :&exor# dia carnis inftituit,ut homo faclus ex uirgine naturam in fe carnis ac^ ciperet,perc^ huius admixtionis fodetatemfandlificatum ineo uni* uerfi generis humani corpus exiftcret:ut quemadmodum omnes in fe per id quod corporeum fe efle uoluit conderentur, ita rurfum in o* mnes ipfe per id quod eius eft inuifibilc,referrctur, l3ei igitur imago inuifibilis pudorem humani exordrjnon res cufiiuit, Sc per conceptionem, partum, uagitum Sc cunas , omnes na# turaenoftr^ contumelias tranfcucurrit. Quid tandem dignum a no* bis tanta; dignationis affe<fi:ui repcndeiurC Inenarrabilis a deo origi* nis unus unigenitus deus , in corpufculi humani formam fan(fi::e uir# ginis utero infertus accrefeit . Qui omnia continet , SC intra quem, Sc per quem cunefia funt, humani partus lege profertur : ad cuius uo# cemarchangeliBc angeli tremunt, ccelum Sc terra SC omnia mundi huius refbluentur elementa, uagitu infanti» auditur. Qui inuifibi* Jis 8<:inconiprehenfibilis eft, non uifii, fenfii , tadcuque moderan* dus, cunis eft obuolutus. Ha;c fi quis indigna deo recolet , tanto fe maioris benefici) obnoxium confitebitur ,quanto minus h»c dei con* uenerint makftati . Non ille eguit homo effici, per quem homo fa* • c i «ftus i® D E T R I N '1 T A t E efttfcd tios eguimus ut deus caro fieret, & habitaret iti nobis, idcft^afTumptione carnis unius membra uniucrfe carnis incoleret. Humilitas cius noftra nobilitas cft, contumelia eius honor noftereft: quod ille eft deus in carne confiftens, hoc nos uicifsim in deum ex car ncrenouati. Sed ne forte detineant fcrupuloias mentium cogitatio# nes cuna:, uagitus , partus atque conceptio , reddenda eft fingulis dei dignitas: ut uoluntatis humilitatem poteftatis ambitio pra:cedat , nec dignationem dignitas derelinquat. Videamus igitur quae funt mi# nifteria conceptus. ConceprtowV Angelus Zacharigloquitur, fterili partus affertur, de incenfi locO f^cerdos mutus egreditur, loannes in uocem adhuc utero matris de# tentus erumpit,Mariam angelus benedicit, matrem filfj dei uirginem pollicetur. Illauirginitatis fuse confeia, difficultate ftufti commouetur, angelus ei diuina: operationis efficientiam exponit, ait enim: Spiritus fanftus defuperueniet in te, & uirtus altifsimi obumbrabit tibi, Spi# ritus ianft us defuper ucniens uirginis interiora fantfdficauit , & in his fpirans ( quia ubi uult fpiritus fpirat)natur» fe humanae carnis immi# fcuit , 8c id quod alienum a ieerat, ui fua ac poteftate prxfompfit: atCK ut ne quid per imbecillitatem humani corporis difsidcrct,uirtus ahib fimi uirginem obumbrat, infirmitatem eius uelutipcrumbradrcun# fixiam confirmans, ut ad fementiuam ineuntis fpiritus efficaciam fub# ftantia corporalem diuinar uirtuiis inumbratio tempcrarct.Hacc con# ceptionis eft dignitas . Videamus partum, uagitum&C cunas quaedi/ gnitas fequatur. Loquitur ad lofeph angelus parituram uirginem, $C eum qui natus foerit uocandum Emanuel, id eft,nobifcum deus.Pro/ clamat fpiritus per prophetam. Angelus teftis eft, Deus nobifeum eft ille qui naftitur . Nouum Magis de ccelo ftcllae Ium en effertur , & coeli dominum lignum coelefte proftquitur . Angelus paftoribus nunciat natum Chriftum dominum falutem uniuerforum . Mulritu# do exercitus cccleftis in laudem puerperq concurrit, & tanti operis praeconia diuini coctus gaudia eloquuntur: Gloria deinde in coelis deo, &: pax in terra bonae uoluntatis hominibus nunciatur. Adfont deinde Magi , inuolutum pannis adorant: & poft illam inanis feien# tiae fu^ operarionem arcanam , polito in cunis genu fiecftunt . Sic per Magos cunarum fordes adorantur, fic uagitus per angelorum diui# na gaudia honorantur: lic partui proclamans per prophetam fpiritus, & idipfum angelus nuncians , 8c nouselucis ftella famulatur. Skini# tia nafcendi fpiritus fancflus defuper ueniens & inumbrans uirtus al# tifsimi moliuntur. Aliud intelligiiur, aliud uideiur: aliud oculis, a/ liud animo confpicitur. Parit uirgo, partus a deo eft:inlans uagit, lau# dantes angeli audiuntur: panni fordent, deus adoratur, Itapotcfta# tis dignitas non amittitur, dum carnis humilitas adoptatur. Par etiam eft reliqua: curfus a?tatis.Nam omne tempus quodin ho mine egit,dei operibus expIeuit.De fingulis autem non elt tempus e« dicere: tantum illud in uniuerfis uirtutum curationum generibus contuendum eft , in carnis alTumptione hominem , deum uero in ges ftis rebus exiftere. Defpiritu autem fanciro nec tacere oportet, ^iritusfuu necloquinecefleefttfedfileria nobis eorucaufaquinelciunt,nonpo5 teft.Loqui autem de eo no necefle cft, quiadepatre & fiho autoribus confitendus eft.Et quidem puto an fit non elTe tractandum.Eft enim, quandoquidem donatur,accipitur,obtinetur:&quic6fefsionipatris & fi!q connexus eft,non poteft a confefsione patris & filfj {eparari, Im perfeclum enim eft nobis totum , fi aliquid defit a toto : de quo fi quis intelhgetia: noftrajfenfumrequirit.in Apoftolo legimus ambo: Quo niam eftis , inquit , filij dei, mifitdcus fpiritum fiJi) iui in corda ueftra clamantem abba pater. Et rurfum: Nolite cotriftare ipiritum fancftum dei,in quo fignati eftis.EtiterumtNos autem no Ipiritum huius mun di accepimus, led Ipiritum qui ex deo eft, ut fciamus qua:a deo dona« ta funt nobis . Et iterum : Vos autem non eftis in came,ied in fpiritu, fi quidem fpiritus deiin uobis eft:Si quis autem ipiritum Chrifti non habet, hic non eft eius.Ec nirfumiSiautem fpiritus eius, qui fufticauic Icfum a mortuis,habitat in uobis, qui fufcitauit leflim a mortuis uiuifi . cabic mortalia corpora ueftra propter fpiritum ilium qui habitat in uobis . Vnde quia eft donatur & habetur & dei eft : ceiFet hinc ier^ mo calumniantium cum dicunt per quem fit, & ob quid fit, uel qualis fit . Si refponfio noftra difplicebit dicentiu per quem omnia & in quo omnia fune, quia ipiritus eftdei,donum fidelium: difpIiceantSd As* poftoli propheta: , hoc tantum de eo quod ef?et loquentes , SC poft ha:c pater & filius diiplicebit . Manere autem hinc quoiHam in igno^ Etp.-!frmcr ranciaate^ ambiguitate exiftimo,qubd hoc terrium,id eft,quod nomi natur ipiritus faneftus , uideant pro patre & filio frequenter intellii= gi. In quo nihil fcrupuli eft, fiue enim pater, fiue filius, 8c Ipiritus lan/ <ftus eft.SedidquodinBuaiigeIrjslegimus,Quiadeusfpiricus eft:dfr iigenter cft contuendum , quomodo 8C qua ratione fit diefium. Omne enim diftum ut dicatur ex caufa eft, &di<!H ratio ex fenrucritintellfr genda dicentis , nequiarefponfuma domino eft: Spiritus deus eft,id circo cum fanefri fpiritus nomine 8Cufus negetur Sidonum. Cum Sa^ maritana enim domino erat fermo:uenerat enim redemptio uniuerlb' rum . Cui poft multum iermonem aqua: uiua:,& quim^ uirorum , & nunc eius qui eflet alienus, mulierreipondit: Domine animaduerto quod propheta es tu. Patres noftriin monte hocadorauerunC 5 & uos dicitis quoniam Hierofolymis eft locus ubi adorare oporteat , domi* ^6 DETRINITATE tes. Alt: Patcr,uenit hora, clarifica filium tuum, ut filius tuus claniit» cet te.Non diem, non tempus , fed horam uenifle dicit . In hora dici portio eft , Et quae haec erit hora nempe illa de qua in tempore paC» fionis dilcipulos cofirmans locutus eft:Ecce ucnit hora,ut filius ho< minis clarificetur. Hgc ergo hora eft in qua fe i patre clarificari orat, ut patrem ipie clarificet . Sed quid eft quod clarificari ft clarificatu:» rus expe<ftat, Sc honorem redditurus cxpoftulat , 8C hoc eget quod ^ ^ rurfiimimpartiatCEt hic occurrat fophiftae mundi & lapientes Grg filis ueritatemirretiant. Quo modo&undeSC fim quid caulae fit quxrant:S<: cum hxlermt,audiant; Quia ftulta mun# di elegit deus. Ergo pcrftulciuam noftra intelligamus hxcinintelli gihilia lapientibus mundi.Dixerat dominus: Paccr,uenit hora: ho^ ram palsionis oftenderat,nam hxc fiib mometo eo loquebatur. Dc indeadieciuClarifica filium tuum.Sed quo mddo clarificandus erat filiusCnam^ natus ex uirgine , a cunis at<^ infantia ufi^ ad conium^» matum ueneratuirum:per lbmnum,lamem,fitim, lalsicudinem. Ia# chrymas hominem cgerat,etiamnu conlpuendus , flagellandus, du cifigendus. Quid ergoCnobis Iblum hominem in Chrifto hgc erant conteftaturaCSed non confundimur cruce,non flagellis prxdamna mur,nonlputisfordidamur.Clarificatpater filium. Quomodotan dem^fuffigicur cruci.Dcinde quid lequiturClbl non occidic,led refii git . Sed quid refugille dicoC non receptus in nube eft , led de curfit operis defeci t,& interitum fuum cum eo reliqua mundi elemeta len ferut:8£ ne huic facinori illx coeleftes operationes intereflen t , inter cefsionis huius necefsitate quadam lui abolitione caruerut.Sed ter;« ra quid fecitCad onus domini in ligno pendentis intremuit,eum qui moriturus erat intra fe conceftata non capere . Nunquid & portio^ nem fuam rupes SC laxa conccdunt^led rupta dilsiliunt, 5^ naturam fuam perdunt, cglam^ ex fe arcam incontinentem condendi corpo ris confitentur. Quid ad hxc proclamat quo(^ centurio cohortis,ct crucis cuftosC Vere dei filius eratifte. Creatura intercefiionc huius piaculi iiberatur,firmitatcm 8c uirtutem laxa non retinent. Qui cru ci aflixerant,uere dei filium conficentur.Prxdicationi conlentxt effc clus.DominusdixeranClarifica filiutuum.No Iblum nominecon# chrifbis pefa= teftatus eft effe fe filium,led & proprietate qua dicitur tuum . Multi lurimdofilu enim nos filij dei,led non talis hic filius eft.Hic enim Sc uerus 8c pro ustkidicitm- pj.j'yg filius, origine, non adoptionc:ucritate, no nuncupatione: natiuitate,non creationc.Ergo poft clarificatione eius,ueritatis con felsio confecutaelbnam uerum dei filiu centurio confitetur, ne quis credentium ambigcret,quod unus perfequentium n5 negaUetSed forte ea clarificatione creditur eguifle filius qua orabat , Sc infirmus i reperinir . reperitur,dum clarificatione poaoris expetat . Et quis patrem non poriorem confitebifur,ut ingenitu a genito, ut patrem a fiiio,ut eum qui miferit ab eo qui miiTus fit , ut uolentem ab ipfo qui obediat “t SC ipie nobis erit teftis:Pater maior me eft . Haec ita ut iuntjintelligeni^ Qt^odofUim da fiint:fed cauendum eft, ne apud imperitos gloriam filrj honor pa cUrificatpa tris infirmet , nec infirmari fe patitur haec ipfa clarificatio poftulata» ad id enim quod di<fi:um eft: Pater clarifica filium tuum , ftquitur 5>C fotour illud: Vt filius tuus clarificet ce . Non ergo infirmus eft filius, uicem clarificationisipfe cum clarificandus fit,rcdditurus , Sed fi non infir mus, quid poftuIabatC Nemo enim nifi hocquo eget poftulat . Aut nunquid infirmus eft S^paterC Aut eoru que habet ita profufiis eft, ut ei clarificatio fit reddenda per filium^ Sed ne<^ hic eguit, nem ille defiderat,& tamen alteri alter impertit.Brgo expoftulatio clarifica# tionis dand»,uicifsim^ reddendze, nec patri quicquam adimit,nec infirmat filium, fed eandem diuinitatis oftendit in uteocp uirtutem, cum Sc clarificari ft filius a patre oret,& clarificatione pater non de# dignetur a fiIio:fed haccin patre 8c filio uircutis unitatem,per uicifsi tudinem danda: SC referendee clarificationis oftendunt. Sed clarifi# catio haec quae fit,8(^ ex quibus fit,nofcendum eft. No opinor demu tabilis deus eft,ne<^ in eternitatem cadit aut uidum,auc emendatio, aut profeftus, aut damnum:fed quod eft, femper eft. Hoc enim deo • eft peculiare , quod ftmper eft:habere aliquando in natura non po# terit ut no fit, Quo modo ergo clarificabitur quod fiio no eget, nec^ a fe deficit,nec^ quicquam fit quod in fe recipiat, nc<^ amiferit ut re# flimatCHgremus, moramur. Sedintelligentia: noftrae infirmitatem Euangelifta non deferit,qui quam clarificatione patri fifius eflet red diturus oftendit dicens:Sicut dedifti ei poteftatem omnis carnis, ut omne quod dedifti ilh',det ei uitam a:ternam, Hacc eft autem uita ac# terna,ut cognoftan t te fblu uerum deu, dC quem mififti lefiim Chri# ftum. Clarificatur e^o per filium pater, in eo quod fit a nobis per fi IiuminteIligendus,CIaritas autem hacc erat, quod ab eo filius pote# ftatem omnis carnis acceperat. Caro enim fetftus ipfe, uit» aeternita tem erat caducis 8C corporeis Sc mortalibus redditurus . Vitae aute noftra: «ternicas non operationis erat, fed uirtutis effe«fi:us : cum a:# ternitatis gloriam non iammoIitfonoua,fedfbla dei eflet cognitio fumptura.Ergo non claritas deo additurrnec^ enim deceflerat ut ad deretur,fed per filium clarificatur apud nos impcritos,refugas, for# didos, fine Ipemortuos , fine lege tenebrofbs : SC clarificatur per id quod ab eo filius poteftateomnis carnis acceperit, uitam ei ^ternam daturus.Per hec igitur filij opera clarificatur pater.Itac^ cum omnia filius accepitjclarificatus apatre eft:3C contra clarificatur pater, cum * ^ d fiunt 5^ detrihitati fiunt uniuerfa per ifiliurn. Et claritas accepta fic reclilitur,ut cjiiod cla ritatis in filio eft, id totum claritas patris fit:quia^ patre accepit om# nia,quia honor famulantis in honore mittentis eft, ut honor gigncti tisin honore nafcentis eft. Sed in quo tandem aeternitas uita: cft,ait ipfc: Vt cognofeat ce folum ucru deuin,& quem mififti lefum Chri^ ftum.Quac hic difficultatum quacftiones funt, & qug pugna; uerbo rumC Vita eft, uerum deum nofle. Sed nudum hocnon «cit uitam. Quid ergo connecftiturC Et quem mififti lelum Chriftum. Debitus patriafiiio honor redditur,cum dicit; Te folum uerum deum, Non. tamen {efiliusadeiueritate lecernit cum adiungit: Etqucmmififti leliim Chriftum.Non habet intcruallum cofefsio credentium, quia in utro (5 Ipes uitac eft. Nec deus ucrus ab eo defecit, qui in coniun^ ^ione fuccedit.Ciim ergo dicitur,ut cognoftant tc folum uerum dc um , BC quem mififti lefum Chriftum , mb hac fignificatione, id eft, mittentis SC mifsi,no patris Bc filij ucritas 8C diuinitas fub aliqua aut fignificationis aut dilationis diuerfitate diicernitur , fed ad gignetis B>C geniti confefsione fides religionis inftruitur.Ergo abfolute patre filius clarificat in eo quod (equitur: Ego te clarificaui fuper terra ope*? re conlummato,quod dedifti mihi ut facia.Laus patris omnis a filio eft; quia in quibus laudabit filius,laus erit patris. Confommat enim omnia qug pater uoIuit.Dei filius homo nafcuur,(ed dei in partu uir ginis uirtus €ft.dei filius homo cermc,{eddeus in operibus hominis cxiftit.Dei filius crucifigitur,fed in cruce hominis mortem deus uin cit . Chriftus dei filius moritur , fod omnis carouiuificat in Chrifto* Dei filius in inferis eft, fed homo refertur ad ccelum . In quantu harc laudabuntur in Chrifto , tanto plus laudis ex quo Chriftus deus eft confequetur.His igitur modis pater filiu clarificat foper terra. Rur#» filius ignorationigentiu& ftulticiccfeculi,peruirtutufuaru opera eum ex quo eftipfe clarificat. Ethsec quidem clarificationis ui cifsitudo non pertinet ad diuiniiatisprofe<ff 5, fed ad honorem eum qui ex cognitione ignorantium fufoipiebatur. Quo enim pater non abundabat, ex quo font omniaC' V el quid filio deerat, in quo coplae cuerac omnem plenitudinem diuirritatis habitare'; Ergo clarificatur pater in terra , quia opus eius quod mandauit efficitur Videamus quid filius a patre clarificationis expecftet, B>C abfolutum eft.Nam in- continentibus eft; Ego te clarificaui fuper terram, opus conflimma»» ui quod dedifti mihi ut faciam . 8>C nunc clarifica me tu pater apud tc mettpfum ea claritate quam habui, prius quam mundus cflet, apud fe.Manifeft:aui nomen tuum hominibus . Operibus ergo fili} clarifi catus eft pater; dum deus efreintell]gitur,dumdeiunigenitipacer manifeftatur,dura ad falutem noftram filium fuum etiam ex uirgine. natum'. Iiatum efTe hominem uoluit . In quo explentur ea omnia in pafsione, qu^ de partu uirginis coepta iunt . Itac^ quia dei filius ex omni qua eft parte pcrfecftus, ScTantc omne tempus in diuinicatis plenitudine na^* tus, nunc a carnis Cux origine homo confiimabaturad mortemrclaris» ficari fe apud deum poftuiat, ficut patre ipfe clarificabat in terris, quia tum dei uirtutes ignoranti feculo darificabatur in carne. Nunc autem quid eft quod apud patrem clarificationis profecftum expetatC Nem^ pe hoc quod habuit apud eum, prius quam m undus eflet. Habuit ples* nitudinem diuinitatis, at<^ habet . Nan<^ dei filius eft: fed qui erat dei filius, Sc hominis coeperat efte filius . Erat enim uerbum caro fadum: non amiierat quod erat , fed cceperat efte quod non erat . Non de fuo dcftiteratjfed quod noftrura eftacceperanprofeclum eiquod accepit, eius claritatis expoftulat, unde non deftiut. Ergo quia filius eft uers» bum,& uerbum caro faiftum, 8d deus uerbum , 8c hoc in principio a** puddeum,& uerbum ante conftitutionem mundi filius:fiiius nunc ca rofaclus orabat, ut hoc patri caro inciperet efte quod uerbum, ut id quod de tempore erat, gloriam eius,que fine tempore efbdantatis ac^» dperec,utmdeiuirtutem& Ipiritus incorruptionem transformata carnis corruptio abibrberetur . Hajc itaq? oratio ad deum eft, hxc ad patrem confefsio filrj eft,ha:c carnis deprecatio eft: in qua eum iudicq diecompun(fium,&de cruce recognitum uniuerfiuidebunt, in qua ' prxfiguratus in monte eft, in qua eleuatus ad coclos eft,in qua deo afi' fedit a dextris, in quauifusaPauIoeft, inquahonorificatus ab Ste/ phano eft. Manifcftato itac^ nomine patris hominibus, hoc poftuiat. Sed quo nominet Nunquid nome dei ignorabaturC’ HocMoyfes de rubo audiuit , hoc Genefis in csrordio creati orbis nunciauit , hoc lex cxpofuitjhoc propheta pr^tulcruntjhoc homines in his mundi opea ribusftnferuntjhocgentes etiam mentiendo ueneratacflint. Noner^ go ignorabatur dei nomen , fed deus planeignorabatur : Nam deum nemo noicit,nifi confiteatur &patr em, patrem unigeniti filt),et filium nondepordone,autdiIatione,aut remifsione: {edex eo natum ine^ narrabilicer,incomprehenfibiliter,utfiIiumapatreplenitudinemdiui nitatis, ex qua, & in qua natus eft obtinentem, uerum SiTinfinitum & perfectum deum : haec enim dei eft plenitudo . Nam fi horum aliquid deerit, iam non erit plenitudo, quam in eo habitare complacuit. Hoc a filio dei prxdicatur , hoc ignorantibus manifeftatur : fic clarificatur per filium pater, cum pater filq per filium talis agnoftitur. Volens itac^ filius huius natiuitatisfu<efidem facere, fadlorum filorum nobis pofuit exemplum, ut per inenarrabilem geftorum fiio# rum efficientiam de uirtute natiuitatis inenarrabilis doceremur : cum aqua fit uinum, cum quin panes fat^yatis quin(^ milibus uirorum, ''va ^ da excepto DETMUITAtB excepto fexu 5^ «ctate reliqua^replcnt fragmetis cophinos duodecim* Res ccrnitur,& nefeitur : fit,8sC non intelligitur: ratio non apprehen*5 ditur, efFedlus ingeritur. Stultum eftautem, calumniam in eo mqui(i<# tionis intendere, in quo comprehendi id unde queritur, per naturam fuam non poteft , Vt enim inenarrabilis eft pater in eo quod ingenis tus eft, ita enarrari filius in eo quod unigenitus eft, non poteft,quia in geniti eft imago , qui genitus eft . T um enim {cnfiiatq^ uerbis ima^a nem apprehendamus ncceffe eft, cum eum cuius imago eft,confequcrf mur.Sedinuifibilia perftquimur , & incomprehenfibilia tentamus» quibus intcUigentia adcofpicabiles res & corporeas coartatur . Non crubefeimus ftulticiseC non nofmetipfos irreligiofitatis arguimus,dei arcanis, dei uirtutibus calumniantcsCQuomodo filius,6(:! unde filius, 6^ quo damno patris, uel ex qua fit portione natus,mquirimus.H 2 Brc bas in exemplo operationu, ut crederes deum efficere pofle, quorum intelligere efficientiam non pofsis. Quaeris quomodo fteundum fpi« ritum natus fit filiusiego te de corporeis rebus interrogo.Quaro quo modo natus ex uirgine fit , An detrimentum iui caro perfe(ftam ex le carnem generans pcrpelTa fit. Et certe non fuiccpitquodajdidit, led caro carnem fine elementorum noftrorum pudore proucxitj&T perfer <5tum ipfa de fiiis non imminuta gcncrauit . Ei quidem fes eftet , non impofsibile in deo opinari , quod per uirtutem eius pofsibilc fuifle in homine cognofeimus. Sed te, quifquis es,imnueftigabiliafe(fiantem, &diuinorum fecretorum at<^ uirtutum grauem arbitrum confulo, ut mihi imperito, & tantum de omnibus deo ut funt ab eo di(fla creden# ti , rationem ialtem fedli iftius afferas . Dominum audio , 8c quia his credo quae feripta funt,{ao iam poft refurreeffionem frequenter uiden dum fr in corpore praebuiffe multis non credentibus : certe 8^ Tho* raa:,non nifi contrc<ftatis eius uulneribus credituro, ficut ait : Nifi ui< dero in manibus eius figuram clauorum , & mifero digitum meum in locum clauorum mittam manum meam in latus eius,non credam. Dominus ad omnem feintelligentiaB noftrae imbecillitatem accom« modans, &dubitationiinfideliumfatisfit(fturus,arcanuminuifibi!is uirtutis operatur : fa<fti rationem quiiquis eris cceleftium rcruni feru^ tator,expone. Erant diftipuK inclufi, & frereto poft paftionem dom^ ni congregati confederant. Dominus Thoma? fidem propofitis con< ditionibus confirmaturus afsiflit , palpandi corporis & contre<fiandi uulneris obtulit facultatem : &:utic^ qui compun(fhis rccognofccn^ dus fit, ncceffe eft ut corpus in quo eft compuncTtus attulerit . Qutero ergo per quas claufe domus partes fefr corporeus intulerit. Diligens ter enim Euangelifta exprefsit dicens: Vcnitlefus ianuis claufis,&rftc tit in medio dilcipuloru fuorun. An conftru(ffa parietum penetrans. L r B E R Ilf 4» & {olidam lignorum natura impenetrabilem tranfcurritC S tctit nan^ corporeus,non iimulatus aut fallax. Sequantur ergo oculi mentis tuae penetrantisingreirumjSicumeo claulam domifm intelligentiae tu» uifus introeat.lntegra funt omnia dC obleratalfed ecceafsiftitmedius, cui per uirtutemfuamuniuerfafuntperu^.Inuiiibilibus calumniaris, ego a te uifibiliu expolco ratione , Nihil dedit ex lblido,nec^ per natu« ram fuam aliquid tanquam laphi infenlibili ligna & lapides admittut. Corpus domini a fele non deficit, ut fefe refumatex nihilo, &:unde qui afsiftit in medio eftC' Cedit ad hacc 8C fenfus 8c {ermo , 8C extra ra^ tionem humanam eft ueritas facii. Idcirco ergo ut de natiuitate domi* ni fallimur, ita & deingrelTu dominimentiamur. Dicamus fa<fl5 non fuiire,quia intelligentiam non apprehendimus : SC ceflante fenfu noft:ro,lacfliipfius cefleteffeclus. Sedmendadum noftrumfatfiiipfi* us fides uincic,A{siftitdominus clauladomo in medio difcipulorum; 8>C filius eft natus ex patre . Noli negare quod fteterit , quia per intelli* gentiae infirmitatem,confiftentis non conlequaris introitum.Noli ne ftire , quod ab ingenito & perfedlo deo patre unigenitus perfe<n:us fi* lius dei natus fit: quia (enlum &: fermonem humanae naturae, uirtus generationis excedat. Et omnia quidem infiipermundi opera adefle nobis in teftimoniura pollent, ne ambigere de dei rebus at<^uirtuti* busfas crederemus. Sediniplam ueritatem infidelitas noftraprocur* rit, & uiolenti in excidium dei poteftatis irrumpimus. Si liceret 8>C cor poraSimanusin coelum leuaremus , folem afijac^ extera annui cur* Ius filis limitibus perturbaremus , permi{ceremus difcelTus oceani SC accellus:fluenta etiam fontium inhiberemus,& naturas fluminum re/ frenaremus: concuteremus fundamenta terrx,&toto inhxc opera dei parricidio delxuiremus. Sed bene,qudd nos intra hanc modeftia; necefsitatem natura corporum detinet. Certenon fallimus , quid fi li* ceret eflemus acluri, Nanc^ quia non poflumus , prophana uoluiita* ds audada naturam ueritatis conuellimus , & bellum didis dei com* paramus , Filius dixit: Pater manifeftaui nomen tuum hominibus. Quid ad hxc calummamurC quid xftuamusCpatrem tu negasCAtqui hoc maximum opus filii fiiit,ut patrem cognofeeremus. Negas plane quando (ecundum te filius non ex eo natus eft. Et cum filius dicitur fa <^s pro uoluntate, quia fic extera , admirari deum polTum condito* remmundi, Chriftum creantem :& digna deo uirtuseft,uteffedo* remarchangeIorum6Cangelorum,uifibiiium&inuifibiIium,coeIiat* que terrx,&;:uniuerfx huius creationis effecerit.Sed non hiclabor do mini eft, ut omnia in creandis rebus deum polTe tu fetias : led ut CcU asdeumpatrem efleeiusfiJij qui loquatur. Virtutes in coelo plures fiintj dC efficientes, xtenix:fed unu^nigeniius eft filius,non a cx/ , ^ d 3 teris 4*. DETRIN^TATE teris fola Jiifcrens poteftatc , quia per cum creata funt , fcd quia ucrus unus cft filius,non quia degener, aut natus ex nihilo fit . Audis filium, quia filius cft crede. Audis patrem, memento quia pater cft. Quid iftis nominibus fufpicionem , maliciam , audaciam intcrfcrisC Secundum natura: intelligentiam nomina diuinis rebus aptata fiint. Quid adfers uim uerboru ucritatiC Audis patrem & filium , ne ambiga s efte quod nuncupaiur.Summa difpenfationis eft filio, ut noueris patrem. Quid irritum facis opus prophetarum, uerbi incarnatione,mrginis partum, uirtutemopcrationum,crucem ChriftiCTibi harc omnia impenia, ti^ bi pra:ftitafunt,ut per ha:c raanifeftus 8c pater tibi efretj&C filius.Sup/ ponis nuncuoluntatem,creationem,adoptionem:inrpice&militiam dC ftipendium Chrifti . Nempe proclamat : Pater manifeftaui nomen tuum hominibus. Non audis, creatorem cceleftium creafti. Non au=* dis , efiedorem terreftrium effecifti : ftd audis : Pater manifeftaui nOi* men tuum hominibus. Vterc faluatoris tuimunerc: fcito patrem effc qui genuit, fiJium efte qui natus eft . Natum ex eo patre, qui eft ex uc< ritaie natura: . Memento non tibi patrem manifeftatum eifequdd de** us eft:, fed deum manifeftatum ci?equbd pater eft. Audis : Ego SC terunum fumus - Quiddifeindis Sc diftrahis filium a patreC Vnum funtjfcilicetis qui eft, nihil habens quod non fit etiam in eo a quo eft. Cum audis filium dicentem: Ego Sc pater unum fumus, perfonis rem accommoda , gigneti & genito profefsionis fug permitte iententiam» Sint unum , ut funt, qui genuit 8c qui genitus eft. Quur naturam ex* cludisCquur ueritatem interimisC Audis: Pater in me eft,& ego in pa** tre. Ethocdepatre& filio filij opera teftantur: Non ut corpus per in* telligentiam noftram corpori immittimus, nec^ ut aquam uino infun* dimus : fed eandem in utroi^ uirtutis fimilitudinem & deitatis pleni<* tudinem confitemur. Omnia enim filiusaccepitapatre: 8(reftdeifor^ ma , & imago fubftantia: cius . Eum enim qui eft , ab eo qui eft imago fubftantia:, tantum ad fiibfiftendi fidem, non etiam ad aliquam natui» rx difsimilitudinem inteUigentiadifeernit: patrem autem in filio , fiiium in patre efle,pIenitudo in utroque diuinitatis perfeda eft. Non enim diminutio patris eft filius, nec filius imperfecfius a patre eft. Ima/ go fola non eft,&I fimilitudo non fibi eft . Deo autem fimile aliquid cG» {e,nifi quod ex feerit, non poteft. Net^ enim aliunde cft, quod in om^ nibus fimile cft:nequc diuerfitatem duobus admilceri alterius adalte/ rum fimilitudo permittit . Ne fimilia permutes , neque fibi ex ueritate indiicretadifiungas.Quiaqui dixit: Faciamus hominem ad imagi*» nem & fimilitudinem noftram : inuicem effefui fimiles, in eo quod fij* militudinem noftram dicit , oftendit . Ne contigeris , ne contretfiaue:* ris,ne corruperis. Tene natur» nomina, tenefiiq profefsionem . Norf L I c s R iir 4 % Io aduleris, utfiluim dc tuo laudes:benehabet,utrjsqua:funtfcripta contentus fls . Non eft autem in tantum confidendum in prudentia humana,ut perfe(fhim fe quis putet fapere quod iapiat:e«in eo arbitret abfoiutas rationis fiimmam cotineri , quod ipft mente pcrtrac't:ans,cc«' quabili undic^apud fe exiftimet ueritatis opinione coftare. No enim concipiunt imperfe<fla perfe<5lum, net^ quod ex alio-fubfiftit, abfolu?: te uel au toris fui poteft intelligentiam obtinere , uel propriam : fe qui« dem in eo tantum quod eft, fentiens , exterum ulterius fenfum fuum quam fibi conftituta fit natura non tendens • Motum enim faum noti fibi debet fed autori, Sc idcirco id quod aliud ex autorefiibfiftitjimpcr fcLtum fibi eft,dum confiat aliunde: &necefleeft, ut in quofeperfc;* ctum putet fapere, defipiat^ quia naturx fuxnon moderans necefsita^ tem,et omnia infirmitatum fuarum exiftimans terminis contineri,fai=* fd iam fapientix nominegloriatunquia fapere fibi ultra fenfus fui non liceat poteftac«m,8(C quam infirmum fubfiftendi eft uirtute, tamfenfij fit. Att^obid imperfecfix naturxfubfiitutio, perfecfi fenfus fapien»* fiam obtinere fe glor/ans , ftultx fapientix irridetur opprobrio, Apo^ ftolo dicente: Non enim mifit me Chriftus baptizare, fed euangdiza^ re,non in fermone fapientix,neinanis fiat crux Chrifti:uerbum cniin crucis pereuntibus ftultitia eft, qs autem qui faluancur, uirms dei efh Scriptum eftenimrPerdam fapientiamfapientium,8iintelle(fiumins' telligentiumreprobabo. Vbi fapiensC ubifcribaC ubiconquifitorhu^ ius feculii Nonne fiultani fecit deus fapientiam huius mundiC Quo^ niam quidem in fapientia dei non cognouit mundus per fapientiam deum , decreuit deus per ftultitiam prxdicationis faluare credentes^. Quoniam ludxi figna petunt,& Grxd fapientiam quxrunt.Nos au^ f em prxdicamus Chrifium lefum crucifixum, fudxis quidem fcandaj» Ium,gentibus autem ftultitiam: ipfis autem uocatis ludxis & Grxeisi Chrifium dei uirtutem & dei fapientiam.Quia quod infirmum eft dei fornus eft hominibus: & quod ftultum eft dei, fapientius eft hominii» bus. Omnis icac^ infidelitas ftultitia eft : quia imperfeifH fenfus fui ufa fapieniia,dumomniainfirmitatis fux6p!nionemoderatur,pucat efR ci non pofle quod nonfapit. Caufaenim infidelitatis de fententiaeft: infirmitafis,dum geftum eflequis non putat,quod geri non pofle de< finiat : idcirco Apoftolus fciens naturx huraanx imperfecftam co^ gnitionemjhoc fblum putarein ueri ratione effe quod faperet, ait non in fermone fefapientix pr£cdicare,neprxdicationisfux inanis eflet aflertio : ac ne ftulti tix effe prxdrcator exiftimaretur, adiecit: nerbum crucis ftultitia efle pereuntibus, quia eam fblam infideles prudentiam crederent effe quam faperent : Et cum nihilnifi intrainfirmitatisftia? faperent naturam, eam qug £bla deipcrfeifca fapientia efbputarcnt efle ^ * d 4 ftulri 44 DETRIK ITATE ftultitiam, per quod ea ipfa infirmi fapientise fug opinione defiperen t. Ergo quicquid pereuntibus ftultitia eft , hoc ij s qui faluantur, dei uir« tus eft: quia nihil naturalis fenfus fui infirmitate moderantur, fed diui nae poteftatis efficientiam fecundum infinitatem cceleftis uirtutis cx«» pendunt . Et idcirco fapientiam lapientium , & intelligentiam inteUif gentium deus improbat, quia per opinionem ftultitiaehumanacre-* dentibus falus tribuitur : dum & infideles qua? extra fenfum fuu funt, ftulta effe decernunt , Sc fideles potcftati ac uirtuti dei omnia largiens dofibiialucisiu* iacramentapermittunt^Non ergo funt ftulta qua dei funt, fed hum^a? naturze in fipiens prudetia eft, qua? a deo ftio aut ftgna aut iapietiam ad fidem poftulet:^ ludazorum quidem eft poftus lare figna , quia in dei nomine per legis familiaritatem non admodum rudesjcrucis fcandalo commouentur. Grsecorum autem eft,iapientis am poftere, quia gentili ineptia humana^ prudentia rationem iubla* ti in crucem dei qua?runt Quae quia fecundum fenfusi naturae infir# mis occultain facramento fit,fit ftultitia infidelibus, cum quod natura litermens imperfefta non concipit, id extra prudentia caufamefie decernat. Sed ob hanc imprudentem mundi fapientiam , quae per dei fapientiam deum antenefeiuit, id cft.perhanc magnificentiam mundi ac tam iapienterinftitutiopificrj ornatum , creatoris fui non eftuene^ rata fapientiam:placuit deo predicatione ftultitia? faluos fecere crecen tesjid eftjcrucis fide xtcrnitatemmortalibus prouenire, ut confufa hu manae fapieiitia? opinione,ibi felus reperirctur,ubi creditur effe ftuitis tia. Chriftus enim,qui ftultitia gentibus, Sc ludaris fcandalum eft , dei uirtus deit^ fepientia eft: quia quae fenfu humano infirma in dei rebus Sc ftulta exiftimantur, harepruden tia? uirtuti^ terrenec, ScTiapiencix Sc poteftaris ueritate procellunt. Nihil igitur in diuinis effec'tibus hu# mano mentis opinione tra(ftandum eft, neque de creatore fuo opifici) ipfius materia decernat. Affiimcnda autenobis eftftultiria,utfapien# tiam fumamus , non in prudentio fenfu, fed naturo noftro confeien# tia: ut quod cogitationis terreno ratio non concipit , id nobis rurfum ratio diuino uirtutis infinuetfCum enim recognita ftultitio noftro intelligentia, imperitiam naturalis in nobis imprudentio fenferimus, tum per diuino fepientio prudentiam ad dei fepientiam imbuimur; cum line modo uirtutes dei ac poteftatem metiamur, cum naturo do# minum non intra naturales leges cohibeamus, cum hocfo# Ium de deo bene credi intelligamus , ad quod de Ce credendum ipfe fibi nobifeum dC teltis &autorcxiftu» 4 » S*DIVI HILARii PICTAVORVM EPISCOPI, DE TRINITATE Liber iiii I Vanquam anterioribus libcHis , quos pridem con<‘ 1 {cripfimus,ablblute cognitum exiilimamus , Hdem I nos Sc confeisioncm patris 8d filif & fpiritus (andti, |ex euangelicis ai(^ apoftolicis inftitutis obtinere,ne I que qukquam nobis cum haereticis pofTe efTecom^ i mune , quippe illis diuinitatem domini noftri lefu Chrifti iine modo & ratione Sc metu abnegatibusitamen etiam his li^ bellis quaedam ncceflario fuerunt comprehendenda, ut omnibus falla cii s eorum 8c impietatibus asditis, abiblutior fieret cognitio ueritads» Et primu cognofeendum eft,qug dodiring eoru temeritas fi t,quod'ue irreligiofitatis periculum. Deinde quid aduerfum apofiolicam fidem, cui nos congruimus, habeant iententi^, quid 'uefoleant dicere ^coni* trano, quai^ uerboru ambiguitate fimplidtatem audientiu illudat. Po ftremo qua interpretationu fuaf um arte ueritatem diuinoru ditfforuni uirtutemc^ corrumpant. Non ignoramus aut,adres diuinas explicati das, ne<^ hominu eloquudonem , naturx humanae comparado/ n5 pOffe fufEcere.Quod enim inenarrabile eft,id fignificantig alicuius . finem Sc modum non habet:& quod fpirituale eft, id a fpede corpora lium exemplo^ diuerfum eft . T amen cu donaturis cceleftibus fermo eft, illa ipla qug fenfu mendu condnetur,ufu comuni & naturse Sc Cer* monis funt eloquendainon ud^ dignitad dei congrua,fcd ingenq no ftri imbecillitati neceflaria, rebus fdlicet uerbisi^ noftris ea qug Sc fen dmus &iiitelligimus loquuturi.At^ hgc ficut primo libello ceftad fix mus, liunc quoc^ idcirco a nobis comemOratafunt, ut cum aliquid cx humanis coparationibus prorerimus,n5{ecundii naturas corporales de deo fcntire credamur,nec paffionib.iioftris ijjiritualia coparare,{ed porius reru uifibiliu fpeciem ad intelligCndam inuifibilium protuIiflL Aiunt nanc^hgreddjno ex deo elTe Chriftij,id eft, filiu no ex patre natum, necp deu ex natura , fed cx coftitudone efle:adopdohefcilicct cius efle in nomine,quia ficut plures deo filq,ita et hic filius fit. dehinc liberali tatein dignitate,quia ficut dq plures funt,ita et hic deus fit : in* dulgedore taine in eo adoptionis SC nuncupadonis affedtu , ut SC prsc cgteris fit adoptatus,et adopduis alijs maior ipfefit filiusietcxcelletius cunebs naturis creatus, creaturis fpfecgterisprfftet. Aiunt edaquida eoru dd omnipotentia cofiten tes,in fimilitudine eu dei creatu,et ex ni hiIo,uc cgtera,in gterni illius creatoris fui imagine coftidjfie: V crbo uf delicec de no extatib.iuflum efie ftibfif^e, deo potete fimilitudine fuf yt DETRINITATE patri adimat qu6d deus unus (it, neque aliud ipfe quam deus , quia ex deo natus cll: : dc quo quamuis ambigi non oporteat , quin nafeendo ex deo deus fit, per quod fidei noftr^ deus unus eft , tamen uideamus an Moyfes qui ad Ifracl dixerat : Dominus deus tuus unus eft,dei fili^ um deum praidicarit. Vti enim nos ad confitendam domini noftri le' fu Chrifti diuinitatem teftimonio illius oporiebitrcuius autoritate hac retici unum tantum deum confitentes,filio putant neganduefie quod deus eft . Igitur cum abfoluta haze de deo &perfedla confelsio fit , fe* eundum Apoftolu ita loqui: Vnusdeus pater ex quo omnia, & unus dominus nofter lefus Chriftus per quem omnia, uideamus originem mundijquid de ea Moyfes loquatur. Ait nan<^;et dixit deus,fiat firma mentum in medio aquae , & fit diuidens inter aquam 8C aquam , & fa^ <ftumeft fic, & fecit deus firmamentum, &diuifitdeus per medium a# qu3E. Habes ergo deum ex quo, habes deuperquem:aut fiid negabis, necefle eft id quod faefiu eft,per quem faefium fit doceas:aut certe natu ram ipfam creandorum deo obedientem efle demonftres , quae ad id quod di dium eft , fiat firmamentum, fe ipfam dei uerbo iufia firmaues rit . Sed haec diuina: feriptura: ratio non recipit . Omnia enim , fecuna dum prophetam,fii<5la ex nihilo funtjnec natura aliqua manens demu tata in aliud eft,fed id quod non erat creatum eft, et abfolutum eft.Per quemC Audi Euangcliftam : Omnia pcripfumfiidlafunt. Siqus:ris perquem, audias eundem Euangcliftam dicentem: In prindpio erat uerbum, Sc uerbum erat apud deum,8(: deus erat uerbum,hoc erat in principio apud deum . Omnia per ipfum fadtafunt. Quod fi negare uoles apatredidtum uideri,fiat firmamentum,audias rurfum prophe# tam dicentem: Ipfe dixit &:ladta funt,iple mandauit& creata funt. Qiiod ergo didiuin eft,fiat firmamentum, fn eo quod pater fit locutus oftenditur. Quod autem adijeitur: Et fa^um eft fic: & quod fecifle deus dicitur,in eo peribna efficientis eft intelligenda,qui feciat. Dixit enim &:facla funt. non uticpfolurauoluit&fecit. mandauit& creata funt. non utic^ quia complacitum ei eft extiterunt, ut mediatoris offi/ cium inter fe ^ ea qua: elfent creanda cellarct- Dicit ergo fieri deus ex quo omnia runt,& fecit deus perquem omnia ffint. Eodem pari^ no mine, &r in dicentis fignificationc&inefficientisoperatione confefi» fio eft.Si autem loqui audebis, non dc filio dici , Sc fecit deus , ubi erit quod di(ftum eft: Omnia peripfum facfta funtC Et illud Apoftolicumt V nus dominus nofter lefus Chriftus,per quem omniaC Et illud: Iplc dixit ^facflaliint^Quod fi impudentia tuam ha:c diuinitus didla con/ uincent, non adimitur dei filio quod deus fit , per id quod didlum eft: AudilfradjDominiis deustuus,deusunuseft:cum abcoipfoqui i ha:c eft locutus, in ipfa conftitutionemundi deus fueritpr::edicatus 6c j filius.Sed uideamus in quem profecfium hcc diffciniflio iubcntis dei,Si fadenris dei agatur- Nam tam etfi ienius communis intelligcntiac non recipiatjUt in eo quod di(flu eft,iursi£ & fatfla iunt,{blitarius atc^ idem fignificatus efTe credatur: tamen nequid ambigi pofsit,oportet ea qtiig mundi creationem confecuta funt explicari. Cum igitur perfero mun do eius incola formandus ellct, talis de eo iermo eft: Et dixit deus, Fa# damus hominem ad imaginem & fimilicudinem noftram. Et rurfiim: Et fedt deus hominem, ad imaginem dd fecit cum . Quaero nunc, Ium ne fibi deum locutum cxiftimes,an uero fermonem hunc dus in^# teiiigas non fibi,{ed ad alterum extitifleC^ Si folum fuifle dids , cius ip^ iius uoce argueris dicentis: Faciamus hominem ad imaginem dC (imU litudinem noftram. Deus enim per legislatorem fecundum intcliigen tiam noftram locutus eft : uerbis uidelicet quibus uti ipfe nos uoluit, cognitionem eorum nobis quse geisit impertiens. Significato namc^ dd filio per quem fadla funt omnia,in eo quod didum eft: Et dixit dea us. Fiat firmamentum, rurfum ita dieSum eft: Et fecit deus firmamen** tura. Ne tamen hic quidam inanis ac fuperfiuus ferrao exiftimarecur, fi fibqpfi dixifict ut fieret,& rurfum ipfe fecifiet ( Quid enim tam alici* num ab eo qui folus cllet,ut fibi faciendum diceret,cum uoluntate tan tum opus eflet ut fieretc’)abfblutius uoluit intelligi fignificacionehanc non ad fe tantum effe refereiidam,dicedo:Faciamus hominem ad ima ginem et fimilitudinem noftram, fuftulit fingularis intelligentiam pro fefsione confbrtij , Confbrtiu autem clie aliquod fblitario ipfi fibi non poteft.Nec^ rurfum redpit folicarij foIitudo,faciamus : Nec^ quifqua alieno ^ fe, noftram Joquitur. V terqp fermo & faciamus Sc noftram, ut folitarium eundem^ non patitur , ita ne<^ diuerfum a fe alienum<^ fia* gnificat. Aut quxro, fi cum audias folitarium, utrum non ipfum eun* demcp efle exiftim€s:aut cum audias non ipfum , nec^ eundem , an ne quddfblicarius tantum fit intelligas^In fblitario ergo {blitarius,in non eodem uero nccp ipfo, non fblitarius reperitur , Solitario ergo conue< nit faciam Sc meam:no folitario uero,faciamus 8C noftram. Cum itai^ legimus:Faciamus hominem adimaginem& fimilitudinem noftram, quia fermo uter<^,ut non folitarium tantum, ita net^ differentem effe fignificat,nobis quo(^ nec fblitarius tantum,nec diuerfus eft confiten dustcognita per id quod noftram imaginem didt, no etiam imagines noftrasjunius in utrot^ proprietate naturae.Non fuffidt autem fblam uerborum attulifle ratione, nifi di<ftorum intelligentiam etiamrerum operatio confequatur. Scriptum enim ita eft : Et fecit deus hominem, ad imaginem dei fecit eum.Quxro fi fblitario at<^ ipfi ad fe eunde fuit fermo,quidhicfentiendum exiftimesC Video enim nunc tripertitam fignificationem:3(rfadentis , &fa<fh,& exempli. Qpi factus eft,homo •1 e 3 eft 54 detrinitats cft : Deus autem fecit , Sc quem fecit ad imaginem dei fecit . Si de Ibli^ tario Genefis eilet locuta, dixiiTet utique: dc fecit ad imaginem fuam. Sed {aeramentum Euangelicum annuncians,no duos deos, fed deum Bc deum elocuta eft : cum hominem per deum eftecflum ad imaginem dei dicit. Atc^ ita deus , ad communem fibi cum deo imaginem atque eandem {imilitudinem hominem reperitur operari : ut nec {blicudinis intelligentiam fignificatio efficientis admittat, nec diuinitatis diuerfi* tatem, ad eandem imaginem ac fimilitudinem conjftituta patiatur ope ratio. Et quanquam fuperfluum pofl haec exift imetur ultra aliquid af/ ferre, quiain diuinis rebus non frequentius dicfl:a,fed tantu ditflafufR^ ciunntamen quid de hoc eodem dicfhim fit cognolci oportet . Non nim diurnorum di<5torum, (ed intelligentisc noftrxa nobis ratio pra^ss j£ud tefiimos ftanda eft.Deus ad Noe inter mulca mandata ita loquitur: Qui effude ritianguinemhorainisjprofanguinceius effundetur anima eius,quia ad imaginem dei fecit hominem.Edamhicdift!nguiturcxemplum,05! pus Bc operans , Deus teftatur fe ad imaginem dei hominem fecifie. Cum faciendus tiomo eft,quia ne<^ de fe, nec^ ad fe loquebatur, dixit ad imaginem noftram . Cum autem fadus homo eft, fecit deus hornis nem ad imaginem dei. Non ignorauit uti(^ uerbi proprietatem,fi fibi ipfe loqueretur, ut diceretiFec! adimaginem meam. Dixerat enim iam ad demonftrandam natura unitatem,faciamus ad noftram. Nec^rur# fiim confundit defblitario ac non folitario intelligentiam , cum hornis nem deus faci ens, ad imaginem dei fecerit. Quod fi deum patrem {blis* tarium fibi h:EC locutum fuiffe affirmare uoles , tanquam concedi tibi pofsit , ut unus fecum uelut cum altero fii locutus , credaturi^ in eo, quod ad imaginem dei fecit hominem, ita uoluiife intelligi , tanquam adimaginem meam feci hominem: primum ipfe teftimonio tuo redar gueris.Dixifti enim:Ex patre omma,{ed per filium omnia.Nant^ per id quod di<ft um eft: Faciamus hominem, ex eo origo elf, ex quo capit & fermo. In eo uero quod deus ad imaginem dei fecit hominem, figni ficatur etiam is per quem cofummatur operatio . T um deinde nequid tibi hinc liceat mentiri , fapientiaquam tu ipfe Chriftum confeffiis es, contraibit dicens: Cum certos ponebat fontes fub coelo, cum fortia fa ciebat fundamenta terra;, eram apud illum cuncta componens. Ego eram ad quem gaudebat, quotidie autem laetabar in confpediu eius in omni tempore, cum Ixtareiur orbeperfetfto , & Isetabatur in filrjs ho^^ minum . Conclufa eft omnis occafio , & coar(ff atur ad ueri confefsio# nem uniuerfiis error. Adeft deo genita ante fecula fapientia . Ne<^ fb^* Iumadeft,fcd edam componit. Eft ergo componens apudipfum . Ins* tcllige com pofitionis uel difpofitionis officiu . Pater enim in eo quod loquitur efficit, filius in eo quod operatur qux fieri funt di(fta , compo hit . Perfbnarum autem ita fada difcretio cft , ut opus referatur ad u* trunc^ . Nam in co quod dicitur faciamus , S>C iufsio exarquatur ^um.In eo uero quod fcribicur: Eram apud illum componens,non £b litarium fefibieflein operatione fignificat.L-xtatur autem anteeunt quem fibi fignificataggauderelgtanti.QuotidieautemlcCtabarincon fpetflu eius in omni tempore,quando Ixtabatur orbe perfedio & l«cta# baturin filijs hominu.Caufam laetitise fuf fapientiadocuit, lactabatur autem ob Isetitiam patris in perfectione mundi, &infili)s hominum lactan tis.Scriptum eft enim: Et uidit deus quia bona funt . Placere pa# tri opera fua gaudet,per fe ex prsecep to eius effecta. Gaudium enim fu um hinc effeprofitetur, quod in confummato orbe & infilijs hominu pater laetus exifterct.Et infilijs hominu ob id , quiaiam in uno Adam omne humani generis exordium conftitifTet. Non ergo in fabricatio^ he mundi folitarius pater fibiIoquitur,fapientiafua fecum ScTcoopc^ ranie et confummata cooperatione gaudente.Non ignoramus autent multa & maxima ad abfolutionem horum diefforum eile reliqua, fed dilata nobis potius quam difsimulata habeantur . Plenior namt^ co^ rum tra<fl:atus propofitionibus cgterisreferuatur.Nunccmm tantum adidrefpondeturjquod in cxpofitionefideifua:,uel potius perfidiae abimprjs diclum cft,unum tantum deum i MoyfepraedkatumtS^ ue re ita praedicatum meminimus, quia unus deus eft ex quo omnia. Sedi non propterea ignorandum efte , quia filius deus : cum idem Moy deum & deum toto operis fui corpore fit profeffus . Igitur uidendum eft , quomodo Sc Ictftio & legislatio deum S>C deum pari confefsionis ordine prxdicet. Poft multas nan<^ dei ad Abraha allocutiones , cum aduerfum Agar Sara commoueretur,conceptui ancillae domina fteris Iis inuidens, cum^ difcefsiflret a confpcd;u eius , ita de ea fcripturalosi quitur : Et dixit angelus domini ad Agar: Redi ad dominam tuam,8C humilia te fiib manibus eius. Et dixit ei angelus domini:MuItipIicans multiplicabo femen tuum,ct non dinumerabitur a multitudine,Etrui: fum: Et uocauit nomen domini , qui loquebatur fecum , Tu deus qui afpexifti me. Angelus dei loquitur. Duplex autem in angelo dei figni ficatio cft : ipfe qui eft , 8c ille cuius eft . Et loquitur non res fecundum nomen ofFictj fui. Ait enim : Multiplicans multiplicabo femen tuum, dc non dinumerabitur a multitudine.Minifteriu angeli poteftas muU tiplicandarum gentium excedit. Sed quid tandem de eo qui dei anges lus,qua: fbli deo propria funt loquebatur, feriptura teftata eft : Et uoa cauitnod^endominiquiloquebaturfecum,tudeus qui afpexifti me. Primum angelus dei, fecundo dominus. Vocauic enim nomen domis» ni,qui loquebatur fecum, dehinc tertio deas : Tu mim deus qui afpe* xifti me. C^i angelus dei dieftus eft, idem dominu^^ deus eft.Eftaus^ DETRINITATE tcm {ccundum prophetam filius dei , magni confili) angclusmt pcrlbc riliuieflange^ naru diftinclrio abfoluta eflet , angelus dei cft nuncupatus . Qiii enim Ius dei fxdeus deus €x deo,ip(e cft angelus dei. Vt uero honor debitus reddere tur,&dominus & deus eft prardicatus : & hicquidem primu angelus dei, deinde idem poftea & dominus & deus. Ad Abraha uero tantum deus.Tota enim iam perfonaru diicretioneprgmifla, ne folitarij error fubeftet, abfblutu& uerum eius nomen edicitur. Scriptum nanc^ eft: Et dixit deus ad Abraham,Ecce Sara uxor tua pariet tibi filium, & uo cabis nomen eius Iiaac.& ftatuam teftamentumeum ad illum in tefta« mentum aeternu,& femini eius poftillum. DeIftnacI autem harc:Eccc exaudiui te,& benedixi cum,& amplificabo eu uaidc. Duodecim gen tes generabitjSc dabo eum in gentem magnam, Nunquid ambigitur, quin qui angelus dei diefeus eft , idc rurfiim dicatur & dcusC Pariter^ de Ifmacl fermo eft, & nunc bC dudum multiplicandus ab eodem eft,« Et ne forte no idem qui effet locutus ad Agar, nunc loqui crederetur, eiufdemperfbnac fignificationem diuinus iermo teftatur , dicens : Et benedixi eum ,& amplificabo cum . Benediifao ex praeterito eft , iam enim ad Agar fermo fuerattamplificatio uero in futurum. Nunc enim primum ad Abraham de Ifmaeldeus loquitur : ad Agaruero angelus . - dei locutus eft . Deus igitur eft, qui Sc angelus dei eft : quia & qui an* gelus dei eft, deus eft ex deo natus. Dei autem angelus ob iddi<ftus, quia magni confilq eft angelus. Deus uero idem poftea demonftra* tus eft: nequi deus eft, effe angelus crederetur. Sequatur fermo ordi* nem rerum. Angelus dei ad Agar locutus eft, idem ad Abraham deus loquitur. Ex eodem ad utrunc^ fit fermo . Benedicitur Ifmacl, &in \ gentem magnam amplificandus efTepromittitur.ScripturaS^ per A# braham , deum effe qui loqueretur , oftendii . Abrahje quo(^ Ifaac fi* &anttresum jfyg promittitur. Dehinc poftea afsiftunt uiri tres. Abraham confpe* fedAh^am t^ibus unum adorat,& dominum confitetur. Scriptura aflitifle ui uifu mentis cr ros tres edidit : fed patriarcha no ignorat qui Sc adorandus fit SC confi tendus. Indifcreta afsiftentium fpecies cft , fed ille dominu fuum fidei agno^ oculis SC uifu mentis agnouit.Dehinc fequitur. Et dixit ei: Reuertens ueniam ad te , ad h oc tempus in futurum, & habebit filium Sara uxor tua. Etpoft haec dixit ei dominus : Num celabo ego Abraham puero meo qugfa<fturusfumCEtrurfum:Dixit autem dominus, Clamor So domorum Si Gomorrae impletus eft,& peccata eoru magna ualde.Et rurfum poft alium multu fermone, quem breuitatis ftudio pratermit timus,cum de iufHs una cum fniuftis perdendis Abraham effet fblid* tus ait:Nequa^ qui iudicas terram, fecies hoc iudicium,ut perdas iu/ ftu cu impqs . Et c|^ic dominus : Si inuencro Sodomis quinquaginta iuftosin ciuitate , remittam omni loco propter illos iuftos .Et rurfum confum L j LIBER Ilir 5^ confummato fcrmonc ad Loth fratrem AbraheCifcriptura didt:Et do minus pluit iliper Sodomam 8c Gomorram fulphur Sc ignem ^ domi no deccelo. Et rurfum:Et dominus uifitauit Sararh, 0cut dixit, 8^fedt deus Sarg ficut locutus eft,Sc concepit & peperit Sara Abrahac filium infenedutefua&Tin tempore,ficut locutus eftilli dominus.Et dehinc cxpuifa de Abrah^ domo cum filio fuo ancilla , & in defoto ob aqu» inopiam interitum pueri timente, eadem fcriptura ait : Et ccce exaudio* uitdominus deus uocem pueri ubi erat, SCuocauit angelus dd Agar de cceIo,5C dixit d: Quid eft AgarCNoIi timere , cxaudiuit enim deus uocem pueri de loco in quo eft . Surge & accipe puerum , Sc tene mas' num eius, in gentem enim magnam fadam eum . Quae perfidia; excis tas eft,qu 2 c increduli cordis obtufio eft,quseirreIigiofitatis temeritas, aut ignorare haecjaut non ignorata negligere^ Certeita commemora** ta & didafunt , ne intelligenriam ueritatis error aliquis au t obfcuritas impediret.Ciug fi non polie ignorari docemus,impietat!s efte crimen necefle eft quod negatur. Angelus dei loqui ad Agar coepit, Ifmaelem in gentem magnam adaudurus, d<^ innumerabilem gentis progenie» em prajftaturus . Confefsio audientis dC dominum eum efte & deum edocet. Sermonis enim exordium ab angelo dd coepit, fedin cofefsio ne dei conftitiLltaqui fub myfterio magni confilij nunciandi dd ange qa» (tbimyjle Ius eft,ipic 8C natura & nomine deus eft.Nomen enim nature, non no ^ mini natura componitur. lildem etiam de rebus ad Abraham deus \os quitur, beneditfijim iam Ifinaelem docet, & multiplicandum efte eun# ipje natura ©• demingentem:Bei.'edixit,inquit,d.Nonita<^demutauitperft)nf ftig fignificationem. Se enim iam benedixifte deraonftrat. Scriptura certe (aeramenti ordinem &r tterse pracdicationismodum ab angelo dei in< dpiens , 8c poftea qldem vde rebus eundem loquentem deum confefla feruauit - Procedit autem pisniore dotftrina; profetftu fermo diuinus* Deus ifticad Abraham Ioquitur,paritura Saram pollicetur. Pofthaec uiri tres fedenti afsiftunt,unttm adorat,& dominu confitetur: idem^ &adoratus&confeftusabillo, tempore eodem in futuru rediturum (epromittitj&Saraefilium fiiturum . Deus.ad Abraham locutus eft. Idem poftea de rebus ipfis eundem uir ab eo uifus alloquitur:Demuta tio tantum fit nominum, nihil tamen de confelsionedecdsit. Virum rationis facra^ ^nimlicetconipe<fhim,Abraham tamedeumadorauit: (aeramentum mjtmncw% fdlicet futurae corporationis agnbfcens . Nec tamen tantae fidei lefti^ monio caruit , domino in Euangelio dicente : Abraham pater uefter lastabatur, ut uideret diem mcum,8^ uidit & gauifus eft. Vir ergo con (pedtus rediturum fe tempore eodem pollicetur - Contuere fponfio^ nis effedlum , memento tamen uirum efte qui fpondeat. Quid ergo fcriptura dieitCEtdominus uifitauit Saram . Vir ergo ifte dominus DETRINITATB cft, efficiens quod (popondit. Quid autem fequiturC’ Et fecit deus Sarac ficut locutus eft . Vir in loquendo nuncupatus , dominus in uilitationc fignificatus, deus prscdicaturinfetflo. Locutum certe ui# rum non ignoras , qui Abrahx & uifus eft 8c locutus . Deum quo modo ignorabis, feriptura eadem quxuirum dixerat, deum confi* tenteC Ipia enim dixit : Etconcepit^peperit Sara Abrahx filium in (enetftuceiuain tempore, ficut locutus eft illi dominus. Seduiruen« turum fe locutus eft . Virum crede tantum , nifi qui uenit & deus Sc dominus eft. Caufam compara . V ir certe ob id uenit, ut Sara con^ cipiat 8C pariat. Fidem difte . Dominus 8c deus ob hoc uenit , ut Sara 8c condperct 8c pareret . In poteftate dei uir locutus eft , in effedhi dei deus prxftiut . Ita fe deum 8c loquendo 8c faciendo fignificat . V iris deinde confpe«ftis tribus , duo abeunt : fed qui refidet > 8c dominus dC deus eft . Neque fblum dominus & deus eft , ied & iudex eft . Stans enim ante dominum Abraham dixit : Nullo modo tu facies hoc ucr< bum,occiderciuftum cura impio , erit iuftus ficut impius . Nequa* Extrihuscott^ quam,qui iudicas omnem tcrram,facies hoc iudicium. T oto igitur fer ^auduoan mone fuo Abraham fidem, ob quam iuftificatus eft, docet: dominum tribus agnitum,&^ folum adoratum, & deum confeflus eft m iudicem . Ac ne forte exiftimes in unius confefsione , trium omnium uirorum,qui fimul uidcbantur,honorcm cotineri, contuere quid con ipectis duobus,qui difcefferant, Loth dixerit:Ecuidit Loih,&I furrre xit obuiam illis, ^adorauit in feciem in terra, Sc dixit: Ecce domini,di uertite in domum pueri ueflji . Hic pluralem retinuit fignificationem fimplex uifio angelorum , illic fingularem honorem patriarchx fides confitetur. Hicdiuinx feripturx hiftoria duos de tribus angelos fuiC« fe fignificat,illic dominum 8C deum prxdicat. Ait enim: Et dixit domi nus ad Abraham:QuarerifitSara,dicens:Ego uere paritura fum^ego autem qux iam fenui.Nunquid impofsibile eft a domino uerbumC in tempore hocreuertarad tein futurum, 8feritSarx filius .Tenet ergo feriptura ordinem ueritatis : nec pluralem fignificationem in eo qui 8C deus 8^ dominus agnofcebaturadmifcens,ne<^angeIis duobus hono rem, qui deotantutucratdelatus,impertiens. Loth quidem dominos dicit , led feriptura angelos nuncupat . Illic hominis officium eft , iftic confcfsio ueritatis.Dehinc adeft in Sodomam et Gomorram iufti poc^ na iudicq.Et quid tandem momenti in eo eftcDominus lulphur & ig< nem pluita domino : ut dominus domino , ita non diftreuit naturae nomine,quos fignificationcdiftinxerat.Legimus nam<^ inEuagelio: Pater non indicat quenqua,{ed omne iudicium dedit filio. Dedit ergo dominus,quod dominus accepit a dominoiied qui accepifti in domi»» , no 8C domino iudicis cognitione, cognominis eiufde in deo & deo co ] ' gnofcM WT* / • gnofcc confbrtium.Iacob difccdens ob metum fratris fui (omnians ui derat fcalam fundatam in terra Sc contingentem ccclum, & per eam a** fcendentes & defcendentcs angelos dei: &dominum incumbentem fuper eam fibi^ omnes benedidiiones quas Abraha; & Ifaac dederat, impertientem. Ad hunc poftea talis dei iermoeft: Dixit aurem deus ad lacobrSurgensafcendeinlocumBethel, &habitaibi,&facibial!* tare deo qui apparuit tibi cum fugeres a facie fratris tui. Deushono# rem deo poftuIac,6d poftulat cu alterius 0gnificatione perfonsc : Qui, inquit, apparuit tibi cum fugeres , nequa peribnar eiufdcm confufio nafceretur.Deus ergo eft qui Ioquitur,deus SC de quo loquifur:hono^ ris confefsio natura: nomine non difeernit, quos fignificario fiibfiften tes efle diftinguit . Et huic quidem loco quaedam meminimus ad ple^ nioremabfoiutionem neceriaria.Sediecundum propofitionis ordi^ nem,refponfionis quoc^ ordo recinendus eft.Itaq5 que cireliqua funt, in libro altero fuoloco ex equemur. Tantum hoc nunc in deo qui ho^ norem deo poftulat , dcmonftrandum fuit , angelum dei qui cum As* Angcluiai garIocutus,8d deum elTe Sc dominum,cum qfHem de rebus ad Abra# ham locutus ipfe fit : & uirum qui Abraha: uifus eft , dC deum efte SC dominum. Angelos autem duos 8d cum domino uiibs,& ab eo ad Loth miflbs, nihil aliud a propheta nifi angelos praedicatos. Non foss Ium autem ad Abraham in uiro deus aifiiit , ftd etiam ad lacob in hos mine deus uenit. Neqjiblum uenit,{ed lucflatus oftenditur.Nec^ians tummodoIuc'latus,fed etiam aduerftis eum cum quo lud:abatur,infirs mus . Nunc deluc^tac facramento nccp eft in tempore , nec^in materia aliquid tractare. Deus certe eft, quia lacob aduerfus deum inualiuc,& Ifrael deum uidit* Videamus aut an etiam alibi praeterquam ad Agar hic angelus dei deus efle fit cognitus. Cognitus plane eft.Nec^folum deusjfed ctia deus Abraha SC deus Ifaac Sc deus lacob repertus. Ange Ius enim domini Moyfi de rubo apparuit, dominus de rubo loquitur, uocem cuius intelligendam exiftimas, utrum cius qui uifus eft, an ali* cuius alterius^ Hic mendacio locus nullus eft. Ait enim fcriptura:Ap/ paruit autem illi angelus domini in flamma ignis de rubo . Et rurfiimt Vocauit eum dominus deruboelVloyfes Nloyfes.Et refpondiKQuid cftv Et dixit dominus: Neaccefforis huc.folue calciamentum de pedi* bus tuis,locus enim in quo ftas, terra fancta eft. Et dixit : Ego fum de* us Abraham dC deus Ifaac & deus lacob. Qui apparuit in rubo, de ru* bo loquitur, Sc uifionis locus unus dC uocis eft , neque alius quam qui eft uifus, auditur. Qui angelus dei eft cum uidetur, idem riirfum cum auditur eft dominus:ipfe uero qui auditur domi nus deus eft . Deinde Abr tur. aha: Ilaac o: lacob deus efle cognofeitur. Cum angelus dei did* non proprius fibi ac fblf carius efle monftracur . Etenim dei ange* lu8 Ius cum dominus Sc deus nuncupatur,in honore natunc fuar & nomi ne prxdicatur. Habes ergo angelum qui de rubo apparuit, & domi» iium 3c deum. Percurre adhuc Moyfi teftimonia, 8c intell^ean occa» fionem aliquam praedicandi deum 8^ dominum negligauTenes nem* Aliuthcufex pc ex di<flis eius: Audi Ifrael, Dominus deus tuus unus cft.T ene nunc citicoMoyjly diuinae illius cantionis di(fla.Aitnam(^:Videtemdetc,quoniamcgo dominus, 6iC non eft deus pracicrme. Eteumomnis fermo ei ex Jrnocflalius perfonadeiuft^ ad finem cantionis fuiffet,ait: Lxtaminiccclifinnd fr*tn-mc cum eo , & adorent eum omnes filq dei . Laetamini gentes cum plebe eius, 8l honorificent cum omnes angeli dei . Honorificandus efta dei angelis deus,dicens:Quoniam egofum dominus, & non eftdeus prg terme.Eftenim unigenitus deus :ncc^ confortem unigeniti nomen admittit,ficut non redpit innafcibilis , in eo tantum quod eftinnafcu bilis, participem. Eft ergo unus ab uno.Necp prjeter innafeibilem dc/ um deus innaicibilis alius eft . Nec^ praeter unigenitum deum unige« nitus deus quiiquam eft. Vterc^ ita<^ unus Sc folus eft,proprietateui delicet in unoquoc^ & ijinafdbilitatis & originis . Ac fic utcr<^ deus unus eft: cum inter unum &unum,id eft,ex uno unum,diuinitatis a& ternaj non fit fecunda natura. Adorandus eft ergo a fili) s dei, 8c hono rificandus ab angelis dd.Ita & honor & uencratio deo a dei filijs et an gelis poftulatur. Significationem honoradi & eorum per quos eft ho* norandus intellige , fcilicct per angelos & filios dei, deus . Ac ne forte honorem dd non naturalis exiftimes poftulari,5d arbitreris hoc in lo co Moyftn de honorado deo patre fenfifte, cum tamen pater fit hono randus in filio, tamen benedi^ionem quam fub eodem fermoneadio feph difponit, aduerte. Ait enim : Et quse accepta funt ei qui apparuit mrubo, uenianifuper caput lofeph&ucrticcm. Adorandus ergo^ dei filqs deus eft, fed deus qui & filius dei eft . Honorificandus autem ^ a dei angelis deus eft, fed deus qui dei angelus eft . Qui de rubo appa< ruit dei angelus deus , 8c quse ei complacita funt , lof^h cum benedi/ ceretur optantur . Non ideo non deus, quia angelus dei eft : net^ rur# fum angelus dei non idcirco , quia deus eft : fed fignificata perfona# rum intelligenria,&!: diftintftio innafcibilitatis natiuitatis^ fenfuac manifeftata {aeramentorum cccleftiumdifpenfatione, non fblitarium deum docuit opinandiim,cum angelum & filium dei deum, 8c. dei am geli 8c filfj adorabunt . Et hxc quidem de Moyfi libris refponfa a no^ bis fint , uel potius Moy fes ipfe rcfponderit - quia eo haeretici autorc ufi , per unius dei confefsionera putant perfuaderi pofle , ne deus efie dei fUius praedicetur, contraautorisfui teftimonium impfi, quando illeunumdeum confitens,nondeftiteritdedeifiIio docere quod de^ us eft. Sed confequens eft multiplices de eodem prophetarum fenten tias proferre. Tenes di(5tufn: Audi Ifrael. Dominus deus tuus unus cft.At<^utinamre(S:e teneres-Sed fecundum (eiifum tuum di«5H pro^* phetici quaero rationem. Ait enim in pfalmis: Vnxitte deus deus tu^ us . Difcernat legentis intelligentia un Aum & ungentem , Diftingue te & tuus: ad quem&I dequo iit iermo,demonftra. Superioribus e-* nim diifHs is confefsionis ordo fiibietfiuseft. Dixerat nam<^: Sedes tua deus in feculum feculi, uirga directionis tu* uirga regni tui,dilexi fti iuititiam SC odiifi iniquitatem : Nunc quoc^ his adiedt : Prop terea unxit te deus deus tuus . Deus ergo regni sEterni ob meritum diledi* luftitiae&perofeiniquitatis, adeofuoun^s eft. Nunquidintelliai gentiam noftra aliqua feltem nominum interualla confundunt^ Nam diidretio tantum peribn* in te dC tuus pofita eft , in nullo tamen natu# r* diftin^ia confcfsionc . T uus enim relatum eft ad autorem : te uero ad eius qui ex autore eft, ftgnificationem . Eft enim deus ex deo , pro# pheca eodem ordine confitente: Vnxit te deus deus tuus.Non eft au# tem ante innafcibilem deum deus ullus, ipfo dicente: Eftote mihi te# ftes,& ego teftis dicit dominus deus,8i puer meus quem elegi,ut ftia# tis& credatis Sc intelligatis , quoniam ego fum. Stante me non eft ahus deus , SC poft me non erit . Eius igitur qui fine naduitate eft , de# monftrata eft dignitas , &eius qui ex innaftibili eft, honor conferua# tus eft: unxit tedeus deus tuus. Id enim quod ait tuus, ad natiuitatem . refertur, caeterum non perimit naturam .Et idcirco deus eius eft, quia iddrcodeut ex deo natus in deum eft. Non tamen per id quod pater deus eft, non & filius deus eft. Vnxit enim te deus deus tuus, defignata uidelicet & autoris fui 8C ex eo geniti fignificatione , uno eodem'c^ dic'io utrun<^ illum in natur* efufdem dignitatis nuncupatione conftituit. Ve# rum ne forte ex eo arripi impi* aflerrionis pofsic occafio , quod di(ft5 eft: Quoniam ego fum, 8C ante me non eft deus alius , & poft me noit erit : tanquam per id non Sc filius deus fit , quia poft dominum , ante quem deus nullus fit , nullus quoq^ poftea deus futurus fit , totius ob id di<fti ratio tra(flanda eft. Deus ipft fermonis Iui teftis eft,fcd & puer dus el€«ftus un^ cum eo teftis eftldeum ante fe non efle,nec^ poft ftfu turura . Sufficiens quidem fibi ipft teftis eft : ftd teftimonio de ie fuo teftimonium pueri , quem elegie, admiftuit. Vnum ergo duorum ftimonium eft,nu]lum ante fe deum efle,ex eo enim omnia fime : ne^ poft fe deum futurum , non uticp ex fe non fuifle . Erat enim iam puer in teftimonio patris h*c loqueiis . Puer in tribu ex qua gigni habebat clcdlus: Idipfiim ita in Euangelqs demonftrat : Ecce puer meus quem elegi : dilecfhis meus, in quo complacuit anima mea . Non eft ergo an# terne alius deus , & poft me non erit . jEtern* uidelicet Sc indemuta# bilis uiituds infinitatem in eo , quod antea dc poilea deus pr*ter fe fit f nullus FtliKiclei non Noncftitac^deifilius deus falfus,ncc deus adoptiuus, nec deus nun* ucrus.Etnon nccefle cft aliquid e diuerfodc# nuncu» monftrarcjpcr quod no fit uerus deus. Mihi enim fufficit in eo dei no pMuiHyfedde rnen atque natura. Deus enim eft, per quem fatfla funt omnia. Hoc mi utm-M jg gQ creatio mudi loquuta efl: : Exaequatur deus deo nomine,cxaEa quatur ueritati ueritas opere . V t fignificatio eft dei potentis in di (fio, ita intelligentia eft dei potentis in fiufio . Et poft hxc quan-o , in patris SC filrj confefsione s qua authoritate natursc ueritas uel diuinitatis de^ negetur, quam & uirtus nominis, & nomen uiriuris impIeuitCMemi* nifte autem legentem oportet , non meimmemorem aut diffidentem vrritM inteSi carum quaDobq ci foleanc quaftionum , de his nunc tacere . Neque gitur^obte quod dic» folettPater maior me eft,5^ cxterahuiufcemodi fi< miIia,aucignorantur,autnonintenigunturjUtnonperh 2 Bcipiaueri dei in filio natura doceatur:fed ordinem reiponfionis noftrae cum efle conuenit,qui erat propofitionisaduerfte,utucftigiaimpiajinftitutio nis grefTus hic pi^ praedicationis inculcans,iprailla prima euadentis in hocprophanum irreligioiura<^ iter fallacis docfirinacfignadeleret» Dilatis igitur att^in poftremum rcieruatis euagelicis at^ apoftolids prgconrjs, omnis interim nobis de lege 8c propheris aduerfus impios pugna fit:emetitam eorum at<^ fallace peruerfitatem his ipfis interim quibus fall ere tetant,diifiis coarguentibus. Nec^ enim aliter ueritas in telligi poteft,quam fi falla ea efle quai ueritati obieefia funt , detegatur: 8d hoc quidem mentietium abfolutiorededecore, fi medacia ipfa pro^ fiefat ueritati.Et quidem (enfu humang opinionis comuneiucliciueft, nequaquam ueris falfa fbciari,ne<^ haec reru genera mutuo fibi aflen^ fu cotineri:quia per generis differentiaaducriante natura nun^difsi dentia coeant,nccdiueriacofentiant, nec fibi inuicem aliena commu# ftliidtoau fint.qu 5 cum ita fint, interrogo inter uerum Sc falfum deu,quomo do hocditfium inteiligatunFaciamus homineadimagine& fimilitu^ diiiem noftram . V crba fenfiim enundant , fenfus rationis motus,ra« Exueriii fn* tionis motum ueritas indtat.Ex uerbis igitur fenfum requamur,& ex fumfeiiuMm, fenfu rationem intclligamus, &ex ratione ueritatem apprehedamus» fxfenjur-itjot Qu' dicitunFadamus hominem ad imaginem & fimilitudinem mm,exrcui 5 e noftram,quxro tn quo non lecundueum uerus ht qui fibi dicat,Nam Herititm dpi fine dubio ditfium hoirexafte^lufenfu^ dicentis eft. Ergo qui dicit, frcbertdmiii faciamus,fignificat fecum ad faciendum no difIentietem,no alienum, non infirmum,fed qui potens fit ad id unde eft fermo fadendum. hoc ergo fine dubio {enfifTc qui loquitur , quia id loquut us eft , intclligem duseft. Vt plenior autem natur» atque operationis ueritas docere# tur,quifenfum fuum per uerba eloquebatur: fenfus quoque ratio# nem ex natura cum ueritate fubiedt dicens; Ad imaginem fimilitu# dinem i. I B E R V ^9 dincm noftram.Vbi efthicialfus deus,cui ucrus deus didtrAdimagi nem &: fimilitudinem noftramCNoftram non habecunionem^no ha# bet diuerliiacern,n5 habet difcretionem . Homo enim ad communem fiCjfecundum ueritatem (crmonis, imaginem.Communio autem felfo uerocp non competit.Deus qui loquitur,ad deum loquitur: Ad patris AJp^iscr 8c filrj imaginem homo conditur . Nomen non difcrepat matura non differt. Vna enim efl: imaginis, ad quam homo creatus eft,{pecics:& inter haec ueritas ubi deperit , manente inter utrunc^ & facli commu»» nione, 8C communis imaginis ueritate . Nondum abfbluendx huius quaiftionis mihi tempus eft: pofterius enim demoftrabimus,in quam imaginem dei patris &dei fili} homo conditus fit. Nunc interim hoc tenemus , an ifteuerus deus non fit , cui ucrus deus dixerit: Faciamus hominem ad imaginem 8C fimilitudine noftram. Difcerne fi quid po*» tes,inhac imaginis communione, uerum ate^ faliumr&hereticofuro reh^c indefecabiiiadecide. V num enim funt,ad quorum imaginis 8>C fimilitudinis unum efthomofatftus exemplu. Sed fequamur ordinem ledlionis, ut ueritas femper fibi coh^rens non demutetur offendiculo falfitatis. Et fecit deus hominem, ad imaginem deifecit eum. Imago communis eft, deus ad imaginem dei hominem fecit . Qui uerum de* um filium dei densat, qusero ad cuius deiimaginema deo facium ho minem intelligatC I^lemineric tamen femper per filium omnia, ne forsi te h^retica intelligentia operationem fibi dei patris coaptet . Siigitur adimagine dei patris per filium deum homo conditur, coditur quoc^ ’ ad imaginem filr|'ciuia nemo filio di dum denegat , adiraagi nem & (i* militudinem noftram .Tenuit ergo fermo diuinus rationem acritatis in didis, quam opus explebat in fedis:ut homine ad imagine dei deus figurans , 8C deum fignificaret, nec ueritatem deo adimeret: cum SCin comunione imaginis efletdeus uerus, quiin opere efficiendo inteUL» gebatur dei filius. O deiperate mentis furor perdite, 6 ftulta eseex im* pietatis temeritas. Audis deum 8c deum,audis imagine noftram, quid tu fubficis ueruee no uerumCQuid inferis naturale atcpfalfum^Quid fub religionis nomine religione euertis*:’ Quid per unum deum, & u/ num ueru deum tentas,ne deus uerus unus fitC' Nondum uxfanos fpi ritus mos didis Euagelicis at<^ apoftolicis fuffbco,in quibus pateret filius non perfona,fed natura unus uerus deus utercpeft:interimte lex fola enecat.Nunquid ait deu uerum,S^ non deum ueruC Nunquid altero in utro(^ pra:terqua natur» nomineufa eftCDeum 8C deum dh xit,qug dixit deum unum. Sed quid taniu dixifledicoC Deum u€ru,5C deum uerum, per ucritateimaginis pr»dicauit. Vfa eftin nuncupatio, ne primum nature nomine,utitur deinceps in genere ueritate naturg, . Cum enim quific,fecundum imagine creatur utriuft^ : no poceft non 1 , in 111 utrocp confifterc, quod utcrt^ deus uerus fit . Sed pergamus etiam nuc co praedicationis noftrac itinere, quo Icxfan^la dedeo docuit. An gelus dei ad Agar loquitur , & idem angelus deus eft . Sed forte idciro lium uerum co 11011 deus uerus eft, quiaangelus dei eft. Inferioris enim natura: ui< dem detur hoc nomen: &ubi nuncupatio eft generis alieni,ibiexiftimatur ucritas eiufdem generis non inefle . Et quidem iam fuperior liber ina* huius quEcftionis oftendit. In angelo enim officij potius quam " n^ur<e naturx intelligcntia eft . Et pfalmifta mihi teftis eft , dicens : Qui fecit angelos fuos Ipiritus, & miniftros fuos ignem urentem. Vrens igitur ignis, illi miniftrieius funt:ftii autem fpiritus, angeli cius funt. Per ha:c enim nunciorum, qui angeli nuncupantur, ac miniftrorum often dicur uel natura, uel uirtus . Fit ergo hic fpiritus angelus, uel hic ignis urens, minifter dei: & haec natura eorum accipit nunci) 8 c miniftriofe ficium . V olens igiturlex , imo per legem deus perfbnam paterni nO:» mi nis intimare, dei filium angelum dei loquuta eft , id eft, nunciu dei. Significationem enim offictj teftatur in nuncio: naturae autem ucrita* tem confirmauitin nomine, cum deum dixit. Hic autem nuncdifpena fetionis eft ordo, non generis. Non enim aliud quam patrem & fili^ um pra:dicamus:&r ita naturam nominum coaequamus, ut ueritatem dei teneat ex innafcibili deo dei unigeniti natiuitas. Mifsi autc & miti* tentis fignificatio hic non aliud quim patrem & filium docet: cacte# rum ueritatem non adimit naturae, necpin filio perimit natiu» diuini# tatis proprietatem, quia nemo ambigat naturam autoris in filq natiui/ tate connafci:ut ex uno confiftat in unum, quod per unum non difeer natur ex uno , ate^ itaunum fint per quod unus ex uno eft . O impari* ens fidei caIor, 6 il defideratifomonis incontinens filentium. Iam enim &: in fuperiori libro modu conftitutg praedicationis excefsimus,quan do impie dicTtum unum deum ab haereticis arguentes,& deum at<^ de um a Moyfe prxdicatum docentes , ad unius dei ueram & religiofem confefeionem pia,quamuisinconfid€rata,feftinarionedefcendimus: nunequoe^ alterius quscftionis negocioimmorantes , non tenuimus ordinem conftitutum , & dum de deo uero dei filio loquimurjufi:^ ad cofefsionem dei ueri in patret filio feruentis fpiritus ardore prorupi mus .Sed tracftatui fuo fidei noftrae ueritas rcferuetur:qux cu inchoata fitadfecuritatem legentis, tractanda tamen atque abfbluenda plenius eft ad derperationem contradicentis . Non affert itac^ demutationem naturae nomen officfi : qui enim angelus dei eft , deus eft. Non fit pla<* ne deus ucrus,fi no res dei 8 C loquueus fuerit,& geflerit . In gentem e* nim magna Ifmael adauget , 8 C nomini eius multiplicatione gentium pollicetur ,& quaero fi hoc angeli opus eft C Sin uero poteftas dei eft, quid naturae aufers uericate,cui ueritaris non adimis poteftateC Tenet 1- I 3 E R V 7l itac^ uirtus natursc ueritatis fidem : & inter diipenrationis fuac faluta*» ria mundo facramenta , qui deus ucrus eft nefcit aliquando non elTe deus uerus. Et primum quxroi quid fignificationis habeat deus,& non deus uerusCNon enim uerbi huius apprehendo rationem fi dica^ tur mihi, ignis eft, fed non eft uerus ignis: aut aqua eft, fed non eft uc^ raaqua:6<^quaaro, in quo eiufdem generis ueritas a generis eiufdem ueritatedifTentiatC Quod enim ignis eft, non potefteiTe ne uerus fit: vetvmeffc nec natura manens eo poteft carere quod usra eft. Perime aqux quod aqua eft, & per id poteris abolere ne uera fit : exterum fi aqua maneat, etiam in eo necefle eft perfiftat ut uera fit:poteft ita demum natura pe' rire, fi non fit : ueriim non poteftnonuera efie {? manear. Aut deus uc* rus eft filius dei, ut deus fit : aut fi non eft uerus deus, non poteft id e^ riam efie quod deus eft : quia fi natura non fit , non naturx competit nomen : fi autem naturx in eo nomen eft, non poteft ab eo ueritas aha efie naturx- Sedfortein eo cum angelus dei deus dicitur, adoptionis oUeftid nomen indulgeatur , SC fit in eo nuncupatio dei potius quam ueritas. Siparum naturam in fidei, tum cum angelus dei dicius eft, edocuit, in inferioris adhuoab angelo naturae nomineintelI/ge,an ex fi dei prg ftiteric ueritatem : nam<^ ad Abraham homo loquutus eft, fid Abra# ham deum adorauit.Et 6 peftifir hxretice,deum Abrahamconfiftus eft, quem tu deum denegas . Quas promifTas Abrahxbenedicftion^s impie expecftasC’ Non eft tibi ille,uteft, gentium pater: neque in fami# . liamfiminisfuiper benedi(ftiones fidei fux renatus euadis.Non de lapidibus Abrahx filius exdtaris , fid natio uiperarum confefsioms tux hoftis exiftis. Non es Ifiael dei,non es Abrahx fucceisio,non iu* ftificatus ex fide es, non enim deocredidifti.Peream namc^ fidem iu# ftificatus eft,& conftitutus eft Abraham pater gentium: per quam deum cui crediderat adorauit . Adorauit etenim beatus ille SC fidelis patriar^a deum , 6^ accipe quam deum-ucrum , cui , ut ipfi de fi ait, nonimpofsibileeft omne uerbum. Autnunquidnoniblideopofsi# bile eft omne uerbumC Aut cui pofsibile eft omne uerbam , quxrp quid defit de deo uero: &rogo,quis eft: deus hieSodomx ScGq* morrxeuerfor r Pluit enim dominus a domino - Nunquid non uerus dominus a uero dominoC aut nunquid aliud qu^ m dominus a domi' noC Velquidprxterfignificationemperfonxindomino ac domino coaptabis^ Et memento, quod quem fblum uerum deum nofti , hunc eundem folum iuftum iudicem fis profeftlis.Et in tellige, quod domi# nus qui pluit a domino, non occidens iuftum cum impio, omnem iu# dicans terram , & deus S>C iudex eft iuftus , 8c pluit a domino . Et inter hxc, quem folum iuftum iudicem dixeris quxro . A domino enim dp minus pluit, hunciuftum iudicem nonnegabis, quipluitadomi# no 7^ DBTRiNiTATf no, Abraham enim dixit , pater gentium non ud(^ infidelium: Nullo modo facies hocuerbumutocddasiuftum cum impio, S^eritiuftus tanquam impius , Nullo modo qui iudicas terram , iacies hoc iudici<> um . Hunc ergo deum iuftum iudicem , necelle eft & uerum deum zU fkiuiivdex fe.Tuote impie teneo mendacio. Nondum ex Euangelqs deum iu# dicem profero, lex mihi iudicem deum loquuta eft , Adime filio quod iudex eft , ut auferas qudd deus uerus eft. fcum enim folum uerum dc« um , quem folum iudicem iuftum profeffus es : BC quem iuftum iudi^* cem doces, hunc non potes fecundum te uerum deum negare, Qui iu^ dex eft, dominus eft, potens ad omne uerbum eft , benedi<fHonum 3 E<s ternarum fponfbr eft, piorum impiorumc^ iudex eft, Abrahac deus eft, abeo adoratus eft. Ementire faltem aliquid per hanc impiam & ftultaniuerbi tui impudentiam, unde non uerus eft. Non perimunt natura ueritatem cceleftismifericordise facramenta , fed nec fandior rum fidem fpecies quae ad fidei uifionem coaptantur eludunt , Sacra=* menta enim legis myfterium difpenfationis Euangelica pr^figurant: ut patriarcha uideat Sc credat,quod Apoftolus contempletur dC praes» Ahaham uuU dicet. Namc^ cum lex umbra fit futuroru, ueritafem corporis umbrae exprefsit. Et deus in homine Sc uidetur, & creditur , & adora»» fcomrafctur, qui fecundum plenitudinem <temp6ris eftet in homine gignen* dus. Namc^ ad uiftim fpecies prxfiguratae ueritatis affuraitur, Vifus eft autem tum tantum deus in homine , non natus eft: mox etiam hoc quod eft uifus. Sanatus eft, Adueritatem uero naftendi familiaritas proficitafTumpta: ad contemplandum forma:. Illic homo per deum fecundum natura: noftrse infirmitatem uidendum affumitur, hic pro natura: noftrarinfirmitate nafciturquod eratuifum. Accipit umbra corpus , Sc fpecies ueritatem , &uifio naturam . Non tamen deus i fe demutatur, cum in homine nobis aut conlpicitur, aut nafeitur , fami»» liari inter fe proprietate SC natiuitatis & uifiis : ut quod natum eft, ui« fum fit, Sc quod uifiim eft: nafceretur. Et quia nondum nobis collatio • nis Euangelica: ac propheticae locus eft inftitutus , in tcrim ex lege or»» dinem profequamur, probaturi poftea ex Euagelijs, uerum dei filium natum in hominem fuiffe: nunc uifiim interim patriarchis infpecic hominis, dei filium , deum uerum doceamus ex lege , Namq^ cum Af braha: homo uifiis eft, 8C deus adoratur, 8c iudex pr^dicatur.Et cum pluitdominus adomino: non ambigiturquin quod pluit dominus a domino , ad fignificationem patris Scfilq lex loquatur , Net^ nirfum exiftimandum eft , quod patriarcha neftierit, quin deum uerum ado»» raret, quem deUm intelligens adorabat , Habet autem non exigua am perfidia:impiccas adintelligcntiam ueri fidei difficultatem. Angus» ftum enim irreligiofttatis fenfum rdigiofx dodrin^ inftitutio non L r B E R V 75 adit : cx quo fit , ut quae ad {aeramentum {alutis humansc deus in ko# minem nafcendogefsit, mens irreligioia non capiat, dum opus faluris fue non inielligit efle ueritatem: 8C contemplando partum nanuitatis, infantiaeinfirmitatem, pueritiseprofecfium, iuuentutis actatem,corpo ris pafsiones , dC pafsionum crucem , 8C crucis mortem , per h®c non fentiunt deum uerum , cum haec in {e ad niaturam genuerit , quae iibi non erant antea in ueritate natur^ ita ut nature non amitteret ueritate necp homo fadus deus e{Iedefinerct,cum qui deus elt, homo eilc coe pifletmon intcUigentes non nifi ex ueri dei uirtute eile, ut quod non eflet, eiletmec tame quod effet elTe defineretxu naturg infirma; afium ptio non eil!et,ni{i ex potentis uirtute natura;:quse cum in eo quod efi» fet maneret, poiTet tamen cfle quod non erat . O haeretica impruden# tia,& ftulta mundi (apientia : opprobrium Chrifti non intelligens dei c{Ieuirtutem>& ftultitiam fidei non fentiens dei effe (apientiam.Deus ergo idcirco tibi Chriftus non eil, quia qui erat na{cicur:quia qui inde mutabilis efi:, creicit a;tate: quia impafsibihs patitur, quia uiucns mo# ritur, quia mortuus uiuit, quia omnia in eo contra naturam funtCRo^ go hoc quid aliud efl,quam omnipotentem e{Ie,quod deus eftCNoni» dum uos d iacra Sc ueneranda Euangelia contingo , ut ex uobis Chri» ftus lefusin his paisionibus deus fit. Ex lege enim eilis , dC. oportet ea docere, quod per afTumptam infirmitatem non amittat deus efie, qui deus e{l. Sacramentum em'm fidei ue{lra;,my{teriorum {uorum uirtu/ te teilata eft . Adeilo nunc mecum fidei tuse fpiritu aduerfus uenenata infidelitatis fibila, fande dC beate patriarcha Iacob:& in luda hominis inualefcens, benedici te ab eo fortior deprecare . Quid iftud eft , quod , imbecillum oras , quod ab infirmo expedas^ Hunc cuius beiiedidiorf nem rogas, complexu tuo ualidior elidis. A geftis corporis tui , men«» tis tua: opus difsidet: aliud enim quam agis fentis. T enes in geftis lu^! ceus uideriuo . dse tuae hominem infirmum: {cd hic tibi homo deus ucrus eft, non cx nuncupatione,fcdexnatura.Non enim adoptiuis benedidiombus effetbmoiMm benedici te poftulas patriarcha , fed ueris . Cum homine ludaris , ftd tus deum facie ad fadem uides : non hoc oculis tui corporis cernis , quod uifu fidei tu^ (entis. Infirmus lecundum te homo cft,{ed anima tua {€«» eundum uifum deum faluata eft. lacob in luda es, poft fidem poftula»* tse benedidionis Ifirael es . Subditur tibi fecundum carnem homo , ad myfterium pafsionis in carne : deum in carnis infirmitate non ncicis, ad {aeramentum benedidionis in (piritu. Nec aipedus impedit, quin fides maneat: necin firmitas auocat, quin bcnedidiopoftuletur.Nec homo efficit, quin qui homo eft, deus fit, nec qui deus eft,non deus uc rus eft: quia non po teft non deus uerus eile , qui deus eft , 8C benedw dt transferens nuncupando . T enet adhuc (aeramenti Euangelici or* dinem legis umbra, &apoftolica:dodrina: ueritatem myfterqs ftiis g ueri ^4 DETRINITATE ucria^motaprscfigurat. Inuifufomnibeatus lacob deum ufderai:in; fomnio facramenti reueJatio eft , non corporalis contemplatio . Nam &pcr fcalamdefcenfus S^afcenfus angelorum ad ccelum dcmonftras* tur , 8C fuper fcalam incumbens deus oftenditur , dC interpretatio ui»= fionis , reuelationem fomni) prophetauit : nam patriarchae ditflis , 8C domus dei, SCporca coeli i locus efle hic uiiionis oftenditur «Et poft multam geftorum eius enarrationem fequitur: Dixit autem deus ad : Surge & defcende in locum BetheI, 8C habita ibi, & offer fecri# pjp^jjjf^JficiumdeOjquiuirusefttibicumrecederesa 6acicEfau»Si Euangeli*^ ca fides per deum filium, ad deum patrem habet aditum, Sinonpo# teft deus nifi per deum intelligi , nunc deus qui honorem deo incumj» benti in fcalam coeli poftulat, docete unde nonuerus fit, aut quaciti utroque natura: diuerfitascft,ubiciufHemnaturae unumatqueidem nomen eftC Deus uiflis eft, deus de uifb deo loquitur. Non poteft def Ji ^deum us nifiper deum intelligi , ficut nec honorem a nobis deus nifi per de# um accipit , Namc^ honorandus efle non incelligetur , nifi ifte docue/ rit honorandum : nec deus fcietur , nifi hic deus Tritus fit . Habet ergo difpenfatio {aeramentorum fiiorum ordinem . Dei honorem per de# um docemur. Tenet natura ftium nomen . Non aliud uterque quam deus eft : & inter patris Bc filq naturae unius nomen unum. . Qpairo quomodo deus filius a fepofsit degenerare ne uerus fit^ f>Jon eft de deohumanis iudicfjsfentiendum: Nequeenimnobis eanaturaejft, ut (e in coeleftem cognitionem fuisuiribus efferat , A deo difeendum eft, quid de deointelligendum fir:quianon nififc autorc cognofti# tur. Adfit licet fecularis doctrinae elaboratainftitutjo,adfit uitaeinno# centia : h»c quidem proficient ad confeientia: gratulationem, non ta#. men cognitionem dei confequentur Moyfes in reginae filium ado# ptatus&omnibusi£gyptiorum doririnis eruditus, cum utique ex naturae affeciu Hebraei iniuriam morte Aegyptfj ultus efiet, deum ta# men paternarum benediiftionum nefeiebat . Namc^obmetum cadis prodit^ Aegyptum derelinquens,cum in terra Madian paftor ouium effet, ignem in rubo fine concrematione rubi contuens , deum audi# uit , Sc nomen interrogauit , 8c naturam cognouit . Neque enim haec de deo nifi per deum cognita eflepotuilTent. Loquendum ergo non aliterded?b eft, quam utipfead intelligentiam noftramde fe locutus ExrttSo laquea eft . Angelus dei eft , qui in igne de rubo apparuit : & de rubo in igne haturdcufJiUa deus loquitur . Habes difpenfationem in angelo , quia in angelo offi# : habes in naturae nomine deum, quia angelus det pitris, ratione deus eft.Sed forte no uerus eft.Nunquid no uerus eft deUs Abrahg SC deus Ifaac & deus lacobC Horu enim angelus de rubo loquens deus in |ternucft.Etneadoptiuinominis furtiuafubintroduceres occafione. 1. I B & R V 75 loquitur a<3 Moylen deus ille qui eft. Ita enim Icriptum cft : Dixit autc dominus ad Moyfcn : Hgo fum qui fum. Et dixit: Sic dices filrjs Ifiael: Qui eft,miiic mead uos.Cocptus ab angelo dei fermo cft,ut facramcn tum intelligaturhumanxfalutis in filio. Idem deus Abrahx&deus Iiaac& deusIacobeft,utei naturx fux nomen fit. Mittit deinde ad liraeldeus quieft,ut uere intelligeretur eiTe quod deus eft. Quid ad hxc inefficax hxreticx impietatis ftultitia usefano {]piritumentiris,& contra tantorum patriarcharum fcientiam, generofi feminis tritico u» rendaiii zizaniam lator notflurnus interferisC Sed fi Moyfi crederes, crederes Sc deo dei filio: nifi forte negabis quod de eo Moyics locutus fit . Quod cum negare uolueris , audies uerbis dei : Si enim crederetis Moyfi, crederetis forfitan mihi, de me enim ille fcripfit. Arguit tc plane , arguit ille toto legis uolumine, quam manu mediatoris per an# gelos difpofitam fufeepit . Et quxre an qui legem dederit , deus ucrus fit, cum utique mediator fit ille qui dederit. Aut nunquid non obuiam deo Moyies populum eduxit ad montcmC Aut nunquid non deus de fcendit in montemC Aut forte falfum hoc, Sc adoptiuum potius nacu« rx fux nomen eftC Intellige perfonantes tubas , Sc lampadum flam# mas, 8(1 e monte xftuante fornacium fumum, Sc ad aduentum dei con Iciam humanx infirmitatis trepidationem , & a populo orato ad los* quendum Moyfi confeilam fub uoce dei mortem . T ibi hxreticc non cfi: deus uerus, quolfrael tantum loquente mori timuit,8<luoccm cius ' humana infirmi tas non tulit . T ibi idcirco deus non efi: , quia ut audi# res et uideres per infirmitatem hominis eftlocutusCMoyles montem adqr, diuinorum Sdcceleftium {aeramentorum cognitionem quadra# gin ta dierum ac noclium tempore adeptus eft. Omnia iecundura {pe# ciem often{x fibi in moteueritatis inftituit.Per familiaritatem loquen tis ad {e dei, gloriam claritatis inconfpicabilis fumpfitiSi corruptiuam uulms iui ipeciem lux intolerabilis uicinxmaieftatis impleuit. Deum teifatur , de deo loquitur . Ad hunc adorandum cum Ixtitia gentium angelos dei aduocat . Huius placitas benedifliones loieph uertici im# Conckjto precatur. Etpofthxc foloconcefibei nomine, audet quilquamne# '^toris gare quod uerus eftc" Nunc quia omni hoc fermonenoftro demonss ftracum exiftimamus, nullam interpofitam intelligentixrationan fu# ifle, ut deus uerus &deus {^{iis in fenfum humanx mentis incideret, cum deum 8c deum,dominum 8C dominum lex locuta fit : ne<^ in no;* minibus naturiscp figniiicacamdiuerfitatem fuifle, ne non fecundum nomen naturxSii natura nominis poffet intelligi , cum uirtus dei, po# teftas dei,res dei, nomen dei in eo elTet, que deu lex prxdicabat:qucm fecundumiacramenti Euangelici difiributionem ad perfonx fignifi# cationcmdemonftraret, & in creando mundo obedientem dialis dei * g z deumi 7^ BETRINITATE deum, & in figui‘ando homine communis fecum S^dci imaginis do^ minum creatorem , & in iudicandis Sodomitis iudicem dominum a domino, & in largiendis benedidiionibus &rin decernendis myftes* Tijs legis angelum dei deum: ut ad falutarem cofefsionem in patre deo in filio deo deus {emper oftenfus,natura: ueritatem ipfo naturae no mine edoceret , cum lex deum utrunt^ fignificans ambiguitatem non relinqueret ueritacis : tempus iam nunceft , ut quod pie rcligioiet^ lex docuit, non impie furto haeretica: ftultitiae praedicari finamus, quae dei filium deum negatura fic coepit: Audi Ifrael, Dominus deus tuus unus eft. Et quia impietas eius periclitaretur in nomine, cu deu SC de>* um lex ellct Iocuta,uc naturam nominis per autoritatem di<fii prophe# tici negaret, adiecit : Benedicent te deum uerum: ut per id unum deum locuta lex eflet, eflet^ in filio deo dei nomen potius quam ueritas , no tantum uero deo intelligendo.Et forte contradiccrenos di<Sis tuis d ftulte arbitraris, ut negemus unum deum uerum * Non plane nega^ mus fecundum te confitendo . Hxc enim fides noftra , hxc confeien# tia, hic iermo eft. Sed intelligimus deum unum , & eundem deum uc^ rum:ncc confefsionoftrapericlitaturin nomine, qux in natura filij unum &uerum deum prfdicat.Difcecofelsionis tuxintelligentiam, &unum ac uerum deum cognofee, ut unum ac uerum deum pie prsc/ dic« . Rapis enim ad impietatem tuam religionis noftrx confelsio^ nem,&quod cft negas, dum quod eft non negas. Sic ftulta mundi pientia fallis, ut ueritatem perimas fpecieueritatis , Vnum uerum de<* um confiteris , ut unum uerum deum deneges . Profefsioenim tua fic putaturpia, quo magis impiaeft: ficuera,quofaliaeft. Sic a te unus & uerus deus prxdicamr , ut non fit negas enim dei filium deum ue* rum , cum tamen deum non neges : deum tantum non natura confi# tedoied nomine. Sinatiuitaseius nominis potius eft quam ueritatis, potes auferre nomini ueritatem . Si autem uere deus natus eft, quxro quomodo pofsit non uerus efle quod natus eftC Aut negaeflenefit, aut fi eft, quomodo quod eft non erit , cum quod eft non pofsit efle ut non fitCAcdenatiuicace quidem mox erit iermo:mterim tamen de ue# dtate nature dei impietatem mendaci) tui prophetica profefsione con uincam , ita tamen ut unum & uerum deum prxdicari a nobis, neque Sabelli) hxrefis ipfum patrem fibi & filium profefla prxfumat, neque tu ueritatem de filio dei unum tantum uerum deum prgdicans mentia ris.Nihilianeinfehabetfapientiximpictas: &dei timor, quilapien# tix initium eft, ubi deeft, aufert fecum omne exordium prudentix. Adinfirmandam enim dei ueii in filio fidem propheticus fermo pro*» fertur, quo di(ftumeft:Etbenedicentte deum uerum . Primum hxc impietatis ftultitia fuii^ut qux foperius didafun t au t non intelligeren t I B E R V tur, aut inCcIIc^la cum effent tacerentur.T um deinde ad quam fe frau# dem fyllaba; adiecflionc,qua: in libris non extat,inftruxit, ftultitix fug in eo uia mendacio: tanquam diiftis fuis eo uf<^ adhibenda fides eflet, ut requirendam efle ipiam diefiorum prophcticoru autoritatem non putaret . Non enim ita feriptum eft : Benedicent te deum uerum : (cd, benedicent deum ucrum. Nam non exiguum ambiguitatis momen# scriptum elt tum eftinterte deum uerum, & deumuerum, Perfbnae enim alteri# benedicent deu us uidetur efle pronomen, ubi te eft: caeterum ubi pronominis fylla# ba non erit , ibi ad autorem didii refertur dC nomen . Et ut abfoluta in# telligend^ ueritatis ratio fit,ipla illa ex folido prophetae didfa fubd^# tur.Propterea fic dicit dominus:Eccequi feruiunt mihi manducabut, uos uero efurietis:eccequi feruiunt mihi bibent, uos uero fitictis:ecce qui feruiunt mihi exultabunt in Ijcti tia , uos autem clamabitis propter dolorem cordis ueftrijS^acontritionefpmtusuIulabitis.Relinquetis ergo uos nomen ueftrum in Ixtitia eledhs meis , uos autem interficiet dominus» Seruientibus uero mihi uocabitur nomen nouum,quod bc nedicetur fiipcr terram , Sc benedicent deum uerum : 8^ qui iurant fu# per terram,iurabunt in deum uerum. Nunquam non ex caafaeftjcum confuetudo praedicationis exceditur, SCrationem noui tatis ratio ueri/ tatis inducit. Cum enim antea tanta: dedeo prophetia: extitiflent, & ad dei dignitatem ac naturam demonftrandam fimplex Sc folum dei nomen commemoratum fuillet:qugrendum eft, qua ratione nunc per Efaiam benedicendum deum uerum,& iurandum fuper terram in de^ um uerum prophetia: fpiritus praeloquatur. Etprimumnofcendum eft, fermonem hunc res futuri temporis nunciare: & quaero an deus uerus non fit , qui tum fecundum opinionem ludxorum & benedice* batur &iurabatur. ludgi namc^ facramentum myfteri) dei neftientes. Sc per hoc dei filium ignorantes,deum tantum non 8C patrem uenera* bantur . Nam utic^ uenerantes patrem uenerarent 8c filium . Hi ergo deum benedicebant&iurabant per eu. Sed propheta benedicendum emio deum uerum teftatur . V erum deum idcirco pronundas,quia per my pr^ fteriumaflumpti corporis non ab omnibus eflet ineodeiueritasin* Umdet^feT telligenda. Et opus fuit ueri confirmatione, ubi felfiproruptura eflet demuermbe aflertio.Etfingulas dieftorum eorundem fententias recenfeamus.Pro t'f<i‘cen4m pterea fic dicit dominus:Eccc qui feruiunt mihi manducabunt,uos ue ro efurietis : ecce qui feruiunt mihi bibent , uos uero fitietis . Cogno* fce fub eodem ditfio utriufque temporis fignificaiionem, ut facramen* tum affequaris aetatis . Qui enim fouiunt manducabunt . Religio* nem fcilicet prscfentem futuris pra:mhs muneratur: itautprxfentium impietatem futurae fitis ac ferais pcena conficiat. Deinde adiecit: Ecce qui feruiunt mihi exultabunt in larti tia , uos autem clamabitis propter g 3 dolorem siiDlVI HILARII PICTAVORVM EPISCOPI, DE TRINITATE Liber v i On ftim nefcius difficillimo mc alperrimo^ tempo re fcribere hscc aduerffim ua^lanam impiorum haere fim, dei filium creaturam cffe affirmantem , aggrcf# fum fiufi[e:multis iam per omnes ferme Romani im perij prouincias ecclefiis morbo peftifer? huius prc dicationis inferis , 5C uelut ad piae fidei huius male, ufiirpatam perfuafioncm longo dotfirinae ulii, 8C e* mentito nomine uerae religionis imbutis : non ignorans diffidlem efi» fe ad emendationis profe<ffiim uoIuntatem,quam in erraris fui ftudio perplurimorum allenium autoritas publicas iam fententiae contine# Q^e error Giauis enim Sc periculofus eft errorin plurimis , 8c multorum la** mdtorum ejl pfus , etiam fi fe intelligat , tamen exurgendi pudore autoritatem fibi frriculofiK pi^fumit, cx numero habens hoc impudentiaE,ut quod crrat,pruden tiam uelit exiffimari i & quod cum multis errat , intelligentiam eile aG faat ueritatis , dum minus erroris effe exiftimatur in multis . Ac mihi quidem pr^ter ftudfj mei ate^ offici) necefsitatem, qua hoc ecclefias e# pifeopus praedicationis euangelicas debeo minifteriumttamcn eo pro penfior cura ad feribendum fuit, quo magis plures periculo infidelis intelligentia: detinebantur,ubcrius gaudium coie^fttns ex falutc mul/ torum , fi cognitis facramentis perfec^i^in deum fidei impia huraanx tiulddx inftituta defri-erent,& deo redderent, haereticis repudiads: at<^ a cibo mords,quo in laqueum aues fblent illid,in uolatum fe libe^ rac fecuritaris erigerent: fequerentur^pChriftum ducem , prophetas nuncios, Apoftolos prxuios, fidem confummatam, & falutem in pa# tris Sc filij confcfsione perfectam , Et cum diiffiim meminiffent ore do mini : Qui non honorificat filium , non honorificat patrem qui mifit illum: ad honorificandum patrem per honorem fili) fe rcferrentEmer fit enim peftifera SC tetalis populis proxima lues, qua: ingenti graflai» la contagio ruinam miferandae mortis inueJtit. Non enim tantum aut confidenduminchaoscumpopulis fuis repens urbium uaffitas, aut. frequentes bellorum Sc funeris mortes , aut immedicatse aegritudinis populofa contagia defacuierunt:inquantum adexidum generis hu« mani hxrefis h^cfuneftagraflataefi:.Deo enim cui omnia in mortuis uiuunt, hocfblum perit quod fibi deperit. Nam iudicaturus ipfedc omnibus, &pro maieftatis fliae mifaicordia pccna: meritum igno# ran ti moderaturus errori : n egantes fc non iam iudicabit udc^,fed ne# gabic . Negat enim , negat furens hsrefis facramentum uerae fidei , ad impleta I- r BE R vr 85 impietatis {uacdoflrinam rcligioms ufa principias : cum infidelitatis fux expofitionem,ut in iuperioribus libris continetur, ita ccepit: No# cowwcwor 4 - uimus enim unum deum folum infe(fcum,folum iempiternum,foIum tiofattmit fine initio,{blum uerum, folum immortalitate habentem, folum opti« mum, folum potentem. Ad id enim ufurpatum proficit pix confefsio rum circa trini nis exordium, quo ait,unum deum, folum inferium , 8c folum fine initio: ut per hxc qux religiofo uerbis oftentarentur, extera impie fub derentur. Nam poft multa alia quxdefilio pari quocpfimulatx reli# gionis profeisione protulerat, fubiecit: Creaturam dei perfecfiam, fod non ficuti unum de creaturis: fe(fhiram,{cd non ficuti cgteras faAuras. Etpoftmulta alia quibus ueritatis interietflis confeisionibus , huius hxreticx impietatis obumbraretur intentio,ut fobfiftere eum de non extantibus argutx interpretationis fubtilitate defenderet, ait: Et ante focula creatus Scfundatus, non erat antequam nafceretur.Poftremo quafi rebus iam omnibus ualidifsime adimpietatisprofeisionecom# munitis, ne uel filius ueldeus inteIIigereturadiecit:Si enim quod ex ipfo,& quod ex utero , SC quod ex patre exiui Sc ueni, uelut parte eius unius fobftantix, 8C quafi proladonem extendens intelligitur : com# pofif us erit pater $C diuifibilis 8C coucrdbilis Sc corporeus focundum illos, & quantum in ipfis efi:,cofoquentia corporis fuftincns,fine cor# poredeus.Etquianobis ex integro aduerfum hanc imprjfsimxdo^ (fo^inx expofitionem euangelicus nunc erit formo , confoquens exiftiV ' mauimus in quarto iam libro licet omnem xditionem huius hxrefoos c5fcriptam, nunc quo<^ huic foxto infererc: ut recens lecHo & reipon fionis adfinguIacoIlacio(ubic(fia,pcr euangelicas atque apoftolicas infoitutionesinuicislicet&contradicentibus fonfum ueritatis eliciat. Dicunt ergo : Nouimus unum deum, folum infedeum , folum fempfo ternum , folum fine initio , folum uerum , folum immortalitatem ha^ bentem, folum optimum , folum potentem , omnium creatorem, or# dinatorem Sc diipofitorem, inconuertibilem , immutabilem , iufoum & optimum,Iegis 8c prophetarum 8 c noui teftamcnti: hunc deum gc nuiffefilium unigenitumanteomnia focula, per quem foculum Si omnia fodi . Natum autem non putatiue , fod uerc obfocutum uolun/ tad fiix 9 immutabilem Si inconuerdbilem , creaturam dei perfeiiam, fod non ficuti unum de creaturis : fa<fiuram, fod non ficuti exteras fo#* ^ras.Nec ut Valendnus proladone natum patris commentatus eft, VdlraifeBi Nec ficut Manichxus partem unius fobftandxpatris natum expo# foit.Nec ficut Sabellius qui unione diuidcns,ipfum dixit filium quem ijjeracba Si patrem. Sed nec ficut Hiera chas luccmam dixit de lucerna, ucllam padam in duas partes . Nec eum qui fuit ante, pofomodum natum uel (upercreaium in filium ficud Si tu ipfo beadfsime Papa mediain eccle# h fia t>ETRlNlTATfi fia 5C m confeffu frequenter eos qui talia introducunt renuifti . S^d fi*» cuti diximus, uoluntatcdei ante tempora fecula creatum, SCtiiuere 8C efle accipiens a patre, & glorians cum fubfiftente patre. Nec^ enim pater dans ei omnium hxreditatem fraudauit femetiprum ab his,qu3c non fa<ffa ab ipfo habentunfons eft autem omnium. Quapropter tres fubftantiaE funt, pater & filius &fpiritus fancflus .Et quidem caufaeft omniudeus pater, omnino fine initio fblitarius. Filius autem finetem pore aditus a patre, Sdantefecula creatus 5(: fundatus, non erat antes» quam nafceretur: nec fine tempore ante omnia natus , folus a fblo pai* tre fubfiftit.Nec enim eft aeternus aut coxternus,aut fimul non fa<fhis cum patre fiiit femper,fed fimul cum patre habet elTc, ficut quidam diss eunt: Aut aliqui,duo non nata principia introducentes, fed ficut unio eft principium omnium , ficSi: deus ante omnia eft : Propter quod SC ante filium eft, ficut & a te didicimus papa media in ecclefia pr^dicans te. Secundum quod itac^ a deo efle habet, & gloriari &r uiuere,&: oms nia ei funt tradita: fecundum hoc, principium eius eft deus. Principas» tur autem ei utpote deus eius,cum fit anteiplum . Si enim quod ex ip^ fb , 8iC quod ex utero , 8c quod ex patre exiui & ueni,uelut partem eius unius fubfi:anti»,& quafi prolationem extendens mtelIigitur:compo fitus erit pater & diuifibilis SC conuertibilis 8C mutabilis & corporeus fecundumillos , 6Cquantummipfiseft:,confequentiacorporisfufti!i* nens fine corpore deus. Quis non in his fentiat lubricos ferpentinx uix flexus, ue! tortuofi fpiritus nodos uipereos non intelligat:quibus uenenatioris principalis poteftas collecto inflexi corporis orbe con* cluditurcSed extenfis omnibus ate^ abiblutis, totum occultati capitis uirus patebit . Ingerunt enim nobis primum nomina ueritatis , ut uf# rus falfitatis introeat. Bonum in ore eft, ut de corde malum fubcat.Et inter hxc nufquam audio ab his deum dei filium dici:Nufquam inue^# nio filium ita prxdicatum efle, quod filius fit.Nomen filfi ingeritur,ut natura taceatur.Natura adimitur, ut nomen fit alienum.Hxrefes exte rxprxtenduntur, utdefehxrefis mentiatur. Vnusfblus deus,&fbi* ius ucrus ingeritur: ne uerumac proprium dei filio relinquatur efle quod deus eft . Quanquam igitur fuperioribus libellis de deo 8c deo, 6c deo uero ac deo uero, $C in deo uero patre , & in deo uero filio, uno uerodeointelligendo fecundum naturx unitatem, no fecundum perss fbnx unione ex legis ac prophetarum praedicationibus docuerimus^ tamen perfe(fta fidei huius abfblutio ex euangelicis at<^ apoftolicis eft: pr*eftandado(ftrinis, utuerus dei filius deus non alienxa patre diuer/ fxip naturx, fed eiufdem eflediuinitatis per ueritatem natiuitatis exf/ ftens pofsit intelligi . Nec fane quen^ tam amentem pofle efle exifti^ mo , qui dei de fe profefsiones aut cognitas non intelJigat , aut in telle< L t B E R. VI cl:as a fe nolit in telligi, aut emendandas putet humansc opinionis pm dentia. Sed antequam res ipfas ialutarium iacramentorumloqui incis piamus,nein aliquo fibi abditis haereticorum nominibus, ha?refis pro feisio blandiatur, dcmonllrandum eft omne huius argutse maliciar ue lamen:ut per quod feuirus latens contegi t, per idipfum proditu fit&T reuelatum,&ad blandientis ueneni intelligentiam publicae confeien** tix (enfus introeat. V olentes igitur hxretici dei filium no ex deo efle, ne«^ denatura Sc in natura dei ex deo deum natum, cum iam fuperius commemoralTerit unumdeumfblumuerum,nec^adiecificnt &:pa« trem , ut unius ueritatis efle patrem SC filium excluia proprietate natis» uitatis negarent,dixerut: Nec ut Valentinus prolationenatum patris commentatus eft: ut (ub fpecie hscrefeos Valentiniane, nomine pro^ lationis improbato,natiuitatem dei ex deo improbarent . Valentinus y alenti com enim ridicula quedamS^ foeda commentans, cum preter principem r«entacircddi deum familiam deorum &rnumerolas etcrnitatumpoteftates duxiflet, tunc prolatum dominu noftrum icfumChriftummyfterio occultg uoluntaiis aileruii-Hanc ergo inanem prolationem temerari) ac ftulti autoris furore quefitam, euangelica at^apoftolicaecdefigfi* des nefcit.Ignorat enim Valentini bythonas dc filentium ter denos Bythones f onas.Nefcit enim aliud qoam unum deum patre, ex quo omnia ftint, Aeones 3c unum dominu noftrum lefum per quem omnia , natum ex deo dc« um . Sed quia ex deo deus , nec^ per natiuitatem fuam deo ademit effe difies valens quod deus eft,ne(^ ipfeinnatiuitateno deus eft: &quod deus eft,no tioijabulia ccepit efle , fed natus ex deo deus eftr&T quod naftitur, id ipfum fecuii dum humanae naturae fenfum uidetur efle prolatura, ita ut prolatio ip ia natiuitas elle exiftimetur : idcirco tentatum eft per Valentini h^res* fim prolationis nomen excludi,nc natiuitatis ueritas permaneret,quia prolationis inteUigentia , opinione terrena non multum eflet a natura terrenae natiuitatis aliena. Naturae humana tarda ac difficilis ad res di Semel diiitt uinas inteUigentia cxigit,de his quae fonel difta i nobis funtjirequens'/””^!^^^^*'' tius admoneri,ne iaiisfacere facrametis diuinas uirtutis, humana: com Kofiramhfvd parationis exempla credantur : fed tantum ad imbuendum Ipirituali^ mittaem ter de cceleftibus fenfum , fpeciem terreni generis afferri , ut per hunc naturae noftrac gradum ad intelligentiam diuinsc magnificentia pro^ uehamur . Non eft autem fecundum humanarum natiuitatum pro Ia»» tiones , dei natiuitas exiftimanda. Vbi enim unus ex uno eft, deus natus ex deo eft, affert tantum fignificationis inteUigentia terrena na# tiuitas: caeterum nonfatisfacit comparationis exemplo origo naften# tium , qua: habet in fe&Icoicum &conceptum SC tempus spartum, cum deus ex.deo natus nihil aliud intelligcdus fit efle quam natus . Ec quidem de diuin3cnatiuitacis,fecundum fidem euangelicam att^apo/ h z ftolicani gg DET^^I^^ITATE ftolicam , ueritate fuo loco tracTfabimus: inierim tamen hxreticsc artis ingenium oftendi debuic,qua: ad ueritatcm nati ui tatis aboIenda,pro# lationis nomen extingueret . T enet uero etiam in caeteris eiufdem ar/ ds fuae malignam fraudulentia dicens : Nec iicut Manicha:us partem unius fubftantise patris natum expofuit.Negatafuperius prolatio eft, ut natiuiias negaretur ; nunc quoc^ fub Manicha?! nomine neganda unius fubftantise infertur 8c portio, ne deus ex deo effe credatur. Ma;» nichajus autem abrupti in improbanda lege ac prophetis fororis , & diaboli, quantum in ie eft, profeflus aflertor , & fblius fui nefcius cub tor , id quod in uirgine fuit , portionem unius fubftanti«e preedicauit; & id filium uoluit intelligi , quod ex dei fubftantia parte aliqua dedua» <ftum apparuerit in carne. Vt igitur unigeniti fili) natiuitas,6i unius fubftantia: nomen tolleretur , portio unius fubftantise in natiuitate fi» li) praetenditur : ut quia prophane ea , qu«e ex portione unius fixbftan» tix nariuitas afierta eft, precdicatur , primum natiuitas ipfa non effet, qucc in Manichaeo eflct ex portionis profefsione damnata: tum dein» de nomen ac fides unius fubftantia: tolIeremr,quia apud hsereticos ex portione competeret, 5C per id non ex deo deus effet, quod in eo diufi' nsc naturg proprietas no ineffet.Quid ucfanas fblicitudines ementita religionis fpecie impius furor fimulatC Manichteum lecundum haere» ticae infaniae praedicatores, pi^ ecclefise fides damnat . Ncfcit enim in filio portionem, fedfdt deum totum ex deo toto :fcit ex uno unum, non defecfium, fed natum : fdt natiuitatem dei nec diminuiionem cfte gignentis, nec infirmitatem eftc naftentis . Si ex fe fat , infer calumni» am temeritati ufurpatae fcien tiseifi uero de domino flio dididt, natiui» tatis fua: fdenriara permitte nafcenti. Hac enim ita d a deo unigeni» to comperta fiint , quod 5c pater & filius unum funt , quod plenitudo deiiatisin filio eft:per quod SuTportionem unius fubftantiae addit ad filium , & per natiuitatis ueritaiem , uera diuinitatis proprietatem uc/ neraturin filio. Sed fepofita pleniore lingularum refponfionumablb» Sd&eCi/fot lutione per reliqua curramus, nam<^ id fequitur : Nec ficut SabelKus, qui unionem diuidens,ipfum dixit filium quem patrem. Ignorat euangelica atque apoftolica facramenta, ftc credens Sabellius:fednon hoc ab h^rcticis in heereticofimplidter damnatur. Volentes enim ni hi! inter patrem & filium efte unum , diuifte a Sabellio unionis crimen exprobrant : cuius unionis diuifio non natiuitatem intulit, fed eun» dem diuifit in uirgine. Nobis autem in confeftb natiuitas eft, Sc unio» nem deteftantes, unitatem diuinitatis tenemus, fcflicet ut deus ex deo unum fint in genere naturce, dum quodper natiuitatis ueritatem ex deo in deum extitit , non ali&nde quam ex deo elle fubftiterit . Quod autem nonaliundequam ex deo manet , maneat necelle eft in ea ueri» cate L r B E R VI 89 tatc qua deus eft.‘ ac per hoc unum funt, cum qui ex deo deus eft, necp aliud ipfe eft, necp aliunde quod deus eft. Idcirco autem unionis in Sa beliio impietas pra:tenditur,ut ecclefiac fidei unitatis religio auferatur. Perfequar deinde dC csetera. hairetici ingenrj artificia,ne forte fufpitio=» fis magis quam ueris folicitudinibus,maleuolus interpres aliena; fim* plicitatis exiftimerroftenfurus totius profefsionis conclufionem , in quem fe exitum prajmifsio tam ftibdoli formonis inftruxerit . Id enim lequitunSed nec ficut Hicrachas,Iucernam delucerna, uel lampadam aierach£ opi» in duas partes : nec qui fuit ante , poftmodum natum , uel fupercrea* tum in filio.Hierachas nefdens unigeniti natiuitatem, nec euangelico rum {aeramentorum uirtutem adeptus,unius lucerngduo lumina prg dicauitjUt lychnorum bipertita diuifio fubftantiam patris 8C filr) a:mu laretur, quseex unius uaftuli unguine accederetur in lumen, tanquam cfletfubftanria exterior , ut oleum in lucerna continens luminis utri« ufque naturam, uel certe ut lampas papyro eodem intexta , utrot^ ca* piteluceret , eflet^ media materies, lumen ex fe utruncp protendens. Hsec ftultitise humanae errorinuexit, dum quod lapiunt , cx fe potius quam deo lapiunt. Sed quia uerae fidei profelsio eft, itadeumexdeo natum ut lumen cx lumine, quodfinedetrimento fuo naturam ftiam praeftat ex fele, ut det quod habet , & quod dederit habeat, nafeaturt^ quod fit, cum non aliud quam quod eft natum fit, & natiuitas accepe^s ^ ric quod erat, nec ademerit quod accepit, fit<^ utrunc^ unum,dum ex eo quod eft nafeitur, & quod nafeitur , nec^ aliunde, nec^ aliud eft. Eft enim lumen ex lumine. Vt ergo fidei huius intelligentia auerteretur, Hieracha; lampas uel lucerna ad crimen confitendi ex lumine luminis obie(fla eftt ne dici religiofe exiftimetur, quod impie ditfium, & nunc & ante damnatu eft . Abfifte abfifte inanifsime timor hserericoru , nec patrocinia cccIefiaftIcsB fidei fella folicitaeaflertionis opinione mentio re. Nihil corporale fecundum nos , nihil inane in dei rebus eft : Quod deus eft, deus totum eft. Nihil in eo, nifiuirtus, nifiuita, nifilux, nifi beatitudo , nifi Ipiritus eft . Materies hebetes natura illa non recipit, necp ex diuerfis conftat ut maneat . Deus ut eft deus , quod eft perma^ net,&r permanens deus deugenuit.Non corinentur ut lampas &lami pas, aut lychnus & lychnus exteriore natura. Vnigeniti ex deo dei nas tiuitas non feries eft, fed progenies : non tracftus eft, fed ex lumine lu* minis natura : V nitas eft , non ex connexione porre(ftio . lam uero in eo quanta haereticae aftutie 8C quam callida profefsio fuit: nec qui fiiit ante, poftmodum natum uel fupercreatum in filio . Deus qui ex deo natus eft , non utique natus ex nihilo eft, ne(^ denonextantibus na? tus eft,fednatiuitatis fuccuiuentem habuit naturam . Nec idem deus qui erat , fed deus ex deo qui erat natus eft. Et natiuitas habuit origi? h 3 nis DETRINITATE nis fuae in ipfa fuanattuitate rwturam. Si ex noftro loquimur, infolcn# tes fumus: fin uero ad loquendum cdo(5los nos per dominum docebi mus natiuitas dei fecundum dodrinam dei eft confitenda . Hanc igi** tur in patre Sc filio naturae unitarem,& hoc uiuentis natiuitatis inenar rabileiacramentumexcludere haereticus furor tentans ait: Nec eum qui fuit antc,pofi:modum natum, nec fupercreatu in filio . C^is enim tam uaeianus erit, ut defecifle a fe patrem putet,ut idem qui fuerat, po^ ftea nafeeretur uel fupercrearetur in filiu,& ellet abolitio dei, ut fucce# deret de abolitione natiuitas, cum natiuitas manentem tefteturautOis remC Vel quis tam demens cft,ut fubftitiffe filium nifiex natiuitatefk teaturC Quis porro tam u^cors , qui non extitille deum ex eo quod deus nafei tur, audeat pr^dicare-t Non enim qui manebat deus,fcd ex manente deo deus natus eft,tenens in fc naturam gignentis in natiui** tatenaturse.Natiuitas autem dei, quaj ex deo in deum extitit, non qug non erat tenet, fed quse in deo manebant dC manent , obtinuit ueritate nafcendi. Non ergo qui non erat natus cft,fed ex his atque in his qua: dei erant, deus natus extitit. Omnis igitur hic fiiperiorhareticae ffaua dulentia fermo , hanc uiam impqfsimadocSrina fuse prseparauit: ut unigenitum deum negatura tanquam ratione ueritatis ante prgmifla, ex nihilo potius quam ex deo natum pradicaret , natiuitatem eius ad creationis referens de non extantibus uoluntaiem . Denit^ poft mul=* ta ad id tanquam praparato fibi aditu prorupit dicens:Filius autem iw netemporeaditusS!:antefccuIacreatus& fundatus, non fuit ante:# quam nafeeretur. T emperauit fe, quantum putat hareticiis fermo,8d: ad impietatis confirmationem, &ad calumnia, fi quaftio intenderes* tur, excufationem dicens : Non erat antequam nafeeretur, Vt ineo quod non fuit antequam nafeeretur , naturam ei fubfiftentis originis denegaret: 5c ccepiflet efle de nihiIo,cui ante natiuitatem fuam exiftes non daretur autoriias . T um porro fi irreligiofe hoc dictum exiftima^ retur, adeflet ei prompta defenfio , quia nafei qui erat non potuit , ne*» que qui antea elTet,nafcendi caufam per quam efret,habuif^t: cum na^ tiuitas ad id profidat,ucfubfiftat effe qui nafeitur. O ftulte at<^ impie hscrerice,quis natiuitatem expedet in eo , qui fine natiuitate fubfiftatC Au E quomodo qui eft, nafei exiftimandus eft, cum natiuitas nafcendi natura fit^ Sed fubdolead denegandam ex deo patre unigeniti dei na tiuitatem contendens, per id quod non fuit antequam nafeeretur, eua dere uoluifti,qu6d deus ex quo dei filius natus eft, erat, manereti^ dei natura, ex qua deus filius natiuitate fubfiftit. Si igitur ex deo natus eft, manentis nacurse confitenda natiuitas eft : non ut deus qui erat nafte* retur, fed ut ex deo qui erat, dei natiuitas intelligerctur , Sed irreligio* fbsxftus fuos calor hsereticus non continet, & per id quod ait; non erat I» r B E R V! 91 erat antequam nafceretur, id laborans, ut de non extantibus naCcere* tur,id eft,non a deo patre in deum filium uera 8c perfeifianatiuitate na tus eflet,itiipfa totius expofitionisconclufione ad ultimum pro# phanifsimumirrehgiofi furoris fui prorupit ardorem dicens: Si enim quod ex ipfo , & quod ex utero , & quod ex patre exiui Sc ueni , uelut partem unius eius fubftantiae, Sc quafi prolationem extendens intela ligitur; compofitus erit pater, &diuifibilis& conuertibilis corpo* reus fecundum illos , & quantu in ipfis eft , confequeniia corporis fii*' ftinens, fine corpore deus. Grauis& multee difficultatis labor elTet, ueritatem religionis aduerfus falfitatis impietatem tueri : fi quantum audet impietas , in tantum confuleret prudentia . Sed bene quod irre**- ligiofitatis uoluntas ex inopia prudentiae eft . Et idcirco cum facilis fit aduerium ftultitiam refponfio , emendatio tamen difficilis ftultorum eft:perquam primum ratio intelligentisc non qua:ritur,8(:deintf ceps ab intelligente intimata non capitur. Sed fi quos timor dei 8c im telligentiae ignoratio , non impietatis uoluntas , per ftultitiaj lenfum detinuerit in errorerfpero quod ad emendationem procliuesfint,cum impietatis ftultitiam abfolutae ucritatis fit demonftratio proditura. Oixiftis dftulti , quin & hodie idem dicitis , nefcientes in deumfape=* re . Si enim quod ex ipfo , & quod ex utero , Sc quod cx patre exiui Sc ueni;qu*roate,hoctotum dicflum adeo ,an'nenondidlum fitcDi^ (ftumutic^efti&necefle eft, cum adeo defedicftum fit, non aliter in<* telligendu elTe quam di(ftum eft. De diclis fuo loco demonftratis fin ^ gulorum quorumt^ uirtutibus tra<ftabimus.Interimtamenuniufcu^ iufc^ intelligentiam confolo, quid exiftimet in eo quod dicftum fit , cx ipfo. V trumhe ex altero intelligendum fit, an ne ex nullo, an uero ip« fo ille credendus fitC Ex altero non eft : quia ex ipfo eft, id eft, ne aliun* de prscter quam ex deo deus fit.Ex nihilo non eft, quia ex ipfo cft^De^ monftratur enim natura , unde natiuiias eft . Ipft non eft : quia ubi ex ipfo eft, natiuitas filij refertur ex patre.Deinde cum fignificatur ex utc ro, interrogo an credi pofsit efle natus ex nihilo, cura natiuitatis ueri^ tas per corporalium efficientiarum nomina rcueletur.No enim mems* bris corporalibus confiftens deus,cum generationem filq comemora ret ait: Ex utero ante luciferum genui te. Sed inenarrabile illam uniges niti ex fefilq natiuitatem ex diuinitatis fuge ueritate confirmans, ad in telligentise fidem loquutus eft ; ut de diuinis fuis rebus focundum hu^ manam naturam humanae naturae fenfom ad fidei fcientiam erudiret: ut cum ait, ex utero, n5 ex nihilo creatio fubftitiffe , fed ex fo unigeniti fui naturalis doceretur natiuitas.Poftremo quod dixit:Ex patre exiui, & ueni, urru ambiguitate reliquerit, quin intelligeretur no aliunde ^ ex patre effe quod deus eftcEx patre enim exiens, nec^ alia natiuitatis h 4 habuit habuit naturam , necp nullam : fed eum fibi teftatur autorcm , ex cjuo fe profitetur cxifle. Dehis autem demonftrandis atque intelligendis pofterior mihi fermo eft . Intcrim tamen hacc uideamus, qua hominis fiducia intelligenda de deo inhibenturtquc quod adeo de Ce di«fl:a fint, non negantur.Ograuifsimum humansc ftultitia: atque in (olentiae dc« decus, profefsionis fuarde fe deum non modo arguere non credendo, fed emendando damnare: & illud ineffabile in eo naturae Cax uirtu^ tisl^ fecretum, humanis contaminare Sc impugnare do(ffrinis 38 c hxc audere loqui : Si , inquit , ex deo eft filius , demutabilis & corporeus deus eft : qui ex fe protulerit uel extenderit , quod fibi eflet in filium* Quid fblicitus es , ne demutabilis deus fitC Nos natiuitatem confite# mur , nos unigenitum praedicamus ex deo do<fh : tu ne natiuitas ma# neat, ne unigenitus deus in ccclefia? fide fit, naturam indemutabilis dei , quae nec extendi nec protendi pofsit , opponis. Afferrem tibi in* felix error, etiam ex rebus mundi quarundam naturarum, quae gig«s nuntur, exemplum: ne natiuitatem protenfionem exiftimares,ne na« fcentium naturas detrimenta crederes elTegignendum , ut etiam nm\* ta fine corporali admixtione ex uiuentibus in uiuentes animas gigne** rentur, nifi nefas effet deo defcteftanti non credidifTe: & ultimi fiuro^ ris uafania indicaretur, adimere autoritatem ad fidem , cuiueneratio# nem profitearis ad uitam. Si enim non nifi per eum uita eft, quomodo non per eum fides uitx eftC Fides autem uita: quomodo in eo eft , qui fibi defeteftis infidelis habeatur^ Vfurpas enimimpfjfsime haeretice natiuitatem filfi ad creationis uoIuntatem,ut non ex deo natus fit, fed uolenteeo qui creauit,ex creationefubftiterit.Etiecumidcirconon deus eft, quia manente deo uno non teneat filius originis fu» in nati' uitatenaturam,fed in fubftantiam alteram conditus ipfe tanquam uni genitus,conditionibus bc facfturis cscteris praeftantior fit : fubfti tutus tamen, ut creationis indultae fibi habeat fubfti tutionem,non dei attule rit ex generatione naturam , & natum dicas , quod fubftitit ex nihilo. Filium aute idcirco nuncupes , non quia ex deo natus eff, fed quia per deu creatus eft:quia & homines religiofos , appellatione huius nomi** nis dignos a deo habitos memineris . T um porro ei n o alia coditione dei nomeindulgeas,^ ea qua ditftu fit: Ego dixi dfi eftis,& filf) altifsi** mi omnes,ut utatur djgnationeinuocabulonuncupatis,no natur» in nomine ueritate.Sitc^ tecum filius ex adoptione, deus ex nuncupatio ne,unigenitus expriuilegio,primogenitus ex ordine, totus creatio,ex nullo deus:qu]a generatio eius no naturalis ex deo natiuitas fit,fed fub ftantif creatura. Ac primu orata a teimpatieiifsimi doloris mei ucnia, loqui me apud teomnipotens deus patere, &me terraac cinerem cha« ritatis tamen tug religione deuin<ftum,Iiberumin hgc uerba permitte. t r B E R VI ^5 Ego infelix nihil antcafui,&uita:fenrusexpers,finc mciintelligen^ tiaco quodfum carebamifedmifericordiatuaaduiuendum mihi cau» fa eft, & non ambigo , quin tu bonus bonum mihi ftatueris cllequod riatus fum - Neque enim qui mei non eges , ad mali me originem in^ choaiTes.Sed cum me in uitam animatum rationis quoque intelligen» tem praeftitifles, ad cognitionem me tui iacris, ut arbitror, per feruos tuos Moyfen & prophetas uoluminibus crudifti,ex quibus tcnonin folitudine tua ueneradum prodidifti . Cognoui tecum illic deum non alterum in natura, fed \n (aeramento (ubftantia: tuae unum , Cognoui te in deo deum, non ex permixtione confuliim, fed ex uirtute naturae; dura quod tu deus es, in eo qui ex te eft, inefles . Non utidem tu clies & ineffes : fed inefle te in eo qui ex te eflec, perfecta: natiuitatis ueritas cdoceret.Hoc mihi rurfum euangelica: at<^ apoftoHcse uoces loquun^ tiir , 8C ex ipfo facro unigeniti tui ore condita in libris uerba teftantur» Filium tuum ex te ingenito deo unigenitum deum & hominem ex uir ginead myftcrium falutis mea: natum,in quo te generationis ex te ue* ritas contineret, & quem in te manentis ex te natiuitatis natura rerine/ ret . In quod me oro profundum delpcrati reditus demcrfiftiCHajc e< nim ego ita didici, ita credidi, & ita confirmatae mentis fide teneo ; nc aut pofsim credere aliter, aut uelim . Quid me miferura de te fefellifti, & infelicem carnem at<^ animam alienae a te cognitionis dotftrina per didifti^ Decepit mepoft rubri maris diuifionem gloria defeendemis de monte Moyfi, dc omnia tecum arcanoru cccleftium ftereta cerneiw tis. Huic ego de te uerbis tuis credidi. Perdidit me repertus fecundum cor cuu Dauid , Sc dignus Salomon di uin» fapientia: munere, 8C uilb domino Sabaoth Efaias pra:dicans, Sc ante conformationem lantfHfw catus in utero Hieremias , eradicandarum Si plantandarum gentium prophetes , Si myfteri) refurretftionis Ezechiel teftis, Si uir defiderio# rum Daniel, temporum confeius. Si prophetarum confecratus chos» rus , Si omne praedi cationis euangelica: (aeramentum , eleftus expu<» blicano Mattharus in apoftolum , Si ex familiaritate domini , reuela^ tione coekftium myfteriorum dignus loannes , Si poft (aeramenti- confefsionem beatus Simon xdincationi ecclefia: (libiacens, Sida# ues regni cceleftas accipiens , Si reliqui omnes (piritu fando prasdi# cantes. Si ex perfequutoreApoftoIus uas electionis tuae Paulus, in profundo maris uiuens , in ccclo tertio homo , in paradi(b antemar# tyrium , in martyrio perfecftalideiconlummatalibatio. Ab his ergo quae teneo edpdus fum , his immedicabiliter imbutus (um , Et igno# fcc omnipotens deus , quia in his nec emendari poflum , Si commori polTum. Tarde mihi hos imprjfsimos, quantum ego arbitror,doclos» res ^tas nunc huius feculi protuIit.Sero hos habuit fides mea quam tu erudifti PetruiitMfU cationiecclc» lOO DE TRINITATE uentus oftenditur, cumabroludfsima fignificatae proprietatis uerita^ tc.A deo ait exiui, nein eo alia quam naiiuitatis natura elTc exiftimare tur: cum exire adeo,id eft,cx naciuitate rubfiftere,quid aliud quam de^ us pofsitCBt a patre, inquit,ucni in hunc mundum. V t exitio illaa deo naciuitas fignificata efleintelligereiur ex patre: a patre fe in hunc mun dum profeflus cft uenifle. Alterum itaque in difpenfatione , alterum in natura eft . Nec patitur exitionem aduentum exiftimari , cum poft ^ex^d^xU exitionem a deo , aduentum commemoret a patre. A patre enim uc^* renifuntidem uilTe SC ex deo exi fle , non eft flgnificationis ciufdem: & quantum in^ tereftinter nafei & adefle, tantum a fe uterq? fermo difcernituncuma* liudflta deo in fubftantia natiuitatis exifle, aliud fit a patre in hunc mundum ad confummanda falutis noftr^facramenta uenifle.Et qui * . dem fecundum propofitg a nobis refponfionis ordinem opportuniGs fimus hic nobis locus eft : ut tertio nunc doceamus filiu dei dominum noftrum lefum Chriftum ab Apoftolis traditum,non ex nuncupatio^ ne,{ed ex natura,necp ex adoptione,fed ex nati uitate. Quaquam enim plures&maximeadhucuiiigenitide fedeiextent profefsionesjqui/ bus generationis fujc ueritatera fine leui falcem ementiendselicetciu# mniaj occafione teftetur: tamen quia nec^ legentium oneradus eft fen# fus coaceruatis ad copiam diefeis , 8c cum iam nonnulla de proprietate natiuitatis oftenla fiat, cetera omnia alqs erunt qugftionibus reftruan da. Nunc uero quia hic fermonis noftri ordoinftitutus eft, ut poft pao tris conteftationem , poft filq profefsionem , fidem quoc^ Apoftolo# rumdeuero&ftcundum natiuitatem cofitendo dei filio doceremus: uidendum eft,an in eo quod ait dominus: Ex deo exiui,aliud in eo ali# quid potius quam naturam intellexit natiuitatis. Poft multas nam# que uerborum obfcuritates,quibus in parabolis locutus eflet,quoiu# am iam antea Chriftum fciebant annunciatum a Moyle Sc prophetis, confeflum quot^ aNathanaele & dei filium Sc regem Ifrael , obiurga? to etiam Philippo cum de patre requireret, cur per operum uirtutem patre in ie,& le in patre efle nefeiret, cumc^ (ca patremiflum frequen# tibus diclis ante docuiflet, tamen cum profitentem eum audiflcntfea deo exifle , h^c eorum relponfio fuit . Connexus enim hic fibi fermo eft.Dicunt ei difcipuli eius:Nunc palam loqueris,& prouerbium nui# Ium dicis: nuncergo fcimus quia nofti omnia, & non habes necefle ut aliquis te interroget . In hoc credimus quia a deo exifti . Qua: rogo Apo^olf/orftft hsce uerbi huius admiratio eft,qudd fe exiffeadeo profeflus fiiC Tan# funtdauesre^ ta Sc tam deo propria,uos ofancfti &C beati uiri ob fidei ueftre meriturn claues regni coelorum fortiti,& ligandi a tc^ foluendi in cocio Sc in ter# nitJii chrifti adepti, gcfta efle per dominum noftrum lefum Chriftum dei fi> lium uideratis:& ad id quod a deo exiile di.xic,nunc primum uos ue tot I- t B E R VI I rimtcII/gcntiamaflecutosproteftamfniC’ Videratis uti<5? nuptiales a* quas,&eafdem nuptialeuinum,&natur«in naturam uel demutatio^ iiem,uel profe<ftum,ucl creatione. Quinc^ etiam panes ad cjbum tantf tac multitudinis fregeratis , dC iatiatis omnibus in plenitudinem duo;* decim cophinorum fragmentapanumereuerant, Striaturae paruitas famem pellens profecerat in eiuiHem copiam naturaz . ReuiruiiTe ma# nus aridas conipexeratis, 8C in uocem mutorum linguas folucas,8i' in curfumclaudoru pedes alacres, S^ caecorum oculos cernentcs,8(^ mor# tuorum uitas reuerientes, foetens Lazarus conftiterat ad uocem, Sc e fcpulcro uocacus nullo interuallo uocis dC uica?, cito fuerat egrelTus:Sd adhuc odorem mortis in fenfum narium fpiritu agete ipfe iam uiuus adftiterac . T aceo de eseteris magnarum uircutum SC diuinarum ope^ rationibus . Nunc ergo primum intelHgitis quis fit hic miflus eccelis, poftquam audiftis: E>e patre exiuiCEt hoc uobis primum iam fine pro uerbio ditflum efi: 5 & per naturar uirtulem intelligitis uerum efle quod a deo exiuit : cum uolutatum ueftrarum cogitationes tacitas intuetur, cum de nonnullis tanquam ignarus interrogat , cum omnium cogni# toreft^ Perhzecenim omniaqua:uirtuteacnaturadei agit, a deo exifr * fe credendus eft . No hic fancti Apoftoh a deo exifle,id eft,a deo mifr fum effeintellexerunt. Nam omnifuperiorirermonecofitentem mif» fumfeefrefrequenteraudierant:fedaudientesadeo exifle,namram in eo dei ex operibus cernetes, naturae ucritatem per id quod a deo exijt recognofeunt, cum dicunt : Nunc ergo fcimus, quia nofti omnia, & no habes neceiTe ut aliquis te interroget . In hoc credimus quod a deo exifti . Per id enim credunt quod a deo exij t , per quod ea quae dei funt poteftatc^ agit. No enim naturam dei a patre uenifre,feda deo exifle confummat.Denicp hoc quod nunc primum audiunt confirmatur ad Edem . Nam cum dominus utrun<^ dixiflet : Ego a deo exiui,5i apa^ treueniin hunc mundum: nihil admirationis in eo habuerunt, quod frequenteraudierant,&a patre ueni in hunc mundum.Refponfio au# temcorum,fidem S^intelligentia huius didti conteftata eft: Egoadeo exiui. Nam ad id tantum refponfum eft Cum dicunt: In hoc credimus quiaa deo exifti. Neque addunt, & i patre uenifti in hunc mundum: txtis nonaceem Sc cum alterum in profefsione,alterum in filentio eft,profersionis cau Iam diifh nouitas exegit:Profitendi autem conteftationem intelligens tiaueritatis elicuit. Sciebantquidem eum omnia ut deum po{re,fed nondum rationem natiuitatis acceperauetqui fciebantadeo mifliim, exifletamena deo nefeiebant . Inenarrabilem illam&: perfecfram filq natiuitatem per uirtutem difti iftius mtclligeres:nunc fecum fine pro# ^ uerbqs profitentur locutu.Non enim per cofuetudinem humani par<* " £usdeusexdeona£cicur,nc< 5 pereIementa originis noftra: uthomo , 13 exho DE TRINITATE ex homine propellitur . Integra illa & perfeda SC incontaminata nati* uJtas eft, cuius a deo exitio potius quam partus efi: . Eft enim unus ex uno : non eft portio , non eft defec'tio, non cftdiminutio,non deriua* tio, non protcnfio , non pafsio , fed uiuentis naturas ex uiuente natiui tas eft, Sc deus ex deo exiens eft, no creatura in dei nomen eIe<fia:non ut eflet coepit ex nihilo , fed exi] t a manente: & exfjfte ftgnificationem habet natiuitatis, non habet inchoationis. Non enim idem eftfub* ftantiamccepifle&^deum exiiflededeo.Et natiuitatishuiusfeientia licet non fubiecla uerbis Gt , cum inenarrabilis Gt : habet tamen in do* <ftrina6Iii fidei fecuritatem,adeofemanifeftantisexifIe.Non eft euan gelica 5C apoftolica fides, filium dei nomine potius quam natura credi difte. Si enim adoptionis h^c nuncupatio eft, non idcirco filius eft, ' quia exierit a deo: quasro unde beatus Simon bariona eft c6fe£rus:T u es Chriftus filius dei uiui . An'nc cum omnibus poteftas fit per facra* mentum regenerationis in filios dei nafei ^ fi fecundum hanc nuncu* pationem filius dei Chriftus eft : interrogo quid illud fitquod Petro non caronet^fanguisreuclauit, fed pater qui in coelis eft. Generalis profefsio quid habet meri tiC aut quas reuelationis eft gloriain publica confcientiaCSiexadoptionefiiiusefttundehaic inPetro beata con* fefsioeft, hoc filio deferente quod eft commune fancTtorumC’ Vitra hu manam autem intelligentiam fe fides apoftolica protendit . Audierat utique frequenter: Qui recipit uos,me r€cipit:& qui me recipit,recipit eum qui me mifit. Miflum ergoiam non ignorabat: & quem miffura iam nonignorabat, audierat profiteniem : Omnia mihi tradita funta patre. Et nemo nouitfiliunifipater, nec^ patrem quis nouitnifi filius. Quid iftud eft quod nunc Petro pater reuelat , quod beatseconfefsio* nis gloriam fumitcNunquid patris & fili] nome nefciebatC Atqui quenter audierat . Sed loquitur quod uox humana nondum protule# rat:Tu es Chriftus filius dei uiui.Nam tametfi in corpore manens dd filium fe eflet profefliis, tamen Apoftolica fides nunc primum in eo naturam diuinitatis agnouit.Ne<^enim Petro tantum ex confeflb ho nore laus reddita eft,fed ex agnitione myfteri]: quia non Chriftum fo* Ium , fed Chriftum dei filium cfle confefTus eft . Nam utic^ ad confeG fionem honoris fuf^cerat dixifle : tu es Chriftus , Sed inane fiierat, Chriftum abeo confeflumfuifle:nifi dei filium confiteretur. In coc» nim quod ait : tu es , uirtutem & proprietatem naturalis ueritatis ex* plicuit . Et pater dicendo ; hic eft filius meus , Petro reuelauit ut dice* ret : tu es filius dei . Quia in eo quod dicitur: hic eft , rcuelantis indici* super cp^p/o» um eft. In eo uero quod refpondetur: tu es, confitentis agnitio eft.Su* ' per hanc igitur confefsionis petram cccicfia sedificatio eft . Sed fenfus tie carnis & fanguinis , confefsionis huius intelligentiam non reudat. Hoc LIBER VI lO? Hoceftdiuina» relielationis {aeramentum , Chriflumdci filium non folum nucupare, fcd etia credere. Aut nunquid nuncupatio potius ^ natura Petro reuelara ertCli nuncupatio : iam hanc a domino frequen** teraudierac, fe efle dei filium confitente. In quo ergo reuclationiseft gloriaC naturae fcilicet non nominis , cum firequentatanominis pro<s FefsioiamfuilTet.Hxc fides , ecclefiae fundamentum e{l: per hanc fi** dem infirme aduerfiis eam funt portxinferorum.Haccfides regni ccc leftis habet claues. Hxefides qux in terris foluerit aut ligauerit , Sc. Firfcr/ ecclcfue gata funt in ccelis & foIuta.Hjcfides paternxreuelationis eft munus: Chriftum non creaturam nouit ex nihilo mentiri , fed fecundum pro# gni cthrm, prietatis naturam dei filium confiteri . O milerx flultitix furor impi** crfmtcr us,nonintelligens beatgfenetftutis fidei martyrem, SC martyrem Pe trum,proquo paterrogatuseft,nefideseiusintentadonedeficeret; ' qui iterata a fe dilcclionis in deum poi^ulata profefsione , tentari fe adhuc tanquam ambiguum 8C incertum tertia interrogatione conge> muic 4 Per id quoque a domino poft tertiam tenta tionis infirmitatem, pafceoues meas, ter meruitaudire;quiincun(fiorum Apoftolorum filenrio , dei filiureuelatione patris intelligens, ultra humaox infirmi# tatis modum, fupereminentem beatx fidei fux cofefsione gloria pro# meruit . In quam nunc interpretandxuocis fux deducimur necefsita# tcmC Ille confefTus efl Chriftum filium dei: At mihi tu hodie noui apo ftolatus mendax facerdotium ingeris Chriffum ex nihilo creaturam. Quam uim affers diefis gloriofisC filium dei confefTus, ob hoc beatus cfi:. Hxcreuelatio patris eft, hocecclefix fundamentum eftjhxc fecu# ritas xternitatis eft, hincregniccelorum habet clauem.hinc terrena ciusiudicia ccxleftia funt . Sacramentum occultatum a feculis per re# peiationem didicit : fidem locutus eft, naturam enunciauit, dei filium confeffus eft.Hoc qui creaturam dei potius confitens negat, prius eft ut neget Petri apoftolatum,fidem, beaticudinem, facerdotium, marty# rium: 8C poft hajc fe alienum a Chrifto effeintelligadquia Petrus eum filium dei confeffus hxc meruit. An ne 6 mifcrquifquis hodie es hx# retice,bcatioremPetrum futurum fuilfeexiftimas,fidixiflet:Tues Chriftus perfecfta dei creatura , SC fupereminens fe(fturis omnibus h./ dlura,& qui ex nihilo ccepifti efle, & per bonitatem dei qui bonus fo# Ius eft , nomen filq adoptione meruiifti , & quia non ex deo natus esC Et quxro a te quid auditurus fuerit hxc dicens, qui audita pafsione re {pondens:Propicius tibi dommus,n5critiftud,audieritfibi dici:Va# de retro poftmefatanas,fcandalum mihi esC Nec Petro tamen huma# na ignorantia proficit ad crimen . Non enim ei pater adhuc omne paf# fionis myftcrium reuelauerat. Sed fides parua fentetiam damnationis ^ excepit . Cur igitur no hanc confefsionis fidem pater Petro reuelauit, i 4 creatu 104 trinitate creaturam fcilicet & adoplionemC Inuidit credo hic Petro deus , ut m tempora pofteriora dirsimulas,hacc nunc uobis nouis prgdicatoribus refcruarec. Sit fanc fides alia, fi aliae claues regni cceloru funt . Sit fides alia,ficccle(ta alia eftfutura,aduerrum quam portscinferi non praeualc bunt.Sit fides alia,fi erit alius apoftolatus, ligata &foluta per (e in ter# ra, ligans in ccelo accp foluens. Sic fides alia , fi Chriftus filius dei alius prgeerquam quiert,pncdicabitur. Sin uero hecfola fides cofcfTaChri lium dei filium , omnium beaticudinum gloriam meruitin Petrome^s celle eft ut ea quae creaturam potius ex nihilo confitebitur, claues re# gni coelorum non adepta, &extra fidem acuirtutem apoftolicam con ii:ituta,nec ecclefia fit ulla,nec Chriftus. Proferamus itacp omnes Apo ftolic± fidei profcfsiones,in quibus dei filium confitentes no adoptio nis in eo nomen, fed natur» proprietatem cofitentur : net^ creationis in eo ignobiIitatem,ied natiuitatis gloriam protcftantur.Loquatur Io annes fic ufep ad aduencum domini manens,Si fub facramento diuxng uoluntatis reliftus deputatus, dum non mori dicitur & manere. Lo#. quaturergo fua,ut folec, uoce. Deum nemo uidk unquam, nifi unige# nitus filius,iqui eft in finu patris. Natur» fides non latis explicata uidc baiurex nomine fili), nifi proprietatis extrinlecus uiiTus per exceptio* nis fignificantiamadderetur. Prseter filium cnim&unigcnitiicogno* minans , {ufpitionem penitus adoptionis exeeuit : cum ueritatem no# minis, unigeniti natura pr»ftaret. Nondum quaero quid fit,qui cftira finu patris, habet interrogatio ifta fuum ordinem; qu»roquid fignifi# catio ifta unigenitifibipoftulet,&uideamus anhocfie,quodtuei'Te profiteris, id eft, creaturam dei perfe<ffam,ut perfefta pertineat ad uni/: genitum, creatura uero referatur ad filium.Sed deum unigenitum fili# umIoannesdixit,non creaturam perfetfiam.Non enimignorauichee blafphemi» nomina,dicens;Qui eft in finu patris. Ecadomino fuoau dieas:Sic enim dilexit mundum deus, ut filium fuum unigenitum da# ret, ut omnis qui credit in cum non pcreat,ftd habeat uitam sternam; Deus mundum diligensjhocdiletftionis fusin eum teftimonium pro tulit, ut unigenitum filium fuum daret. Si dileftionis hinc fides efti creaturam creaturis pr»ftitifte,& pro mundo id quodmundieft de# difte, & adeaqu» ex nihilo fum fubftituta redimenda, eum qui ex ni# hilo fubftitit pr»buifle ; rion facit magni meriti fidem uilis SC Ipcrneri da iaftura. Preciofa autem funt quae commendant charicatem , & in# gentia ingentibus »ftimancur. Deus diligens mundum filium non adoptiuum , fed fuum, fed unigenitum dedit. Hic proprietas eft, ni# tiuitas eft, ueritas eft: non creatio eft, non adoptio eft , non falfitas eft; Hinc dileefiionis dC charitatis fides eft , mundi ialuti Sc filium Sc fiium Sc unigenitum prgftitifle;Prgtermicto omnes de filio nuncupationes* Non L t B E R VI «o? Nbn cft damnofa difsimuIatio,ubi de copia eft electio . Rei profecflus icmperex cauia eft , &r omne opus manifeftam habet fufcepti ncgoci) necefsicatem . Scribens uri«^ Euangelifta, fcribendi afferre debui trais tionem,& uideamus quam offenderit dicens: Hccautem fcripta funt, ut credatis quoniam lelus eft Chriftus filius dei.Scribendi igitureuan gelrj non aliam prxtulitcaufam, quam ut omnes crederent lefumeffe Chriftum filium dei. Si fuffidt ad ialucem Chriftum credere, cur ad^» iecit filium deiCSi uero Chriftum credere ea demum fides cft,n5 Chri' ftum tantummodo, fed Chriftum filium dei credidiire;non eft no? men fiifi in Chrifto unigenito deo ex adoptionis confiietudine , quod proprium eft ad IMutem.Si ergo ialus in confefsione nominis cft,qua: ro curin nomineueritas non fitC quod fi in nomine ueritas eft:quaauss toritatc creatio effe dicitur, cum non creationis confefsiolalurem fit prxftatura, ftd filrjC Ha^c igitur Talus uera eft, hoc perfectae fidei meri/ tum, lefum Chriftum filium dei credidiffe. Non enim eft in nobis di« leftio ad deum patrem, nifi per filrj fidem. £t audiamus eumperepi* ftolam loquentem: Omnis qui diligit patrem, diligit eum qui ex eo na tus eft. Quid eftrogoex eo nafciC’ Nunquididipfumeft,quod per eum creant Aut cur cuangelifta mentitur,ut ex eo natum dicat,quem per eura creatum potius haereticus doceat C Et audiamus omnes quis fithic dotftor. Didum namq^eftihiceft antichriftus , qui negat pai» trem Sc filium . Quid ais tu aflertor creaturae , Si de non extantibus Chrilfenouus conditorCSiprofcfsionem tenes, profitentis nomen re cognofee. An cum creatorem & creaturam patrem & filium prsedica# bisiperafsimulatas nominum uoces excludere tepolTe credis , ne efl« antichriftus intelligaris C Si in fide tua per naturam pater eft, &per naturam filius eft : maledicus ego Tura, opprobrium in te alieni refe« res nominis. Sin uero fiijiulata omnia funt , & potius nucupata quam propria, fidei tua: ab Apoftolo difee cognomen : 8iaudi qua: fit credi tifilijfides, fequitur enim: Qui negat filium, nechabet patrem : qui confitetur filium , S>C filium habet & patrem . Negans filium, caret pa# tre. Confitens filium atque habens, habet & patrem. Qua:ro hic,quid adoptiuanominalocihabeant. Nunquidnon natura:res iftaomnis quam naturae res fit accipe . Ait enim idem : Quia ftimus quod filius dei uenit, Sc concarna tus eft propter nos , & paflus eft, & refur« gensamortuisaflumpfitnos, &dedit nobis intelledum oprimum, ut intelligamus uerum,&r fimus in uero filio lefu Chrifto.hic eft uerus deus. Sii uita sterna &r refiirredio noftra.O infelix infelligencia,5d fpi ritu dei carenSjScT in antichrifti fpiritum ac nomen proficiens, 8^ neici# ^ ^ ens ad iacramentu ialutis noftrae dei filiu ueniffe: ac per hocindignam ^ C^ptimsc huius intelligentix reniu,creatur%poaus«doptiuum nomen quam lO^ DE TRINITATE quam uerum filium dei Icfum Chriftum efTc cofefla. Quibufiiam hoc arcanorum myfteriorum iceretis edodla esC ucl quis hodie nouus hu# ius fcientixtuacautorefh' An ne fecreto tibi hoc per familiaritatem a*» moris recumbenti in petftus fuum dominus oftenditC aut iblus ad cru cem fequens inter cetera fufeipiend^ tibi in matrem Marise praecepta haec quocp in illa ipecialis in ce amoris conteftationedidiciftiCuelad lepulchrum prior quocp Petro currens adeptus esC’uel intra confeiTus angelorum Sc iignatorum librorum infolubiles nexus,6(r fignoru cce^ leftium multiformes potcftates , & nouarum atep incomprehenfibili* um cantionum hymnos fempiternos,tam pia tibi hjecper agnum du# cem reuelata do<ftrina eft, ne pater pater fit,ne filius filius fit,ne natura natura fit, ne ueritas ueritas fitC Haec enim apud te omnia demutantur in folia. Apoftolus conceiTa fibi optima intelligentia uerum dei filium dicit: tu aiFirmas creationem, tu pradicas adoptionem , tunegas nad* uitatem.Et cum hic uerus dei filius nobis fit , & uita xterna 8c refurre* (ftio, nec uita xterna eft ei, nec refurrcdiio,cui ille non uerus eft.Et hxc quidem loannesdifcipulusadominodiledus.Sednihilabhis difsi# mileexperfecutorc ApoftolusSu: uas eletftionisprxdicauit. Quisc* nimfermo eius non fub filrj confersioneeilC Quxepiftola nondefo* cramenco ueritatis iftius coepta eftC in quo nomine non proprietatis fignificatio eftcCum enim dicit : Reconciliati fumus deo per mortem filq fui.Etrurfum:Deus filium fuum mifitinfimilitudinemcarnispec cati. Et rurfumiFidelis deus per quem uocati eftis in comunionem fili) eius : quid hic hf reticorum furto loci reli<ftum eftcFilius fuus eft,filius eius fit:non adoptio eius eft,non creatura cius eft.Nomen naturamlo quitur,ueritate proprietas enunciat,fidem confcfsio teftatur. Non in# telligo quid addi pofsit ad naturam filq quam quod filius eiuseft, qui efie pater creditur.Non !ncerta& infirma ille, qui eIe(ftionis eft uas,lo cutuseftiNecmagifter gentium, & Apoftolus Chriftiambiguxdo# (ftrinxfux errorem rehquit.Scit qui fint adoptionis filq,&qui hoce& feac nuncupari per fidem meriti funuAit nanc^: Quotquot enim fpi# ritu dei aguntur, hi filrj funt dei. Non enim accepiftis fpiritum feruitu tis iterum in rimore,fed accepiftis fpiritum adoptionis in quo clama# mus abba pater. Fdei noftrx per facramentum regenerationis hoc no raen eft, &profefsionoftra nobis prxftat adoptione:fiIios enim dei, opera fecundum fpiritum dei geftaconuncupant,& clamatura nobis potius abba pater, ^ ex naturx manet proprietate , quia extra naturx proprietatem eft uocis officium, SiT diciatt^ efie non idem eft.At uero qux de filio dei Apoftoli fides fit intclIigamus.Nam cum omni quem habuit ad eccicfix dotftrina fermone, nun^ patrem fine filrj confefoio ne loqueretur : tamen ut ueritace nominis huius quanta pofiTet huma# ni LIBER VI ni fcrmonis fignificationemonftraret, ait : Quid ad harcC Si deus pro nobis, quis coiiira nosCqui proprio filio no pepercit, fed tradidit eum pro nobis . Nunquid nam etiam nunc adoptionis in co erit nuncupas tio , in quo proprietatis eft nomenC Apoftolus enim uolens charita-^ tem erga nos dei oftendere,ut magnificentia dei dilecliionis ex compa rationis genere nofccretur,non pcpercifle deum proprio filio fuo do# cutt. Ne(^ uti(^ pro adoptandis adoptiuo, neq? pro creatis creaturar, fed pro alienis fuo, pro connuncupandis proprio. Quadre uirtutem di «SijUt magnitudinem charitatis intelligas . Quid fitproprium expen<« de,ne ignores ueritatem. Nunc enim Apoftolus proprium ait filium, cum in multis uelfuum,uel eius fepe dixifret.Etquauis multi codices per translatorum fimplicem intelligenriam,in hoc loco pro proprio fi liojfuo filio,confcn'ptum habeant: tamen Graecitas, qua lingua Apo# ftolus eft locutus, proprium nunc magis quam fuum nuncupat.Et li# cet communis intelligentiaj fenfu non fatis inter proprium & fuum differat , uerum Apoftolus cum in carteris dicTds fuum commemoraf# fec filium , quod eft Grxee : to// vioy: tamen in hoc loco fecun* dum quod ait , cs Tei Ic^iou viS ovu Icp&a-K-n , C^i proprio filio non pepercit, natursc ueritatem fignificanterexprefsit: ut qui fliperius fi# lios plures per fpiricum adoptionis demonftralTct, nunc unigenitum deum filium proprietatis offenderet . Non eft humanus hic error: ne# que in negando dei filio uitium eft ignorantia: , ubi ignorari non licet quod negatur. Creatura ex nihilo fubffftens, dei filius dicitur. Hoc fi nec pater locutus eft, nec filius teftatus eft , nec Apoftolus prsdica# uit : tamen audere eloqui , hoc eft Chriftum non ignorare tantummo# do , fed odifle . Cum enim pacer de filio fuo dicat : Hic eft , Sc filius de fe dicat : Qui tecum loquitur , ipfe eft , Sc Petrus confiteatur , Tu es, &Ioannes teftetunHic uerus eft, & Paulus nondefiftatprardicarede proprio : nonintelligo aliud quam negandi efle odium,ubi imperitia: error non excufatur in crimine . Loquitur ha:c interim , loquitur pia# ne per aduentus fui prophetas ac pra:uios , ipfe ille , qui poftea erit in antichrifto locuturus, falucarem fidei confefsionem his tentamentis nouis inquietans , ut primum conficientia: noftra:, qua ita credimus, intelligentiamfilrj naturalis euenat,deindeipfum illudquodadopti* uum erit, reliquum nomen excludat. Nam cum quibus creaturaeft Chriftus , necefleeft ut cum his antichriftus ipfe fit Chriftus , quia 8C filq proprietatem creatura non habeat , & dei fe ille filium mentiatur: 8c per hoc a quibus hic dei filius iam negatur,ab his tunc Chriftus ille credatur. Quas orofpes inanis furor expetis'r& quafalucis tugfiducia creatura efle Chriftu potius cp filium blafphemoorecotendisC’ Opor tuerat te ex euangelijs nofle ac tenere fidei huius facramentum . Nam cum 108 DE TRINITATE cum dominus pofTet omnia , tamen in uno quoc^ eorum qui orabant operationis fusceffedu, meritum uoluit efle confefsionis. Nec^ enim ei uirtutem,qui dei uirtus eft, confefsio orantis addebat : fcd fidei erat prsemium , hocmereri . Nanepeum Martbam rogantem pro Lazaro interrogaret , an eos qui in fe credidifTent , mori non crederet in aeter# num., at illa confeientise {lix fidem elocuta eft dicens : V ticp domine, ego credidi,quia lu es Chriftus filius dei , qui in hunc mundum ucni# fti. Confefsio hxc xternitas eft, dC fides ifta non moritur.Marthade# precas fratris fui uitam , interrogata an ita crederet, credidit ita.Quam rogo uel a quo uitam expetftat hoc denegans, cum fola fit uita fic crede reC Magnum eft: enim huius fidei facramcntum,SC perfe(ftaconfcfsio^ nis iftius beati tudo eft,& ceco a natiuitate dominus uifiim indulferat , &naturx damnum naturx dominus exemerat :& quia cxcus hic ad gloriam dei natus fuerat , utin Chrifti opere dei opus pofTet intelligi, non expecftataab eo fuit fides confefsionis . Sed qui in receptis oculis autorem fibi tanti muneris nefeiebat ; meruit hoc poftea , ut fidem di« fceret . Non enim excitatis depulfsio uitx xternitatem afferebat . Ob quod dominus iam fanum,et defynagogaeie(ftum interrogat dicens: Tucredis in filium deiCNedamnum fibi putaretc{re,fe carere fynas goga, cui immortalitatem fides hxc confefta redhiberet. Et cum ille incertus etiam nuc refpondiftet: Quis eft domine, ut credam in eum^ Ignorationem eius , quem poft oculorum recuperationem tantx fidei intelligentia munerabatur , nolens manere , ita ait : Et uidifti eum , & qui loquitur tecum,ipfe eft:.Nunquid ab hoc ficut a exteris dominus, qui orabant fanitates, confefsionem fidei ad falutem merendam po#> pofciiC Non Nam hxc iam ad cxcum uidentem locutus efi:,fed ob id tantum, ut refponderet ille : Credo domine , Quia refponfionis fides non excitatis famtatemefletallatura, frduita. Et uirtutem ditfti huius diligerer retradtemus. Interrogat dominus: T u credis in filium dciC’ Si utique fbla Chrifti qualifcunr^ confefsio, fidei efTet conftim/ matio, dicflum fuiffet : T u credis in ChriftumC' Sed quia hxreiicis pes ne omnibus hoc nomen in ore eflet futurum, ut Chriftum confiteren# lur, dc filium tamen negarent: id quod Chrifto proprium eft ad fidem pofeitur , id eft, ut credatur in dei filium. Credidifle autem in dei filfr um quid proficit: fi credatur in creaturam : cum a' nobis fides in Chris* fto,non creatuKedei,fedfiIqdei poftuleturC Anne huius nominis proprietatem dxmones nefcicrunt^ Dignum enim eft hxreticos non iam Apoftolicis do<lrinis,fcd daemonum clamore conuinci.Clamanc enim Sc fxpe clamant: Quid mihi & tibi eft lefu fili dei altifsimiCinui# tis ueritas elicuit confefsionem , Si naturx poteftatem teftatur dolor obediendi * Virtute uincuntur, cum poffefiadiu corpora deferunt; honorem LIBER VI t09 honorem reddunt, dum naturam confitentur. Dei feintcr ha:c filium Chriftus , &opereteftatur& nomine, Vnde tibi inter iftas confitcn^ lium daemonum uocesdhxretice, pra:fumis nomen creaturae SiCin<* dulgentiam adoptionisC’ Quid fit Chriftus ab his i^tem qui nefeiunt difee, ut impietate tuamipfaillaignorantiunecellariaprofefsioargu^ at.Nancp cum ludf i Chriftum corporeu nefcirent,fcireni tamen cum qui Chriftus eilec , efle filium dei : cum falfis aduerfus eum teftibus fis» ne ulla ueritatis affertione uterentur , lacerdos eum ita interrogat:Tu es Chriftus filius dei benedic^iiC Sacramentum nefcientes,naturam ta« men non ignoran t. Nec^ in terrogan c an Chriftus filius dei fit , fed an hic fit Chriftus filius dei. Errorin homine eft, non in dei filio* Nam non quod Chriftus dei filius fit ambigitur; atque ita dum interroga^» turan hic fit, tamen quod Chriftus fic dei filius non negatur . Et qua tandem rogo tu iftud fidedenegas>quodne ipfi quidem negant qui nefciuntC’ Cum enim perfefla fcientia fit, Chriftum dei filium ante fe^s cula manentem , etiam ex uirgine natum nolTe: ipfi quocp qui de Ma^ ria natum nefeiunt, dei tamen filium effe no nefeiunt . Et uide in quod te negando filium dei, ludaica; impietatis cofbrtium mifcuifti. Quam enim illi damnationis in eum caufam detulerim teftantur,dicentes:E£ fecundum legem debet mori , quoniam filium dei lefecit . An ne non hoc etiam irapise tu$ uocis opprobriu eft, cum fe filiu dei dica t, quem tu aderis creaturamv Ille dei confitendo fe filium, reus mortis ab his iu dicatur : tu eum dei filium negando, quaero quidiudicesC’ Profefsio zs nim eius ita ludtcis ut tibi difplicet. Interrogo an diuerfe ab cis fenten tite maneas , a quibus non diuerfus fis uoluntace. Eadem enim filium dei eum ede impietate tu negas. Illi tamen eo crimine minore quod ne fciunt . Neftiunt enim de Maria Chriftum , fed Chriftum dei filium effe non ambigunt. Tu qui Chriftum non potes nefeire de Maria, Chriftum tamen dei filium ede non praedicas . Illis in eo quod neCcu une, poteft adhuc in tuto f^us edefi credant: tibi iam omnia claufa funtadfaIutem,quinegasquodignorare iam non potes. Non enim ignoras efie filium dei: ufque adeo ut adoptionis nomen indulgeas,ut creaturam conuncupandam filium mentiaris. Naturam autem,quan/ tum in te eft, auferens, auferres quoc^^ fi tibi liceret 8c nomen:fed quia id non licet, naturam nominis non relinquis: ne quod filius dicitur, uerus dei filius fit . Habueras in confefsione eorum, quibus defaeuien^ te uento 8c turbato marfin uerbi iuffii erat reftf tuta £ranquillitas:ut 8C tuuerumdeifiIiumconfitereris,&eorum uocc utereris : Vere filius dei eft. Sed te ficuiens fpiritus in naufragium uit^rapit,& mentis tue motibus tanquam flueftuofo mari incumbens procella dominatur. St ^ tibi h«ec nauigan tium ex eo incerta fides uidebi£ur,quia exiftimabitur k ede DETRINITATE in Moyfc deo,8^ in cognominatis dqs per appellatione nome adiedtu fit. Hic aut res fignificata fubftatia: eft,cu dicitur: Deus erat. Efie enim non cft accides nomen, fedfubfiftcs ueritas:8^ manens caufaj&^natu ralis generis proprietas. Et uideamus an hanc Euagelifiaepraedicatio# Thom*s nem,apoftoli Thoma: cofefsio corcquatur,cum ait: Dominus meus, Sc deus meus.Deus igitur fuus eft,c]ue deu confitetur: et certe diefium non ignorabata domino: Audi Ifrael. Dominus deus tuus deus unus eft. Et quo apoftolica fides principalis immemor eft mandati, ut deum Chriftu confiteretur, cu in unius dei eflet cofefsione uiuedum^ Sed apoftolus totius iacramentifidem per uirtute reiurre^onis inte! ligens,cum frequenter audiflTeuEgo 8C pater unum fumus,&f:Omnia qu^ patris funt,mea funt.&:Ego in patre,& pater in mc,iam finefidei periculo naturae nomen confeflus eft.Quia ab unius dei patris profeG fione rebgio non excideret deum confefla dei filiu,cum in filio dei non nifi paternae naturx ueritas crederetur: ne<^ fub alterius dei impia con fefsione fides naturg periclitaretur unius,quia non alterius dei natura perfedadeinatiuitas attuliffet. Veritatem igitur Euangelici facrameti Thomas intelligens, dominu fuum, & deum fuum efle confelTus eft» mmefi Non hic honoris eft nomen,ied natura confefsio efbrebus enimipfis acc^ uirtutibus deum credi dit.Et dominus profefsionis huius religio/ nem,non honoris efle docuit, fed fidci,dicens:Quia uidifti me credidi fti, beati qui non uiderunt Sc crediderunt. Videns enim Thomas cre^ diditjfed quid credidit quiris. Et quid aliud credidit quam profeflTus eft:dominus meus & deus meusCRefurrexifle enim per fe ex mortuis in uitam,nifinaturadeinonpo£uit: 8^ creditae religionis fides hoc eft profefla , quod deus eft. An ne ergo nomen dei non^tur^res exiftis» mabitur,cumprofe^io nominis fidem naturae creditae fit fequutaC Nam uri^ religiofus filius,& qui non uolutatem fuam,fed eius qui ft: miferat, laceret :& qui non honorem fuum, fed dus a quo uenerat, quaereret, honorem huius in fe nominis reculaflet,ne quod ipfe unum pracdicauerat, folueretur: fed uerac & apoftolics fidei myfterium con# firmans , & naturae in fe paternae nomen agnofeens , beatos efle do# cuit , qui cum fe refurgentem a mortuis non uidiflTent , deum tamen perrefurrecfdonis intelligentiam credidiflent. Nomen igitur naturae, fidd noftrac non deferit profefsionem.Nomen enim quod rem unam quam(^ fignificat, rem quoque dufdem generis oftendit: Etiam non res du^funt, fed res generis eiufHemeft. Filius namt^dd deus eft, hoc enim fignificatur ex nomine . Non duos deos conumerat nomen unum, quia unius ate^ indifferentis naturg unu deus nomen eft. Cum enim & pater deus eft,5i filius deus eft, &propriu natur^ diuina: no# men in utroc^ fi£;uter<^ unum flint.Quia cum fiibfiftat filius ex natiui tate Liber vrr zt 7 tate , natursfc unitatem conferuat in nomine, nec ac! profefsionem duj« um deorum natiuitas filp credentium fidem cogit, qua: patrem & fi# lium ut unius natura: , ita unius profitetur 8c nominis. Eit itaque deo filio nomen ex natiuitate . Hic enim nobis fecundus ad dcmonftratio# Seamdat nem gradus eft , ut deus fit ex natiuitate . Quanquam mihi adhuc de proprietate nominis fuperfit apoftolica autoritas , fed interim Euan# gelicum placet traclare fermonem . Et primum quaero , quam natiui# tas fiifi natura: nouitatem potuerit inferre , ne deus fit C Intelligenux ifrud humanae fenfus excludit, ut aliquid a natura originis fuae nafcen do diuerfum fit; nifi fone quid ex naturaru diuerfitate conceptum no/ uum aliquid in ie, 8c quod ita fit generis utriufque , quod neutrum fit, iieniat in uicam , quod in pecoribus ac beftrjs ufitatum eft : ied ea ipia nouitas non ineft , nifi ex cognatis proprietatibus fub diuerfitate na#* tura:, &diuerfitatem eorum natiuitas non intulit, fed accepit,duni id tenet , quod ex utroque fibi unum eft. Et cum ha:c in his corporali# bus caufis pafsionibus ita fint,quis rogo furor eft, natiuitatem uni# geniti dei ad degenerem ex deo referre naturam, cum natiuitas non ni/ fi ex proprietate natura: fitv 8c iam natiuitas non erit, fi proprietas na=s turx in natiuitate non inerit . Hinc ille omnis aftus Sc furor eft , ut in filio dei non natiuitas fit fed creatio; ut non natura: fua: originem fub# fiftens teneatjfed alienam adeo de non extantibus fiimat. Quia fccuii dum quod ait; Quod de carne nafeitur caro eft, & quod de fpiritu {pi# ritus eft, quia deus ipiritus eft : non ambiguum fit naftenti diuerfum ate^ alienum aliquid ab eo, ex quo natum fit,non inefte. Natiuitas igi# tur dei deum perficit , ut deus non cceptus intelligatur efle , fed natus: quia&rcccpmmefie poteft non idipfiim efle quod nafei, dum omne cccptum aut ex nihilo in aliquid exiftft, aut ex alio in aliud proficit , Sc definit: ut ex terra aurum, ut ex aquis animantia,ut exinanimis uiuen tia.ut ex iblidis liquida, ut ex frigidis feruetiajUt ex albis punicea . Det autem filius ne^ex nihilo deus coepit cfle,{ed natus eft:nec^ aliud ali#' quid fuit antequa deus eflet. At<^ ita qui in deum natus eft, nec cccpit quod deus eft,n€C qd deus eft proficit. T cnetitacj natiuitas ea ex qua fubfiftit natura, 8c filius dei non aliud ^ quod deus eft fubfiftit ; Aut quifquis hinc ambigit, difeat a ludaris intelligentia natura: , uel potius agnofeat ab Euangelio ueritatenatiuitatisjin quo ftriptu eft: Propter hoc magis quereban t eum ludei interficcre,quia non fblu fbluebat fab batum , fed Sc quod propriu fibi patrem dicebat deum, aquale fe feci# ens deo.Non nunc,uc in c«teris folet,Iudeoru fermo ab his dictus re# fertur,expofitio potius h^cEuagelifta: eft, caufem demonftratisquur . dominum interficere lud^i ueIlent.Cefle£ ergo perimpietateblafphe# ’ mantium uitiofa: intelligetia: excufatio:cum per apoftoli autoritatem fub lt8 DE TRINITATE fub fignificationc natiuitaiis, proprietas naturalis oftenfa fit . Patrem fuum dicebat dcum,acqualem fe faciens deo. An ne naturalis natiuitas non cft,ubi per nome patris propri),natur3c aequalitas demonftraturC Non enim ambigitur quin aequ^itas nihil differat . Quis porro dubis tabit, quin indifferentem naturam natiuitas confequaturCHinccnim cft fola illa, quae uere pofsit efle aequalitas, quia naturg aequalitatem fa la pofsit praeftare natiuitas . Squalitas uero nunquam ibi efle credi# tur, ubi unio cft: nec tamen illic reperietur , ut differat. Ita fimilitudi# nis aequalitas, nec folitudinem habet, nec diuerfitatem: quia omnis ae#^ qualitas,nec diuerfa,nec fola fit, Quanquam igitur huius intelligentisc noffrae iudicia, cum humani fenfus opinione communia fint,ut & na/ tiuitas naturae habeat aequalitatem, & ubi aequalitas eft, net^ alienum ^fe aliquid pofsit efle, necfolumetameexipfis didbs dominicis huius quo<^ fermonis noftri fides affirmanda eft, ne temeritas contradicens di fub libertate diuerfae in nominibus intelligentiac, audeat profefsios Ilibus diuini de fe teftimonq contraire . Refpondebit enim dominus: Non poteft filius a fe facere quicquam,nifi quod uiderit patrem facieti tem:qu«cunc^ enim ille facit, eadem Sc filius fecit fimiliter.Pater enim diligit filium, & omnia demonftrat ei,qu«e ipfe facit, & maiora horum operademonftrabitei, ut uos admiremini. Sicut enim pater fofeitat mortuos 5c uiuificat,Gc &filius quos uult uiuificat. No enim pater iu dicat quenquam,fedomneiudicium dedit filio, ut omnes honorificet filium ficut honorificant patrem. Qui no honorificant filium,non ho# norificantpatrem, qui raifit illum . Propofitionis quidem ordo id exic gebat , ut fingula qua:c^ genera fingularum quarumc^ cauferum per# tra(fl:arentur: ut quia deum eflTe dominu noftrum lefum Chriftum dei filium,nomine,natiuitate,natura,poteftate,profefsionedocuimus,de monftratio noftra gradus fingulosdifpofitionis propofita; percurres ret: fed nariui tatis id natura non patitur, quae in fe SC nomen , Sanatus ram,&J poteftatem, &C profefsionem fola comple(5titur . Sine his enim natiuitas non erit , quia in fe haec omnia nafeendo contineat. Hanc igi tur traeffantes incidimus in eam necefsitatem, ut fuperius commemo# rata ad ordine tra<ftatus proprq differre non liceat. Refpondens enim dominus ad ludios, quod eum interficere ob hoc magis uellent, quia patrem fuum dices deum aequalem fe deo feciffeuomne facramentum fidei noftra dum imptjs eorum motibus contradicit, expofoit, Dixe# rat enim fuperius, cum paralytico curato uiola ti febbati reus,ctiamor Pdier mnu tis iudicio conflitueretunPatermeus ufc^adhuc operatur, &ego ope ufyucdSyiK 1 -or.Ethinc omnis accendebatur inuidia, quod fe deo ex^quaflet, pa<* terni nominis ufurpatione. V olens ita<^ 8^ natiuitate fuam confirma# re,& nature uirtutem profiteri,ait:Non poteft quic^ a fe fecere filius, nift LIBER Vn 119 nifi quod uidcric patrem facientem . Exordium reiponlTonis , aduer/ fus lud^Eorum impium motum , per quem ufquead uoluntatem infe^ renda: mortis exagitabantur,apfatum eft. Nam ad uiolati fabbati oh« ieclum iibi reatum dixerat : Pater meus ufep adhuc operatur, 8^ego operor , V t ufurpaiTe hoc ex autoritate in telligeretur exempli: fignife cans tamen hoc quod ipfc ageret, patris clTe opus incelligendum,quia ipfein ieoperareturoperante-Et rurfum aduerfum eam inuidiam qua fe per paternum nomen deo exaquaiTetjhaec fubdidit: Arnen amen dicouobis, non poteft filius afe facere quicquam, nifi quod uideritpa trem facientem. Neigitur exarquatio illa per nomen naturam^ fili) fi^ dem natiuitatis auferret, ait filium a le facere nihil pofle , nifi quod pa^ trem facientem uidiffec. Et ut maneret falutaris in patre& in filio con^ fefsionis noftrac ordo , naturam natiuitatis oftendit , quae poteftatem efficiendi nonperincrementaindultarum ad unumquodt^ opus uiris» um fumeret,fed de cognitione prscfumerettprsefurneret autem non dealiquo operis corporalis exemplo, ut aliquid prius pater faceret,ad quodpoftea filius fadturus eflet ried cum natura dei in natura dei fub^* ftitifl€t,id eft, ex patre filius natus cflet,per uirtutis ac naturse in fe pd.* ternae confeiendam, nihil ab fe,nifi quod patrem facientem uidiSkt,Rs> lium facere polTe teftatus eft . Et cum unigenitus deus paternae uirtus» tis operationibus operaretur, tantum fibi ad faciendum pr«fumerct, quantum in conftientia fua effet , tnieparabilem a fe dei patris , quam per legitimam nariuitatem obtinebat, pofTenaturam. Non enim cor/ porahb. modis uidet, ied uifus ei omnis in uirtute naturae eft. Denic^ fubiecit: Omnia enim quaecunc^ pater fecit, eadem dC filius facit fimi# ' liter. Similiter illud, ad fignificationem natiuitatis adiecittomniaue/ ro , & eadem , ad oftendendara natura: ueritatem loquutus eft . In his enim,qute, & qusecunc^, & eadem funt.nec diuerfitas poteft efle , nec reliquum. At(^ itain natura eadem eft, cui eadem omnia pofle naturas fle. Vbi uero fimiliter per filium eadem omnia fiut, fimilitudo operum Iblitudinem operantis exclufit : ut omnia quae pater facit, eadem om# nia fimiliter faciat 8C filius. Haec eft uer^ nariui tatis intclbgenda, & fi/ dei noftrac, qu» ex natura; diuinae unitate,umus indifferentis^ diuU nj mtemgJitii nitaiis ueritatem in patre & filio confitetur abfoludfeimum fecramen/ tum,ut eadem faciendo, filius fimiliter faciat , 8c fimiliter faciendo, ea# dem fint ipfequae feciatiquia fub una hac fignificatione teftentur, Sc fi militer feifta natiuitatem,&' eadem fedfa naturam . T enet ita<^ refpon# fionis dominiegordo ecclefiafticas fidei integru ordinem, ut necdifeer nat natura,& fignificet natiuitate.Hoc nanc^ fequitunPaterenim dili git filium, & omnia demoftrat ei,quseipfe fecit,& maiora horum ope/ ^ ra demonftrabit ei,ut uos admiremini . Sicut enim pater fufeitat mor# tuos tio DE TRINITATE DmonflrMio tuos» SiCiiiuificat, fic&: filius quos uult uiuificat. An nedcmonftratio opcruingent operum aliud hic nobis prater quam natiuitatis fidem ingerit, ut fub^» pdc mtiuitaiis filium ex fubfiftece deo patre credamusC Nifi forte per igno rationem credendus cft unigenitus deus docVina demonllrationis eguilTe, fed temeritas impia: huius exiftimationis no admittitur.Non «Joceri eget , qui quid docendus fit fciat . Nam poftea quam ait: Pater enim diligit filium, Sc omnia demonftrat ei qu« ipfe facit : ut Of ftenderet omnem hanc patris demonftrationem, fidei noftrx efle dos» (flrinam, ut fcilicet pater nobis in confefsione eflet 8c filius : 8C ne qua hic ignoratio in filio polsit inteUigi,cui pater opera omnia qu»ipfe fa# ceret,demonftraret,continuoait:Et maiora horum opera demonftra' bit ei,ut uos admiremini. Sicut enim pater fufcitat mortuos, SC uiuifi^ cat , fic Sc filius quos uult uiuificat , Demonftratio ergo futuri operis non ignoratur a filio,cui hoc demonftrandum eftjUt exemplo paterng natura? mortuos uiuificet . Ea enim patrem demonftraturu filio dicit, qu« mirentur, 5C qug eade eflent illa, mox docuit: Sicut pater fufcitat mortuos, 8C uiuificat, fic & filius quos uult uiuificat . Ex^quata uirtus eft, pernaturse indilsimilis unitatem . Et demonftratio operum non ignorationis inftrucflio eft, fed noftrg fidei^qu* non filio ftien tia igno ratorum, fed nobis confefsionem natiuitatis inuexit, confirmans eam per id quod fibi omnia eflent demonftrata qug poflet. Ne<^ enim non circunfpecftum fe cedeftis fermo egit , ne forte diuerfie natura fignifi# catio fub occafione dic'ii ambigui fubreperet.Dcmonftrata enim ei po tius opera patris cfleait, quam ad operationem eorum natura uirtutis adie<ftam:ut demonftratio ipfa natiuitatis eflefiibftaria doceretur, cui per dilectionem patris operum paternorum, quf per eum effici uellet, eflet cognata cognitio. Porro autem ne per demoftrationis profefsio^ nem,ignorantis in eo natura: diuerfitas crederetur, ea ipfa qu» profi^ tetur demonftranda,non nefcit.Vfcp adeo non de exempli autoritate VcJleiutw^U gefturus eft,ut uiuificet quos uelit. Velle enim naturae libertas eft, qug uirtutis beatitudinem cum arbitrq uoluntate fubfiftat.Ac deinceps, quod quos uult uiuificat, non natiuitatis in {enaturam fimem artu habere uideretur, fed non nata: potius iure poteftatis fubfiflere , con** tinuo fubiecit: Nec enim pateriudicac quenquam,fcd omne iudidum ^ ' deditfilio.Etineoquodomneiudiciumdatumeft,&rnaiura &nari»' uitasdemonftraturiquia &omnia habere fola natura pofsitindiffe«> rens,necp naiiuitas ^'quidporsithabere,nifidatumfic.l3atumau^ tem omne iudicium eft, quia uiuificat quos uult. Ne<^ ademptam pa# tri iudicium poteft uideri, cum ipfe non iudicet , quia filij iudicium ex iudido fit paterno. Ab eo enim datum omneiudicium eft, fed dari iu' dici) caufa non tacita eft. Sequitur enim: Sed iudicium omne dedit. 121 liber vir filio , ut omnes honorificent filium , ficut honorificant patrem . Qui non honorificat filium,non honorificat patrem, qui eum mifit. Qind igitur,oro,dereIi(5lum cft £ufpicionis,aut quid relicftum eft ad impietas! tem occafionisC Pater non iudicat quenquam, fed omneiudiciura de# ditfiIto.Iudicqautemdatieacauiacft,utfilius exxquati honoris ad patrem fit, Si inhonorificus filio inhonorificus Si patri fit. Et quomo/ do poft hajc intelligitur natiuitatis differre naturam:quam non folum operatio , uirtus , honor, fed etiamcontumelianegati honoris exa:# quat-Nihil ergo aliud quam iacramentum natiuitatis,fermo nunc di# uinajrefponfionis offendit. Necp aliter potuit aut debuit filius a patre diftingui, quam ut Si natus eflet,nec tamen differens doceretur.Pater igitur ulque modo operatur , Si filius operatur . Habes naturjc nomis» na, cum Si pater operatur Si filius : intellige Si naturam dei, perquam deus operatur, operantem . Ac ne forte duas operationes naturarum difsimilium exiffimes inteiligendas, memento dec^co didum fuiffe; Sedutmanifeffaretur operadeiineo, me oportet operari opera eius, opHs'pdtris^H qui mifit me. In eo ergo quod operatur filius, opus patris eft: Si opus mi ) , opus dei eft. Et dc operibus fermo adhuc fequens eff. interim ^ nunc nil aliud ftuduit relpofio,quam ut omne opus referret ad utrun^ que. utriuff^ enim natura non differt operando, cum in eo quod ufi^ adhucpateroperatur,operatur5i filius: ne qui dominus fabbatieft, . dominus eft enim fabbati filius hominis , impie operari fabbato cre# deretur, cuius opus per natiuitatis naturam paterni in feoperiseflet autoritas . Non confunditur itaque aut aboletur natura , ne fit filius: nec tamen rurfura adimitur natura , nedeus fit . Nec difeernuntur di# uerfitate, ne unum fint : neqj quod unum fune , id poteft prajftare , ne utert^ fit . Et primum filium cognoffe, cum dicitur : Non poteft filius a fcfaccre quicquam,nili quod uiderit patrem facientem . Habes nati# uitatem filrj,qua:ab le nihil poteft facere, nifi uideat. In eo autem quod a fe nihil poteft , innaftibilitacis adimit errorem . Ab Ce enim non po# tcftpoffc natiuitas. Quod autem uxdct , conicia in fe natura: fignifica# tur agnitio :& in eonuncueram deicognofee naturam. Qu^cunt^e/ nim ille facit, eadem Sc filius facit fimiliter.Per naturg autem uirtu tem, natura: perid indifsimilis intellige unitat€m:utomnes honorificent fi!ium,ficut honorificant patrem, qui mifit illum. Ac ne te naturae uni/ tas in fblicarfj unione cotineat, Iacramentum in eo fidei difce:Qui non honorificatfilium, nonhonorificatpatrem, qui mifitillum. Conclufa funcomniaaduerfum haeretici furoris ingenia . Filius eff, quiaafeni# hil poteft: deus eft , quia quaecuncp pater iacit , Sc ipCe eadem facit : u# num funt,quia exa:quaturin honore,8(r eadem facit,non alia.Non eft ^pateripfe, quia miffiis eft. Habet igitur hoc facramenti fola natiuitas, 1 ut IIX DE TRIMITatE uc complectatur in fc 8c nomen, & naturam, dc poteftatcm , & profeO fioncin : quia uniuerfa natiuitas non poteft non in ca efle natura,undc nafcitur. Non affert externi generis fubft:antiam,quia ex uno non fub fiftitalienum.Quod autem alienumafenoncft,idunumeft genere naturc.Etquicquid unum eftper natiuicatem,non habet folitudinem; quia&folitudofingularis eft,&Inatiuitatis eft unitas ad utrunep. Et fuperhocafeifeit fibi diuina:de fefententiae tcftimonium. Aitcnim; Qui funt ex ouibus meis, uocem meam audiunt, SC ego noui eas,&i fe quuntur me , 8C ego uitam aeternam do eis , & nonperibunt in fempi* ternum, nec quifquam rapiet eas de manu mea. Pater quod dedit mi^ hi, maius eft omnibus, SC nemo poterit rapere de manu patris mei* Ego pater unum fumus.Quis,rogo,inteIligenDam noftram ftupor hebetismentis obtundit, uthaecinfenfum noftrum tamabfoIutedi«* cta non fubeantC' Aut quis infirmitatem humanam tumor animi info# lentis illudit, ut dei cognitionem ex his adepti, deum putent noin his intelligendum efie quibus cognitus eftC Aut enim alia funt Euangelia proferenda qux doceant: aut fidedeo{bIaifi:adocuerunt,quur noti ita credimus ut docemurCQuod fi ex his tantum fumpta cognitio eft:, quur non exinde fides ficundecognitio^ Sed cum fides cognitioni efi fc aduer{ad€tcgitur,iam no cognitionis fides illa,fed criminis eftiirre* ligiofam fibi fidem aduerfum religionem confelEe cognitionis afiu# mens . Vnigenitus igitur deus naturae in fe fu«confcius,natiuitatis propriae inenarrabile facramentu, ad fidei noftra;confersionem,quan ta poteft uerborum abfolutione fignificat : ut & natus intelligatur, SC in dei natura effe credacur,8^ cum patre unum fit, & unum feprofiten do cum patre, non tamen ut unus folus tantum,at(^ ipfc pater intelle# dius, amittat efie quod filius cft. T eftatur enim primum natur» uirtu tem , cum de ouibus fuis ait : Nec quifquam rapiet eas de manu mea* Confei» poteftatis haec uox eft:imperturbat» uirturis libertatem, per id quod nemo oues de manu fua abripiat , confiteri . At uero ut in na^ tura licet dei, natur» tamen ex deo fitintelligcnda natiuitas , fubiecitt pjter Pater quod dedit mihi, maius eft omnibus.Non occultat ex patre efie fe natum: quod enim a patre accepit, maius eft omnibus. Etquiaacce pit,eft in eo quod accepit nafcendo,non poftea tamen ex aUo eft,dum accepit . Sed qui ex alio accipit , ne aliud quid potius non in eius in^ telligeretur natura, a quo accipit exiftere, ait: Nemo poterit rapere de manu patris mei. De manufua nemo rapit: quiaa patre, quod eft om/ nibus maius, accepit . Quid fibi uulc tam diuerfa profefsio , ut rurfum de manu patris fui nemo rapiatC Filij manus eft, qu» accepit a patre* Patris manus eft, qu» dedit filio. Et quomodo quod non rapitur dc manu filrj,non rapitur de manu patris^ Quomodo fi qu»ris,intcliige: . LIBER VII Ego &rpater unum fumus - Manus filrj , manus patris eft.Non enim uiump^itris degenerat per natiuitatem natura, ne eadem fit : nec^j rurfum quia ea»» <iiminusfiltj dem eft, intelJigentiam natiuitatis offendit, quia natiuitas nihi! in fg, admittitalienum. Vt uero per corporalem fignificationemuirtutem po{siseiurdemnoflenaturaj,comemorataeftfilnmanus manus pa« tris, quia natura Sc uirtus patris eft etia in filio.Poftremo ut per facrass mentum natiuitatis ueritatem naturae in differetis agnofceres> dicftum eft: Ego & pater unum fumus : ut quod unum funt,nec diuerfum,nec (blitarium crederetur, n- r. alia in utroque per natiuitatis Sc generatio* nis proprietatem exiftcn renatura. Manet, quantu intelligi licet, meii* tiura uaefanamm uoluntas , ceffante licet uoluntatis effedhi : Sc mali* gnum animum maleuolenii^ftudium abfiftcntemali operis occafto* ncnondeferit.Nuncenimhscreticorum furoriam dominum in ccc* lis (edentem , quia exemplo ludajorum in crucem agerenon pofTunt, pari tamen infidelitate hoc eum quod eft, denegant : &r cum non po(* (intnegarequjedicTafunt, tamen dicftis non obcdientes, odium im* pietatis exercent, uerborum lapides inijciunt, & fi poflent, de throno eumfuo in crucem retraherent.Et de ludaris quidem ad dicfii huius no uitatem commotis,ita fcribitur: Tulenmt igitur lapides ludgijut eum lapidarent.Rcfponditeis: Multa bona opera oftendi uobis a patre, propter quod eorum opus melapidacisC Refponderunt autem eilu/ v drei: Pro bono opere non lapidamus te , fed pro blafphemia , 8c quia tu cum fis homo , (acis tc deum. At tu uero h^retice, quid agas ac pro fitearis agnofee, & eorum te intellige effe con(brtem, quorum in tere* fers perfidia; exemplum. Ad id enim quod diefium eft: Ego Sopater unum fumus ,Iudcei lapides eleuauerunt,&corum impius dolorad facramentum fidei (alutaris impatiens , u(quead impetum inferendae mortis erupit . Quid tu non habendo quem lapides , negando minus effidsC Non dilfot uoluntas , (ed uoluntatem tuam inefficacem ede ccelelfis thronus efficit. Quanto tu irreligiofiorludeoC Lapides illein corpus eleuat , tu in (prritum: ille in hominem ut putabat, tu in deum: (Uein diuerfantem in terris, tu in throno uirtutis fedentem:ille in igno ratum , tu in confelTum : ille in moriturum , tu in iudicem feculorum* Illedicit , cum fis homo : tu dicis , cum fis creatura : uteri^ autem dici* tis : Facis te deum , hoc commune in cum impi) ueftri oris opprobri* um eft . Negas enim deum ex generatione dei , negas filium ex natiui* f&tis ueritate . Negas hoc quod ego 8c pater unum (umus , confefsio* nem unius in utroqueat*^ confimilis eflenatur». Subqcis (ubftantix nouse, & externa:, &alienscdeum : ut aut alterius generis deus fit, aut ^mnino nec deus fit , quia non ex dei natiuitate (ubfiftat , Sed quiaad Aeramentum diifti huius commotus es : Ego 5c pater unum fumus, l a ut 114 TRINITATE Ut ludaco diccnteiCum fis homo,fads te deum:tu pari impietate dicas cum fis creatura facis te dcu. Dicis enim, no es filius ex natiuitate, noa es deus ex ueritate. Creatura es pracftantior cuncflis, fed no es in deum natus: quia ex incorporali deo non natiuitatem admitto natura:. Non modo tu dC pater no unueftis: fed necfilius es,nec fimilis es, nec deus Qtioniimcgp iixidijeftis cs*Iuda:is quidem dominus refponditjfed magis ad impietatem tuam omnis hxcaptarefponfio eft. Nonne feriptum efi: in lege : Quoniam ego dixi di} eftisC Si ergo illos dixit deos , ad quos uerbum factum eft dei , Sc non poteft folui feriptura , quem pater fantflificauit Sc mifit in hunc mundum, uos dicitis: quiablafphemaui,quoniam dixi:filius dei fumC Si non facio opera patris , nolite credere mihi : fi autem facio, Sc mihi nouultis credere,opcrihus credite, ut fciatis & cognofcatis,quo^ niam pater in me eft,& ego in patre . Caufam refponfionis caufa obie:< <SaE ei blafphemix intulit. Id enim ad crimen deputabatur, quod fe c5 homo elTet deum faceret. Deum aute fe facere per id arguebatur quod dixiiTet: Ego 5C pater unum fumus. Demonftraturus itacp hoc, quod iple dC pater unum eflent , cx natiuitatis ufurpatum elTe natura : in eo primum ineptiam ridiculi opprobri} confutat, qliur in reatum uocarci» tur, quod fe cum homo efletjdeum faceret.Cum enim lex huius nomi nis appellationem famflis hominibus decerneret, ^fermo deiindiflb lubilis confirmaret hanc imperiti nominis profefsionem : quomodo hic quem pater fandlifica{ret,& quem inhuiic mundum mifilTet, blafi» phemus eflet, dei fc filium confitendo : cum cognominatos per legen» deos, indilTolubilis dei lermo (fatuilTecClam ergo non eft criminis, quod le deum cum homo fit,faciat:cum eos qui homines fint,Iex deos dixerit . Et fi a ceteris hominibus non irreligiofa huius nominis eft furpatio , ab eo homine que pater fanc^lificauit (omnis enim hic dc ho* mine refponfio eft, quia dei filius etiam hominis filius eft)n5 impuden ter ufurpari ui detur, quod dei fc filium dixerit, cum praecellat ca:teros, qui cognominare fe non religiofc deos pofrunt,per id quodIan(ftifica tus in filium eft: beato Paulo fcientia nobis ianctificationis iftius in li* mantCjCum ait:Qui ante.promifit perprophetas fuos in fcripiuris lan <ftisdefilioruo,quifachxsefteide femine Dauid fecundum carnem, quiprxdeftinatuscftfiliusdciinuirtute fecundum fpiritumfaniftifi^ cationis.CeiTat ergo blafphemia: crimen, quod cum fit homo deum fe faciat:cum hoc nomen plurimis dei fermo detulerit, Si fandificatus ac mifTus a patre,nihil aliud fe quam dei filium fit profefTus. Non eft teli/ (ftus,ut arbitror,ambigedilocus,qumdenaiuranatiuitatis ditfium fit: Ego Sc pater unum fumus . Nam cum ludaei arguifTent illu, quod per hoc di<fium,homoipfe cum efrct,fefe deum faccret:refponfio eius con firmat, quod dei fe filium per id quod, ego 8C pater unum fumus, often deiit '*• LIBER Vir »^5 <lcrit,primuni nomine,deinde natura, poftremo natiuitate. Nam ego pattrcr filoM & patcr,rerum nomina funnunum uero, naturae profefsio eft , quia in /'«nt nominire eo quod cftutercB non differatifumus autcm,no patitur unionem. Et I • ir ^ - n cc rr - • i natura projfj» ubr quod lumus,umo no e{t,unum eos ciiicit elle nanmtas: hoc enim totuexeo eft, quod dei fe filium iancftificatus a patre profitetur, Sc pro fefsio dei filij faocqudd ego Sc pater unu fumus confirmat, quia natiui tas non aliam pofsit nifi eam ex qua fabfiftif,afferrc naturam. Cofum mauitauttotius fidei iioftrae facramentu unigeniti dei f^mo-Namc^ cumreiponfura ad id fijiflet,cur fe cum homo eflet,deum feccret,u£ di tfium illud:Ego Sc pater unum fumus, abfblutae &r perfcfta: intelligen tia: ordinem fumeret,ha?c cofequenter fubiedt: V os dicitis quia blaC* phemaui,quomam dixi,filius dei fum. Si non facio opera patris, noli*» te credere mihi:fi autem facio,8c mihi non uultis credere, operibus crc dite, ut fciatis SC cognofcatis, quoniam pater in me eft,&: ego in patre. Infrenis audaci» eft defperataiam per confcienciam falus , Sc extra pu dorem eft profefla omnis impietas. Nam iamquifquis necerubefcit ftultiti»,ubi perdidit religionem: ei contradicere, amentia potius quam ignoratio eft.Dominus dixerat:Ego & pater unum fumus. Na liuiiatis hocfacramentum eft , ut pater ScC filius in unitate natura? fini. Et quia natur» pr»fumptio uocarctar in crimen,pr»fumedi ratio do cetur ex caufa.A!C enimrSi non facio opera patris, nolite credere mihi. ^ Si non opera patris facit , non credendum ei eft profitenti dei efie fe fi» lium.Non habet ergo natiuitas nouam externamc^ naturam,quia per id filius efle credenduseft, quod opera patris efficiat. Quid hicado^ ptio, quid indulgentia nominis lociinuenit , ne ex natura dei filius fit, conuen ^ ctm cum dei filius ex natur» patern» operibus credendus fitCNon ex»^ quaturac fimilis eft deo creatura,neque ei natur» alienfpoteftas com paratur. Sola ei natiuitas filq non improprie per fimilitudinem credi* tur »qualis. Nam quicquid extra eum eft, cum contumelia ei honora* t» uirtutis xquabitur . Si enim aliquid quod non ex ipfo eft , reperiri poteft fimiie ci,ac uirtutis ciufdem: amifitpriuilegium dei fub conibr* tio co»qualis , iamcp non erit deus unus, a quo indifferens fit deus ali* us. At uero non habet contumdia,proprietatis »qualitas , quiafuum eft quod fui fimiie eft : & ex fe eft ,.quod fibi ad fimilitudinem compa* ratur : nec extra fe eft quod qu» fua flini poteft : Sc profeftus dignita* tis eft, genuifie potefiatem , nec alicnafle naturam . Opera patris effi* cit filius , Sc per id credi fe dd filium poftulat. Non eft pr»fumprio ar* rogans,qu» probari fe non nifi ex his qu» gerat pofcit.Gerere autem fe non fua , fed qu» patris funt teftatur, ne per magnificentiam gefto* irum natur» natiui tas auferatur. Et quia fub facramento afflimpii cor* *poris,-SC nati ex Maria hominis, dei filius non intelligebatur,fides no ^ . 1 5 bis IJ» DE TRINITATE cum dicitur, 8C patrem, cxcluia eft fingularis atc^ unici intelligentia.Et quid reliquum eft, nifi ut per naturas unitam fimilitudinem, pater per filium uifus fiiC’ Et ne hoc incertum nobis ad fidem relinqueretur , do# minus fubiecit: Quomodo tu dicis, oftendc nobis patremCQugenim ignorandi patrem aut oftendendi ignorantibus necefsitas relinqueba tur, cum pater in filio uifus eflet':' Vifus autem adeo eft ex proprietate naturai, dum ex indifferentia at<^ in genere ueritatis unum flint natus & generans, ut hic domini fermo fequeretur :Non credis, quia ego in patre 8c pater in me eftC Infeparabiles efle per naturale fimilitudinem patrem & fiIium,no poflumus alrjs uerbis docere, nifi filq. Non enim hic per demutationem nominumatcpipecierura filius,qui ma&Tucri# tas &Cuitaeft, mimis theatralibus ludit : ut in aflumpto homine fe fili# um dei nuncupet,in natura uero deum patrem, Sc unus ac fblus perfb naii demutatione fe nunc in alio mentiatur . Non itac^ ipfe ibiitarius, nunc fibi filius eft, nunc fe fibi profitetur in patrem,& naturae nomina infert ceilante natura. Alia hic uerborum fimpli citas eft: nam SC pater pater eft,&filius filius eft. Sed in his nominibusacrebus nihil nouu, nihil diuerfum , nihil^ peregrinum eft . Tenet enim natura: ueritas proprietatem,ut quod ex deo eft, deus fit , & nec demutatio fit natiui# tas, nec diuerfitas : dum & filius non in naturam externam acdifsim^ lem patri deo fubfiftit, nec pater alienum quid a fe natiuitati unigenid acquirens jfeduniuerfapotiusquaefuafuntfinedamnoimpertientis indulfit. Atep ita nec natura dei caret, dum non aliunde quam ex deo deus eft : nec a deo differt , dum non aliud ipfe quam deus eft: quia& natiuitas dei confiftitin filio,necpernatiuitatem deiamifitexfedei na tura quod deus eft.Pater igitur in filio eft, et filius in patre,deus in deo. Non per duplicem conuenientium generum coniuntftionem , neque per infitiuam capacioris fubftantias naturam: quia per corporalem ne cefsitatera exteriora fieri his quibus continentur, interiora nonpof# funt, fed per natiuitatem uiuentis exuiuente natura: dum res non difi» fert, dum naturam dei non degenerat natiuitas,dum non aliud aliquid Q^xnodopiu quam in deum ex deo deus nafeitur: dum nihil in his nouum eft, nihil tn-in alienum , nihil feparabilc : dum in patre & filio credere duos deos im# piuni eft : dum patrem dC filium fingularem deum prsedicarc facrilc# gum eft: dum deum ex deo quod in fimilitudine generis unum fint ne gareblafphemumeft. Acnedubiumhoc at<^ ambiguum facramen# tum fides Euangelica fufeiperet , hunc doctrina: flia: dominus ordi# nem tenuit : Non creditis mihi quoniam ego in patre , Sc pater in me cfte Verba quae ego loquor uobis,noname loquor, fed pater qui in me manet ipfe facit opera fua. Quibus rogo alq s in patre dc filio natu» rae proprietas demonftrari quam his ipfis uerbispotuit&poteft,na^ tiuiratis v LIBER Vir 1?3 tiuitatis tamen in omnibus fignificationeprelatav Cum enim ait:Ver Vcrhi^^rgo ba quajcgo loquor uobis,non a me Ioquor,non exemit perfona, necp ^f*oruobK, fe filium denegauitjiiec naturam in fe paterna uirtutis abfcodit.Nam loquor dum Ioquitur»ipie,in fubftantia manens loquitur:dum autem non ab (eloquitur, natiuitatem in ie dei ex deo patre tcftaturjipfe, infeparabi/ lis ab eo ate^ indiisimilis unitate natura; : quia quamuis ab eo loquar tur,ipfe tamen loquitur. Nam qui no a re!oquitur& tamen loquitur, non po teft non eile dum loquitur ; 8c dum non a ie loquitur, ofiendit nonfuum cantum cflequodloquitur.SubiecitenimiSed pater qui in me manet, ip{e facit opera (ua. Manere in filio patrem, non cft fingula# ris ate^ unici : Operari uero per filiuin patrem , non eft differentis aut exteri. Sicutinon unius eft,non ab feloqui quar loquitur,nccp rurfum alieni aefeparabilis fit, loqui perloquentemifed hoc eorum facrameni* tum eft, qui unum fiint, qui uter non aliud funt,qm per natura: pros prietatem in fe lunt: quorum ha:c unitas eft, ut loquens non a fe loqua tur, neque qui nonale loquitur, non loquatur. Et quia in le patrem 3^ loqui operari docuerat, perfeiftte huius unitatis fidem ftatuit, dices: Sed pater qui in me manetjipfe &cit opera fua . Credite mihi quia ego in patre Sc pater in me. Sin autem, uel propter opera ipla credite . Pa=* ter operatur in fiIio,fed Sc filius opus patris operatur. Ne ergo per uir# tutis efficientiam, 8C non per naturae , qua: fecundum natiuitatem eft, proprietatem, pater in filio 8C operari crederetur 8C loqui, ait: Credite mihi quoniam ego in patre,8^ pater in me eft. Quid eftiftudrogorCre dite mihiCcertead id refertur quod dieftum eft:Oftendenobis patrem.^ Fides confirmatur ex credendi pra:cepto,&r ea fides qua patrem fibi os* ftendi popofcerat.Non enim fuffecerat dixi{Ie:Qui meuidet,uidec SC patrem: nifiintelligentianoftram eouft^ protenderet, ut cum patrem nofceremus in filio, filiu tamen efte meminiflemus in patre: ne tranfi* fufio potius alterius in alteru exiftimaretur , quam per generationem natiuitatem^ unitas eiufHem in utroc^ naturac.Crcdi ita<^ fibi domi# nus uult, ne forte per affumpri hominis di (penfationem fidei conftien tia periclitaretur. Certe fi quid afferat ambiguitatis caro&T corpus 3^ pafsio , uel operibus credatur , deum in deo efle , ex deo deum efle, unum cos efle , dum natura: uirtute uter(^ in fe eft , 8^ neuter fine alte# ro eft : dum 8c pater nihil ex fuis amittit in filio , filius totum fumit ex patrequod filius eft.Non eft corporalium naturarum ifta conditio,ut infintfibi inuicem: ut fubfiftenris natura: habeant perfedtam unica# ' tera, ut manens unigeniti natimras,a paternse diuinitatis fitinfepara# bilis ucritate. Vnigenito tantum iftud deo proprium eft,6i:^infacra# ( mento uerg naciuitatis fides ifta efi:,SC ipiritualis uirtutis hoc opus eft, nihil differre 6c efle & inefle . Inefle autem non aliud in alio^ ut corpus m in l}4 TRINITATI! in corpore: fcditaeneacfubfiftere, utin fubfiftente fnfittitaucroirt* cfTe, utSiipfefubfiftat.Nam uter<^fubfiftens,perid non fine alio dum iecundum generationem & naciuitatem fubfiftentis natura non alia cft. Hinc enim illud eftrBgo &rpater unum fumus, &r:qui meuw detjuidec &r patrem. &r: Ego in patre, Sopater in me. Quia non differt nec degenerat natiuitas , quia unius in patre $C filio diuinitatis iacra« mentum natiuitatis natura cofummat, dum dei filius non aliud qu^m deus eft. Et idcirco non in deos duos unigeniti generatio deputatur; quia in deum filius dei nalcens , naturam in le dei fe gignetis exhibuit. S^^DIVI HILARII PICTAVORVM EPISCOPI, DE TRINITATE Liber viii Eatus Apoftolus Paulus formam conftituendi epi/ fcopi fingens , & plane nouum ccclefias hominem praeceptis liiis condens , hanc ueluti liimmam coh^ fummatarum in eo uirtutum effe docuit dicens:Ob linentem fecundum doiTtrinam fidei uerbum,ut po tens fit exhortari ad doifWnam lanam, Sc contradit centes rcuincerc. Sunt enim multi non fubditi,uani loqui 8C fedudlores . Ita enim qua? propria dilciplinae ac morum funt, ad lacerdotrj meritum utilia effe fignificat, fi etiam ha?cquaead docens da? ac tuenda? fidei fcientiam neceflaria funt , in ter reliqua no deerunt. Bomitp<^or Quianon ftatim boni at<^ utilis lacerdotis eft,aut tantummodo inno debftcjfehoe centeragerc,aut tantummodo lcienterpra?dicare:cum&!nnocens fi bi tantum proficiat , nifi dodus fit : & docflus finedoeffrina? fit autori:* tate,nifi innocens fit. Non enim apoftolicus lermo probitatis hone^ ftatisc^ pra?ceptis hominem tantum feculo conformat ad uitam , ncc^ rurfum per doiffrincC fcientiam feribam fynagoga? inftituit ad legem; fcd perfeiflum ecclefia? principem perferiis maximarum uirtutum hos nis inftruit, ut & uita eius ornetur docendo,&: dotfirina uiuendo.Dc^ ni<^ ipfum illum ad quem ei fermo erat,T itum iftiufmodi decreto con fummandac religionis inftruxifln omnibus teipfum bonorum fiimprgbens exemplum, docentem cumuenerationeuerbumlanum, irreprehenfibilc, ut aduerlarius reuereatur, nihil habens turpe aut ma Ium de nobis dicere. Non ignorauit dodlor hicgentium,& ex conici* cntialoquentisatc^habltantisin fe Chrifti ecclefia? eledhis magifter, morbidi eloquq graffatura effe contagia , Sc aduerfum lanitatem uer* borum fidelium defieuituram dotflrina? pefhTer^ corruptionem,qu«e impise intelligenri» fua? lucem ufque adiplam Icdem anima? demers» gens 'f L t B E, R. vm gens,profurido ferpcret malo: Ex his enim ait, quorum iermo ut can^ cer ferpit , latenti ieinper fubrepentii^ contagio lanitatem peruafx mentis inficiens:ob quod fani fermonis in epifcopo uoluit efledo<flri nam, fidei conicientiam , Sc. exhortationum fcientiam, aduerium im# pias & mendaces 6^ uaeianas contradic^fioncs obnitcnte. Miiltienim funtqui fimulances fidem non fubdiii funtfidei, fibr^fidemipfipoi; tius conilicuunt, quam accipiunt, ieafu humans inanitatis inflati, dumqusuoluntiapiuntj&noluntiaperequs ucra fum:cum fapi«' entis hsc ueritas fit, ea interdu iapere qns nolis . Sequitur uero hanc Sdpimfw «m uoluntatis (apientiam fermo ftulritis : quia necefieeft quod ftulce & Ufejlmterdti pitur, ftulte&prsdicetur, lam uero ftultaprsdicatio quantum Ium eftaudientium, cumfeducuturmiOTtentiam ftultidsfubopinio ne fapientisCEt idcirco Apoftolus hunc dc his ordinem tenuit dices: Sunt enim muld non fubdiri,uaniIoqui, 8C iedudiores . Contradicen# dum itaque eft, & impietad infblenti, 3C infolends uaniloqus, & ua/ niloquio feducenri: Si contradicendum perdocfirins ianitatem , per fidei ueri tatcm , per uerborum fynceritatem , ut Si fanitas ueritatis fit, 8i ueritas ianitatis . Ac mihi quidem ea nunc commemorands huius {enteatix apoftolics fuit caufa, quia homines mente peruerfi,8i pro# fefsione fallaces , Sifpeinanes , Si fermoneuiperei, contradicendi no/ bis necefsitatem imponunt: dum letales dodtrinas, Si morbidas intcl# iigendas, Si corruptas uoluntates , fimplicitad audiendum per fpeci# em religionis infinuant: Id apud eos prstermifla apoftolics prsdica# donis fyncericate agentes, ne pater pater fit, ne filius filius fit, ne deus deus fit, ne fides fides fit. Quorum usfanis mendacijsrenicentes uf# que eo iam fermonem refponfionis noftrs extendimus,ut cum deum Si deum Si uerum deum in uero deo demonftrafTemus ex lege, tum deinde perfc<5cam ac ueram unigenid dei naduitatemex Euangelicis ate^ Apofbolicis dodtrinis oftenderemus : poftremout uerum deum dei filium Si indifferentis natursapatre,eodem prsdicationis noftrg curfu doceremus : ita ut nec fingularem deum fides ecclefis, nec duos deos profiteretur, cum nec naduitas dei lolitarium deum fineret , nec naduicasperfecl;adiuerfarum naturarum nomina in dqs duobus ad# mitteret , Duplex autem nobis in refellendis eorum uaniloquijs cura eft, ut primum qus funt fantfta Si perfetfta Si fana doceamus, net^ fer mo nofter per deffexus quofdara ate^ anfraefius oberrans, ex deufis at )que erraticis cuniculis cmergens,ueritatem potius qugrat quam often . dat: tum deinde ut qux ab illis inanium ac falladum fententiarumar/ 'I gutfis ad fpeciem ueri blandieniis aptantur, eaipfa confcienrise omni/ ^um ridicula effe Si inepta pandamus. Non enimfufficic nobis docu# ” ille qua: pia funt:nifipqfsima ea effeper idintelliganturjdum qua: m z impia »5<S DE TRINITATE impia flint refelluntur, Vt uero bonis dC prudentibus uiris natiirscac ftudrj eft, totos fe ad beatxfpei alicuius obtinendam,uelrem,ueltem/ pus pra;pararc,nein aliquo minor fit expeeffatione procinc5hzs:itaiftis haeretico furore amentibus folicitudinis maxima: eft, toto aduerfus pite fidei ueritatem impietatis fuae ingenio laborare, ut aduerfus eos quireligiofifunt, uincanteffeirreligiofij&ultraipem uitxnoftrar,uw rnicrro defperationcpotiorcs fint , & plus impendant cogitationis ad hareticorticZ falla,quam nos docflrinxaptamus aducra.Pqs enim fidei noftnc proa fukobieaioni fefsionibus has impiae pcrfidigfua: contradi<fiiones elaborauerunt, ut lufquodfilius pi-jijimyj requirant, utrum'ne nobis in fide deus unus fiudeinde fubqs ' cianc, an etiam Chriftus deus fit : poftremo, an pater maior fit filio: ut cum audierint in profefsione deum Unum , utantur ea ad id , ne Chris ftus deus fit. Non enim de filio qu^runtandeus fit, ledid tantum, uo lunt de Chrifto interrogando ne filius fit,utfimplicis fidcihominam captantes, per unius eum dei fidem a Chrifti dei cofefsione depellant, dum iam non unus deus fit, fi fit deus confitendus & Chriftus.Iam uc ro hic quanta ftcularis ingenij fubtilitate contendunt, cum dicunt : Si unus eft, quilquisillealius uidebitureftejiamnonerit. Quddfialius eft, iam unus hic non erit : cum natura non finat, uc ubi alius eft,ibiu# nus fit: aut ubi fit unus, ibi alius fit . Dehinc cum facilitatem credentis atep audientis, arte fubdolae huius aflertionis eluferint,tu id tanquam iam faciliore uia obtineant , ut deus Chriftus ex nomine potius quam ex natura fit, quia hoc generale in eo nomen in nullo eam quse uera fb:« Ia eft, unius dei fidem deftruat,& per hoc pater filio maior fit, quia difi* ferente natura , cum non nifi deus unus eft , maior pater fit proprietas te naturjc: fife^ hic nuncupatus filius , & creatio ex dei uoluntate fubs fiftens,quia&rminorpatrefit,&d€US non fit, quia deus unus deum alium effe non patitur.E t qui minor eft,necefre eft ut naturae ab eo qui feeftmaioralienxfit.Ec hi quidem quam ridiculi in eofunt pra:fcris bentes deo, cum afferunt , ex uno nafei nihilpoffe, quiauniuerfarum rerum ex duorum coniunAione natiuitas eft. Deum autem indemuta bilem nullam ex fe natiuitatem tribuere poffe naftenti: quia nec acccC* fioniid quod non demutatur obnoxium fit, nec fblitarq ate^ unius na tura id in ie habeat conditionis , ut generet . Nos autem Euangelicam atque Apoftolicam fidem docftrinis fpiritualibus aflecuti, 8C beatxx* ter ni tatis fpemin patris 8c filq confefsione fe<ftanfes,demonftrato dei & dei ex lege facramento , ne(^ unius dei fidem excedentes, nec^ non deum Chriftum pra:dicantes,hunc ex Euangeltjs refponfionis ors dinem fumpfimus , ut ueram ex deo patre natiuicate unigenitidei dos ceremus, quia per eam 8c deus uerus eftet,nec^ a natura unius dei uen’ . effet alienus : ac fic nec^ deus negari poifet , nequeipfe alius deus dici:> quia liber vitr '37 quia & deum natiuitas prgftarec,& natura in eo unius dei ex deo,eum in deum alterum noiepararet.Etquanquam ad id nos comunis intcE Communis fn telligetig fenfus impelleret , nein natura eadem naturaru nomina con f>*iju:it,qucd uenirent,&non unum elifentjquibus id quod funt non difflet in nere : tame ipfis hoc domini nunc profeisionibus placuit oftendi,qui nomrnhJ/fnt cum frequenter fidei ac ipei noftra: deum unu intimafiet, ut facramen «-ttitrarum tum unius dei ie quocp deo profeflb probato^ firmaret, dixit: Ego SC pater unum (umus, Sifcitis me,fcitis &patremmeum .Et qui me ui^* det, uidet & patrem. Et pater qui in me manet, ipfe fr cit opera fua , Et credite mihi, quia pater in me,& ego in patre. Sin autem , uel propter opera credite.Natiuitatem iuamin nomine patris exprefrit, cognofei patrem in fr cognito docet . Vnitatem natura: fatetur , cum pater in ie uifouidecur.Infrparabilemfe ^patre teftatur, cum in manente infe manet pacer. Fiduciam confdenria: tenet, cum his didiis iiiis credi po ftulat ex operatione uirtutis. Acepitain hacperfe<fia:natiuitatis bea» tifsima fide,uicium omne & duum deorum, & dei fingularis extingui tur; cum qui unum iunt,non fit unus, Sc qui non unus eft,non tamen ab eo qui eft,ita ex aliquo differat,ut u tert^ non unum finc.Ha:c igitur quia h^retid negarenon poflunt, quippe cum fint tara abfblutedidia atc^intelledla: tamen ftulcifrimo impietatis iux mendacio negando ^ corrumpunt . Id enim quod ait : Ego Sc pater unum fumus,tentant unanimitatis referre con{enfiim,ut uoluntatis in his unitas fit, non na turae:id eft,ut no per id quod idem iunt, fed perid quod idem uolunt, unum fint . Et illud quod eftin Adlibus apdfrolorum, huic diffinitio» ni fua: aptant : Multitudinis autem credentium erat anima una & cor unum , ut animarum 8C cordium diucrfitas in cor unum atep animam unam percouenientiam eiufdem uoluntatisuhitas fit. Vel illud quod ad Corinthios feribitur: Qui plantat autem & qui rigat, unum funtrut non differente minifterio ad ialutem , 8C in eiufdem facramenti profe» (frum , uoluntatis fit unitas in duobus . V el id quod dominus falutem crediturarum in fe gentium a patre poftulans , ait : Non pro his rogo tantum , fed Sc pro his qui credituri funtper uerbum eorum in me , ut omnes unum fint,ficuc tu pater in me,6^ ego in te, ut SiCipfi fint in no» bis:ut quia homines refundi in deum non poflunt, uel ipfi inuicem in unum ate^ indiferetum aceruum coire, id quod unum funt,ex unitate fit uoluntatis, cum Sc omnes deo placita agant, 8c ipfi non difsidenti» ,bus inter fe animorum molibus coeant: Atc^ ita unum eos eflenon nacuraefficiat, fed uplutas.Nefcitianefapere,qui deum nefcit:&: cum lapientia Chriftus fit, neceffe eft ut extra fapien tiam fit , qui Chriftum ^aut ignorat,autodit : utifti qui maieftatis dominum, Sc regem feculo» " rum, dC unigenitu deum creaturam 3ei uolut potius efle quam filium: m 5 dC «38 DE trinitate 8>C cum ftultc mcnti'antur,ftultius tamen in dcfeniione mendaci) fui Ca- piunt. Dilata enim paululum etiam nuc ea,qua: in deo patre, &: in deo . . filio eft unitatis proprietate,cx his ipfis quibus utuntur refelledi funt^ QwmoaoiH» » T ^ o, ^ ^ . tuitur quorum anima cc cor unum ommum erat , quarro utrum per tudmis creJetf fidcm dei unum erat. V ticp per fidem : per eam enim anima una dC cor tim erttani^ unumomnium erat. Et interrogo, utrum fides una, an ne altera fitv rwwMcrc. certe, etiam ipfo Apoftolo autore : unam fidem ficuti unum do^ minum, & unum baptifma, & unam (pcm, &unum deum prscdicano te. Siergoperfidem,id eft per unius fidei naturam unum omnes eratt quomodo non naturalem in his intelligis unitatem, qui per naturam unius fidei unum funt^ Omnes enim renati erant ad innocentiam , ad immortalitatem,ad cognitionem dci,ad fpem fidei-Et no pofiunt hgc fibi eile diucrfa,quia et fpes unaeft,et deus unus eft, ficuti 8i dominus unus eft , &C baptifma regenerationis unum eft . Si harcaftcnfii potius unum funt quam natura:his quo«^ qui in hgc renati fiint, unitatem uo iuntatis aflcribc . Sin uero regenerati in unius uita: at<^ aeternitatis na luram funt, per quod anima eorum &C cor unum eft:ceflatin his aflen fus unitas, qui unum funt in eiufdem regeneratione naturae. Non no- ftraIoquimur,neque ad illudendas audientium aures corrupto dicfto/ rum fenfu aliqua ex his ementita compingimusefed fanf dotftrinae for ^ .> mam tenentes,quxfyncera funt fapimus &praedicamus.Docet enim Apoftolus, ex natura facramentorum eflehanc fidelium dei unitatem ad Galatas fcribens:Quotquotenim inChrifto baptizari eftis, Chri- ftum induiftis . nonineftiudxus ne<^ Grsecus , nonineftferuus nec^ liber,non ineft maftulus nec^ fccmina, omnes enim unum uos eftis in Chrifto lefu. Quod unum funt in tanta gentium, conditionum,{cxutf um diuerfitate: nunquid ex aftenfii uolun tatis eft, aut ex {aeramenti u- nitatc,quia his Sc baptifma fit unum , &r unum Chriftum induti om# nes funtcQuid ergo hic animorum concordia feciet,cum perid unum ^pj^^j^j fint, quod uno Chrifto per naturam unius baptifini induantur^ Aut er girt ngat cum qui plantat & qui rigat,unum fint , nunquid non per hoc unum mtmfunt funt, quia ipfis in uno baptifmo renatis una unius regenerantis bapti- fmi difpenfatio fitCNunquid non etidem aguniCnunquid non in una unum funt^Itaque qui per rem eandem unu funt , natura etiam unum {unt, non tantum uoluntatcrquia&ipfires eadem effefti funt,& duG* dem rei atque efticientix funt miniftri , Proficit autem lemper contra^ di<flio ftultorum ad ftulticix demonftrationem: quia qux ingenio in** ' fipientisauc perueriseinteOigentix aduerfus ueritatem coaptantur, dum &C inconcufia5(: immobilis eft,necefleeft,utquxediuerfofunt, &fal{aintelligancur&:ftulta. Laborantes enim hxretici fallere perid quod didhim eft; Ego pater unum fumus, ne naturxin his unita^. LIBER VIII 3C indifferens diuinitatis fubftantia crederetur , fed cx dilecfiioiic mu* tua , SiC cx uoluntatum concordia unum effent : exemplum unitatis iftius , ut fuperius demonftrauimus, etiam cx di<flis Dominicis protu vtmnes mti ierunt, Vtomnesunumfint,ficuttup'aterinmc,8Cegointe,ut&ip*/‘»^-,^f«‘erfa fifintin nobis . Extra Euangelica promiffa eft , quifquis extra fidem eorum eft, & impiae intelligentia: crimine fpem fimplicem perdidit. ^ Habet enim non tam ueniam quam praemium ignorare quod credas, quia maximum ftipendium fidei eft, Iperare qutc nefeias; at uero ulti* niae impietatis furor eft, aut intelleifta non credere , aut intelligentiam corrupiilecredendi.Scdlicctipfum intelligcntiaefuse fenfumimpie* tas demutet, non tamen poteft intelligeiiria non extare didorum. Do minus patrem orat,utquiin ic credituri fint,unum fin£,ficutip{ein patre eft , & pater in eo eft, ita omnes in his unum fint.Quid hic «qua iiimitatem,quidper uoluntatis aflenfumanim«&: cordis unitatem introducis^Fueratnamc^inuerborum copia & proprietate, ut fi uo^ luntas unum efle eos faceret, dominus ita precaretur : Pater ficut nos unum uolumus,ita&illi unum uelint,&unum per concordiam fi* mus omnes . Aut fortequi uerbum eft , fignificationem uerbi ignora* uitC qui ueritas eft , loqui uera nefciuiiC & qui fapientia cft,in ftulti* loquio errauitC dC qui uirius eft , in ea fuit infirmitate , ne poffet eloqui qutcuelkcintelligi^Loquutus planeille eft uera Sdfyncera fidei Euan 7 geiicafacramenta.Ne^folumloquutus eftad fignificationem: fed tiam ad fidem docuit , ita dicens : v t omnes unum fin t , ficut tu pater in me , & ego in te, ut & ipfi unum fint in nobis.Pro his primum pre* cacio eft, de quibus dicitur: Vtomnes unumfint:tum deinde unita* tis profectus exemplo unitatis o*ftenditur, cum ait: Sicut tu paterin , me, &ego in te, uf&ipfiunumfintinnobis:ut ficut paterin filio ;filius in patre eft, ita per huius unitatis formam, in patre Sc filio unum omnes efient.Sed quia foli patri & filio cx natura proprium eft ut u* num fint, quia deus ex deo, dC unigenitus ex innafcibili,non poteft ni fi in originis fu« efle natura : ita ut & in fubftantia nati ui tatis fueC qui unigenitus eft, exiftat,nec^ aliam ac diuerfam diuinitatis nati ui tas ha* beat, quam cx quaprofeifta eft,ueritatem : nihil nobis ambiguum do* minus ad fidem relinquens, abfolutac unitatis huius toto confequenti fermone docuit naturam.Id enim fequitur: Vt & mundus credat, quia tu memififti.Per id ergo mundus crediturus eft filium a patre mifliim , effe,quod omnes qui credituri in eum funt,unu in patre Sc filio erunt: quomodo erunt,mox docemur : Et ego honorem quem dedifta mi* >1 hi,dcdi ds. Er nunc incerrogo,utrum id ipfum fit honor quod uolun/ ; 4 tas:cum uolutas motus metis fit,atuero honor natur«,autfpecies,aut ^ dignitas.Honorem ergo acceptum j patre, filius omnibus qui in fc cre m 4 dituri DE TRINITATE dituri funt dedit, non uti(^ uoluntatcm:qua: fi data cfiTet, non haberet fides prgmmm,cum fidem nobis necefsitas affixf uoluntatis inferret. Accepti autem honoris datio, quo proficeret oftcndit: V t fint unum, ficuc dC nos unum fumus. Ob eam ergo caufam acceptus honor datus cft,ut omnes unum fint. lam igitur unum funt omnes in honore, quia non alius qu^m qui acceptus eft honor datus eft : net^ ob aliud datus eft, quam ut omnes unum eflent. Et cum per honorem datum filio, a filio prxftitum credentibus,omnes unum fint : qusero quomodo fis= lius diuerfi honoris apatre fit, cum credentes omnes honor filij ad uni tatem paterni honoris affumatC’ Etinfolens quidem hic forte humang ipei erit fermo,{ed non erit infidelis: quia quamuis hoc fperare temera rium fit, tamen non credidifie irreligiofum eft, ut idem unus no« bis dC ipei autor fit 8c fidefEt de hoc quidem plenius et copiofius fuo, ut congruit,loco tra(fiabimus.Interim tamen etiam ex prgftnti iermo nenec^ inanis,ne(^ temeraria efiehajc ipes noftramtelligitur. Per aes ceptum igitur 8c datum honorem unum omnes funt.Fidem tcneo,ati* que caufam unitatis accipio:fed nondum apprehendo rationem, quo^ modo datus honor unum omnes efte perficiat . Sed dominus nihil fi# delium confdenti^ incertum relinquens, ipfum illum naturalis effici# entia: docuit effcc'ium dicens: ut fint unum,ficut & nos unum fumus: ego in his,& tu in me, ut fint perfecfii in unum.Eos nunc qui inter pa# trem 8c filium uoluntatis ingerunt unitatem , interrogo utrum 'ne per natura: ueri tatem hodie Chriftus in nobis fit , an per concordiam uo# luntatisCSi enim uere uerbum caro fadlum eft,&r nos uere uerbum car nem cibo dominico fumimus: quomodo no naturaliter manere in no bis exiftimandus eft,qui8c naturam carnis noftraeiam infeparabilem fibi homo natus aflumpfit, Sc naturam carnis fua: ad naturam «terni# tatis fub {aeramento nobis communicande carnis admifcuitClta enim omnes unum fumus: quia & in Chrifto pater eft, & Chriftus in nobis eft. Quifquis ergo naturaliter patrem in Chrifto negabit , neget prius non naturaliter ueife in Chrifto, uelChriftum fibiinefle,quiain Chri fto pater, Sc Chriftus in nobis,unum in his efle nos faciunt.Si uere igi tur carnem corporis noftri Chriftus aflumpfit, 8duerehomo ille , qui ex Maria natus fuit, Chriftus eft, nosf^ uere fub myfterio carnem cor poris fui fumimus, & per hoc unum erimus, quia pater in eo eft, & ille in nobis:quomodo uoluntatis unitas afleriturjcum naturalis per facra mentum proprietas,perfe(fl« facramentum fit unitatisCNo efthumas' no aut feculi fenfu in dei rebus loquendu,necj per uiolenta att^ impu# dentem prgdicatione coeleftium dieSorum fanitati aliena: , at^ impix intelligeutise extorquenda peruerfitas eft. Quxfcripta funt legamus,. . dC qu« legerimus intelligamus, Sc tucperfedf fidei officio fiingemur.S y LIBER VIII »‘4t r?c naturali' cnfm i’ii nobis Chrifti ueritate quae dicimus , nifi ab codi* fcimus,ftuiteatc^ impie dicimus. Ipfe enim ait: Caro mea uereeft efca, Caro medutre 8C fanouis meus uereeft potus* Qui edit carnem meam. Subibit lan# gmnem meum,in memanet,o<: ego in eo.Ue ueritate carnis oC langui* Epotus nis non relicflus eft ambigendi locustnuncenim & ipfius domini pro« fclsione& fidenoftrauere caro eft, dC uere (anguis eft. Ethaecaccepta atque haufta id efficiunt,ut Sc nos in Chrifto,& Chriftus in nobis fit. An nehoc ueritas non eftc Contingat planehis uerum non efle, qui Chriftumlefumuerumefredeum negant .Eft ergo in nobis ipfe per carnem, & fumus in eo:dum fecum hocquod nos fumus, in deo eft. Quod autem in eo perfacramentum communicatae carnis ^fangui# nis fimus , ipfe teftatur dicens : Sc hic mundus iam menon uidet, uos aut me uidebiiis, quoniam ego uiuo,6<r uos uiuetis, quoniaego in pa^ tremeo, dc uos in me, & ego in uobis. Si uoluntatis tantum unitatem intelligiuellet,quurgradumqucndamatc^ ordinem confummandac unitatis expofuit: nili ut cum illein patre per natura diuinitatiseflet, nos contra in eo per corporalem eius natiuitatem,& ille rurfum in no« bis per iacramentorum inefte myfterium crederetur^ ac fic perfe(fta per mediatorem unitas doceretur, cum nobis in fe manentibus ipfe maneret in patre, 8^in patre manens maneret in nobis,& ita ad unitae tem patris proficeremus , cum qui in eo naturaliter (ecundum natiuita tem ineft,nos quoc^ in eo naturaliter ineflemus, ipfo in nobis naturas liter permanente. Quod autem in nobis naturalis h»c unitas fit, ipfe ita reftacus eft : Qui edit carnem meam, Si bibit fanguinem meum, in me manet , & ego in eo. Non enim quis in eo erit , nifi in quo ipfe fues rit: eius tantum infeaflumptam habens carnem, qui fuamfumpferit. Perfeccg autem huius unitatis facramentum fuperiusiam docuerat di cens:Sicut memifit uiucns pat€r,& ego uiuo per patrem:& qui mans ducaueritmeamcarnem,&ipreuiuetperme. Viuitergoperpatrem: c^ome>do mu &C quomodo per patrem uiuit , eodem modo nos per carnem eius uis ^ ' ' 'T'ii' ' r r ' pCTpdtTCyQ^ uemus . VJmnis enim comparatio ad intelligenti*e rormam prselumis' nosuiuimut tur:utid dequo agitur, fecundum propofitum exemplum aflequa® pernuscam^ mur.Ha^cuerouitae noftraecaufaeft, quodin nobis carnalibus ma/ nentem per carnem Chfiftum habemus ; uieSuris nobis per eum, ea coditionequa uiuit illcper patrem . Si ergo nos naturaliter fecundum carnem per eum uiuimus, id eft, naturam carnis fua:adepti:quomodo jion naturaliter fecundum fpiritum in fe patrem habeat, cum uiuat ips fcperpatremC Per patrem autem uiuit, dum natiuitas non alienam ei intulit diuerfamtp naturam, dum quod eft , & ab eo eft, nec tamen ab ^^eo per aliquam incidentem natura difsimilitudinemfeparatur,dum ^Pin fe habet patrem per nati uitatem in uirtute naturai.Hscc autem idcir y 244 trinit/te ad cum pater, .& ad patrem ipfe deducit . ’ siabfolutiorem itaq; di<^li prxfentis inteliigcntiamcommemorat^o (aeramenti iftius fuit nece(i iaria, ut per filiu effet quod paternos Sc adducit & (ufeipit : ut per hoc intelligeremus , quatenus quod ipfe fibi fubiecit , deus ei fubiecit , dei Icilicet in eo natura per natiuitatem manente, & ea qua: ipfe agit,ageii tc,dum ita agit, ut ea deus agat,& tamen ipfe ea qua: deus egerit , agatt ita tamen ,ut in eo quod ipie agi t, filius dei agere intelligatur: in eo ue# fo quod deus agit, paterna: in eo natura: ut in filio proprietas , fentia^ turexiilere. Euacuatisitac^ magiftratibus &^poteftatibus, fubqcien^ tureifub pedibus inimici eius . Et quos inimicos intelligi oporteat,; idem Apoftolus docuit dicens : Secundum Euangelium quidem ini* mici propter uos, (ecundum elcAioncm autem dile<fb propter patres^ Hos ergo inimicos crucis Chrifti meminerimus : fed quia dtledii pro* pter patres funt,fcimus cos fubicdHoni rcieruatos,{ecundum quod di Aum eft: Nolo enim uos ignorare fratres iacramentum hoc, ut non E* tis uobis fapientes. quoniam ex parte obtufio fadla eftin Ifrael, quoad/ uf(^ plenitudo nationum intret, et fic omnis Ifrael liberabitur ficut (eri ptu eft;ueni€taSion,quiIiberet&auertatimpietatesabIacob,8i hoc illis a me teftamentum,cum abftulero iniquitates eorum. Inimici ergo fubqcienturrub pedibus eius : ied fubiecflionem illam quid confequa* tur^intelligendum cft, nempe illudiNouifsima deui«5laeftab eo mors* Deuidio autem mortis nihil aliud eft,quam refurre«fHo ex mortuis; cum interitus corruptione ccilante , uiux iam ccelcftis^ natura: con* ftituetur aeternitas, iecundum quod diciura eft ; Oportet enim corru* ptiuumiftud induere incorruptionem, &mortalc iftud induere im/ mortalitatem . Cum autem mortale iEud induerit immortalitatem^ tunefiet uerbum quodfcriptumcft; Abforptacftmors in contentio* ne. Vbi eft mors contentio tuaC Vbi eft mors ftimulus tuus C In fub* iecftione itai^ inimicorum mors uincitur: 8C morte ui(fta,immortaIita* tis uita fuccedit. Qute autem fubie(ftionis perfetfta illa poft fidei lubie/ «ftionem proprietas fit,idcm Apoftolus teftatuseftjCuaitjQuitransfi gurabit corpus humilitatis noftrxconforme corpori gloriae fu», fe* eundum efficaci» fu» opera, qua pofsit fubijccrc ei omnia. SubietSio itaque edam ea eft,qu» eft ex natura in naturam concefsio: dum a fe fc eundum quod eft definens,ei fubqdtur, cuius concedit in forraa,De* finit autem non ut non fit,{ed ut proficiat ; fite^ ex demutatione fiibdi* tU8,in fpeciem fuftepri alterius generis tranfeundo.Dcnic^ utfacra/ menti huius eflet rado abfoluta, poft nouifsime deuiclam mortemj tiliitsfuUem autem dixerit : Omnia fubic(fta fun t , abfc^ eo qui fubiecit ei eritiiU omnia,tunc &: ipfe fubie<rtus erit illi , qui ei fubiedt omnia , ut fit deus omniainomnibus.PrimusigiturfaaamentigraduseftjfHbie^aeffc 1. I B E R XI >4f ei omnia j & tunc {pfum fubiedtu fieri fiibi^ cienti fibi omniatut quem* admodum nos glorisc regnantiscorporis fui fiibdimur, eodem ruw fiis (aeramento ipferegnans in gloria corporis fubqcienti fibi,uniuer4 £a fubdatun Subdimur autem glorisc corporis fui , ut in ca fimus cors* poris claritate , qua regnat in corpore: quia corpori eius conformes erimus . Et quidem gloriam regnantis nunc corporis fui ^ euangelia nontacentJta enim fcribitur,domino dicente: Arnen dico iiobis^quo niamfuntaliqui deafiantibus hic,qui non gufiabunt mortem i donec uideant filium hominis tienientem in regno iuo. Et fa<fhim eft poft di* cs fex , affumpfit lefus Petrum 8C lacobum 8c loannem fratrem eius» & ducit illos in montem exceifum feorfum, 8c transfiguratus eft lefus ante eos , &refplenduitfacies eius utfbl, ucfhmenta autem cius fa<5ia funt ficut nix.Gloriaita<^ uenientis in regnum corporis apoftolis de/ rnonftrata eft. Nam in habitu dominus gloriofe tiasformationis fuas conftiiit , regnantis corporis fui claritate patefa«fia. Et huius quidem gloria fua: confbrtium Apoftolis pollicens, ait: Sic erit in confumma tione feculi. Mittet filius hominis angelos fuos , & colligent de regno eius omnia fcandala, 8c qui faciunt iniquitatem,& mittent eos in cami numignis, ibi erit fletus 3iftridor dentium. Tunciuftifulgebuntfi# cut fblin regno patris eorum: qui habet aures audiedi audiat.Nuquid non omnibus naturales corporales^ aures ad didforum audientiam patent , ut ad audiendum dominica admonitione opus fueritC' Sed fiu cramenti ftientiam dominus infinuans , auditionem dodhinsc fidelis exegit. In conflimmatione ita^ feculi de regno eius fcandala auferutisi tur. Habemus ergo regnantem dominum fecundum corporis claritas tem , quoufe^ fcandala auferantur . Habemus rurflim conformes nos glorise corporis fui in regno patris i tanquam in foUs claritate fulgens tes: in qua habitum regni fui apoftolis in monte transformatus often dit .Tradet ergo regnum deo patri,non iitic^ tanquani tradens pote/ tradrtregnH ftate concedat , fed quod nos conformes glori» corporis fui fedii j re^ d^opitiri gnum dei erimus . Non enim ait , tradet fuum regnum, fed, tradet re^* gnum, efleefios nos per glorificationem corporis fui regnum deo tra* diturus. Nos itac^ tradet in regnum fecundum hocineuangclqsdi^ ^um : Venite benediefl patris mei , pofsidetc pr»paratum uobis re* gnum a conftitu tione mundi , Fulgebunt ergo iufti ut fol in regno pa# tris eorum.T radet enim fiUus deo regnu eos , quos uocauit in regnu, quibus 8c beatitudine huius Aeramenti fpopondit dicens: Beati mun do corde,quomam ipfi deum uidebunt. Regnans ita<^ auertet ftanda Ia>&tunciuftiinregnopatristanquam{blmIgebunt. Tradet autem deo patri regnum, & tunc quos regnu deo tradiderit, deum uidebunt. Quod regnum ipfe teftatus cft,dicens ad apoftolos:In uobis enim eft X 3 regnum a4<J ^ ^ trinitate regnum dci\ Regnans itac^ regnum tradet . Et fi quis quaeret , quis iftc fit tradens regnum, audiettChriftus refurrexit a mortuis,primitig dor micntium,quoniam per hominem mors, & per hominem rerurre<fdo mortuorum. Omnis enim hic nunc praefentis quaeftionis lermo de ia cramento corporis eft,quia Chriftus primiticC ex mortuis eft.Quo au tem Chriftus myfterio ex mortuis refurrexerit, Apoftolo docente no/ fcamus; Memento Chriftum lefum a mortuis refurrexifte , de femine Dauid.Mortem utique8f refurrcclionem ex ea tantum doces difpen^ fationeefre,quacaroeft.Rcgnatautein hoc eodem gloriofb iamfiio corpore,donec euacuatis magiftratibus , Sc morte deuiefia fubijciat fi^» bi inimicos . Et quidem ab Apoftolo feruatus hic modus eft,ut magis ftratibus & poteftatibus euacuatio , inimicis uero fubiedio deputare*» tur.Quibus fubiecftiSjfubijcieturfubijciend fibi omnia,deo fdlicet,ut fit deus omnia in omnibus, naturae afTumpti corporis noftri natura paternae diuinitatis inuedia . Per id enim erit omnia in omnibus deus, quia fecundum dirpenfadoncm ex deo Sc homine hominum deiq^ mediatorjhabensinfeexdifpenfadonequodcarnis eft, adepturus in omnibus ex fubie^one quod dei eft,ne ex parte deus fii,fed toms de« US4 Non alia itaque fubiedtionis caufaeft, quam ut omnia in omni^ bus deus fit, nulla ex parte terreni in eo corporis refidente natura, ut intrafc duos continens, nunc deustantum fit, non abiedio corpore, fed ex fubietftionc translato,ncquc per defedtionem abolito,fed ex cla rificadone mutato , acquirens fibi deo potius hominem , quam deum perhominem amittens. Subie<ftusuero obid,nonutnonfit,feduf? omnia in omnibus deus fitmon habens in facramento fubiedHonis efi» feac manere quod no eft, non habes in defetftionc ita fe carere, ne non fit.Et quanquam ad intelligentia; huius religiofam fecuritatem fuffici^ at nobis apoftolica autoritas , fubrjdcndum efle in tempore,& per dU fpenfationem dominum noftrumleium Chriftum primitiasdormi# entium , ut fit deus omnia in omnibus , id quod non diuinitatis infirs mitas eftjfedafllimptioms profe<Sus,dum homo SC deus, iam deus to tum eft: tamen ne fortequia darificatum in corpore dum in eo regnat, &pofteafubi}cicndumj ut deus omnia in omnibus fit,credimus:noii eriamexeuangelijs prsefumpfifle exiftimemur,fid€inoftraiteftimo^ nium , non folum apoftolicorum , fed etiam dominicorum didrorufri profefsione eft aftruendum,utquodloquente Paulo Chriftus loquu»» tus eft, id ante Paulum Chriftus ipfe fit iam loquutus . Diipenfatione- itaque glorix huius apoftolisfuis abibluta uerborum fignificationc demonftrans,ait: Nunc glorificatus eft filius hominis, & deus glorifi*» catus eft in eo. Si deus glorificatus eft in eo, deus glorificauiceum in fej& deus protinus glorificabit eum , Habemus primum gloriam l: r B E R XI ^47 filrj hominiSi deinde m filio hominis dei gloriam , in eo enim quod dii» <fium eft: Nuc honorificatus eft filius hominis , & deus honorificatus cft in eo. Hoc enim primum (pectat ad corporis gIoriam,qMafc ex tia tu# r® diuinar confociatione mutuaretur. Succedit deinde glorite plenio# ris profeccus,ex incremento indulta: iam corpori glori» capeiTendus: Deus honorificatus eft in eo , ^ deus honorificauit eum in ft , Sd deus protinus honorificabit eum. Per hoc enim glorificauit cum deus in fe, quia iam in eo glorificatus fit deus . Nam quod deus iri eo glorificatus eft, ad corporis gloriam ipe<ftat,pcr quam dei gloria intellecla per cor# pus efhgloria dei per gloriam filfi intelligenda- Quod uero quia glori# ficatus in eo deus eft,ideo glorificauit eum deus in fe, per incremetum glorificatiin eo dei,glorificauiteuminledeus:utquiaiaregnatinglo# ria,quae ex dei gloria eft, iple exinde in dei gloriam tranleat.ln ft enim eum deus glorificauit , id eft, in ea natura qua deus eft, quod eft , ut fit deus omnia in omnibus toto iam in deo ex eaqua homo eft diipefatio ne manftiro.Nec fime de tepore tacuit dicens:Et deus glorificauit eum in le,& deus protinus glorificabit eum: V t quia prodeute ad proditio nem luda, gloriam qu» fibi poftpafsioncm confequutarefurrechonc futura elTetjin pofterum releruaret^ dei in eo gloria per uirtutem refur rectionis oftenfatipfo uero in dei gloriam,id eft,in deum omnia in om nibus ex fubietfiionis difpenfiitione manfuro.Et in eo quidem quanta furoris h»retici ftultitia eft, defpcrare in deo , quod humanis fuis dpe^ bus biandiat;utquodinhomincdeus potens fit, id in ieipfi) infirmus fit.Necfermo iftudjnecfenftis rati5is capax loquitur,ut naturali qua# dam necefsitatead confulendu nobis obnoxius deus, fibi nihil afferre beatitudinis pofsit. Non quod profetftu egeat, qui imperturbatg natu r» uirtutistp fit: fed quia per difpenlatione & facramen tu pietatis ma»» gng,qui deus dC homo eft, impotens fibi fit, hoc fe totu prseftare quod deus eft, cum nobis no ambigue indulturus fit,idquoc^ nos efle quod no fumus. Vit» enim human»atc^ mortis finis eftrefiirretfiio.btcer tifsimum militi» noftrae ftipendium^ft incorrupta aeternitas: non ad pceneeperlcueraniiam manens,fed ad perpetuae glorig frufftu iucundi catemt^p no definens.Cum igitur h»c noftra terrenoru corporum ori# go in habitum natur» potioris excedat, & conformis glori» domini# ci corporis fiat:deus in forma Icrui repertus,liceE ia glorificatus in cor# porc fitjfecundu quod in formaferui eft, tamen coformis deo no erit, ut qui nobis formaglorificati corporis fui tribuet, ipfe corpori fuo ni# hil ultra pofsit ^ nobis ac fibi fit comuneprf ftarecHoc enim quod dt deu eft: tuc fubietftus erit illi,qui ei fubiecicomniajUt fit deus omnia in omnib. pl»ri(^ h»rcticoruita affirmat: ut idcirco fubheiendus fit deo patri filius , ut pater per fubiectioiiem filij deus fit om nia in omnibus, X 4 tan Tunc fiihieUui riq«c ^• 4:8 trinitate tanquam ci adhuc pcrfetfHo dei defit , quam per filq fubiesflione fii ad« epturus: abiblutac utic^ ac beatas diuinitaris inops intelligendus,fi dc uscfle omnia in omnibus per prouc<fHoncm temporum coiequetur. Ac mihi quidem deum fola ueneratione intclIigenti,non minus his re fpondere impium uidetur,quam adefle:& de natura qua: humani fens fus conceptionem excedat, uerbis quorum adhuc fignificatio angufti/ orquam intelligentia fit,enunciare fe pofle confiderc:ac primum ambi gere, defit nc quid dco,an plenus ipfe fit , uel pleno iam pleniorem efle ei reliquum fit . Quod fi deus cui no aliunde eft quod deus femper eft, profe<fhim habeat,ut plus fit aiiquando,non poteft tamen adid peruc nire,ne fibi nihil defit:quia cui natur» profedius eft reliquus, nuquam intelligitur fine aliquo incremento refiduo profeciffe,c5 natura ad pro fedhjm fpeftans, proficiens licet femper, femper tamen pateatad pro« feftum.Quodautein plenitudineperfedamanetjfcmper^eft, nonfi bi relinquit ut plenius fit : quia accefsione pleni tudiniSj plenitudo tw capiat.Et h»c quide dc deo ita opinandi, pi» in telligcntisc fpecies eft: deo nihil dceire,plenum6^ cffe.Cacterum non ignorat Apoftolus,cud iufinodi dc deo confefsionis uocc teftandum fit dices : O profundum diuitiarum & fapienti3E8(: fcienti»dei , quam funt incomprehenfibi^ lia iudicia eius, Sc ininueftigabiles uiac eius . Quis enim cognouit fens* fiim dominiCaut quis confiliarius cius fiiitCaut quis prior dedit, re«* tribuetur dC Quoniam ex ip{b,& per ipfum,8(: in ipfo funt omnia, ipli gloria in fecula feculorum . Non circunferibitur deus mente terrena, nc(^ hoc fapien ti» fu» profundum fenfu intelligcnti» penetrantis at» tingitur , neciudicia conftifutionum fuarum perferutantium ingenio apprehcndunt,nec ui» cognitionis cius ininueftigabiles feconfe<5ian tium ftudijs derelinquunt . Incoprehenfum profundum dcmerfa dus omnia funt,nihi% dc rebus eius reperietur,nihil confediabit.Senfum dus nemo cognouie,8iC cofilio non eguit externo . Dc nobis aut nunc omnis fermo hic eft, non etiam de eo per quem omnia funt, qui eft ma gni cofilq angelus,qui &ait: Nemo nouit filiu,nifipatcr: ne% patrem quis nouit, nifi filius : SC cui uoluerit filius reuelare . Sed aduerfum ima bedllas mentes noftras,& fead definiend» circunfcribend»<5naturp diuin» demeroentes profundum, confefsionc apoftolic»proteftatio nis utendum eft: ne temerariaopinioaliquid fibi de deo pr»terquado cctur,ufurpet, Comunis autem h»c naturalium caufarum intclligetia eft, nihil in fenfum cadere, nifi quod fenfui fubiacei,ut aut res oppofita oculis, aut opus quod^ ipfo fenfu noftro ac mente poftenusiquorum unum quid aut attreefiatuf aut cernitur, dum concedit intraopiniouis noftr» fententiam , ipfo taftu uifu^ moderandum : aliud ueroquod fitin tcmpore,8C quodam iuniorea nobis aut gtgnitur,aut coftituitur exordio I, I B E R XI *4P exordio, quia (cnfum intelligentia: non prscuenit , iudkio qlibc^ (en* fus dqudicanris obnoxium eft : Non enim aut aipe<fius nofter inuifi^ biIiadfjudicac,quinon nifi cantum confpe<fladiTcernit:autmens no# ftra fe in id quod non extitit tefttpus, extendet, & an tiquiora ortu fuo perueftigabit, cum non nifi earum rerum opinio , quarum ipfa fit fe# nior , relinquatur, qua: plerunqueipfa per neccfsitateni naturalis fux infirmitatis incerta, abfolucam fcientiam in caufarum cognitione non teneat , nedum eorum qux ante fe fin t ^ aeternam rationem fenfu ultra natiuitatem fuamredcun te percipiat. Et idcirco Apoftolus,quia nun quam nifi ea in cognitionem caderent, quse ienfiii pofteriora fuccedc# rertt, commemorato lapientiaedei profundo, &[infcrutabiliumiudk Ciorum infinitate, & inueftigabilium uiarum fecreto, Sc incogniti feri# ius Ignoratione^ & confilqnon communicati ignorantia, fubiecitt Quis enim prior dedit , & retribuetur ci^ quoniam ex ipfo , & per ip# fiim,8(rinip{bfuntomnia,ipfi gloria in fecula feculorum . Deus qui femper eft, non fubiecftus eft modo, neque ab anteriore iui aliquo mo# tu men tis,aut intelligentia: praeucnitur.Et idcirco inueftigabilc 3c im# perfcrutabileipfc totus profundum eft. Totusautcmita,utnonpcr hoc definitus in modo fit, fedintelle^us fit in immenib: quia a nemi# ne quod eft,fumpfit, fcd nec prior ci dedit aliquis j ut retribui ofBcium danti oporteat. Exipfo enim, & periplum, & in ipfo font omnia.No eget ex fe,& per fc , & intra fe manentibus . Nec qui origo , nec qui o# pifexeft,nec qui continens eft internis externus, &effedlis con# ditor, fuorum ipfo egens nunquam eft.Nihil ante eft^nihil aliunde, nihil extra eft.Quo igit caret plenitudinis profe(fi:u,ut per tempus ad# huc deus omnia in omnibus fit C Vel unde fumet , extra que nihil cft^ Nihil autem ita ut fomper ipfo fit. Et qui ipfo fomper eft, extra quem ni hil<ft, quo incremento explendus eft, uel quo augmento demutan# dus eft , dicens : Ego forii j 8c nori demutor^ cum non relinquatur ue! ad demutationem locus uel ad profo^um cauia , uel ad a:termtaterh anterius ,uelad deum aliud praeter quam deus ipfo eft t Non ergo per fubiecflionem filij deus erit omnia in omnibus:neque per caufiim con# fommabitur , ex quo , 8C per quem , 8c intra quem omnis caufa confi# ftat. iVlanet itac^, ut eft, femper deus, nec profe<flu eget : quia id quod eft , ex fo ac fibi fomper eft . Sed ne in unigenitum quidem deum , de« mutanda: natura: cadit necefsitas , Deus enim eft, quod plenxac per# fc«fl»diuinitaris eft nomen. Nam ut fuperius docuimus , 8c repetitae gloria fignificatio, SC fubie<ftionis caufo eft , ut fit deus omnia in om# nibus.Eife autem deum omnia in omnibus,facramentum eft,non ne# cefsitas . In forma enim dei manens , formam forui aiTumpfit, non dc# mutatus , fod fo ipfuna exinanienSj&intrafo latens, 8c intra fuam ipfe iyo D E T R I N I T A T E uacuefac^lus potcftatemjdum fe ufquc ad formam temperat h&bitus humani, ne potentem immenfamcp naturam aflumptac humilitatis non ferret infirmitas: ied in tantum fe uirtus incircumfcripta modera* retur, in quantum oporteret eam ufque ad patientiam connexi fibi corporis obedire* Quod auterafeipfumintrafeuacuefedens conti* nuit, detrimentum non attulit poteftati, cum intra bancexirianien^ tts (e humili tate, uirtute tamen omnis exinanitae intra fcufus fit pote* ftatis . Quod itac^ deus erit omnia in omnibus ^ affumptioiiis noftrae profedus eft . Qui enim cum eflet in forma dei , repertus eft iti forma {erui,rurfum confitendus eft in gloria dei patris: ut non ambiguein cius forma manens intelligatur, incilius erit gloria confitendus . Dfe ipcnlatio ita<^ tantum eft, non demutatio . in eo enim eft , in-quo erat» Sed cum medium eft quod effe CGEpi^id eft, homo natus,totum ei na^ turse, qu 2 e antea deus non fuit , acquiritur : cum deus effe omniain o* mnibus poft (aeramentum difpcnlationis oftenditur. Noftra hasc ita* que lucra funt,&noftriprofe(ftus, nos fcilicet conformes eflSeigloria: corporis dei. Ceterum unigenitus deus,licethomo natus fit, iioti tamen aliud quam deus omniain omnibus eft.Subiedlio enim illa cor poris , per quam quod carnale eft, in naturam ipiritus deuoratur, effe deum omnia in omnibus eum , qui praeter deum 8c homo eft, confti* tuet : nofter autem ille homo in id proficit . Caeterum nos in hominis noftri conformem gloriam proficiemus,& in agnitionem dei renoua* ti,ad creatoris imaginem reformabimur,{ecundum Apoftolidi(fhim: Exuti ueterem hominem cumatfHbus fuis, &indutinouum, eum qui renouaturin agnitionem dei fteundum imagine eius qui creauit eum. Confummatur itaque homo imago dei: namt^ conformis cffe<ftus gloria: corporis dei , in imaginem creatoris excedi t,{ecundum difpo* fitam primi hominis. figurationem . Et poft peccatum ueterem^ ho* minem, in agnitionem dd nouus homo fatfius , conftitutionis lu:e obtinet perfe(fl!onem , agnoftens deum fuum,& per id ima goeius:8cperrcligionemproficiens adaetemita* tem, dC perajternitatem creatoris fui imago manfurus. » 5 * ^•'Divr MILARII PICTAVORVM EPISCOPI, DE TRINITATE Libef X I r Endimus iam fanif^o fpmm tandem profequente, tutum fecur» fidei tranquillumc^ portum . At<^ mari uentoc^iaifiaris accidere fepifsia foletj ut cum eos circa ora portuum impediti ^^ ^aj &graues fludlus nonnunquam morentur^ ad ultia i^^^^mum in notam fibifidam^ftatione ipfeilleingen^ p ii "tii) fgcnbilis^ undg scftus impellat. Quodnobis,ut fpero , duodecimo hoc aduerfum h^reticam tempeftatcm nitentibus libro continget:ut cumiii eo grauifsim® impietatis flu<5hiicommu«» nitam puppim damuSjipieille nosflu<flus ad optatae quietis finum dc uehat . Omnibus enim incerto dodlrinaj uento circumacfiis, hinc mCi* tus,hinc periculum , hinc etiam fepe naufragium eft: quia unigenitus deus fub prophetica autoritate creatura efle defenditur , ut in eo no fit natiuitas ied creatio, quia ex perlbna iapientiae ditfium eft : Dominus creauit me initium uiarum fuarum . Hic hyemis eorum maximus flu^ tftuseftjhxc tortuofi turbinis grauisunda eft: quse excepta ^ nobis Sc iecuro nauigio infra<fia, uft^ ad ipium tutifsimum nos portum op/ tati lictoris proftquetur. Non incertis autem neque ociofis nautarum modonitimurfpebustquos interdum uotis magis quam fiducia na^ uigantes,uagi inftabiles^ uenti aut depellunt aut deferunt. Cceterum nobis adeft infuperabilis.fidei fpiritus dono unigeniti dei permanens, & nos indemutabili curfu ad tranquilla deducens . Non enim domi^ nuraChriftum creaturam, quia ipfe eft qui creauit omnia! neque faa ciuram , quia fatfiurarum omnium ipfe eft dominus : fed deum nou^ muSj deum dei patris propriam generationem . Nos quidem om^» nes fecundum bonitatis dignationem diefii affumptii:^ fumus filij deh Sed ille uerus unus patri deo filius !& ueraatque abfbluta manens, tantum in cognitione utriufi^ natiuitas . Noftra hero tantum hxc fo^ Ia religioeft : filium confiteri non adoptiuum fed natum,nc (5 ele<flum' fed generatum , Non enim aut fe(fhimaut non natum prardicamus: quia ne<^ creatorem creaturis comparamus, nec^ natiuitatem fine ge^ neratione mentimur. No per le eft:, qui per natiuitatem eft. Ne<^ non natus eft,qui filius eft. Nec^ qui filius eft, aliter poteftquam naftendc) efre,quod filius eft.Nemini autem dubium eft, contrarias femper obi* nitentescp impietatis caufas efle caufis religionum: ne(^poffe id pie fufeipi , quod impie fufeeptum efle decernitur. Vt hi nunc noui apo^ ftolicse fidei emendatores euangelicum & propheticum fpiritum in Ii/ tes Vfrl>K Mflcbi f^echdedeofi UointcUigitur DE TRINITATE tes diuidunt, SC in iurgiapartmntur: ut hi aliter prophctaucrint , Si Hi aliter praedicauerint,quia Salomon ad creatur» nos uenerationem u6 cet,Paulus uero feruientes creatur» coarguStQu» utique nonuideri tur fibi fecundum pietatis dei intelligcntiam conueniremt Apoftolus j SC per legem do<fms,&: per praefinitionem fegregatus , Si per loqueiv tem infe Chriftum loquens, prophetiam aut ignorauerit aut no igno^ ratam diflbluerit , Sc nefcierit creatura Chriftu quem creatorem nun# cupaucrit,&uetuerit creatur» religione, qui foli creatori feruiendum monuerit dicens: Qui immutauerunt ueritatem dei in mendacium,SC feruierunt creaturae praeterito creatore,quieftbenedi<fHis infecula.Pa rum ne arguit hac felfiloquij impietatem , loquens in Paulo ChriftusC Parum ne demutatae ucritatis mendacium damnatvPerdominu enim Chriftum creata omnia funt, Si. idcirco ei proprium nomen eft ut crea tor 0t.Non cadit in eum efficienti» fu»ct natura Sc nuncupatio:teftis nobis eft Melchifedech, creatorem cccli ate^ terr» deum ita pr»dicas; Benedidhis Abraham deo fiimmo, qui creauit coelum Si terram *Te* ftis eft Si Ofee propheta dicens : Formans cceffi Si creans terram ego dominus deus tuus, cuius manus creauerut omne militia coeli. Tcftis & Petrus ita feribes: Quafi fideli creatori comendates animas ucftras. (^id operis nome opifici imponimusC Quid noftris cognominibus deucognominamusC Creator noftereft, creator omnis militi» ccelci* ftis eft.Hgccuad filiu per que omnia fa<fta funt, ApoftolicaatJ^ euan^ gelica fide intelligenda referant: quomodo his ipfis qug gefsit xquabi tur,8c: in ea erit naturg nuncupatione,qua cuda qug facfta funtC Primu quidem human» intelligenti» fenfus h»c refpuit , ut creator creatura fit, quia creatio per creatorem eft. Qui fi creatura fit, & corruptioni fub ditus eft , Si expetftationi obnoxius eft , Si feruituti fubietfius eft . Ait enim idem beatus Apoftolus Paulus : Et enim longinqua expeefiatio creatur»,reuelafionem filiorum dei expe«ftat . V anitati enim creatura fubie(fla eft non lponte,fed propter eum qui fubiecit eam in fpe. Quia & ipfa creatura liberabitur a feruimte corruptionis , in libertatem cla# ritatis filiorum dei . Si igitur Chriftus creatura eft, nccefleeft fub fpe longinqu»expe«flationis incertus fit, &Ionga eius expe^rio noftra potius expe(fiet,& expetfians ea,uanitati fubiecftus fit,8sr per necefsita tis fubie<rtionem non fponte fubieftus fit. Subiecftus autem non fpon te cum fitjnecefle eft Si feruus fit.Seruus autem cum fit,maneat etiam in corruptionenatur». H»c enim omnia creatur» propria efle Apo* ftolus docet: a quibus per longinquam cxpecftationem liberanda , fe^ eundum humana gloriam darefeet. Et o' impudentem de deo atep im* piam profefsionem , his eum per creatur» contumeliam ludibri]* dc* putare; ut fperequt feniiaqut coadus fit, ut liberadus fit in noftra non r B E R X[I 155 in (ua » cum de fiiis nos ad aliquid proueliamur . Sed impicras noftra cum ingenti perfidix incremento per hanc illicitx uocis audaciam c6 procedit;ut quia filius creatura fit,pat€rquo<^ non differat a creatura» Chriftus enim in forma dei manens formam ferui accepit:et qui in for ma dei eft, fi creatura efi, deus non aberit a creatura , quiain forma dei fit creatura«Bfie autem in forma dei, non alia intelligentia efi, quam in dei manere natura t Per quod 8C deus creatura efi , quia in natura eius fit creatura . Qui autem in forma dei erat, deo fe xqualem efle non ra« puit, quia ex dei xqualitate,id eft,ex forma eius in lerui formam dec^* deret.Deccderc autem ex deo in homincm,nifi fe ex dei forma deus e* oacuans non potuit. Euacuans autem ie non abolitus eft, utno efi«: cu cflet aliud quam fiiiilet. Nec^ enim defecit ex lefe , qui fe euacuauit tnfefe,cum uirtutis poteftas etiam in euacuandi fepoteftate permanem at: dC in formam (erui tranfiffe, no fit naturam dei perdidifTe,cum for* mam dei euacuaife nihil aliud quam uirtus diuing fit poteftaris. Adeo autem in forma dei efle , nihil *diud eft quam xqualem deo efle : ut x* qualitas honoris domino Icfii Chrifto, quiin forma dei eft, debeatur, ipfo dicente : Vt omnes honorificent filium ficut honorificat patrem. Qui non honorificat filium , non honorificat patrem , qui milit ilium*. Nunquam diuerfitas rerum, nifiSs:! in honore diuerfb eft . Res enim easdem uenerationis eiufdem funt : quia ut fummus honor indigne in ferioribus defertur, ita cum contumelia fuperiorum inferiora his Xi» quabuntur honore» Filius autem fi creatio potius quam naciuitas fit, per uenerationem quaexxquabiturpatri, nullanobis religio hono* ris ad patrem eft: cum tanta nobis eius ueneratio impofita fit , quan^ ta eft creaturx.Sed quia deo patri in eo quod ex deo deus eft naius,ae« q^lis eft: eft etiam xqualis in honore . Filius enim eft , non creatura* bthxcdeilloprxclara uox patris eft: Ex utero ante luciferum genui te. Non prasiudicatur autem deo, ut fxpe iam diximus, per infirmitas tem nofhx intelligcntix, ut per id quod ex utero gcnuiflTc ic dixit, ex partibus internis externis^ per membra coeuntibus, tanquamcorpo ^caidiumH ralium caularum originibus confiftat : cum extra naturalium necefti^ tatumcaufas liber atque abfblutus,naturx totius dominus manens, proprietatem natiuitatis unigeniti fui ex indemutabilis naturxfux uirtute fignificet Ex fpiritu enim fpiritus naftens , licet de proprieta* tefpiritus,per quam & ipfe fpiritus eft , na{catur:non tamen alia ei prxter quam perfedix atque indemutabilis fubitantix ad id quod na* (citurcaufaeft. Etexcaufa licet perfeifta atque indemutabili naftens, ncceflceftex caufaincaufxipfius proprietate naftatur. Proprietas au tem humanarum natiuitatum intra caulas uteri continetur: fed deo non ex partibus perfe<fto,ftd indemutabili per fpiritum^ quia deus y fpiritus Z 6 o DE trinitate natiuitatcm,8(r natiuitas manentem doceat,non etiam no manentem» Porro autem ambigi non poteft, neminem qui erat nafd.Nam nafeen di ad eum non proficit caufa,qui per fe maneat aeternus . Sed unigenis tus deus, qui SC dei (apientia & dei uirtus 6C uerbum e(l:cum natus fit, patrem teftaturautorem. Cum ex manente natus eft, non eft natus ex nihilo. Et cum ante tempora aeterna natus eft, omnem {enfum necefle eft naftendo praeiieniatmec reliquit in uerbis, ut non fuerit antequam nafteretur. Si enim ftnfui noftro fubiacet, ut non fuerit antequam na^» tus eft : ia hatiuitat« eius & fenfus nofter & tempus anterius eft. Quia omne quod nonfijitiam & fenfui obnoxium eft dC tempori, in eaipia fignificatione qua non fuit.Quia non fuifl[c,pars temporis eft.Qui au tem ab «terno eft Sc feraper fuit,dum Sc (CTnper fuifle fupra tepus eft, dC natum efte natiuitas eft» Natum ita<^ unigenitum deum,{ed natum ante tempora «terna cofitemur. Quia cofiteri necefle eft,in quod nos Apoftolicaru ate^ propheticarum prf dicationu ditfia concludut,cum tamen ftnfus humanus intelligentiam intemporalis natiuitatis no ap prehendat, quia aliquid in naturis terrenis ante tempora natu efle non copctit.Quod cum ita a nobis praedicabitur , quo modo rurfum eiuC* dem inielligentix complexu , non fiiiflTe antequam nafeitur dicemus, cum iecundum Apoftolum ante tempora «terna fit unigenitus deusC Si igitur natum ante tempora aeterna non ratio huraanscintdligentip, fed prudentif fidelis profefsio eft,quia Sc natiuitas per autorem €ft,8c quod tempora excedit aeternum eft , & extra fenCum terrenu eft quod ante tempora aeterna fit natum : certeiam impia uoluntate fenlum hu« man« rationis extollimus,ut per intelligentiam mundi non fuerit an^ tequam nafeitur, cum ultra fenfum humanum & intelligentiam mun* di nafcatur aeternum. Aeternum autem eft, quicquid tempus excedit. Temporii Cnim omnia uel opinione complecftimur , ucifeientia : cum quod nunc eft i fcimus non etiam pridie fijifTc , quia quod pridie fue* rit nunc non fit: quodautem eft, nunc tantum fiqnon & pridie fucrit. Opinioneuero ita praeterita metimur: ut ante urbem aliqtiam inftitu/ tam, etiam non ambigatur tempus fuifle, quo urbs inftituta non fuc# rit» Cum ergo uel fcientiae uel opinioni noftrsefubiaceat tempora , fen fu human« intelligentiae iudicamus , ut de aliqua ratione dixifleexi^ ftimemur, non fuitantequam nafceretur, quia Imiufcuiuft^ originem tempora femper antelata preueriianf. At uero cum in dei rebus, id eft, in dei natiuiiate nihil non ante tempus «ternum fit , non caditin id,ut antequam natus eft , cuic^ ante tempora «terna promiilum «ternum fit, fecundum beati Apoftolididtum, Infpe uit« «tern« quam pro^ mifit non mendax deus ante tempora «terna , aliquando non fiiiG® fe dicatur : quia intelligi non poteft ccepiffe poft aliquid , qui efle fit ante r r B E R xn fit antcscterna tempora confitendus. Si ergo nafei aliquid ante tempo ra»terna,nc<^ in naturis humanis eftjneque in intelligentia,& tamen in hocprofefsionibus defedei creditur: quomodo id quod fine fenfu intelligentiac aiternae natum femper, id eft , ante tempora aeterna cfle apoftolica fides locuta fit, id rurfum non fuifle antequam nafeitur, per fenlum humana intelligentienoftri temporis «eflimationeinfidelitas eloquiturC Cum quod ante tempus natum eft, fanper eft natum:quia id quod eft ante «cternum tempus, hoc femper eft . Quod autem fem^ per eft natum , non admittit ne aliquando non fuerit : quia aliquando nonfuifle,iamnoneftfemperefle. Semper autem efle excludit non femper fuille.Et cxclufo eo per id quod femper eft natum, non femper fuifte , non cadit in fenfum, ut non fuerit antequam natus fit : quia qui ante tempora a:terna natus eft, natus cfle femper in f^fu eft , cum ta^* men ante tempora natum non efTc no fubeat in fenfum . Nam fi quod utique conuenit , ante creaturam feu inuifibilem,feu corporalem & an te omnia fecula & tempora «terna,& ante fenfum omnem natus con»* fi tendus eft efle, qui per id quod ita natus eft, femper eft: concipi quos que nullo fenfu licet, ut non fuerit antequam nafceretur, quia & ante fenfum omnem eft qui ante tempora aeterna natus eft, & in fenfu nun« quam eft eum qui femper efle confitendus eftnonfuifTe.Scd argute huius interrogationis calumnia antefertur: Si, inquit , in fenfum non cadit non ftiiffe antequam nafeitur, reliquum hocfenfuieft,utqui& rat natus fit. Et calumnianti refpondebo . Nunquid a me aliud quam natum dici memineritC’ Aut nunquid ante tempora a:terna efle, id ip^ • fum fit quod eft, eum qui erat nafaC quia nafti quod erat, iam non na/ fci eft: fed feipfum demutare nafcendo eft. Natum autem femper efle^ hoc eft fenfum temporum nafcendo prascurrere i neque intelligentiae patere aliquando fuifle no natum. Non eft itaque id ipfum natum an« re tempora sterna femper efle , & effe antequam nafd* Natum autem ante tempora seterna femper efle, excludit non fuifle antequam nafcc* retur. Cf terum non relinquit prius efle quam nafd: quia qui ultra fen fum eft, in nullo flxbiacet fenfui , Nam fi ultra fenfum eft , natum fera# per efletno licet iara efle poft fenfum non fuifle eum antequam nafce# retur. Cum itaque natum femper efle , nihil aliud fit confitendum efle quam natum, id fenfui antequam nafcereturuel fuifre,ucl non fuifle non fubiacet: quia fenfum nihil aliud quam ante tempora aeterna na# tumeflefemper anteuenit. Natus itaque eft, & femper eft: qui nihil aliud de fe patitur intelligi aut dici pofle , nifi natum . Nam cum ante# rioripfb tempore ienfunon eft, quia ante fenfum tempus aeternum eft , non admittit fenfum de fe dijudicantem , efle aut non fuifle ante# qua nafceretur:quia 8c efle antequa nafdtur,non fit natiuitatisjSt: non fuifle t)E TRINITATE fuifTe , lam temporis fit. Ergo 8c infinitas temporum teternoru, quod eftTemporis,id eft, non fiiiirc,con(umit ; 6inatiuicas quod fuum non eft, id cft, antequam narature{re,non patitur, Quod fi autefie aut nonfuifleienfui fubiaccbit,iamnatiuitas ipiapoft tempus eft:quia quinonfempereft, necefleeft coeperit effe poft aliquid. Finis igitur fidei &rfermonis&fenfuseft, dominum lefumSi natum effe&lem/ per eiTerquia fi quid de filio mens retroaifia fcrutabitur^nihil aliud feru tantis ieniiii quam natum cfle femper efle, fonper occurret. Vt igU turdeo patri proprium eft fine natiuitate: ita & filio debitum efl, per natiuitatemiemper efiTe. Natiuitas autem nihil aliud quam patrem, ne que pater aliud quam natiuitate enundabit.Medium enim nihil quic/ quamnomina ifta aut natura permittit . Aut enim non femper pater, fi non femper Sc filius: aut fi femper pater, iemper & filius:quia quan*» tum filio temporis ne femper filius fuerit , abnegabitur , tantum patri deeft ne pater femper fit : Vt licet femper deus , non tamen & pater in ea fuerit infinitate, qua deus eft. Etiam in id fe profeftio impicta# tis extendet,ut non filio tempora natiuitaris , ied patri generationis a.^ feribat : quia generationis modus intra natiuitatis fit tempora confti# tutus. Pium tibi ac religiofum haeretice, exiftimas, deum femper qui# dem,fed non femper patrem confiteri C Quod fi ita fentire te pium eft; Paulum impietatis , neceffe eft filium ante tempora «terna effe dicen# tem, condemnes. Etiam ipfam de fe teftante fapientiam,quod ante fo cula fundata fit, crimineris: quae patri aderat, tum cum coelum prtepa • raret. Sed tu ut deo initium tribuas quo pater eft, prius temporibus initium decerne quo coepta funt.Quaj fi coepta funt,mendax eft Apo ftoIus,qui ea fit profefTus aeterna. Soletis enim tempora de folisac lun« creatione numerare,qm'a ferip tu de his fit:Et fint in figna & temn pora Sc annos. Sed qui ante coelum eft, quod fecundum uos etiam ans te tempus eft , idem &: ante ieculum eft . Nei^ folum ante feculum eft, ied etiam ante generationes generationum feculum praeeuntes. Quid caducis & terrenis 5d angufiis diuina Sc infinita cocludisC Nefcit Pau Ius in Chriftonifi temporum «ternitatem.Nonpoftaliquidfeefleft pientia,ied ante omnia Ioquitur:T ecum a fole ac luna tempora in fti tu taiunt: Chriftum autem antefolera permanere fignificat dicens : An# tefolem permanet nome cius. Et ne res dei mudi iftius origine inchoa tas arbitreris, idem dixiuEt ante lunam, &generationes generationu. Defpiciunturhictemporaatanris uiris& prophetico fpiritu dignis: 3C nihil fenfui humano relinquitur,in quo feante-nariuitate,qu« tem# pora «terna excedit,extendat: Sed hunc modu tantum habeat religio f« opinionis fides , uedominum lefum Chriftum unigenitum deum, & ad petftcT:« natiuitatis confefsionem natura memineric,&: in diuini tatis LIBER Xtr tatis ucncratfoncnon ignoret a:temum . Sed acctifamur mendaci) , 8C una nobifcum docfirina Apoftolica: praedicationis arguitur, natiuitai* tem quidem confefla, fed «ternitatem natiuitatis profeiia : ut SC nati^* uitas teftareturautorcm , S>C aeternitas in facramento diuinae natiuita^ tisienfumhunianaE opinionis excederet. Profertur enim aduerfum nos fapientiae defc prore{latio,qu3c creatam fe docuerit his di<ftis:Do minus creauit me initium uiarum fuarum . Et o' te mifer haeretice , qui indulta ecclefise aduerfum fynagogam arma , contra fidem ecclefiafti^ cx praedicationis inuadis: & doctrinae falutaris munitifsimam intelli^ gentiam rapis aduerfum uniuerfbru faiutem,crcaturam Chriftum per hxcuerbaeffe contendens Nam ludaeum potius negantem Chrifti ante iecula aeterna diuinitatem , & in omnibus operibus ac doctrinis deiefficientiam,h3Bcuerbaiapienti£e fubfiftentis extinguunt , qu* fe nunc creatam initium uiarum dei, 8c in opera eius afeculo dixerit, ne forte ante Mariam manere non exiftimareturmeque tamen creatam (e ad natiuitatis intelligentiamreferret,qtuauiarum initium, Sc: in opera fit creata. Ac ucro ne hoc uiarum initium, quod utic^ de diuinis rebus humana: cognitionis exordium efi:,quifquam ad {ubi)cieridamtem!< pori natiuitatem infinitam deputaret : fundatam (e ante fecula fit pro« fefla . V t dum aliud eft in uiarum initium , 8c in opera creari , dc aliud eft ante fecula fundari,antcrior intelligeretur efle et creatioe fundatio: & hoc ipfum quod fundata in opera ante (ecuium eft,facramentu crea tionis oftenderenquia fundatio antefeculum,& creatio in uiarum ini/ tium atep in opera , poft feculum fit lam uero ne creatio 5C fundatio fidem diuinae natiuitatis offenderet, fequitur : Prius quam terram fa# ceret, prius quam montes ftabiliret, ante omnes colles genuit me. lam genitus eft ante terram , qui ante fecula fundatus eft; neque folum an« te terram , fed etia ante montes at<p colles. Et in his quidem quia de fe fapientialoquitur,pIusloquitur quam auditur.Omoia enim qucccun/ quead infinitatis intelligentiam figmficantur,iftiufmodi efieoportetj ne rei cuiquam aut generi fecuda in tempore fint . Ca:ceru ad ajternita tis demonftrationem nequa^ temporaria coaptabuntur : quiaper id quod pofteriora funt c^tcris,per fe ipfa non manifeftant infinitatis ex ordium, cum temporale fortita fint . Quid enim magnum eft , ut ante terram deus dominum Chriftum genuerit, cum angeloru origo terra? AngHime creationereperiaturantiquioi^Aut cur qui ante terram genitus dicere mundUcredH tur, etiam ante montes, nec^ folum ante montes , fed etiam ante colles natus manifeftaretur : cum collium fignificatio poft montes fit,mon*! tium uero intelligentia poft terram fitC Per quod exiftimari no po teft, idcirco hacc effe di<fla, ut ante montes SC colles Bc terra effe intelligere/ tur:qui ea qua? ante terra & montes dC colles funt, infinitatis fus seter» niiatc »154 TRIHITATB nitateprxccllcrct. Sed fenfum noftrum fcrmo dimnusnon inopem rationis reliquit , nam caufem di(fli per hxc qux confequuntur often/ dit : Deus fecit regiones , dC inhabitabilia & cacumina quae habitan* tur fub ccclo. Cum pararet ccclum , eram cum illo , 8C cum fecernebat fuam fedem . Quando iuper uentos ualidas feciebat in fummo nubes, &cum certos ponebat fontes fub ccelo , & cum fortia feciebat funda* menta tcrrx, ego eram apud illum componens Quis hic temporum locus e(l‘C' aut quo fe extendereultrainfinitam unigeniti dei natiuita* tem, humanae intelligentiae fenfus permittiturCNon enim perhxc, quorum creationem mente concipimus,comprehendi generatio eius poteff , qui anterior his omnibus efl : ut quamuis pneilet in tempore, non tamen inhnitus iic,cuihoc fotum tributum fitjUtante tempo« ralia natus Hc . Nam cum illa tempori in fui conf^tutione fubiace* ant,illetamenlicct anterior his omnibus fit, non fit liber tempore, quia temporalis horum confiitutio tempus natiuitatis eius qui ante fit natus , ofiendac, dum hoc ipfum ei tempus efi:,quod temporalibus 3rttefertur . Sed dei fermo dC uerx fapien tiac dodrina quae loquitur,& perfetfta 8C abfbluta fignificat : docens fe non temporalibus eflc ante* riorem, fed infinitis. Cum enim praepararetur cceiu,aderat deo.Nun* quid coeli prxparatio deo eft temporalis C ut repens cogitationis mo* tus fubito in mentem tanquam antea torpidam fiupentem^ fubrepre rit , humanof^ modo fabricandi cccli impenfam 8c infirumenta quae* fiueritCAtqui alius prophete de operationibus domini fenfus eft,cuni ait: Verbo domini cceU firmati runt,& ipirituoriseiusomnisuiitus eorum. Prxeepto tamen dei cedi ut firmarentur eguerunt, nam appa* ratus Sc uirtus eorum in hacimperturbatae confhtutionis fuxfirmita te , non de tempera rione alicuius, SCpermixtionc materix : fed ex fpi* ritu diuini oris exiftit , Quid ergo eft praeparanti deo ccelum genitam ab eo adefTefapientiamicum ne<^ creatio cceli ex prxparationc confi* ftat , neque naturx dei fit , in apparatu eum cogitandi operis commo* rariC Nihil enim non femper cum deo fuit, quicquid in rebus eftrquae & fi ad creationem fui coepta funt , non funt tamen i. dei uel praefeien* lia , uel poteftate inchoata . Et teftis eft nobis propheta dicens : Deus quifedftiomniaquxfuiura funt.Qux enim futura funt , licet in to quod creanda funt, adhuc fient, deo tamen, cui in creandis rebus ni* hilnouum acrccens eft, iam fedia funt : dum Sc temporum di^enfa* tioeftutcreentur,8ciam indiuinaeuirtutis 5<rprxfcientia: efficientia fin t creata . Et idcirco nunc fapientia natam ie ante fecula docens , an* feriorem fe non fblum his qux creata funt, docet , fed asternis coaeter* nam, prxparationi fdlicet coeli, dC diftretioni fcdis dei. No enim tum difcreca fedes eft , cum efteda eft : quia aliu4 eft difterni fedem , aliud componi X I B E R XII componi.Net^tum paratum ccelum eft,cum pra:paratu cfcnam «rat apud prasparautem &difcernencem. Poftuero componebat cum pa=* rante: «terniratem fuam,cum praeparanti adeft, 8c minifterium,quan do cum parante componit,oftendens» Idcirco nunc etiam ante terram & montes & colles genitam fe efle dixit,quia Sc praeparationi coeli aB* fiiiile fediceret:ut hcciam tunc cu praepararetur ccelu,penes deum fa«* <fta efle per id quod nihil deo nouum eftjdemoftraret . Perpetua enim & aeterna rerum creandarum efl: praeparatio: ne<^ partibus cogitatios num uniucrfltatis huius corpus effeclum eft,ut primum de coelo fit co gitatUjpoftea terr* cura & traefiatus deum inierit , confultatum*^ per fingula fit, ut primum in planiciem d!fFunderetur,dcinde poftea melio ri confilio montibus eleuaretur , rurium autem etiam collibus uariare^ lur: quarto deinde habitabilis etiam in ipfis cacuminibus redderefUr, praeparareturep ccelum, ac £edes dei fegrepareCjUentorumi:^ exhalatio nes nubes in fummoualida; continerent. Tunc deinde certi fubccclo fontes manarent , ac poftremo fundamentis terra fortibus confirmare tur . Singulis enim his omnibus anteriorem fe fapietia efle profitetur. Sed cum omnia per deum quajfub ccelo £unt,fa(fta finr, ScTcomponen do coelo Chriffus affuerit , SC ipfam praeparati coeli pra^ueniat aeternis* tatem , non patitur hoc exiftimariin deo minutarum rerum particula** tas cogitationes, quia omnis horu praeparatio deo eft coaeterna.Nam tametfi habeat ^^enfationem fui fecundu Moyfen firmamenti fblis» datio, aridae nudatio, maris congregatio, aftrorum conftitutio, aqua** rum terra^^^in erjciedis ex fe animantibus generatio:non tamen coeli, terrae, caeterorum^^ elementorum creatio leui faltem momento opera tionis difeernitur, quia eorum pr^paratio aequabili penes deum acter nitatis infinitate coftiterat. His igitur infinitis dC aeternis in deo Chris» ftuscum adefletjfolam nobis naduitatisfuaepermifitconfcientiiuut quantu ad fidem proficeret dei intelletffa natiui£as,tantu ualeret ad fua fcepta religione cognita natiuitaus aeternitas: quia ex eo qui aeternus eft: patre,nec ratio nec fenfiis admittat, nifi coaeternum filium prsdica ri.Sed creationis nomen nos & profefsio mouci.Moueat fane nomen creationis : fi non natiuitas ante{ecula,& creatio ininitium uiarum dei&in opera praedicatur. Nonenimpoteftnatiuitas pro creatione accipixum natiuitas antecaufam fit, creatio ueroper caufam. Ante prgparationem enim coch' erat,& ante fecula fundatus,qui initium uia rum dei in opera eft creatus. Aut nunquid eiufdem inteliigen tiae eft in initium uiaru, & in opera creari , Sc nafei ante omnia: quoru unum habet tempus ingeftis , aliud uero intemporalem intelligentiam con^ tinetC' Aut forte uelis id quod in opera creatur, ita intelligi oportere, ut propter opera fit creatus : id eft, ut Chriftus caufa efficiendorum opeo [Document text truncated for crawler view.]