Fontes Iuris Romani Antiqui. T. 2

FONTES IURIS R0IIANI ANTIQUI EDIDIT CAROLUS GEORGIUS BRUNS. POST CURAS THEODORI MOMMSENI EDITIONIBUS QUINTAS ET SE Χ TAE ADRIBITAS S ΕΡΤΙλ 'IUM EDIDIT OTTO GRADENWITZ PARS POSTERIOR SCRIPTORES. TUBINGAE IN L I B R A R I A I. C. B. M O H R I I( Ρ. SIEBECK) MCMIg. fi ι ω i ^ FONTES Π JRΙ S ROMAM ANTIQJJI EDIDIT CAROIJTTS GEORGIUS ERlJNSI SCRIPTORES - rosT cui u s τιοιο rn ΜΟΜΜ S ΕΝΙ Ε D ΙΤΙΘΗΙΒ ΰ S QUINTAE ΕΤ SEXTAE Α JJ ΗΙΙ3ΙΤΑ S SEFTIMTJM E]MIJIT ΟΤΤΟ ιι t ΑιΕι qw ΙτΖ, Ι J Ι TUBINGAE Ι Ν L Ι Β R Α R Ι Α I. C. Β. Μ Ο Η R Ι Ι (P. SIEBECK) ΜΟΜΙΧ. . ή 0 2 .ef?0 Eis quae ex Festo et ex Varrone deprompta sunt nonnullos locos addere placuit. Subsidia quae nova accesserint, singulis auctoribus praemonitum est, Varroni quae Gootzio Schoellio que debeantur. Etiam ί η hac parte operis instauranda Ciirtii Witte opera usus sum. Heidelbergae, m. Aprili 1909. Ο. GRADENw ITZ. PRAEFATIO ΕDI Τ I ΟΝΙ S SEXTAS. Ad fontium iuris Romani antiqui partem posteriorem in hac eorum editione sexta a priore separatam pariter perveniunt praemonita partis prioris adeunda ei qui de consilio et ratione operis universi certior fieri volet. Berolini m. Ιυ1 ί ο a. 1893. ΤΗ. MOMMSEN. 0. GRADENWITZ. CONSPECTUS OPERIS. (II accessit in editione sexta.) Pag. I. S. Pompeius Festus  1 Γ librís de verborum significatu. Η. M. Porcius Cato. Ε libro de agri cultura  41 ΙΙΙ. M. Terentius Varro. 1. Γ libris de lingua Latina  51 2. Ε libris rerum rusticarum  61 IV. Nonius Marcellus. Ε libris de compendiosa doctrina  64 V. Ascon ί us in Ciceronis orationes. Α. In Pisonianam  67 Β. In Scaurianam  68 C. Ιη Cornelianam  68 D. In orationem in toga candida  69 VI. Scholia Asconio errore tributa in Ciceronis Verrínas. Α. Ι n divinationem  70 B. In act. II lib. Ι  ϊ 1 VH. Boéthius in Ciceronis topica  73 VIII. Servius in Vergilium. Α. k Aenidem  75 B. In Georgica  78 C. In Bucolica  79 D. Ι n Eclogas  79 ΙΧ. Isidorus Hispalensis. Ε libris originum s. etymologiarum  ϊ 9 X. Agrimensores. 1 De agrorum qualitate et condicionibus . .  .  .  85 Frontinus liber Ι  85 Frontinus liber ΙΙ  86 ftyginus  86 2. De controversüs agrorum  88 Frontjnus liber Ι  88 Frontmus líber II  91 ERRATA ET ADDENDA. p. 61 n. 2 adde post tom. I pag. 25: et Pflüger, Nexum und mancipium 1908. Kretschmar ZSSt. 23, 227. p. 64 in fine praemonitorum 1. paginis Lindsayanis adnotatis. EXPLICATIO SIGNORUM ΕΤ NOTAROM. Litterae cursivae in textu inscríptionum dístinguunt quae a traditis auf differunt auf absunt, item Latina versa e Graecis ; in adnotatione ea quae surrt editoris. [Uncis quadratis] in scriptorum locis distinguuntur a traditis quas differunt auf desiderantur scilicet potiora; in texto ínscriptionum, ubi haec expressa sunt litteris cursivis, untos eos supplementis Omnibus, emendationibus paucis apposuimus. (IJiicis rotundis) in textu comprehensa sunt compendia ita soluta, in adnotatione Latina versa e Graecis. ((Angulis duplicibus)) lineolísve subductis signavimus quae in traditis delenda, (angulis simplicibus) quae traditis addenda videntur. Puncta ... . significant verba vel litteras in traditis auf deesse auf Iegi η o η Posse p eque satis certo Posse suppleri. Lineola — significat quaedam ex traditis omissa esse. Signum .r in textu inscri ρ tionum indícat in archetypo partem versus vacuam esse. Signum ° (in medio vocabulo °) finem versus inscriptionis indicat; quod sgnum, ubi lineae nostrae singulae binos inscriptionis versus continent, in finibus linearum omisimus, in margine numeris imparibus (1, 3, 5, 7, 9) notatis (e. g. n. 157,1 p 355). Ceterum numeris in margine positis Primus eorum versuum indicatur, quorum principia linea nostra continentur (e. g. u. 153, p. 352). Ak. Abh. = akademische Abhandlungen: Berl. ak. Abh. = Abh. d. Berliner Akad. d. Wissensch., phil.-hist. Classe. Mönch. ak. Abh. = Abh. d. Mönch. Ak. d. W., philos.-philol. Cl. Ann α lí = annali dell' ins ti tuto di corrispondenza α rcheologíc α. Ber. = Berichte: Berl. Ber. = Monatsber. d. Berl. Akad. d. Wissensch. Leipz. Ber. = Ber. üb. d. Verhdl. d. Sächs. Ges. d. W., phil.-hist. Cl. Wien. Ser. = Sitzungsber. d. Wiener Ak. d. W. C. J. = Codex Justinianus. C. Th. _ Codex Theodosianus. = Corpus tnscriptionum Latinarum consilio acad. litter. Boruss. ed. D. = D ί gest α. VIII Dess. = Dessau, Inscriptiones latinae selectae; νο1. I 1892, νο1. II pars. I 1902, Aars. II 1906. Grut. = Gruteri thesaurus inscr. ed. 1. 1602, ed. II. 1707. Haenel, Corpus legum ab imp. Rom. ante Iustin. latarum. 1857. Haub. = Haubold, antiquitatis Rom. monumenta legalia, ed. Spangenberg. 1830. Hermes, Zeitschr. f. klass. Philologie, mode ab a. 1866. Hu. = Huschke. J. = Ι nstítutíones Justiniani. Jahrb. = Jahrbuch d. gem. deut. R. ed. Bekker et Muther. 1857-1863. Kr. Z. = Tübinger krit. Zeitschr. f. Rechtsw. 1826-29. Mo. — Mommsen (Ges. Schr. = Gesammelte Schriften). Or. = Orellii inscript. Latín. collectio. 1828. Vol. ΙΙΙ. ed. Henzen. 1856. Pap. Arch. = Arch. f. Papyruskunde ed. Wilcken et alü, índe ab a. 1900. Singulae papyrorum editiones: Amh. = Amtierst II (edd. Grenfell et Hunt) 1899. Argent. = Gr. Pap. der Kais. U. u. L. Bibl. zu Straßburg i. E. (ed. Preisigke) 1906. B. (G.) U. = Berliner (Museum), Griechische Urkunden 1.2.3. 1891 squ. C. P. R. = Corp. Pap. Reineri I. cd Wessely 1896. Fayfim = F α y ι m Towns (edd. Grenfell et Hunt) 1900. Flor. = Papiri Fiorentini I. ed. Vitelli 1905/6. Lips. = Griech. Urk. der Pap. S α mml. zu Leipzig (ed. Mitteis) 1906. Oxy. = Oxyrhynchos I—V. (edd. Grenfell et Hunt) 1898 squ. Phil. = Philologus, Zeitschr. f. d. klass. Altertum, índe ab a. 1846. Rh. Iur. = Rheinisches Museum f. Iurisprud. 1827-1835. Rh. Ph. = Rhein Mus. f. Philologie, inde ab a. 1827. Ri. = Ritschl, priscae latinitatis monumenta epigraphica, ad archetypon repraesentata. 1862. (tab. lithogr. ad Ces) Rud. R. G. — Rudorff, röm. Rechtsgeschichte. 1857. Spang. = Spangenberg, iur. Rom. tabulae negotiorum sollemnium. 1822. Wi. = Wilmanns, exempla inscrípt. latin., 2 νο1. 1873. ZGR. = Zeitschr. f. geschichtl. Rechtsw., edd. Savigny aliique. 1815-1848. ZRG. = Z. f. Rechtsgeschichte, edd. Rudorff, ir υ ns aliique inde ab a. 1862. ZSSt. = Zeitschrift der Savigny-Stiftung für Rechtsgeschichte, edd. Bruns aliique inde ab a. 1880. g^ υ• Festus. 1 I. SEXTUS P4MPEIUS FESTUS. V M. Verrius Flaccus quos imperante Augusto ex. Varronianis potissimum composuit libros de verborum significatu cid ordinem litterarur ι z (secl primarum tantummodo) digestos, eos Pompeius Festus (nobis Σ) secundo tertiove nostrae aerae saeculo in compendium redegit, cuius compendii partem servavit unicus codex olim Pomponii Laeti, hodie Neapolitanae bibliothecae, scriptus saec. Χ ( nobis eod., quatenus hodie superest, L in parte adservata olirn apud Laeturn hodie deperdita). .De/kit eius libri pars prior tota sive quaterniones septem primi et pars octavi ad mediam litteram M; partis posterioris quaterniónunz novem quae supersunt folia práeter minores hiatus ambusta sunt omnia, ut singulorum rectorum pagina posterior, versorum paqina prior aut tota aut maiore ex parte perierit. Praeterea ex quaternionibus his novem, qui etsi mutili superfuerunt tamen saeculo XV, cum hodie desiderentur tres Vili. Χ. XVI, eorum vices facit aliquatenus exempla ι• descriptum inde ea aetate parum curiose neque servatum ipsum, cuius nos adhibuimus apograph α tria, scilicet libros Vaticanos 1549 (nobis R), 2731 (nobis S), 3369 (nobis Q). Ad quaternionem decimum sextum (p. 359-376 ed. Mue.) accedit exernplar alterum idque longe maiore cura exceptum, ut vel hiatus diligenter repraesentet in altero exemplari plerumque obcaecatos, Angeli Politicini ab Huelseno investigatum in cod. Vaticano 3368 (nobis A), quo facturn est, ut carere possimus adnotationibus eiusdem Folitictni adserv α tis in bibliotheca Monacensi adlzibitisque a me in quaternionis eius recognitione edita in actis acciderniae Berolinensis maioribus cinni 1864. — Festi epitomen etiamtum intefjrarn denuo abbreviavit aetate Caroli Magni Faulus (nobis P) diaconus is ipse qui scripsit de rebus gestis Lonqobardorum, cuius epitomae inter multa quae supersunt exemplaria adlzibui ηι zz ι s tria primaria Guel ferbytanum (nobis G) saec. X, Trecense (nobis T) saec. xl, Monacense (nobis M) saeculi XI/XII. Factum autem est sinyulccri beneficio Christicmi Huelseni, ut in hcic editione quae ex Festo Paulove deprompsimus cligesta ad ordinem alphabeticum hodie usitatum, omnia proponantur recognita ad exemplaria supra citata ab eo aut denuo aut primum diligenter collata. Ρα - gin α e quae F(esti) vel Ρ(α uli) nomen sequuntur, vel, ubi Fest i quae supersunt ex epitome Pauli supplentur, utriusque coniuncti, editionis sunt curatae α.1839 ab Odofredo Mueller (nobis Mue.). Ε libris de verborum significatu. ® b a c t í magistratus Ι dicebantur, qui coacti deposuerant irnperiiim. Ρ. 23 A b e m i t o significat `demito' vel auferto ; `emere' enim antiqui diceρ. 4 bant pro `accipere'. Ι ) [ ser. gmaistratu. Tn. 14 Ι.] BRUNS, Fontes iuris. Ed. V ΙΙ. Ι ^ Festus. 2 p.23Abgregare —, adgregar e —, segregare —. Quorum verborum frequens usus non mirum, si ex pecoribus pendet, cum apud antiquos opes et patrimonia ex his praecipue constiterint, nt adhuc etiam `pecunias' et `peculia' dicimuS ι. Ρ. 19 A b o r i g ί n e s appellati siint, quod `errantes' convenerint 2 in agrurn, qui rninc est popiili Romani; fuit enim gens antiquissima Italiae. Ρ. 18 Α c c e n s i dicebantnr, qiii in locum mortuorum militum subito subrogabantur, dicti ita, quia `ad censum' adiciebantur. Ρ. 71 A c t u s modo significant — iter inter vicinos quattuor pednm 1 α - tum ; modo in geornetrica minorem partem iugeri, id est centum viginti pedum cett. Ρ. 7 A dl e c t i dicebantnr apiid R omanos, qui propter ί ηορια m ex equestri ordine in senatoriirn sunt rnimero adsumpti. Nam patres dicrnitiir. qlú sunt 'p α triCii' generis; conscripti, qui in senatu ' ι sunt 'SCript ί S' adnotati. Ρ. 1s A d o r a r e apud antiquos significabat ' α gere', unde et legati `oratores' diciintur, quia mandata populi ` α g ιιη t'. Ρ. ι5 A d p r o m i s s o r est, qui, quod suo nomine promisit, idem pro altero quoque promittit. Ρ. 14 A d s c r i p t ί dicebantur, qui in colonias nomina dedisseiit, ut essent coloni. Ρ. 14 A d s c r i p t i ci i veluti quidam scripti ; dicebantur, qui supple ή dis legionibus 'adscribebantur' ; hos et a c e e n s o s dicebant, quod ` α d legioηιι m `censuro' essent adscripti ; gnidam v e 1 a t o s, quia 'vest ί t ΐ inermes seqiierentur exercitum cett. Ρ. 9 A d s i d u u s dicitur, qui in ea re, quam frequenter agit, quasi 'con - sedisse' videatur; alii assiduum locupletem, quasi 'multorum assiurn', dictum putarunt; alii eum, qui sumptu proprio militabat, ab asse dando' 6 vocatum existirnarunt ^. Ρ. 13 Α e d ί l i s initio dictus est magistratus , quia s `aedi ιι m' ηση tantum sacrarum, sed etiam privatarum euram gerebat; postea hoc nomen 1) Plin. ) α. η. 18,3,11: Pecunia ipsa a pecore appellabatur; et etiam nunc in tabulis censorüs pascua dicuntur omnía, ex quibus populus reditus habet, quia din hoc solum vectigal fuerat. — 2) convenerunt G. — 3) senatus G. — 4) [Caze inseras quis; adpromittit is qui suo nomine ita promittit, ut ea summa pro altero quoque promittatur eumque soluta liberet. Τχ• m •] — 5) vel, uti quidam, adscriptivi Walch, ad Tac. Agric. 265; cf. Varro, 1. 1. 7, 56. — 6) assedendo Τ. — 7) aestimarunt libri. — 8) «magistratus» qui Mue. Ι ^ Ε Festus.  3 et ad magistratus translatum est. Dictus Ι est autem ` aedilis', quod facilis ad eum plebi aditus esset. A e r a r i í tr i b u n i a ` tribuendo aere' sunt appellati. Aerarium sane Ρ. 2 populus Romanus in sede Saturni habuit. A e s t i m at a poena ab antiquis ab `aere' dicta est, qui eam aestiΡ. 24 maverunt aere, ovem decussis, bovem centussis, hoc est decem vel centum assibus. ( (I f. Μ a x i m a.) A 1 i u t a antiqui dicebant pro ` aliter' ex Graeco id ά λλο ί ως transΡ. σ ferentes; hin° est illud in legibus Numae Pompilii : "Si quisquam aliuta faxit, ipsos Iovi sacer esto". θ m b i t u s proprie dicitur ` circuitus' 2 aedificiorum patens in latíP. 5 tudinem pedes duos et semissem, in longitudinem idem quod aedificium cett. A m b i t u s proprie dicitur inter vicinorum α edificia locus duorum P. 16 pedum et semipedis ad `circumeundi' facultatem relictus. Ex quo etiam honoris ambitus dici coeptus est a `circumeundo' supplicandoque. A m s e g e t e s dicuntur, quor um ager viam tangit .  Ρ. 21 A n n a r ί a lex dicebatur ab antiquis ea, qua finiuntur anni magiΡ. 27 stratus capiendi. A n t e u r b a η a praedia urbi propinqua.  P.8 A q u a e t i g n í tam interdicl solet damnatis, quarn accipiuntur Ρ. 2 nuptae, videlicet quia hae duae res humanam vitam maxime continent. Itaque funus prosecuti redeuntes ignem supergrediebantur aqua aspersi; quod purgationis genus vocabant suffitionem . Α r b i t e r dicitur iudex, quod totius rei habeat arbitrium et faculΡ. 15 tatem. — A r b i t r í u m dicitur sententia, quae ab arbitro statuitur. — A r b í t r a r í u rn, cum adhuc res apud arbitrum :, geritur. Α r mi t a dicebatur virgo sacrificans, cui lacinia togae in humerum Ρ. 4 erat reiecta . Legibus etiam Laurentum sanctum est, ne pomnm ex alieno legatur in armum, id est quod umeri onus sit ^. Α s t significat `at', `sed', `autem' s.  P. σ A u r i c 1 ι á l c u m vel `orichalcum' güidam putant compositum ex aere Ρ. 9 1) dictum Μ. — 2) circumitus G. — 3) Bergk (ZRG. 14,143) : amsegetes, quia veteres an pro círcum ponere consuerunt, teste Macr. sat. 1,14. — 4) Cf. D. 24,1,66,1. — 5) arbitrium Μ. — 6) relecta Μ. — 7) Cf. Grimm, deutsche 1R.-9.lterth. 554. — 8) Sic cod., vel ante g utem male ins. Mue. cum vulg. — Charis. gramm. 229,30: `ast' apud veteres variam vim con -tulit vocibus pro `atque', pro `ac', pro `ergo, sed, tamen, tum, cum', ut in glossis antíquitatum legimus scriptum. Cf. Schnell, XII tab.110. 1* 10 tertio, cum is ι , qui provincia e praeest, forum agere' dicitur, cum civitates vocat et de controversüs eorum cognoscit; quarto, cum id `forum antiqui appellabant, quod nunc vestibiili -im sepuleri dicari solet cett. Ρ. 91 F r a u s u s erit, `fraudem comrniserit'. Ρ. 92 F ii 1 g u r i t u m Id quod est `fulmine ictuni', qui locus statim fieri putabatur reHgiosTis, qnod eum deus sibi dicasse videretur. Ρ. 89 F ii n d u s dicitur ager quod planus sit ad sirnilitudinem fundi να - sornm. 'Fnndus' quoque dicitur populus esse rei, quam 2 alienat, hoc est `auctor'. Π. 89 F n t a r e 'argnere' est, uiide et `confutare'. Sed Cato lioe pro `saepius f ιι isse' ponit. Festus. . R ί ε ^ ίίί ° li σ U °π e α ;Π11 ^ r` ^ π6° ut °r ii ;.Jipl,^ C ι 'l 11 ΐ ; °μ U ιιι ID •.^ ι ^, ιιιι 'e; .;^1D11t'l ί ζ ί ιι comitiu ί υ c αιυι ί i ε s e1'1 λ e s λ ;íf ι llil'1, 1) 1 1 C uuucupat · is, eTtr :ε gui pel] :.,π1α e dici cum ricú ^liludine r '^ σ ί υ t su ιι tg^ .aé1'llecir :irs est' 9, :i ι ε flami ι ; ιι °λ t1C, j á`lam vad δ ά ςι ί 'deci ρ i ε ια c ε et 1Ι t i υ. ι  ??1, 1111 υ)1 1 l ^ ι roe c ον αα ^ ,; ,lc •  ά ) JO) faa ρ. 9 ι G e n s Α e 1 i a appellatur, quae ex multis familiis conficitur. Ρ. 94 G e n t i 1 ί s dicitnr et ex eodem `genere' ortus, et is, qui simili no -miiie appellatur, iit ait Cincius : "Gentiles mihi sunt, qui meo nomine appellantur ". Ρ. 98 G r a v e a e s dictum α pondere, quia deni asses, singuli pondo libras. efficiebant denarium, ab hoc ipso numero dictum. Sed. bello Punico populus Romanus, pressus aere alieno, ex singulis assibus librariis senos fecit, qui tantundem ut illi valerent. Item nummi quadrigati et bigati a figura caelaturae dicti. ( Cf : S e x t a n t a r ί .) Ρ. 1ο1 }{ a s t a e snbiciebant 3 ea, quae publice venundabant, quia signum praecipuum 4 est hasta. Nam et Carthaginieiises, quum bellum vellent, Romam hastam rniseriint, et Rornani fortes viros saepe hasta donarunt. Ρ. 99 Η e r e d ί u m `praedium parvulum' . Ρ. 99 Η e r e s apud antiquos pro 'dornino' ponebatur. Ρ. 102 Η o r c t η ιιι et f o r c t u m pro `bono' dicebant e. μ. 102 H o r d i a r ί u τη a e s, quod pro hordeo equiti Romano dabatur. Ρ. 1ο2 Η ο r t u s % apud antiquos omn ί s villa dicebatur, quod ibi, qui arma capeie possint, orirentur'. μ. 102 Η o s t i a dicta est ab eo, quod est `hostire' ferire. 1) his libri. — 2) quem libri. [Vide num agatur non de re, sed de reo. Tu. Μ.] — 3) sic libri. — 4) belli ins. Mue. [Malim dominii a populo quaesiti. ΤΗ. 1Ι.] — 5) Plin. h. n. 19,4,50: in ΥΙΙ tabulis — nusquam riominatui · villa, semper in significatione ea hortus, in horti vero herediurn. Cf. Varro, r. r. 1,10. — 6) v. tom. 1 ρ. 19 tab. 1, 5. — 7) hostus G Μ. ιι ^ Festus. 11 Η o s t i s apud antiquos ` peregrinus' dicebatur, et qui nunc hostis, ρ .102 'perdnell ί o'. (Χ P e r d u e 11 ί ο, qui ` per'tinaciter retinet bellum'. χ Ρ. 66 ν. Duellum.) Ι g ί t u r nunc quidem pro conpletionis signiiicatione valet, quae est Ρ.106 'ergo'; sed apud antiquos ponebatur pro 'inde' et `postea' et `tum' 1. Ι g n ί s Vestae si quando interstinctus esset, virgines verberibus Ρ. 106 aftieiebantur 2 a pontifice ,3 cett. Ι 11 1 ί c i u m  dicitur, Cum populus ad contionem 'elicitur', id est Ρ. 114 evocatur cett.  r n 1 ί c i n m v o c a r e antiqui dicebant ad eontioΡ. 113 nein vocare. Ι η p e n s a m stipem, aes sacrum, quod 'nondum erat pensum'.  Ρ. 108 I n p 1 o r a r e, 'inclamare', ad auxilium 'invocare'. (Cf. E n d o p l o r a t ο). Ρ. 109 I n p r o l u s vel i n p r o l i s, qui iiondum esset adscriptus in civitate. Ρ. 108 I η c o m ί t i a r e significat tale convicium facere, pro quo necesse Ρ. 107 sit 'in comitium', hoc est 'in coriveiitum', venire. Plautus 'quaeso ne xiie incomities ". I n f e r ί a e sacrificia, quae dis 14lanibus `inferebant'.  Ρ. τ12 I τι f i t i a r i, crediturn fraudare. Ρ. 112 Ι η p r o c i n c t u factum testamentum dicitur, quod miles pugnatuΡ. 109 rus nuncup α t praesentibus cornrnilitonibus. Ι n s o n s, extra culpam, a quo dici morbus quoque existimatur · sonρ. 1ι ticus', qui perpetuo noceat. I 11 S u l a e dictae proprie, quae non iunguntur ή cornrnuiiibus parietiΡ. 111 bus cum vicinis circurnituqiie publico aut privato cinguntur, a sirnilitudine videlicet earum terrarum quae in fluminibus ac mari emineiit suntque ' ί η salo'. I n t e r n e c i v u m ς testamentum est, propter quod d.orninus eius Ρ. ιι4 · necatus est' 9. Ι υ r a r e flamini ι0 Diali fas non erat.  Ρ. 104 I u r g a t i o, 'iuris actio'.  Ρ. 103 Ι u s t u m v a d e τη, idoneum sponsorem. L a c ί t `decipiendo inducit'. L a x etenim fraus est.  Ρ. 116 L a n c e e t l i c ί o dicebatnr apiid antiquos, quia, qui furtum ibat Ρ. 117 1) v. tom. Ι ρ. 17 tab. Ι, 1. — 2) affaciebantur G. — 3) Exempluna refert Liv. 28,11, 6. 7. — 4) illicibum libri. — 5) sic GM, vocatur Τ. — 6) quae coniunguntur Τ. — 7) círcum ita qui G, circuimtu qui M, eircumitu Τ. — 8) internae cibum Μ T, internecidum G. — 9) Cf. Isid. 5, 26,18. — 10) famini M, flammini Τ. Festus. 12 quaerere in domo aliena, licio cinctus intrabat, laneemque ante oculos tenebat propter matrnm farniliae aut virginum praesentiam 1. π. iis L a p ί d e m silicem tenebant juraturi per Iovem, haec verba dicentes : "Si sciens fallo, tiirn me Dispiter salva urbe arceque bonis eicia±, ut ego liunc lapidem "2, Ρ. 116 L i b e r a 1 ί a tiberi' festa, quae apud Graecos dicuntur Διονιιη 3. Naevius: "Liberalingua loqueniur. ludis Liberalibus". Π. 116 L ί c i t a t i in mercando sive pugnando 'contendentes'. π. 116 L i m i s obliquiis, id est transversus, unde et `hmina'. — L í m ί t e s ί τι agris nune tei · mifli, nunc viae transversae. — L i τττ i t a t π s ager est in centurias dimensus. π. ιιδ L ί t ί s s cecidisse dicitur, qui eius rei, de qua agebat, causam amisit. π. 116 L ί t u u s appellatus, quod 'litís' Ε; sit testis; est enim genus buciiiae incurvae, quo qui cecinerit, dicitur 'l ί ticen' . Ennius: "Inde loci 1 ί - t υιι s sonítus effudit acutos". Ρ. 119 L o c u p l e t e s. 'locoru τ n multorum' domjni s, Ρ. ι26 Ή a g ί s t e r a r e moderari; υ nde m a g í s t r i ηση solum doctores artíum, sed etiam pagoriirn , societatum, vicorum, collegiorum, equitum dicuntiir, quia omnes hi 'magis ceteris' possunt : unde et rn a g i s t r a t u s, qui per irnperia potentior es sunt, gttam privati ; quae vox duabus significationibus notatur. Nam aut personam ipsam demonstrat, ut gnum dicimus: magistratus iussit, aut honorem, Ρ. 152 ut quum dicimus: "T i t i o magistratus datus est". — M a g i s t e r ί a (Cf. F. 154) dicuntur in oinnibus rebus 10, qui 'magis ceteris' possunt, ut magisterium equitum. F. 161 11Ι α 1 o r e rn c o n s u l e m L. Caesar putat dici vel eum, penes quem (π. 160) fasces sint, vel eurn, qni prior factus sit; p r a e to r e m autem rn a i ο - r e m urb α num, minores ceteros (c f. M a x im u s). 1) Gai. 3,192: nudus quaerat linteo cinctus lanceni habens. Inst. gl. Taur. (ZRG. 7,44) 466: nudus ingrediebatur d ί scum fictiic[m] in capite portans utrisqiie manibus detentus (detentum?). Gen. 11,18, 9: furta, quae per lancem liciumque concepta essent; 16,10, 8: furtorumque quaestio cum lance et ljcjo. Cf. tom. Ι ρ. 32 tab. VIII; 15. Rud. RG. 2,352 n. 21. — 2) Ct: Polyb. 3, 25. Gell. 1, 21, 4. — 3) d ί onis ί a libri. — 4) sic libri. — 5) scr. lite. — 6) liti Μ. — ϊ ) laticen G. — S) Plin. h. η. 18,8,11: 'locupletes' dicebant ']oci', hoc est agri, plenos'. Cic. de r. p. 2,9,16: Romulus — multae dictíone ovium et boum (quod tum erat res iii pecore et locorum possess ί onibus, ex quo pecuniosi et locupletes vocabantur), ηση vi et suppliciis coercebat. — 9) paganoi·unj M T. — 10) rebus om. Τ. Festus. 13 1VI a ί o r e s f l a m i n e s appellab antur patricii generis, minores Ρ. 151 plebeii. (ο: Minora.) Μ a n c e p s dictus, quod 'manu capiatur'. — M a n c e p s dicitur, qui Ρ. 128. 151 quid ι a populo emit conducitve '2 , quia manu sublata significat se aiictorem 3 emptionis esse; qui "idem praes" dicitur, qui 4 tam debet `praestare' populo, quod promisit, quam is, qui pro eo praes factus est. (Cf. P r a e s.) [1l^lancipatione adoptatur,] ut patri s υ ί 5 heres e[sse deF 153 sinat : sed eius qui adop]tet tam heres est quam [si ex eo natus esset. Ad r o g α t i o n e, qui] in potestate α lie[ ηα n ο n est, adrogatoris fit /llius] et suus heres, ut ρ[ atet] cett. Μ α n 1 i a e gentis patriciae decreto nemo ex ea Marcus appellatur, Ρ. 151 quod M. Manlius, qui Capitolium a Gallis defenderat, cum regnum adfectasset, damnatus necatusque est. [Μ α η υ m i t t i d i c i t u r] ser(vus) sacrorum [ C ausa, cum dominus Ρ. 158 €ius tenens m]odo caput [modo membrum aliud eiusdem servi ita] (ρ ' 159) dicit 6: "Hune [hominem liberum esse volo, ac] pro eo auri Χ [ puri, probi, pro fani, mei solvam, si] usquam digre[ssus erit α sacris, f ctctus iuris] sui ". Tum ? (h)is ser[vum circumagit et e manu homi]nem liberum mit[tit]. (Cf. P u r i.) M a t e r f a m ί l i a e non ante dicebatur, quam vir eius paterfamiliae Ρ. ι25 dictus esset; nec possunt hoc nomine plures in una familia praeter unarn appellari. Sed nec vidua hoc nomine, nec quae sine fili ί s est, appellari potest. M a t r i m e s ac p a t r i m e s dicuntur, qiiibus matres et patres adhuc Ρ. 126 vivunt. [Μ a t r o n a e a magistra]tib(us) ηση summove[bantur, ne pulsari F. ι54 contre]ctarive viderentur, neve gra[vidae concuterentur s . Ob] quam [etiam ca]nsam ait Verrius, [neque earum viros] sedentes cum ugoribus de essedo descen[dere 9 coac]tos 10 a magistratibus, quod comm υη ί vehiculo vehitur vir et uxor 1 ^. Μ α x i rn a m multam dixerunt trium milium et viginti assium, Ρ. 144 1) quicquid libri. — 2) conductiue libri. — 3) uictorem G 1 . — 4) scr. quia. — 5 λ patris sui Urs.; patri suus Oldenberg. — 6) sic hodie certe, non edicite, coil. — 7) dum cod., corr. Ursinus. — 8) rectis intra uncos quadratos expressa servavit Paulus. — 9) essequo escendere cod. secundum Ur -sinum (hodie haec non dispiciuntur). — 10) sed nec virí earum sedentes cum uxoríbus in vehiculo descendere cogebantur Paulus. — 11) [quod . . . uxor delendum. ΤΗ. Μ.] 14 Festus. qiiia n on licebat quondam pluribus triginta bobus ι et duabus ovi -bus quemquam multari, aestimabaturque bos centussibus 2 , ovis decussibus 3. F. 16ι M a x im u m p r a e t o r e m dici putant ali eum, qui maximi impei'i sit, ali, qui 4 aetatis maximae; pro collegio quidem augurum decretum est quod iii Salutis augurio praetores maiores et minores appellantur non ad aetatem sed ad vim imperii pertínere. Ρ. Ι26 M α x i m u s curio, cuius auctoritate curiae omnesque curiones re - guntur. Ρ. 126 M a x i m u s p o n t ί f e x dicitur, quod maximus rerum, quae ad sacra et religiones pertinent, iudex sit vindexque contumaciae prívatorum magistratuumque. Ρ. 123 Μ e d d ί x ; apud Oscos nomen magistratus est. Ennius :"Su ι nmus ibi captus meddix, occiditur alter". Ρ. 124 M e ι c e d o n i o s dixerunt a 'mercedem solvendo' '^. F. 157 [11Ι i, n o r a itenaque ma] ί οι • α auspicia quae d[icantur, docet Messalla ; nam] maiora consulum, pr[aetorum, cen.sorufn dici a.it, re]liquorum minora, cum illi [maiores, hi autem mino]res rnagistratus dic[i consueveri η t]. Ρ. 123 M ί s c e 11 i o n e s appellantur, qui non certae sunt sententiae, sed variorum 'mixtorumque' iudici orurn sunt ^. F. Ι61 Μ ο ι t i s c a u s a stípulatio existimatur fieri, ut ait Antistius Labeo, quae ita fit, ut morte promissoris confirmetur, aut, ut quidam dixerunt, cuius stipulationis mors fuit causa. 157 Μ o s est [institutum p α] trium y , id est memoria veterum pertinens F 156) maxime ad religiones c[ α erim]oniasque α antiquorum. F . 142 Μ u] t a m Osce dici putant 'poenam' quidam ; M. Varro ait poenam (Ρ. 143) esse, sed pecuniariam, de qua subtilite ι • in 1. Ι quaestionum Epist. refert. F. 154 Μ u n d u s, ut ait Capito Ateius in 1. VI pontificali, ter in ann& (Ρ.156) atere solet ρ  , — quos dies etiam re li giosos iudicaverunt ea de causa quod quo tempore ea, quae occultae et abditae 9 relígionis deorum Manium essent, veluti in lucem quandam adducerentur et patefierent, nihil eo tempore in re p(ublica) geri voluerunt; itaque per eos dies non cum huste manus conserebant, non exercitus scríbebatur, non 1) bobus G-, bubus ΜΤ. — 2) centibus 11'1. — 3) decusibus 112. — 4) quia cod., corr. Aug. — 5) Cf. tom. Ι ρ. 51 n. 4. — 6) mereedem (mercede Μ T) solvendo libri. — 7) sunt om. G. — 8) inclusa uncis quadratís habet Paulus. — 9) abdita ea cod. secundum Urs. (hodie haec ενα nuerunt). Festus.  1 5 comitia habeba[ntur, ηση 1 ] aliud quicquam in re p(nblica), nisi qiiod ultima necessitas admonebat, administrabatur `'. M u n e m significare certum est `officiosum', unde e contrario i n m uR 143 n ί s dicitur, qui nullo fungitur officio. Μ u n e r a 1 ί s lex v0cata est, qua(m) Cincius cavit, ne cui liceret `muΡ. 143 niis' accipere. Plautus : "neque muneralem legem neque lenoniam, rogata fuerit nec ne, flocci 3 aestimo ". Μ u n ί c e p s est, ut ait Aelius Gallus, qui in municipio liber ' natus L. 142 est; item qui ex alio genere hominum munus functus est; item qui 1η muncipio ex servitute se liberavit a mluicipe 6 . - At Servius aiebat initio fuisse, qui ea condicione cives Romani fuissent, ut semper rem publicam separatim 9 α populo Romano haberent 10 , Cumanos Acerr αηο s Atellanos 11 .  Μ u n ί c e p s g υ ί in municipio liber natus est, item ρ. 131 qui ex alio genere hominum munere functus est, item qui in municiρ ί ο a servitute se liberavit a mnnicipe. Item municipes erant qui ex aliis civitatibus Romam venissent, qu ί bus ηση licebat magistratum capere, sed tantum muneris partem, ut fuerunt Cumani Acerrani Atellani, qui et cives Romani erant et in legione merebant, sed dignitates ηση capiebant. 1' Ι u n i c i p a 1 ί a sacra vocantur, quae ab initio habuerunt ante civiF. 157 tatem Romanam acceptam, quae observare eos voluerunt pontifices et eo more facere, quo adsuessent 12 antiquitus ι3. 117 υ n i c i p ί u m id genus hominum dicitur, qui cum Rornam venisΡ. 127 sent, neque cives R ο m α n ί essent, participes tamen fiierunt omnium rerum ad munus fungendum una cum Romanis civibus praeterquam de suffragio ferendo aut magistratu 14 capiendo; sicut fuerunt Fundani, Formiani, Cumani, Acerrani 15 , Lanuvini, Tusculani, qui post aliquot annos cives Romani effecti sunt. AIio modo, cum id genus horninum definitur, quorum c ί vitas universa in civitatem Romanam 16 venit, ut Aricini 17 , Caerites, Anagnini 18 . Tertio, curn id geniis ho1) haec ex Paulo. — 2) Varro apud 1Vlacr. sat. 1,16,18: mundus eum patet, deorum tristium atque inferum quasi ianua patet. Propterea — proelium committi, — uxorem liberum quaerendorum causa ducere, religiosum est. — 3) floci G, floccio Μ. — 4) municipaliber Q. — 5) municio R. — 6) inserunt laoc loco verbci item municipes — muneris partem, ex Paulo scilicet, S et edd. — 7) servilius SQ, ser. filius R. — θ) Ro. 0m. QR. — 9) separatum Q. — 10) habebant R. — 11) inserunt hoc loco qui aeque cives ηση capiebant, ex Paulo scilicet, Q et edcl. — 12) adfuissent cod., corr. Augustinus. — 13) Ρ. 156 hunc locum ita habet: munieipalia sacra vocabantur, quae ante urbem conditam ( Ι) colebantur. — 14) magistratus MT. — 15) aceran Μ. — 16) civitate Romana Τ. — 17) arícina M, atacini Τ. — 18 agnagnini Τ. Festus. 16 minum definitur, qui ad civitatem Romanam ita venerunt, ut munieipia essent sua cuiusque civitatis et colonice 1 , ut Tiburtes, Praencstini, Pisani l , Urvinates 3, Nolani, Bononienses, Placentini, Nepesini , Sutrini, Locrenses . Ρ. Ϊ 40 Μ u n u s significat (officium), ctim dicitur quis munere fungi i tem F. 157 donum, quod officii causa datur. Μ u [n u s — dicitur administratio] rei publicae' [?nagistratus alicuius aut cu]rae imperi[ee, quae multitudinis univer]sae consensu [atque legitimis in unum convenientis] populi comit[iis alicui manclatur per su f'fragia,] ut capere eam [eum op ο rteat et statimj certove ex [tempore . . certum usque] ad tempus admi[nistrare.] Γ. Μ u ι r a t a potione usos antiquos indicio est, quod etiamnunc aediles per supplicationes dis addunt ad ριι l ν ί υαι • ί α, et quod X ΙΙ tabulis cavetnr, ne mortuo indatiir, ut alt Varro in antignitatum L. 1 . Γ. 166 Ν α n c i t o r 3 in XII `nactus erit', prenderit 9 . Item in foedere Latino : "Pecuniam quis nancitor, Iiabeto", et: "si quid pignoris nasciscit ιι r 10 , sibi habeto ". F. 162 Ν e c coniunctionem — positam esse ab antiquis pi'o nori, ut et in XII 11 est: "Ast ei eustos nec escit". Item: "Si adorat furto, quod nec manifestum erit" cett. F. I σ5 Ν e c t e r e Ή g α re' significat, et est apud plurumos anctores frequens; quin etiam in commentario sacrorum usurpatur hoc modo: "Pontifex minor ex stramentis 12 napuras 13 nectito ", id est funiculos faeito, quibus sues adnectantur. F. 165 [Ne f α s] t i dies ηση 14 [ fasti et notati l'ittera Ν ü sun t, quibus ei,] aput quem 1[ege agitur, f'ari non licet tria verba `do dico] addieo'. Ν e p 15 [notcc distincti eorum hila]riores sunt, g[uoniam α malo omine] 1) colonicae G. — 2) pissani Μ. — 3) urbinates GM, urbanites Τ. — 4) nepessimi Μ. — 5) [sic scribendum, non Lucenses. TH. M,] lucrenses GM, lutrenses Τ. — 6) reip publi  cod. — ϊ ) Ρ. 159 hunc locum ita habet: Diurrata potione usi sunt antiqui; sed postea adsuerunt (adfuerunt Τ) murram (sic libri, om. Mue.) düs (dis G) suis libare, ideoque X ΙΙ tabulis est cautum, ne mortuo inderetur. Cf. tom. I p. 37 tab. X, 6b. 8) Sic cod.; Mue.: nanxitor s. nanxsitor; ful. II pass. a verbo naneio. Cf. Sch. XII tab. p. 88; tom. I p. 39,1. — 9) praenoerit cod. — 10) sic cod. — 11) Cf. tom. Ι ρ. 24 tab. V, 7 b ; ρ. 33 tab. Vili, 16. — 12) extramentis cod. — 13) naturas cod. — 14) ηση cod., teste Huelseno, nom vel ηση secundum Keilium, not secundurii priores. [Ad lectionem iam stabilitam supplementa proposita C 1,367 mutavi. ΤΗ. Μ.] — 15) Cf. tom. Ι ρ. 41. Festus. 17 liber-ati sunt ; [his duces ex urbe exe]unt et in provin[ciam proficiscuntur, sacra quoque] instituta fiunt, [e t vota nuncupata solvi] et aedes sacrari so[lent]. Ν e g o t i Ιι m, quod n{on sit otium] 1. N e r v n m appellamus etiam ferreum vinculum, quo pedes inpediunF. 1σ5 tur, quamquam Plautus eo etiam cervices vinciri alt. — Ν e χ u m est, ut alt Gallus Aelius, quodcunque per aes et libram F. 1 6 5 geritur, id quod 2 `necti' dicitnr; quo in genere sunt haec: testamenti factio, nexi datio, nexi liberatio 3. Ν e x u m a e s apud antiquos dicebatur pecunia, quae per nexum F. 1 σ5 obligatur. N i q u i s s c i v í t (e) centuria est, quae dicitur a Ser. Tullio rege F. 177 constituta, in qua liceret ei(us) suffragium ferre, qui ηση tulisset in sua, ne quis civis suffragii iure privaretur. — Sed in ea centuria neque censetur quisquam 4 , neque centurio praeficitur, neque centurialis potest esse, quia nemo certus est eius centuriae. Ν ο ν a e curiae proximae compitum Fabricium aedificatae sunt, quod F. 174 parum amplae erant veteres a Romulo factae, ubi 5 is populum et sacra in partís triginta distribuerat, ut in is ea sacra curarent; quae cum ex veteribus in novas evocarentur, septem 6 curiarum per religiones evocari non potuerunt; itaque Foriensis, Raptae, Veliensis 7 , Velitiae res divinae fiunt in veteribus curis. [Ν ο x i a,] ut Ser. Sulpicius Ru[ fus ait, `damnum' significat,] s apud F 174 poetas autem et oratores ponitur pro `culpa'. At noxa `peccatum' aut `pro peccato poenam', ut Accius in Melanippo : "Tete esse huic noxae obnoxium ". Item, cum lex iubet noxae dedere, `pro peccato dedi' iubet. " Ν u m e r a s e n a t u m" 1Π ait quivis senator consuli, cum inpediF. 170 mento vult esse, quominus faciat SC., postulatque, ut aut res, quae referuntur 11 , dividantur, aut singuli c ο nsulantur, aut si tot ηση sint senatores, quo numero liceat perscribi 1 2 SC. 1) [ ] haec ex Paulo. — 2) sic, non idque cod. — 3) nexi dando nexi liberanto cod. — 4) quicquam cod. -- 5) ube cod. — 6) sic cod.; quattuor Aug. — 7) vellensis cod. — 8) Suppletum e P. 175: noxia apud antiquos damnum significabat, sed a poetis ponitur pro culpa: noxa ponitur pro peccato auf pro peccati poena, cum lex iubet noxae dedere pro peccato. — 9) ad cod. — 10) [requiruntur talia: `divide' auf `consule' auf `numera senatum'. TH. M.] — 11) acferuntur cod. — 12) praescribi cod. BRuNs, Fontes iuris. Pars II. Ed. VII. Festus. ,ι ^1 ιο co ;'}i oo d íd t8111 ιμ e r ί d it t ^ a St ή 10 }^ σ ί ς1σ F ηΡ fl ι s α b ^; ι s Ρ° li α ^^ tqof λ Γα J ^ ο ^ ασσ ;; ςι,Γ DeliOs ^,;^^ ς ί ι ή d ο i  ι11] (1 ; h ^ d e σι Ι s ί t,''F ti α g υα , ιρ im ο r πυ ., s ρ υ l ί α c ι qai c ε :: o litaar ί '! j, t ο » ε Ι ibns co :_i ί autem 10 1)01 0)1 rirt ιι te , ^ loro r π r ιυρο ) iQ, ί `^^m ι Q} ^^ tf ' flat τ Ί 4 ά 18 F. Ι73 [Ν u m m u m ex Graeco nomismate ex]istimant di[ctum ι , idemque ,wbiquid ν ov" μμ.ον illis] valere, quia [pecuniae n omina α Siculis accepimus, quorum] hoc proprium est. F. 173 Ν υ ζ η) c u p a t a pecunia est, ut ait Cincius in 1. Il de officio iurisconsulti, ` ηο m ί ηα(1α), cert• α ', `nominibus propriis pronuntiata'. "Cum nexum faciet mancipiumque, uti lingua nuncupassit 2 , ita ius esto" id est λ 'uti nominarit locutusve erit, ita ius esto'. Vota nuncupata dicuntur, quae consules praetores, cum in provinciam proficiscuntur, faciunt; ea in tabulas praesentibus multis referuntur. At Santra 1. II de verborum antiquitate satis multis `nuncupata', conligit rion `decreto s nominata' signi fi care, sed `promissa et quasi testificata', `circumscripta', `recepta', quod etiam in votis nuncupandis esse convenientius. F Ι73 Ν u n d í n a s % feriatum β diem esse voluerunt antiqui, ut rustici convenirent mercandi vendendique causa, eumque nefastum, ne, (si) liceret cum populo agi, interpellarentur nundinatores 1ο. F. 17ο Ν u p t ί a s dictas esse — Aelius et Cincius, quia flammeo caput mi - bentis `obvolvatur', quod antiqui `obnubere' vocarint; ob quam causam legem quoque Praenestinam 11 iubere caput eius `obnubere', qui paren -tem necavisset, quod est `obvolvere'. F. 189 0 b ί ii r a r e [`iureiurando obstringere'j ι2 L. 1 90 0 b n e c t e r e, 'obligare', maxime in nuptiis frequens est. Ρ. ι87 0 b r o g a r e est legis prioris infirmandae causa legem aliam ferre. 1) Ρ. 172: Nummus ex Graeco nomismate dicitur. — 2) nuncupasset cod.; em. Urs. — 3) Cf. tom. Ι ρ. 25 tab. VI, 1. — 4) ita cod.; em. Urs. — 5) ad co ι l. — 6) de recto cod. — 7) Macr. Saturn. 1,16,32-35: Harum originein — Romulo adsignant, — sicut Tuditanus adfirmat; sed Cassius Servium — fecisse nundinas dicit, ut in urbem ex agrís convenirent urbanas rusticasque res ordinaturi. — Rutilius scribit Romanos instituisse nundinas, ut ncto quidem diebus in agris rustici opus facerent, nono autem die — ad mercatum legesque accipiendas Romam venirent, — unde etiam mos, ut leges trinundino die promulgarentur. — 8) feriarum cod. — 9) si add. Mue. — 10) Macr. 1. Ι. 28-30: Trebatius — alt nundinis magistratum posse manumittere iudiciaque addicere; sed contra Iulius Caesar — negat nundinis contionem advocari posse; id est cum populo agi, ideoque nundinis — Iiaberj comitia ηση posse; sed lege Hortensia effectum est, ut fastae essent, uti rustici, qui nundinandi causa in urbem veniebant, lites componerent; nefasto enim die praetori fari non licebat. — 1]) pareiis tam cod., emend. Ber9k. — 1 2 ) [ ] ex Ρ. 188. ι Κ ' Festas.  19 O b t e s t a t i o est, cum deus testis in meliorem partem vocatur; ρ 1 ^ d e t e s t a t í o, cum in deteriorem. O c c e n t a s s i (n) t antiqui dicebant, quod nunc ` convicium fecerit' F. 18 τ dicimus, quod id elare et cum quodam canore fit, ut procul exaudiri possit; quod turpe habetur, quia ηση sine causa fieri putatur cett.i O c c ί s u m a necato distingui quidam, quod alterum a `caedendo' F. 178 atque ictu fieri dicunt, alterum s ί né ictu. Itaque in Numae Pompili regis leg ί bus 2; scriptum esse: "Si hominem fulmen (?) 3 occisit, ne supra genua toll ί to ". 0 c c u p a t i c i u s ager dicitur qui desertus 5 a cultoribus 6 frequenΡ. 180 tari 7 propriis ab alíis occupatur.  (Cf.F 181) 0 ρ ί m a spolia dicuntur —, quae dux p. R. duci hostium detraxit, L. 18 σ. τ89 quorum tanta raritas est, ut intra annos paulo . . trina contigerint nomirii Romano: una quae Romulus de Acrone, altera quae consul Cossus Cornelius de Tolumnio 8 , tertia quae M. Marcellus Iovi Feretrio de Viridomaro fixerunt. M. Varro ait opima spolia esse etiam 1Π si manipularis miles detraxerit, dummodo duci hostium, [sed prima esse, quae dux duci : neque enim, quae a duce capta 11 ] ηση sint, ad aedem Iovis 12 Feretri poni, testimonio esse libros pontificum, in quibus sit : "Pro primis spoliis bove((m)), pro secundis solitaurilibus, pro tertiis agno publice 13 fieri debere"; esse etiam Pompili reg i s ι4 legem opimorum spoliorum talem: "Cuius 15 auspicio classe procineta opima spolia capiuntur, lovi Feretrio darier oporteat, et 16 bovem' caedito, qui cepit aeris C C 17 ; secunda spolia, in Martis aram in campo solitaurilia utra voluerit, caedito 18 ; tertia spolia, Ιαηυ ί Quirino 1) Cf. tom. I ρ. 28 tab. Vill, la. — 2) Cf : tona. I p. 8,3 n. 4. — 3) fulminibus cod.; fulmen Jovis Mue. — 4) Grorra. et Lachm. 138,3: Occupatorii autem dicuntur agri, quos quidam arcifinales vocant —; quibus agris victor populus occupándo nomen dedit. Bellis enim gestis victores pop u l i terras omnes, ex quibus victos eiecerunt, publicavere; — deinde ut quisque virtute colendi quid occupavit , arcendo vicinum arcifinalem dixit. Quo ex loco recte collegit Rudor f fius , rö y r ι. Feldm. 2,252, occupaticios agros ab occupatoriis differre. — 5) desitus ernendcirunt edd. — 6) occultoribus Μ. — 7) frequentari additum Paulo ex F.: Occupaticius .. [ . . ] a cultoribus fre . . . [ ] ri coeptus. quod in . . — 8) columnin Q. — 9) Iovi Feretrio de orn. Q hiatu significato. — 10) etíam esse R. — 11) hiatum signañt QB. Cf. Hertzberg, Philol. 1846, 331-339. — 12) ius Q. — 13) sacra ins. R. — 14) compelli reges traditur. — 15) Cuius — dato. Sic libri: locwm ad emendationem Muelleri potissimum dant etiam tom. Ι ρ. 8,4 n. 6 et n. 16-18. — 16) darier oporteat et hic del. — 17) aeris CCC darier oporteat ser. — 18) qui cepit, aeris CC dato ins. 2* η 'i;D [ :.;, ο gli ^ ιΙ VV Ι ^^^` ^ ο m αι ,}r ιςλ q πε 3 λ icatur; .-a i σ: rsg 1ιυ ^ r ι r 4 rerberibu legibus .;, quue de αυ ^ eeusu clas 1' ΩΙ, accipi ι ι pl, SleU ί l :cta clas 4 λοιιι. i π e ιι ί ϊ .c με d ί ^t α s <iré solit[i ^;., ^ ιΙ fe μιι g ιι ·f^llum mili .Rctu class Festus. 26 Formias, Caere, Venafrum 1 , Allifas 2 , Privernum, Anagniam, Frusinonem, Reate, Saturniam, Nursiam, Arpinum aliaque conplura. Ρ. 224 P r a e i u r a t ί o n e s facere dicuntur 3 hi, qui ante alios conceptis 4 verbis `iurant' ; post quos in eadem verba iurantes ; tantummodo dicunt: "idem in me". F. 24 9 P r a e r o g a t ί v a e centuriae(S) dicuntur, ut docet Varro rerum humanarum 1. VI, quo rus[tici] Romani, qui ignorarent petitores, facilius eos animadvertere possent ; Verrius probabilius iudieat esse, ut cum essent designati a praerogativis, in sermonem res veniret populi de dignis indignisve et fierent ceteri diligentiores ad suffragia de his ferenda. Ρ. 223 Ρ r a e s est is , qui populo se obligat ί nterrogaturque 8 a magistratu, si praes sit, ille respondet y : praes. (Cf. M an c ep s.) F. 24σ P r a e t e r ί t i senatores quondam iii opprobrio non erant, quod, ut reges sibi legebant siiblegebantque, quos iii consilio publico haberent, ita post exactos eos consules quoque et tribuni 0 militum consulari potestate coniunctissimos sibi quo(s)que 11 patriciorum et deinde plebeiorum legebant, donec Ovinia tribunicia intervenit, qua sanctum est, ut censores ex omni ordine optimum quemque curiati(m) 12 in senatu(m) legerent; quo factum est, ut qui praeteriti essent et loco moti, haberentur ignominiosi. F. 24ι Ρ r a e t o r ad portam nunc salutatur ((h)is, qui in provinciam 13 pro praetore aut pro consule exit; cuius rei morem ait fuisse Cincius in libro de consulum potestate talem: Albanos 14 rerum potitos usque ad Tullum regem; Alba deinde diruta usque ad P. Decium 15 Murem cos. populos Latinos ad caput Ferentínae 16 , quod est sub monte Albano, consulere solitos et imperium communi consilio administrare. Itaque quo anno 17 Romanos imperatores 18 ad exercitum mittere oporteret, iussu nominis Latini conplures nostros in Capitolio a sole 1) uenaerum cod. — 2) allieas cod. — 3) dicunt Μ. — 4) conceptus Μ. — 5) iurantis GM, iurantes Τ. — 6) quaerus . . .. cod. [Magis crediderim sic fere fuisse: quae ante reliquas suffragium ferebant equitum Romanorum, ut rustíci. ΤΗ. Μ.] — 7) his G. — 8) sic libri, inter-. rogatusque edd. — 9) respondit GM, respondet T. — 10) tribunos cod.; emend. Aug. — 11) emend. (T rs. — 12) emend. Urs. — 13) s -ic, non. provincía, cod. — 14) albanus cod. — 15) at poectum cod.; emend. Urs. — 16) c apudoetentínae cod.; emend. Urs. — 17) [scr. quando. ΤΗ. Μ.] — 18) imprs cod. Festur.  27 oriente auspicis operam dare solitos. Ubi aves addixissent, militem illum, qui a communi Latio missus esset, illum, quem aves addixerant, praetorem salutare solitum, qui eam provinciam optinerent praetoris nomine. P r i s c a e Latinae coloniae appellatae sunt, ut distinguerent(ur) F. 241 a novis 1 , quae postea a populo dabantur. Ρ r i s c i Latini proprie appellati 2 sunt hi, qui `priusquam' conderetur Ρ. 226 Roma fuerunt 3. [Ρ r i v a t o sumptu] se alebant mili[tes Romani, crntequam stipendia] F. 234 mererentur, quod in [consuetudine mansit paene ad id] tempus, quod fuit pau{lo ante quam Roma urbs] capta est a Gallis; [postea enim nisi publico stipendio m]ilites non fiebant. Ρ r ί ν a t ο sumptu se P. 235 alebant milites Romani paene ad id tempus, quo Roma capta est a Gallis. Ρ r ί v o s p r i v a s que antiqui dicebant pro 'singuhs'; ob quam causam Ρ. 226 et `privata' dicnntur, quae uniuscuiusque sint; hinc et `privi'leg ί um et `priv'atus cett. "P r o b r u m virginis Vestalis ut capite puníretur, vir, qui eam inF. 24 Ι cestavisset, verberibus necaretur" 4 , lex, fixa in atrio Libertatis, cum multis alis legibus incendio consumpta est, ut alt M. Cato in ea orat ί one, quae de auguribus inscribitur. cett. "P r o" c e n s u classis iuniorum Ser. Tullius cum dixit in discriptione F. 246 centuriarum, accipi debet 'in' censu, ut ait M. Varro iii 1. VI rerum humanarum, sicuti `pro' aede Castoris, `pro' tribunali, `pro' testimonio. P r o c i n c t a elas[sis dicebatur exercitus α d] proelium instructus Γ. 249 et pa[ratus, quem Diali flamini vi]dere ηση licet: ant[iqui enim procinctum hominem] dixerunt, ut nunc quoque [dicitur, qui ad ágendum expedi]tus est. Procincta autem [to g a Roman i olim] ad pugnam ire solit[i sunt; unde et testamen]ta in procinctu fieri [dicuntur, quia ante puguam fiunt]. P r o c ί n c t a m classem, id est paraΡ. 248 tam ad bellum militum multitudinem, Diali flamini vídere non licuit. P r o c i n c t a classis dicebatur, cum exercitus cinctus erat Gabino Ρ. 22δ 1) nobis cod. — 2) dictí Τ. — 3) [VIIcf: ρ. 15 n. 13.] — 4) Liv. 22, 57,2: duae Vestales eo anno (u. c. 538), Opimia et Fioronia, stuprí compertae, altera sub terra, ut mos est, ad portam Collinam necata, _ altera sibimet ipsa mortem consciverat. L. Cantílius scriba pontificius, qui cum Floronia stuprum fecerat, a pontifice maximo eo usque virgis iii comitío caesus est, ut inter verbera expiraret. Cf. Suet. Dom. 8 et infra v. Sceleratus. — 5) Cf. supra v. Opima et tom. Ι ρ. 8,4 et n. 6. Festus. ησ 1  ^,f ι y  η σ σ ;^Jos. °Ppe 1 Ί τ °' ° ^¢ jef ° o t , ^ η σ Ϊ 1 s ^ ς Ί t, σ έ φ, 1 λ  ro°#, ι , ί ,r ιι eel ςΙ1 ' 11r ι7 ^  ^i!(< ι 'S'l0 Ce ,j¡pres α1 qu ; ύί Ι ¿ ι Γ ej cof . , 1e° Ί η c°re, qu :i1m ι zu ί t, "G St1S uotatur Ce υ,ε tis, rerbis prae ::l^ ί ιπ l έ s ό τ η ι ^ ιιη ^ ι ί g ( ί 1 ί :1Τ  q ιι ί ι . ί ° υ rbe(»t .:^ e τ plebe ε spleret 111111 í Mt ι3, ( C1 (ι1; reb ί ι í; ςει ι i ι ^.  i ^ ^ purc ' } (υΙυ ^, _ ά ' Ί ι h^r ^e. Ga,; ,  9υαι l;r¡, ·i' ι ^Pe ΙΙ e^l ι ^ ^ t Í ίί ε, 2)a 28 cinctu confestím pugnatllrus; vetustius 1 enim fuit multitudinem hominum, quam navíum, classem appellari. Ρ. 22s P r o c i t u m testamentum dicebatur velut `procitum' 2 , `provocatum', id est 'irritum ac ruptum'. (Cf. Ρ. 225 ν. Ρ r o c ί t a n t.) F. 249 Ρ r o c u m patricium in discriptione classium 3 , quam fecit Ser. Tullius, signmcat `procerum'; i 4 enim sunt principes. Nam `proci' dicuntur, qui poscunt aliquam in matrimonium, Gr(a)ece ( μ.)ν r ) στ r, ρες. Est enim `procare' poscere, ut cum dicitur in iudice conlacando `si alium procas', `nive eum procas', hoc est `poscis'; unde etiam meretrices, `procaces'. F. 229 Ρ r o d u ί t, `porro dederit', ut est in lege censoria: "Porticum sartam tectamque habeto, prodito". Alias `prodiderit'. (Cf: S a r t e.) F. 234 P r o h i b e r e c o m i t i a dicitur `vitiare diem morbo', qui vulgo qui -dem maior((e)), ceterum ob id ipsum 'comitialis' appellatur. Cato in ea oratione quam scribsit de sacrileg ί o 5 commisso: "Domi cum auspicam ιι s, honorem mc dium s immortalium velim habuisse. Ser vi , ancillae, si quis eorum sub ce τι tone crepuit, quod ego ηση sensi, nullum mihi vitium facit. Si cui ibidem servo aut ancillae dormienti evenit, quod comitia prohibere solet, ne is quidem mihi vitium facit". Ρ. 226 P r o 1 e t a r ί u m `capite censum' dictum, quod ex his civitas constet, quasi `prolis' progenie; iidem et p r o 1 e t a n e ί . t. 234 " Ρ r o s c a p u 1 i s" eum dicit Cato, significat `pro iniuria verberum'; nam conplures leges erant in cives rogatae, quibus sanciebatur poena verberum. His significat prohibuisse se 8 multos suos civis in ea oratione, quae est contra M. Caelium : "si em percussi, saepe 9 incolumis abii; praeterea pro re p(ublica), pro scapulis atque aerario multum r(ei) p(ubHcae) profui((t))". Ρ. 224 P r o m u l g a r ί leges dicuntur, cum primum in vulgus eduntur, quasi `provulgari'. Ρ. 226 P r o v i n c i a e appellantur, quod populus Romanus eas ` provicit', id est ` ante vicit'. F. 246 P u b 1 ί c a p o n d e r a [ad legitimam normam e x acta fuisse] ex ea causa Iunius in [. . . colligi]t, quod duo Silii 10 , Ρ. et M., trib(uni) pleb(is), rogarint his verbis: "Ex ponderibus publicis cet." ιι 1) vetustíus G, uetustus Μ. — 2) sic libri. — 3) eeassium cod. — 4) • i • cod. — 5) sacrjfjcjo Mue. — 6) deum Mue. — 7) proles; emend. Ru., Ser. Tull. p. 187. — 8) hic significat prohibusse cod. tEmend. ego. Τα. Μ.] — 9) [Scr, hostem percussj saepe, saepe. ΤΗ. Μ.] — 10) silli cod. — 11) Legem Siliam damus tom. Ι ρ. 46. Festus. 29 P u b l i c a s a c r a, quae publico sumptu pro populo fiunt, quaeque F. 245 pro montibus pagis curis sacellis ; at 1 privata, quae pro singulis hominibus familiis gentibus fiunt. P u b 1 i c i u s clivus appellatur, quem duo fratres L. M. Publici F. 238 Malleoli 2 , aediles cur(ules), pecuaris 3 condemnatis ex pecunia, quam ceperant #, munierunt, ut in Aventinum vehiculi hel (?) venire possit. P u r ί , probi , profani, sui auri dicitur in manumissione sacrorum F. 250 causa: ex quibus puri significat, quod in usu spurco s ηση fue r it; (ρ ' 251) probi, quod 5 recte excoctum purgatumque 8 sit; profani, quod sacrum ηση sit et quod omni religione solutum sit; sui, quod alienum ηση sit. Q u a e s t o r e s [dicebantur, qui quaererent de rebus] capitalibus, unde F. 258 [iide m etiarn . . quaestores parri]cidi appellantur. Q ii a d r i p l a t o r e s dicebantur, qui eo quaestu se tuebantur, ut eas Ρ. 259 res persequerentur, quarum ex legibus quadrupli erat actio. [ Q u a n d o] -  in XII quidem cum c littera ultima scribitur .  F. 258 υ α n d o c 10 re x comitía v it fas" in fastis notarí solet, et hoc P_ 259 videtur significare, quando rex saerificulus divinis rebus perfectis ( C f F. 258) in comitium venit. "Quandoc 10 s t e r c u s delatum fas", eodem modo in fastis notatur dies, gito stercus purgatur ab aede Vestae 11. "Q u i hoc censetis, illuc transite, qui alia omnia, in hanc parF: 261 tem"; his verbis praeit 12 ominis videlicet causa, ne dicat `qui non censetis'. Q u i n [q u e η η. a 1, e s in colonis a ρ ^ella]bantur, qui lustrum con[deF. 261 rent quinto quoque anno, a quo nomin]ari coeptos. " Q u í p a t r e s, q u i c o n s c r i p t i" vocati sunt in curiam, quo temF. 254 pore regibus urbe(m) expulsis P. Valerius cos. pr opter inopiam patriciorum ex plebe adlegit in numerum senatorum C et LX et ΙΙΙ1, ut expleret numerum senatorum trecentorum, et duo genera appellata sunt 13 . (Cf. Allecti. Conscripti14.) 1) ad cod. — 2) malteoli cod. — 3) pe. . . uaris cod. — 4) coeperat cod. — 5) sic cocl.; vehiculis Vel(ia) emend. Urs., veniri Scal., possint Aug. — 6) porco cod.; spurco (sporco G) Paulus. — ϊ ) sic, ηση probique, cod.; cf. Paulus. — 8) sic, ηση pugnatumque, cod. — 9) [Intellegi quandoc hodie constat. Mo. tom. Ι ρ. 40, 2.] — 10) quandoc utroque loco GM. — 11) Cf. Festus v. quando ; tom. Ι ρ. 40,2; Varro 1. 1. 6, 31. De restituendis huius loci reliquiis v. Mue. et Mo. C 1,367. — 12) sic, nm perít, cod. — 13) appellaret esse cod. [Requiritur appellare ita eoepit similiave. ΤΗ. Μ.] — 14) Liv. 2,1,11. Dion. 5,13. Sehwegler, röm. Gesch. 2,144. 30  Festur. r^ ςι ^ C D Γη° :`, ς sb ι ^ f σ λ ,,ι fQ ^°. ^,;s° ` s9 d ι ^ %  σ εΩ ^ ζ ^  ^  C, - ι ρ ^, ιι ε ss ε d , iDCi α tt s ι ί σει .,ι res^tl ι ;C σ r Φ a d ' Ρ ^trsac^^ αα ;8; sacr°m : ύ ι° m ρΡρ ί d αι ;i h α ^atns si π h°s eadem' ¡p^ έ ituto m1  1 possit,  1 , qood ibi ho l°otatem Υ i rfa ι ή ^ at ι quod) sn} . έ :^sum α c υ ι1 έ α e diea υ t t sep τι lr 1, peáolPere ^ q υ od >αα ^; Ι1 ^ ID αρυιυ ς41 Ι m q° ε ^sttn^,^ fi^ ε ;^ s υ pe 1 ui Ρο τ ^t ^1, 1βι ^ ^, . u í r i s v o ca bu l u m]  uli singulare usur[pabatur olim, F. 25'4 [ Q id indicio] est preeo, qui in funeris [indictione ita pronuntiare solet:] "011 Α S 1 Quirls leto datus ". F. 261 "Q u o t s e r σ i tot 2 hostes " in proverbio est, de quo Sinnius Capito existimat, — esse dictum initio `quot 3 hostis, tot servi', (quod) α tot captivi fere ad servitutem adducebantur, cett. F 274 R d u o b u s in conpluribus orationibus, cum de actis disseritur 6 cuius s , etiam perscribi solet, id est `rationum relatarum', quod his tabulis docentur iudices, quae publice data atque accepta sint 7. F. 273 R a d e r e g[enas vetitum est in] lege χ11 8 , id est `unguibus [ l acerare malasj'. F 289 R a p i simulatur virgo ex gremio matris, aut, si ea ηση est, ex (— Ρ. 2 88) proxima necessitudine, cum ad ν ί r υτη traditur y , guod videlieet ea res feliciter Romulo cessit. F. 282 R e c e p t i c í u m servum Cato in S11aSione legis Voconiae cum ait, significat, 'quí ob vitium redhibitus sit': "ubi irata facta est, servum recepticium sectari atque flagitare virum iubet". F. 274 R e c i n i u m omne vestimentum quadratum 1 ί 10 , qui XII 11 interpraetati sunt, esse dixerunt: Verrius togam , qua mulieres 12 utebantur, praetextam 13 clavo purpureo.^ F. 274 R e c i p e r a t i o est, ut alt Gallus Aelius, cmii inter populum et reges nationesque et civitates peregrinas lex convenit, quomodo per reciperatores reddantur res reciperenturque, resque privatas i nter se persequantur. Ρ. 274 R e c i p r o c a r e pro 'ultro citroque poscere' usi sunt antiqui, quia `procare' est ` poscere' cett. (Cf. Ρ r o c u m.) F. 27 ο R cd e m p to r e s proprie atque antiqua consuetudine, dicebantur, qui, cum quid publice faciendum (a)ut praebendum conduxerant 14 effecerantque, tum demum pecunias accipiebant; nam antiquitus 1) illius cod. — 2) quod servitute cod. — 3) quod cod. — 4) quod inseruit Mue. [Potius ser. quod captivi pro tot eaptivi. Τα. Μ.] — 5) disserti cod. — 6) [Excidisse vi cl  talia: adnotari vel. TH. Μ.] — 7) Publicarum rationum tabulae in iudiciis publicis circum ferebantur iudicibus inspiciendae. Cic. p. Balbo 5,11. ad Att. 1,16, 4. — 8) V. tom. Ι Ρ. 36 tab. g , 4. — 9) sic et cod. et Paulus; trahitur Mue. — 10) hi cod. — 11) v. tom. Ι ρ. 36 tab. Χ, 3. -- 12) vir toga mulieres cod.; emend. Li ρ - sius. — 13) praetextum cod. — 14) condixerant cod. Festus. 31 ` emere' pro ` accipere' ponebatur. At hi nunc dicuntur redemptores, qui((c)) quid conduxerunt praebendum utendumque. (cf. A b e m i t o.) R e l e g a t i dicuntur proprie, quibus ignominíae aiit poenae caiisa F. 278 necesse est ab urbe Roma aliove quo loco abesse `lege((s))' senat(( π)) i((q))ve consulto aut edicto magistratu((u))s, ut etiam Aelius Gallus indicat. R e l i g i o s u s est ηση modo deorum sanctitatem magni aestimans t F. 278 sed etiam officiosus adversus homines ; dies autem religiosi, quibus nisi quod necesse est nefas habetur facere, quales sunt sex et triginta atri qui appellantur, et Alliensis l , atque ii 3 , quibus mundus patet. (Religiosum ait 4) esse G -allus Aelius, quod homini ita facere ηση liceat, ut, si id 5 faciat, contra deorum voluntatem videa((n))tur facere. Quo in genere sunt haec: in aedem Bonae deae virum introire; adversus auspicia s legem ad populum ferre, die nefasto apud praetorem lege agere. Inter sacrum autem et sanctum et religiosum differentias bellissime refert: s a c r u m aedificium consecratum deo, s a n c t u m murum qui sit circum oppidum, r e l i g í o s u m sepulcrum, ubi mortuus sepultus aut humatus sit satis constare alt; sed item ratione 8 quadam et temporibus eadem videri posse, si quídem quod sacrum est, ídem lege aut instítuto maiorum sanctum esse putat, ut 9 violari íd sine poena ηση possit. Idem religiosum quoque esse, quoniam 1° sit α1( i)quid, qiiod ibi homiiii facere non liceat; quod si faciat, adversus deorum voluntatern videatur facere. Similiter de muro et sepulcro debere observari, ut eadem et sacra et sancta et religiosa fiant, sed qu o modo (quod) supra expositum est, euin de sacro diximus. R e l í g í o s u m ac 1ι sacrum est, ut templa omnia atque aedes, quae F. 289 etiam sacratae dicuntur; at 12 quod per se religiosum est, non utique [sacrum est, ut sepulcra], quod ea non [sacra, sed religiosa sunt]. R cl. u e r e, 'res σΙν er ό , repignerare'. Caecilius in Carine: "Ut aurum F. 281 et vestem, quod matris fuit, reluat, quod viva ipsi opposuit 13 pignori". R e m a n c í p a t a m Gallus Aelius esse alt, quae mancipata sit ab F. 277 eo, cuí in manum convenerit. 1) [V1 1 cf. F. 289 sub v. Receptus: Religiosi dicuntur qui faciendarum praetermittendarumque rerum divinarum secundum morem civitatis dilectum habent nec se superstitionibus inplicant.] — 2) alii senes cod. — 3) hi eod. — 4) ait ins. Urs. — 5) si id] sud eod. — 61 mystieiae cod.; emend. Aug. — 7) id cod. — 8) [item ratione ego, ita portione cod. ΤΗ. Μ.] — 9) putat ut] putant cod. — 10) qui ηση iam cod. — 11) [fortasse aeque. Τκ. Μ . ] — 12) ad cod. — 13) ípsa opposivit Mue. Festas. η W ^ ^1 ί + Υ  Ρ ' , t σρ W ^ yg, σ ί S η Qi i j ^W lt ης ελης ί ^ ί ηΡ t ι (J ;^ Ι ^ ρ ς ^ η Q5 ι ηιι 611ι ' 1 (2 ^ .εε ί ^^ ς ^ t ι + ,^; ^ ^ ησ f σ ε f; ί DS^/ ς d¡c ι l ϋ t π ι ^ ί θ ςεσ ^ ι ll) ίί Β ejt ιυ; σρρ sl Ια t υ .j ς1 rbQS cnm ^ nt ηυ silic ; t τ f, ^ ηε ϊ Ι1 ρ ε 3' λ ^ λι '1 62d [tU ji1R ca^a ;, ί σ r ι 'ícida τ ^ δ έ Ρ r α ppell^ :m θ re α i ε β1 2 :ire sig ιι um °ιιι m α tq ιι e εαη s α alig υ 1111 81 Í â 6titu cr α αρρε :r τα i α facie υ d ε t σ dicü ili, ítillC, r ^. ,.^ π, ΙΡ 30 li i Ι. ^.' ^^ σ ID τ ^ ι tis '^ P ύ fn, ςε ^^ 1fI t ρ ^d ,  cs υς ^ 1οιτλΙ ^ Ρ, 32 F 2 77 R e ii [ΙΖ n c i t u r . . sig]nifica re ait `rep[rehenderit; unde adhuc nos]' 1 dicimus `nanciscitur', [et `nanctus', id est adeptus] 1. Ρ. 2 7 6 R e n a n c i t u r signmcat `reprehenderit', unde adhuc nos dicimus `nanciscitur' et `nanctus', id est `adeptus'. Ρ. 283 Res c o n p e r e n d i n a t a sigriiiicat iudicium in tertium diem constitutum 2. F. 281 R e s ί g n α τ e antiqui pro 'rescribere ponebant, ut adhuc `subsignare' dicimus pro `subscribere' cett. F. 285 R e s i g n a t u m aes dicitur miHti, cum ob delictum aliquod iussu (C/. Α 2&9 tr(ibuni) militum 3 in tabulas refertur; `((re))s ί gnare' enim antiqui pro `scribere' interdum ponebant. F. 273 R e u s nunc dicitur, qui causam dicit, et item qili quid promisit spo( ρο) nditve ac debet; at G α llus Aelius l. II significationum 4 verborum quae ad ius pertine( η) t ait: "Reus est, qui cum altero litem contestatam habet, sive ((h))is egit sive cum eo actum est. Reas stipul α nd ο est idem, qui stipulator dicitur quive 5 suo nomine ab altero quid stipulatus est , non ((h))is qiii alteri adstipulatus est. Reus promittendo est, qui suo nomine alteri quid promisit qui(ve) pro altero quid promisit". At Capito Ateius 7 in eadem quidem opinione est, sed exemplo adiuvat interpretationem ; nam β in secunda tabula secunda lege, in φια scriptum est: "quid horum fuit unum 9 iudici arbitrove reove, eo dies d ί ffissus 10 esto' 11, hic uterque, actor reusque 12 , in iudicio `reuS' 1 3 vocatur, itemque accusator de via citur ι4 more vetere et consnetudine antiqua. F. 289 R e u s eum pro u[troque ponatur, ut ait] . . . nius in e0 qu[i aut di]cít pro se a[ut contra te agit, uterque sacramen]to tuo uti [potest]. F 289 R i t u s est mos conprobatus in administrandis sacrificiis. F. 265 R ο d ιι s vel 'raudus' significat rem `rudem' et inperfectam 15 ; nam `saxum' quoqne 'randus' appellant poetae. — Vulgus quidem in usu 1) [haec ex Paulo]. — 2) ί udicium tertium constitutum Μ. — 3) ne stipendium ei detur inserit Paulus. — 4) sigiiificationem cod. — 5) quíppe cod. — 6) quibus pepulatus est cod. [Immo scr. quippe suo nom ī ne ab altero qui stipulatus est. ΤΗ. Μ.] — 7) at capitun actus cod. — 8) numa Cod. — 9) sic cod., vitium Cuiacius. — 10) die diffensus cod. — 11) Cf. tom. Ι ρ. 20 tab. ΙΙ, 2. — 12) esto nunc uterque actorum reiquae cod.; emend. Aug. et Mue. -- 13) reus] Augustinu s , me cod. — 14) de vi accitur cod., emend. Scal. [videtur fuisse : nunc uterque actor et qui in iudicium vocatur itemque accusator reus dicitur. TH. Μ.] — 15) inperfietam cod. Festus. 33 lialuit ηση modo pro aere inperfecto, — sed etiam ι signato, quia in mancipando, cum dicitur "rudusculo libram ferito", asse tangitur libra. — R ο g a t ί o est, rnim populus consulitur de uno pluribusve homin ί bus, F. 266 quod non ad omnis pertineat, et de una pluribusve rebus, de quibus non omnibus sanciatur: nam quod in omnis liomines resve populus {s^civit, lex appellatur. Itaque Gallus Aelius alt: "inter legem et rogationem hoc interest: rogat^.o est genus legis: quae lex, ηση con -thiuo ea rogatio est; ζ rogatio> ηση potest non esse lex, si modo iustis comitiis rogata est." R u p í t i a s in XII 2 significat `damnum dederit'.  Ρ. 265 R n t a c a e s a dicuntur, quae venditor possess ί onis sui usus gratia F. 262 ε oncidit ruendoque extraxit S a c e r mons appellatur trans Anienem, ρα ul ο ultra tertium miliarium, F. 31 8 quod eum plebes, eum secessisset a patribus, creatis tr(ibunis) plebis qui sibi essent auxilio, discedentes ` Ιον ί consecra ν erunt. At homo sacer is est, quem populus iudicavit ob maleficium ; neque fas est eum immolari, sed qIli occidit, parricidi non damnatur 4; nam lege tribunicia prima cavetur: "si quis eum, qui eo plebei scito sacer sit, occider ί t, parricida ne sit" ex quo quivis horno malus atque improb ιι s `sacer' appellari solet. Gallus Aelius ait sacrum esse, quodcumque more atque instituto civitatis consecratum' sit, sive aedis sive ara sive signum sive locus 6 sive pecunia sive quid aliud, quod dis dedicatum atque consecraturn sit; quod autem privati(s) suae religionis causa α liquíd earum rerum deo dedicent, id po n t i fi c es Romanos ηοη existimare sacrum. At si qua sacra privata snccepta sunt, quae ex instituto pontificum stato die aut certo loco facienda aint, ea sacra appellari tamquarn sacrificium. Ille locus, ubi ea • sacra pr ί vata facienda sunt, vix videtur sacer esse. S a c r a m e n t o dicitur, quod [iuris iurandi sacratio]ne interposita F. 344 1) pro ins. Mue. contra c ο d. — 2) Sic codex; scribendum rupsit in XII; cf. tom. I p. 30 tab. 17111, 5. Paulus p. 264: rupitia damnum dederit significat. — 3) contraxit c ο d.; emend. Äug. — 4) Macr. sat. 3,7,5: ,hoc loco non alienum videtur de condicione eorum hominum referre, quos leges sacros esse certis düs iubent, quia non ignoro quibusdam mirum videri, quod, cum tetera sacra violari nefas sit, hominem sacrum ius fuerit occidi; cuius rei causa haec est cet. — 5) quocumque modo cod., einend. .Lachmann. — 6) locum cod. BRUNs, Fontes iuris. Para II. Ed. VII.  3 Festus. 34 actum [est; unde quis sacramen]to dicitur interrogari, quia [iusiurandum interponitur. Cato i]ii Q. Thermum de g [hominibus: °°A.tque etiam ad]erant, ne mala [fide appareret] scelera nefaria fie[ri, poscentes, ut sacr • ame]nto traderentur 1 , lege aest[imarentur".) Ρ. 3α5 S a c r a rn e n t u m dicitur, quod iurisiurandi sacratione interposita geritur. F. 344 S a c r a m e n t u m aes significat, quod poenae nomine penditur, sive eo quis interrogatur, sive contendit 2; id in alüs rebus quinquaginta assium est, in alis rebus quingentorum inter eos, qui iudic(io) ínter se contenderent. Qua de re lege L. Papiri tr(ibuni) pl(ebis) sanetum est his verbis: "Quicumque praetor posthac 3 factus erit, qui i nter cives ius dicet, tres viros capitales populum rogato, hique tres viri [capitales] quicumque [posthac fa]cti erunt sacramenta ex- [igunto] iudicantoque, eodemque iure sunto, uti ex legibus plebeique scitis exigere iudicareque esse esseque oportet " 4 . Sacramenti autem nomine id aes dici coeptum est, quod et propter aerari inopiam et sacrorum piiblicorum multitudinem consumebatur Id in rebus divinis. F. 318 S a c r a t a e leges sunt, quibus sanctum est, qui((c)quid adversus eas fecerit, sacer alicui deorum sit cum 5 familia pecuniaque 6. Siint qui esse dicant sacratas, quas plebes iurata in monte sacro scíverit . Ρ. 319. S a C r i f 1 C U l u S rex appellatus est qui ea sacra, quae reges facere (Cf. F. 318) assueverant, fecisset 8. F. 318 S a c r o s a n c t u m dicitur, quod iureiurando interposito est institutum, si qiIis id violasset, ut morte poenas penderet; cuius generis sunt tr(ibuni) pl(ebis) aedilesque eiusdem ordinis 9 ; quod adfirmat• M. Cato in ea, quam scripsit, aedilis plebis sacrosanetos esse. F. 321 S a g m i n a vocantur verbenae, id est herbae purae, quia ex loco (Cf ρ 320) `sancto arcessebantur 10 a consule praetoreve, legatis proficiscentibus 1) traderetur cod. Cf. Mue. in adnot. p. 411. — 2) Ita Mo. pro eontenditur. — 3) posthoc cod. — 4) v. tom. Ι ρ. 47 n. 4. — 5) sit cum] sicut cod. — 6) Liv. 2,8,1.2: Latae — leges (a Valerio Poplicola) — de — sacrandoque cum bonis capite eius, qui regni occupandi consilia inisset. Liv. 3, 55, 7: sanciendo: ut qui tribunis plebis, aedilibus, iudicibus decemviris nocuisset, eius caput Ιον ί sacrum esset, familia ad aedem Cereris, Liberi Liberaeque venum iret. — 7) Liv. 2,33,3: Sunt, qui duos tantum in sacro monte creatos tribunos esse dicant ibique sacratam legem latam. — 8) facit Festus. — 9) Of supra n. 6. — 10) areebantur cod. itemque Paulus. Festur.  35 ad foedus faciendum bellumque indicendum; vel a `sanciendo', id est `confirmando'. Naevius: "Iovis sacratum ius 1 iurandum sagmine." 2 S a 1 t u m Gallus Aelius 1. II signifkationum, quae ad ius pertinent, F. 302 ita definit: `Saltus est, ubi silvae et pastiones sunt, quarum causa casae quoque; si qua particula in eo saltu pastorum aut custodum c ansa aratur, ea res non peremit nomen saltus 3 ηση magis quam fundi, quí est in agro culto et eius causa habet aedificíum, si qua particul α in eo habet silvam.' S a n a t e s dicti sunt, qui supra infraque Romam habitaverunt; quod F. 348 nomen his fuit, quia, cum defecisse ζ n>t a Romanis, brevi post redierunt in amicitiam, quasi `sanata mente'. Itaque in ΧΙΙ 4 cautum est, nt idem iuris esset sanatibus quod forctibus, id est `bonis' et qui ηυη - quam defecerant a p(opulo) R(omano). [S α n a t e s quasi sana]ti appella[ti, id est sanatae mentis. Ser.] F. 321. 322 Sulpicius . . . et Opiliu[s . . ita existimant] dici inferio[ris superiorisque luci pópulos,] ut Tiburte[s supra Romam, aliosque qui cum] ρορυ l ο T ί bur[ti convenerant in a g ro] Tiburti ide[mque ad se maritimos quosdam infe]riorisque loc[i populos perduxerant. Htnc] in ΧΠ : "Ne g [i mancipique] s forti sanati[que ? idem ius esto,] " id est bonor[um et qui defecerant sociorum. Sunt,] qui et inf[eriores dici putant colonias,] quae sunt [deductae in pris]eos Latinos, [quas Tarquinius rex in]egerit secundum [mare . . in]fra Romam in c 8[ivitates Latinorum], eosque sanati[s, quod Priscus] praeter opínio[nena eos 1) Iovis sacratum ius] ius sacratum Iovis cod. — 2) tlpud Paulum ρ. 320 affertur versus Na,evii hic: scopas (scapas G, scapos MT) atque verbenas sagmina sumpserunt. — 3) saltuí cod. — 4) ν. tom. I p.19 tab. Ι, 5. — 5) oppillu . . cod. — 6) Litteras nex non cum Mue. aliisque omnibus de nexo solutis esse intellegendas, sed de nexu et mancipio Primus vidit Ru. (Nexum 250). Uni Ηο ffmanno (Ges. v. d. Forct. u. San. p. 431 hoc displicuit qui quod supplet: nex[o mancipatoque ac] forti sanati[que ídem iuris esto], tam a re ipsa quam ab usu dicendi abhorret. Forctos enim et sanates non tertio euidam, sed inter se ipsos lege exaequatos esse, ex altero Festi de sanatibus loco intellegitur, neque unquam is, qui in mancipio est, simpliciter mancipatus appellatur. Supplevimus itaque locum ex X1i tabulis sic ut suasit Huschkius, cum Mue. dedisset nex[i solutíue ac] fortí cett. Praeterea supplementa antiqua fere ut accepimus repetivimus, quamvis parum firma esse omnia pateat. Cf. Hu. Nex. 255. Schwegler, R. G. 3,5. Μο. Β. G. 1,100. Voigt, ius nat. 4,266. Suntze, instit. 2,116. Sehoell, g II tab. 71.117. — 7) Forti casum genetivum, non dativum esse e fine huius loci et v. Horetus cum intellegatur, sanatis, non sanatí, legendur» est. — 8) in c vel m cod. 3* φ ρ qUlt°U1 áe° ί eq°1tes baut c ε ff, 42 Festus. F. 3 ο5 S u p e r s t i t e s ι `testes praesentes' significat, cuius rei testimonium est, quod "superstitíbus praesentibus" ii l , inter quos controversia est, vindicias sumere iubentur 3 cett. Ρ. 305 S u p p [r e m u m] — alias extre[mum signi ficat, ut] in legibus XII 4: "Solis [occasus suppre]ma tempestas esto"; — [a l i a s pro] maximo, cum duas [oves et triginta bov]es suppremam mul[tam dicunt]. L. 3 59 T a b e 11 i s pro chartis utebantur antigni, quibus ultro citro 5 , sive Α. 68 privatim sive publice opus erat, certiores absentes faciebant. finde adhuc tabellarii dicuntur, et tabellae missae ab imperatoribus. F. (L) 356 T a b 1 ί n u m proxime atrium locns dicitur, quod antiqui magistratiis Α. 68. 85 in suo imperio t α bul ί s, α rationum ibi habebant publicarum rationum causa factum locum. L. 363 Τ a 1 i o n ί s mentioriem fier ί in XII ait Verrius hoc modo: "Sí memΑ. 7 2 brum rupit, iii cum eo pacit, talio esto". Neque id quid 8 signmcet, indicat, puta quia notum est ; permittit enim lex parem vindictam. F 356 Τ α χ a t verbum ponitur in iis 9 , quae finiuntur quoad tangi liceat; in litibus quoque arbitrove 10 cum proscribitur 11 , quoad ei ins sit statuendi, taxatio dicitur, quae fit certae snmmae cet. Ρ. 362 Τ e rn p e s t a t e m pro tempore frequenter dixerunt antiqui 12. Ρ. 368 Τ e r m i n o sacra faciebant, quod in eius tutela fines agrorum esse putabant. Denique Numa Pompilius 1 3 statuit eum, qui terminum exarasset, et irsum et boves sacros esse. Ρ. 367 Τ h e m ί n deam putabant esse, quae praeciperet hominibus id petere, quod fas esset, eamque id esse existimabant 14 , gnod et fas est. L. 364 Τ ί g n π m non solum in aedificiis, quo utuntur, appellatur, sed etiam Α. 76 ί η v i ne i s, ut est iii XII 15 : "Tignum iunctum aedibus vineave, et eoncapit t ne solvito". 1) praesentes ins. Mue. — 2) i. cod. — 3) Cic. p. Mur. 12,26: Praet ο r — loqueretur —: ' Sul θ utrisque superstitibus praesentibus istam dico: inite viam'. Cf. Serv. Aen. 3,339: Superstes praesentem significat. Isid. or. 18,15: Testes antiquitus superstites dicebantur, eo quod super statum caus α e proferebantur. — 4) Cf. tom. Ι ρ. 19 tab. Ι, 9. — 5) citrove R. — β) Hic explicit codicis Neapolitani pars superstes; verba rationum ibí habebant (habeant S) publicarum rationum causa (eam S) factum locum habent apographa A S Q. — ϊ ) tabulis ins. S. Cf. tom. Ι p. 29 tab. V ΙΙΙ, 2. — 8) quod Q 1 11. — 9) his cod. — 10) iudici arbitrove Mommsen, arbitriove Mue. — 11) [malim praescribitur. TH. M.] — 12) Cf. tom. Ι ρ. 19 tab. Ι, 9. — 13) Cf. tom. Ι ρ. 11,16. — 14) aestimabant G. — 15) tabulis ins. S. — Cf. tom. Ι ρ. 26 tab. VI, 7. Festus. 43 T r i b u t o r u m conlationem 1, cum sit alia in capita 2 , illud 3 ex L. 364 censu 4 dicítur etiam 5  Α. 76 ,  quoddam temerarium, ut post urbem α Gallig captam conlatum s est, quia proximis XV annis census alíus 8. non erat. Item bello 9 Punico secundo, Μ. Valerio Laevino M. Claudio 10 Marcello cum 11 et senatus et populus in aerarium quod potuit detulit 12 T r í b u t u m dictum, quia ex privato in publicum tribuitur.  Ρ. 36 7 [Τ r a n s i t 13 irnperium neque denuo l]ex curiata fertur, quo(d) F. 351 Hanni[bal in vicinitate] Romae cum esset nec ex praesidi[is tuto decedi posset], Q. Fabius Maximus Verru[cosus M. Claudius Ma]rcellus cos. facere in[stituerunt ut nota]vit Aelius in XII signi[ficati ο num verboruln] ι4 [Τ u g u]r i α a tecto appellantur [domicil ί a rusticorum] sordida, — F. 355 quo nomine [1Vlessalla in ezplana]tíone XII 15 ait etiam (. . signifi]cari. Τ u r m a rn equiturn (a)dictam esse ait Curiatius 'qua Sl terimam', F. 355 quod ter deni equites ex tribus tribubus Titiensium, Ramnium, Lucerum fiebant cett. U n c ί a r i a lex 16 appellari coepta est, quam L. Sulla et Q. PomL375 λ. 83 peius 17 tulere, qua 18 sanctum est, ut debitores 19 decimam partem [sortem annuis usuris penderent 2ο] 1) consolationem Q. — 2) sic, non capite, traditur. — 3) aliud S. — 4) Hu. Serv. 490: collatorum — aliud ί τι capita, aliud ex censu; grit. Jahrb. 18,589: conlationum alia in capita, alia ex censu; Mo. Tribus 27: conlatio — alias in capita, Id est ex censu. — 5) etiam] et R. — 6) consolatum Q. — 7) quinque R. — 8) sic traditur; Nieb.: actus. — 9) bello om. Α. — 10) claudio] ol Q. — 11) cum A, guom S Q, cos. curn R. — 12) sic A, in aer. quod habult detulit S Q, quod habuit in aer. detulit R. — 13) [ ν1Ι Fernice SZSt. ΙΧ 200.] — 14) Ex rest. Mo. Rh. Mus. Ph. 13, 565. Mue. (secutus Rubinonem, röm. Verf. 383 n. 2): [Triginta lietoribus l]ex cet. — Cf. Cic. de l. agr. 2,12,31: comitiis — illis ad speeiem atque usurpationem vetustatis per XXX lictores auspiciorum causa adumbratis. íVll c f, g arlo2aa, Festgabe für Bekker 1899 S. 76.] — 15) Cf. tom. Ι ρ. 27 tab. VIl, 3 b; Isid. orig. 15,12, 2. — ] 6) reliquam glossae partem om. Q. — 17) Rufus ins. Ursinus. — 18) quam R. — 19) post debi . . . hiciturn signatA, pergens .. . bant antíqui, quod est initium pag. sequentis. — 20) Ita suppl. Nieb.; Mue.: duodec. partern usurarum solutarum aortí detraherent. Cf. Streuber, Zinsfuss bei d. Röm. 94-98. 4 D σ U { ^ ^^ σ e ι α ^ Ρ ' Ι)ση bG ,^^ et  ^ ησ. De φΦ ^ Pe^es -  Ισ ,11  i1itt1 ^ ρ ι ;i  1] ; αρΡ ^ ί σ W q'íb°° , , σ e b σ N^QS ^ ^ υ r6e; q ιιο d , c,ípi ^^ γι el ί g^ ύ ;it σ r, purtím ,r t e υ i causa ; ί ιμ r σι s,  9 ί 1 ; i íi^ ί s, qua' , υσ mi υ íb υ sq τ 0111 id geu & 1111111 'm ρ l ια λιια r ί ae su . ί mi α em Iti ύ ι m υπ ί e π t 1 plenius $ed ! q D11111i1 fuf ι ιΙ111 pnGeau ^ Ρ ^^ ί υ 1 ^ ι le tiu δ et αε 'r l qua ¡, 141 'l1r ιΙ „`^BS ή ^,. Festus. p 3 68 II r b a n a s tribus appellabant, in quas urbs erat dispertita a Servio Tullio rege, id est Suburana, Palatina, Esquilina 1 , comna. Ρ. 379 II g o r ί u m pependisse dicitur, qui, quod u g orem ηση habuerit, rea populo dedit. Ρ. 377 y a d e m `sponsorem' Signific α t datum in re capitali. L. 37 5 V a g ϋ 1 a t ί o in 1. X Ι I 2 significat `quaestio 3 cum cOnVlc ί O' : "Cui Μα. 8ι testimonlum defuerit, is tertiis diebus ob portum obvagnlatum ito". L. 372 "Va p u 1 a Papiria" in proverhio fuit antiquis, de quo Sinnius Capito Μα. 80 sic refert tnm dici solitum esse, nm vellent minantibus sibi 4 signiIkare se eos neglegere et non curare, fretos iure libertatis. Plau - tus in Fener α tr ί ce: "Heus tu! in Barbaria quod dixisse dicitur liber -tus υ suae patrornie, id ego 7 dico s . . . . "libertas 9 salve! vapula Papiria!" "In barbar ia " est `in Italia' cett. L. 371 V e c t ί g a 1 aes 10 ap ρ ellatur, quod ob tributum et stipendium et Μα. 78 aes equestre 1 1 et hordiariurn 12 populo debetur. Ρ. 369 V e 1 a t ί appellabantur 13 vestiti et inermes, qui exercitum sequebantur quique in mortnorum militum loco substituebantur cett. ι4 L. 376 V e n d i t i o τι e s olim dicebantur 15 censorum locationes, quod velut Μο. 83 fructus 16 locornrn publicoi · uni 17 venibant 18. Ρ. 3 7 919 V e r s a c r u ηι 1 9 vovendi mns fuit Italis. Magnis enim periculis add ιι ct ί vovebant, qnaecunque proximo vere nata essent apud se anirnalia, immolaturos. Sed cum crudele videretur pueros ac puellas innocentes interficere, perductos in 20 adultam aetatem velabant α tque ita extra fines 21 suos exigebant 22 Ρ. 379 V e r s u r a m facere mutu α m pecuniam sumere ex eo dictum est, qnod initio qui mutuabantur ab aliis, non ut domum ferrent, sed ut allis solverent, velut 'verterent' creditorem. Ρ. 368 V e s p a e 23 et V e S p i 11 0 n e S 2 4 dicunt.>Zr, qui funerandis COrporibUS 25 1) aesquilina GM. — 2) tab. ins. SR. — Cf: tom. I p. 20 tab. ΙΙ, 3. — 3) sic Α Q, quaestionem R S. — 4) ibi codd. reliqui, om.. Α. — 5) reliquam gl. partem om. Q. — 6) libertas traditur (R. lect. dub.). — 7) id ego] ideo traditur. — 8) hiatum significat solus Α. — 9) liberta AS. — 10) reliquam gl. partem om. Q. — 11) et e sequestre S, et esequestre . . . Α, et ex equestre R; restituit Mo. — 12) hordiar .. . Α, hordi R, hordia S. — 13) appellantur Μ. — 14) Cf. gl. Adscripticii et Ρ. 14. 85. 93. — 15) uen -d . .. um dicebantur A. — 16) velut . . uctus Α. — 17) publicorum locorum R. — 18) gl. venditiones om. Q. — 19) Cf. Liv. 22,10. — 20) in om. G. — 21) fine G. — 22) exiebant M. — 23) vespate iiL — 24) Cf. D. 3 6,1, 7. — 25) corporis Μ. 44 Festus. 45 officium gerunt, ηση α 1 minutis illis volucribus, sed quia `vespertino' tempore eos efferunt 2 , qui funebri 3 pompa duci propter inopiam nequeunt cett. V e s t i c e p s puer qui iam ` vestitus' est pubertate; e contra ` ι n - Ρ. 368 v e s ti s' qui ` necdum' pubertate ` vestitus' est. V ί a e 4 sunt et publicae, per [quas ire ager]e omnibus licet, et L. 371 privatae, quibus neminem uti [ius . est], praeter quorum sunt; et ita ` Νο ' 7 8 ' s.) privatae VIII pedes in latitudine [habentJ iure et lege, publicae, quantum ratio utilitatis permittit. [Praeterea] lex iubet sedecim [in αη fracto fle]xuque pedes [latas] esse vias, ut [adi.ciat: ] "viam muníunto : ni sam delapidassent, qua volet iumento agito". V i a t o r e s 5 appellantur, qui magistratibus apparent, eo quia s L. 371 Μο. 78 initio 7 omnium tribuum eum agri 8 in propinquo erant urbis atque adsidne homines rusticabantur, crebrior eopera orum erat 'in ν ί α ' quam urbe, quod ex agris plerumque homines vocabantur s α magistratibus. [Vi c i]  cipiunt 10 ex agris, qui ibi villas non habent, ut L. 371 Μο. 77 Marsi aiit Paeligni. Sed ex vicis 11 partim habent rem p(ublicam) et ius dicitur, partim 12 nihil eorum et tamen ibi nundinae aguntur 13 negotii gerendi causa, et rnagistri vici item magistri pagi 14 quotannis fiunt. Altero 15 , cum id genus aedificiorum definitur 16 , quae continentia sunt his oppidis, quae . . . 17 itineribus regionibusque distributa, inter se distant, nominibusque dissimilibus discriminis causa sunt dispartita. Tertio , cum Id genus aedificiorum definjtur, quae in oppido prive, 1) non a] mim Μ. — 2) offerunt 111, effecerunt G. — 3) funebris G. — 4) Apographa duo supersunt articuli in archetypo m.utilati, alterum c ο - dicís Α hoc: viae sunt et publicae per  e omnibus licet et privatae quibus neminem uti . . . . praeter eorum quorum sunt et eae privatae ve . . . . uias muniento onisandi lapidas sunt . . .. qua volet iumento agito, alterum plenius, sed magis interpolcttum et hiatibus caecis obseiwcitum libri S (R omisit totum, Q habet solum lemma) hoc: viae sunt et publicae et privatae publicae per quas ire omnibus licet privatae quibus nemini et hae VIII pedes in latitudine jure et lege publice quantum ratio utilitatis permittit lex iubet sedecim quindecimque pedes esse vías qui vias muniunt onisandi lapidas qua volet in mento agito. Restituit Mo.; v. tom. I p. 27 tab. V.ZI, 7. Cf. D. 8,3,8. Varr. 1. 1. 7,15. — 5) articulum om. R. — 6) qua Α. — 7) initium S. — 8) cum agri] in agris S. — 9) euocabantur S. — 10)  cipiunt Α, appellari incipiunt (in margine additur vici) Q, totam gl. om. .RS  — 11) victis Q. — 12) partem Q. — 13) habentur Q. — 14) pagi Α, pací Q. — 15) alterae Q. — 16) aedífici . . . . nítur quae Α, aedíficii quae Q. — 17) Lacunam signat Α. ι( ^ ^^l ιι so ί ^ ι1ιΙ η.°1ιι,  ,^^ ιι s ι ,r; I,^ 1 ι 1ι  ηρ l ι ; !^{`^ii ^ ιι ί {^^ ιιλ ί l tr ΙΙ: ^  λ ιιυ l ι l ^'¿,:; b.  P ι1Ι ' Ι t ςι ι ί '^ ι t`^^ílf οιι ί α ^, Ι ¿ ιιι b ί Psi^ ι ;^. ,. io Ι  ι "  ι: ί σ ρ ! b l ící i s' ιιιιιιι s ^ Ι , ι Dl ε α m 1 ε iil e ι W e ι l ό ιξ ' ο ιΕ ^^ α π ί c ui ο1ε ? Ί t λ m Ι1 s t ihmn ;j re ι ^ns ea q ι ^ :t υ egne d ε b iui cdeam kg c λ e λ m αοτ ^,? ι εα ia υ d0 ι ο m ne pr o !Ιμλ m C Ogi 1' e i1> ita utí :mat. SÍ â οΙ Festus. íd est in suo ι quisque loco proprio ita aedificat, ut in eo aedíficio pervium sit, quo itinere habitatores ad suam quisque habitationem habe α t 2 aCCessllm 3; qui ηση dicuntur `vicani' 4 , sicut ii 5 , qui aut in oppidi vicis , aut hi, qui in agris sunt, vicani 4 appellantur. L. 37 ι "V ί ί n t ί 7 q u i n u e" poenae s in XII significat 'viginti quinque asses'. Μο.77  g  q L. 376 Vi n d e χ ab eo, quod `vindicat', quod minus is, qui prensus est ab Μα. aliquo, teneatur. L. 376 V i n d i c i a e appellantur res eae ` ι , de quibus controversia est 10; ` ιτο. α 4 quod potius 'dicitur vis' 11 , quam 12 'fit' inter eos qui contendunt. Cato 13 in ea, quam scribsit 14 L. Furio 15 de aqua: ". .. s 16 praetores secundum popuhim vindicias dicuut." 17 . . . et Lucilius: "nemo hic vindicias neque sacra neque numen 18 veretur". De quo verbo Cincius sic alt: "Vindiciae olim dicebantur 19 (glaebae 20> illae 21 , quae ex fundo sumptae in ins 22 adlatae erant". At 23 Ser. Sulpicius 24 [ n omilie et]iam sing υ l α riter 25 formato vindiciam esse alt 26 [eam rem,] qua de re 27 controversia est, ab eo quod `vindicatur' . . . . et in XI Ι 28 : Si vindieiarn falsam tulit, si velit is . . . . tor 29 arbitros tres dato, eorurn arbitrio 30  31 fructus duplione damnum decidito" 32 Ρ. 373 V i r í t a n u s ager dicitur, qui viritim populo distribuitur. 1) privi suo Q, pi'ive in suo Α. — 2 ι habeant Α. — 3) Tertium hoc vicorum genus uno hoc loco notum esse videbatur Micellero p. 413; fortasse a υ tem id ipsum signi ficatur in D. 3,2,2,5: scaena — posita — in publico privatove vel iri vico, quo tamen loco passim homines spectaculi causa admittantur; item 1). 21,1,4,1: qui per vicos more insanorum deridenda loquantur. — 4) vicarii Q. — 5) hi Q. — 6) vías Q. — 7) articulum om. Q. — 8) poene trciditur, poenas Mue. — 9) hae Q. — 10) est QS; periit margine adglutinato in A; post est Q omissis mediis pergit: de quibus Cincius sic ait cet. — 11) νυ5 Α. — 12) quia traditur. — 13) M. Cato RS. — 14) scribsit A, seripsit ES. — 15) in L. Furium emendat Mue. — 1 6) sic hiatu signato A, s om. RS. — 17) hiatum signat Α. — 18) sacra . . . en veretur Α hiatu indicato ; numen neque sacra emend. Mue. — 19) erant R. — 20) glaebae ins. Raevardus. — 21) illae om. Q. — 22) sumptui ius (corr. ex sus) Q. — 23) at om. Q. — 24) hiatum signat A; Sulpicius vindiciam e s se ait ab eo quod vindicantur res ex controversia Q hic finiens. — 25) significatur R. — 26) hiatum signat Α. — 27) qua de re] uadere AR, uaderent S. — 28) uindicat . . . . XII A, uindicatur et in ΧΙΙ ( tabul. add. S) RS. — 29) siuelitis . . . tor (om. R) traditur; si velit is, praetor Mo.; rei sive litis Cuiacius, stilitis et y indiciarum praetor Mue.; si velit is qui vieit praetor Wetzell; cf. Schoell XII tabb. 92. 110. 111; tom. Σ ρ. 39 tab. XlI, 3. — 30) arbitris R S. — 31) Mue. ins.: reus; Ηυ.: rei; Wetz.: neglecti; Sch.: possessor. — 32) decidit . . . Α. 46 ι t ι Cato, de agri cultura. VI Il. M. PORCIUS CATO. Ε libro de agri cultura. M. Porcius Cato Censoríus quem scrípsit librum de agri cultura una cum M. Terentii Varronis rerum rusticarum libris tribus usque ad saecu- ^l ι?  lum Χ V servavit codex tum eustoditus Florentiae in bibliotheca inonasterü do fl t   sancti Marci hodie deperditus, sed quem habemus collatum diligenter ab Angelo Politiano ad marginem exemplaris editionis principis i ι cm inlati in Pt2 ω  bibliothecam publicam Parisinam. Nos capita Catoniana 144-150 exhibuiρ e^,  mus ad editionem Catonis Varronisque de agri cultura librorum paratam 'etú  ab Henrico Keilio (Lipsiae 1884); [VI I lnspeximus etiam editionem Keilii qρρ;  α. 1895 α Goetzio publici iuris factam] de leetione codicis prímarü ubi nobis ρ ,,ι constabat, nota usi sumus C. — Tractavit c. 144-146 Imm. Bekker ZRG. 3 (1864) ρ. 416 -445. 1. 1 Oleam legendam hoc modo locare oportet :  CXLIV 2. Oleam cogito recte omnem arbitratu domini, auf quem custodem fecerit, aut cui olea venierit. 3. Oleam ne stringito neve verberato iniussu domini aut custo2 dis. si adversus ea quis fecerit, quod ipse eo die legerit 2 , pro eo nemo solvet neque debebitur. 4. Qui oleam legerint, ornnes iuranto 3 ad dominum aut ad custodem sese oleam non subripuisse neque quemquam suo dolo m α l ο ea oleitate 4 ex fundo L. Manli. qui eorum ηση ita iuraverit, quod is legerit omne, pro eo argentum nemo dabit neque debebitur. 5. Oleam cogi recte satis dato arbitratu L. Manli. 6. Scalae ita uti datae erunt, ita reddito, nisi quae vetustate 3 fractae erunt. si ηση erunt redditae, aequom viri boni 5 arbitratu deducetur e. 7. Si quid redemptoris opera domino damni datum erit, resolvito id viri boni arbitratn [aut] 7 deducetur. 8. Legulos, quot opus erunt, praebeto et strictores 8 . si non praebuerit, quanti conductum erit aut locatum erit, deducetur: tanto minus debebitur. 1) CLIII Lex oleae legundae index libro Catoniano praemissus in C. — 2) eo die legerit] Iucundus, hodie delegerit C. — 3) iuranto] edd , iunto C. — 4) oleitate] edd., oleatate C. — 5) redditae aequom viri boni] scripsi, reddet eaeque C. — 6) reducetur C. — 7) aut addidi. — 8) et strictores (sictores C) delendum. 47 y κ1μ1ΙΙ Ί φ et, ι ^ αε rcQde f , ι ^ λ ^ilea PeDdi ° Q^ ο ί e α>υ ; ε e ρ f ε s ί Φα ;,^ieal' Ιο me1 J8  ί ί ι jS α rgeu ^ α f α esf^ ^^ Recfe h αε promitti :Ι &uit ita ;uto, ue q ^ r ε t π Γα s α torc ι Τ1, εα l σα r ;1ε1 aequo Si emptor °. ί υ ί daii ΚΙ satis Cato, de agri cultura. 9. De fundo ligna et oleam ne ι deportato. qui oleam legerit, qui deportarit, in singulas deportationes S. Ν. n deducentur neque id debebitur.  4  10. Omnem oleam puram metietur modio oleario. 11. AdsiduoS homines z praebeto. 12. Duas partes strictorum praebeto. 13. Ne quis concedat 2 , quo olea legunda et faeiunda 3 carius locetur, extra quam si quem socium inpraesentiarum dixerit. si 5 quis adversum ea fecerit, si dominus aut custos volent, iurent omnes socii. si rion ita iuraverint, pro ea olea legunda et faciunda nemo dabit neque debebitur ei qui ηση iuraverit. 14. Accessiones : in Μ c o cc accedit oleae salsae ι ^ τ v, olei puri P. vim, in tota oleitate ' ss. v, aceti q(uadrantalia) v. quod oleae s α ls α e ilOn acceperint , dum oleam legent, in modios singulos ss. s. s. dat>untur. C1L^  1. c; Ole α m faciundam hac lege oportet locare: 2. Facito recte arbitratu domini aut custodis, qui id negotium curabit. si sex iugis vasis 7 opi.is erit, facito. 3. Homines eos dato, qui placebunt aut custodi aiit quis 8 eam olearn emerit. 4. Trapetis facito : 5. Si operarii 1ο conducti erunt aut facienda locata erit, pro eo resolvito, aut deducetur. 2 6. Oleum ne tangito utendi causa neque furandi causa, nisi quod custos dederit aut dorninus. si sumpserit, in singulas sumptiones ss. N. XL deducentur neque debebitur. 7. Factores, qui oleum fecerint, omnes iuranto aut ad dominum aut ad custodem esse de fundo L. 14Tan1i 11 neque alium 3 quemquam suo dolo malo oleum neque oleam subripuisse. qui eorum ηση ita iuraverit, quae eius pars erit, omne deducetur neque debebitur. 1) ne] dett., non C. — 2) id est opinor ne quis conductor paeiscatur cum alío, ut a conducendo abstineat. — 3) facienda C. — 4) oletate C. — 5) auf acceperint auf acceperunt c. — 6) CLIIII Lex oleae faeiundae index C. — 7) fortasse scr. sex iugis oasis si opus erit; Cato c. 10 inter instrumenta oleti recenset vasa olearia instructa fuga quinque. — 8) qui edd. — 9) trapetis scripsi, trapeti C. — 10) fortasse ins. non erunt eo numero ad quem. — 11) manilii C. 48 Cato, de agri cultura. 8. Socium ne quem habeto, nisi quem dominus iusserit ant custos. 9. Siquid redemptoris opera domino damni datum erit, viri boni arbitratu deducetur. 10. Si virde(m( 1 oleum opus siet, facito. 11. Accedet oleum et sale suae usioni quod satis siet, vasarium vict. ΙΙ. 1. 2 Oleam pendentem. hac lege venire oportet.  CXLVI 2. Olea pendens in fundo Venafro venibit. 3. Qui oleam emerit, amplius quam quanti emerit omnis pecuniae centesima accedet, praeconium praesens ss. L et oleum : Romanici Ρ. α D, viridis Ρ. cc, oleae caducae Μ L, strictivae ι x (modio oleario mensum dato), unguinis ρ. x. ponderibus modiisque domini dato. j iri pri primae 4 cotulas duas. 4. Dies argento ex K. Nov. mensum x oleae legendae faciendae : 2 quae locata est, et si emptor locarit, idibus solvito. 5. Recte haec dari fierique satisque dari domino, aut cui iusserit 5 , promittito satisque dato arbitratu domini. donicum solutum erit aut ita satis datum erit, quae in fundo inlata erunt, pigneri sunto. ne quid eorum de fundo deportato. si quid deportaverit, domini esto. 6. Vasa torcnla, funes, scalas, trapetos, si quid et aliut s da3 tum erit, salva recte reddito, nisi quae vetustate fracta erunt. si non reddet, aequom solvito. 7. Si emptor legulis et factoribus, qui illic opus fecerint, ηση solverit, cui dari oportebit, si dominus volet, solvat: emptor domino debeto et id satis dato, proque ea re ita uti s. s. e. item pignori sunto. 1. 7 Hac lege vinum pendens venire oportet.  CXLVII 2. Vinaceos inlutos et faecem relinquito. 3. Locus vinis ad K. Octob. prirnas dabitur. si non ante ea 8 exportaverit, dominus vino quid. volet faciet. 4. Cetera lex, quae oleae pendenti. 1. 9 Vinum 1 η doliis hoc modo venire oportet.  CXLVIII 1) uirde] scripsi (c f. uirdiarium), uirdem C. — 2) CLV Lex oleae pendentis index C. — 3) oleumj C, oiei edd. — 4) si ε C. — 5) ius erít C. — 6) et si quid aliut Jucundus. — 7) CLVI Lex uíni pendentis index C. — 8) ea delet Keil. — 9) CLVIl Lex uiiio in dolüs index C. BrnJNs, Fontes iuris. Pars II. Ed. ΥΠ.  4 4 9 Cato, de agri cultura. 2. Vini in culleos singulos quadragenae et singulae urnae dabuntur. 3. Quod neque aceat neque muceat, id dabitur. 4. In triduo proxumo viri boni arbitratu degustato. s ί ηση ita fecerit, vinnm pro degustato erit. quot dies per dominum mora fuerit, quo minus vinum degustet, totidem dies emptori procedent.  2  5. Vinum accipito ante Κ. Ιαη. primas, si non ante acceperit. 6. Dominus vinum admetietur. quod admensus erit 1 , pro eo resolvito l. 7. Si emptor postularit, dominus ius iurandum dabit verum fecisse. 8. Locus vinis ad K. Octobres primas dabitur. si ante non deportaverit, dominus vino quid volet faciet 3. 9. Cetera lex, quae oleae pendenti.  CXLIX  1. 4 Qua lege pabulum hibernum venire oporteat. 2. Qua vendas, fines 5 dicito. pabulum frui occipito ex Κα ί . Septembribus. prato sicco decedat, ubi pirus florere coeperit: prato inriguo, ubi super inferque vicinus submittet , tum decedito, vel diem certam utrique facito. cetero pabulo Kai. Martiis < de >-- cedito S. 3. Bubus domitis binis 9, cantherio uni 1 ο, cum emptor pascet, domino pascere recipitur. 4. Holeris, asparagis, lignis, aqua, itinere, actu domini usioni 11 recipitur. 5. Si quid emptor aut pastores aut pecus emptoris domino damni dederit, boni viri 12 arbitratu resolvat. 6. Sí quid dominus aut familia aut pecus emptori damni dederit, viri boni arbitratu resolvetur. 7. Donicum pecuniam 13 satisfecerit aut delegarit, pecus et familia, quae illic erit, pigneri sunto. 8. Si quid de iis rebus controversiae erit , Romae ludiciurn fiat. 1) quod admensus erit dominus, pro eo resolvito .Keil. — 2) pro ea resolvito] pro eo dominus rem solu ί to C. — 3) Locus vinis . . . faciet male repetita sunt ex c. 1 47. — 4) CLVIII Lex papulo locando índe x C. — 5Μ fines] finis C. — 6) prius ut videtur, C. — 7) submittet] scripsi (cf. Cato 8,1. 50,1), promittet 0; permittet edd. — 8) decedito] edd., cedito C. — 9) binis] edd., bimis C. — 10) uni] dett., uini C. — 11) usio Gronovius. — 12) virí] υα C. — 13) malim pecunia; solverit aut inserit .IRud. 50 9 Varro, de lingua Latina, L V. 1. 1 Fructum ovium hac lege venire oportet.  CL 2. In singulas casei r. is, dimidium aridum, lacte feriis quod mulserit dimidium et praeterea lactis urnam unam: hisce legíbus agnus diem et noctem qui vigerit. 3. In fructum et Kai. Ιυη. emptor fructu decedat 2 ; si interkalatum erit, K. Mais. 4. Agnos xx ne amplius promittat. oves quae non pepererint binae pro singulis in fructu cedent. die 3 lanam et agnos vendat menses χ, ab coactore releget 4. 5. Porcos serarios in oves denas singulos pascat. 6. Conductor duos menses pastorem praebeat. 7. Donec domino satisfecerit aut solverit, pignori esto. ΙΙΙ. M. TERENTIUS VARRO. 1. Ε libris de lingua Latina. Μ. Terentii Varronis (638-727) de lingua Latina opus idem esse uerisimile est, quod in epistola ad ipsum scripta α. 709 ( ad fam. 9,8,1; cf. ad Att. 13,12,3. Acad. post. 1,3) Cicero scribit cupide se expectare. Num Cicerone vivo (i. e. ante α. 711) absolutum sit, non constat. Librorum XXV (tot enim fuisse docuit Ritschl, Rh. Ph. N. F. 6,525 = opusc. 3,464) aetatem tulere Ι. V—X pessime traditi. Fundamentum recensionis cum sit eod. Florentinus, eum aut secutus sum aut, ubi ab eo discessi, id adnotavi. Accuratius de opere ipso eiusque codicibus disputaverunt O. Mueller in editionis (1833) praef.; Lachmann, Rh. Ph. 6,107; L. Spengel in Varronis editione 1826 [quam iteratis curis repetivit Andreas filius α. 1885], postea in Münch. akad. Abh. 7,431; Thilo, Jahrb. f. ki. Phil. 1855 ρ. 520. [ vJ l G. Goetz et Fridericus Schoell, quorum editio librorum M. Terentii Varronis de lingua Latina prodibit α. 1909, quae huic libro utilia esse videbantur mecum communicarunt.] Liber V. 3. Multa verba aliud nunc ostendunt, aliud ante significabant, ut ho s t i s; nam tum eo verbo dicebant peregrinum, gni suis legi -bus uteretur, nunc dicunt eum, quem tum dicebant perduellem 5. 27. F l u v i u s quod fluit, item f l u m e n; a quo lege praediorum urbanorum scribitur ((scribitur)): `Stillicidía $uminaqu((v)e 1) CLVIlI1. De fructibus ovium vendundís index C. — 2) fuit fere: Ιη fructum [kal. Ιυη. emptor veniat] et kal. Ιυη. emptor fructu decedat. — 3) die] fortasse ex quo die. — 4) releget] deleget Gr ο novius. — 5) Cf. Festus v. Hostís. 51 2 4* j ιιυ ^ Ι ,` λ ^ó â ^^ ¡^i6^ e t ff ` i1 ι S^Ba τ `^1 F^ â s Φ pe υ ^ t, , ,00 ^, ¡oct tÍo ^ií â f ^ Θ ΤΟς t t1( 4Τ íí^( ΡΓ â ^ trib11 ^^ τ ί i φ â Ρ5 Γ -0 ^ wdem comm ^ 6υε est; Ι i ή â cc â ηυ ^ α t j (U â t il arC ιβ Τ, QüIDCt ρπ m υ I â CÍ ?Γ r id cam C ^m,z te.mpus ι i1 mitiatnm :τ t ι θ!1 ρο 1 ί θι, inte ιτ eb ,mq â ennalem t  α 551. '^oF ikpo banf j ι kt 1^pQ 11) ^ ^16)a c ί ; ^ ^ 6 ao R Varro, de lingua Latina, 1. V I. in testamento: id et `facito, videant te esse heredem'; itaque in cretíone adhibere iubent testes τ. 86. Nunc primum ponam de 2 censoriis tabulis : "Ubi noetu in templum censor s auspicaverit atque de caelo nuntíum erit, praeconi 5 sic imperato, ut viros vocet : `Quod bonum fortunatum felix ε salutareque siet 7 populo Romano Quiritibus 8 reique publicae populi Romani Quiritium mihique collegaeque meo fidei magistratuique nostro ! Omnes Quirites pedites armatos privatosque curatores omnium tribuum si quis pro se sive pro altero rationem dare 1 0 volet, voeat(o) jij licium huc ad me'. 87. Praeco in templo primum vocat( ο), postea de moeris, item vocato. Ubi lucet 11 censor(es), scribae, magistratus murra unguentisque unguentor 1 2 . Ubi praetores tribunique plebei quique in consilium vocati sunt venerunt, censores iiiter se sortiuntor ι3, uter lustrum faciat. Ubi templum factum est, post tum conventionem habeto 14 qui lustrum conditurus est". 88. In commentariis consularibus scriptum sic inveni: "Quie xercitum imperaturus erit, accenso dicito : `C. Caipurni 15 , voca in licium omnes Quirites huc ad me'. Accensus dicit( ο) sic: `Omnes Quirites, in licium visite huc ad iudices'. `C. Calpurni', co(n)s(u!) dicit( ο), `voca ad conventionem omnes Quirites huc ad me'. Accensus dicit( ο) sic: `Omnes Quirites, ite ad conventionem huc ad iudices'. Dein consul eloquitor 16 ad exercitum: `Impero qua convenit ad comitia centuriata". 89. Quare hic 17 a c c e n s o, illic p r a e c o n i dicit, haec est causa: in aliquot rebus item 18 ut praeco, accensus ` acciebat' 1 9 , a quo `accensus' quoque dictus. Accensum solitum eiere, Boeotia ostendit, quam comoediam Aquilii 20 esse dicunt, hoc versu : "Ubi primum accensus clamarat meridiem". Hoc idem (3osconius in aetionibus scribit 2 ι praetorem accensum solitum (tum) esse iubere, ubi ei videbatur 1) Cic ad Att. 13,46: cognovi cretionem Cluvil, — liberam cretionem testibus praesentibus, LX diebus. Cf. infra p. 60 lib. VII, 98. — 2) de om. F. — 3) censora F. — 4) Fortasse scribendum nuntiatum, quamquam etiam nuntíum de eo quod nuntiatur dictum defendi potest. — 5) praeconis F. — 6) sic F, felixque Aldus. — 7) salutare quesierit F. Τ 8) Mo., Quiritium F. — 9) αι verbo F. — 10) dari F. — 11) licet F. — 12) ungaentur F. — 13) sortiuntur corr. ex sortitiuntur F. — 14) habet F. — 15) dicit ho c calpurni F. — 16) eloquitur F. — 17) hinc F. — 1 8) idem F. — 19) accipiebat F. — 20) sic Turnebus, commediam alH F. — 21) in aetionibus suiscribjt Fi; sui delet manus 2 ut vid. Goetz-Schoell. 58 Varro, de lingua Latina, 1. VI. horam esse tertiam, inelamare horam tertiam esse, itemque meridiem 1 et horam nonam. 90. Circum muros 2 mitti solitus quomodo inliceret populum in eum (locum), unde vocare posset ad contionem non solum ad consules et censores, sed etiam quaestores, commentarium indicat vetus anquisitionis 3 Μ ' 4 Sergii Maní fílii, qu α estorís, qui capitis accusavit T. [Quinctium] Rocum 5 , in quo β sic est: 91. "Auspicio operam des et 7 in templo auspices s . Dum aut ad praetorem aut ad consulem mittas auspicium petitum, comitiatum praeeo 9 populum vocet ad te, et eum 1Π de muris vocet praeco; id imperare (ο) portet. Cornic(in)em ad privati ianuam et in arcem mittas, ubi canat. Collegam roges 1 1, ut comitia edicat de rostris, et argentarii tabernas occludant. Patres censeant exquaeras 12 et adesse iubeas; magistratus censeant exquaeras 12, consules praetores tribunosque plebis collegasque tuos 13 in templo adesse iubeas omnes 14 ; ac cum mittas 1 , contionem α( d)voces". 92. In eodem commentario anquisitionis 16 ad extremum scríptum caput edicti hoc est: "Item quod attingat qui de censoribus 17 classicum ad comitia centuriata redemptum habent, uti curent eo die, quo die comitia erunt, in arce classicus canat 18 circumque muros et ante privati huiusce T. Quincti Roci 19 scelerosi ( h)ostium canat, et ut in campo cum primo lucí adsiet" 20. 93. Inter id cum círcum muros mittitur et cum contio advoeatur, interesse tempus apparet ex his quae interea fieri 21 scriptum est. Sed ad comitiatum vocatur populus ideo, quod alia de causa hic magistratus non potest exercitum urbanum convocare; censor, consul, dictator, interrex potest, quod censor((em( exercitum centuríato eonstituit quinquennalem, cum lustrare((t)) et in urbem ad vexillum ducere debet; dictator et consul in singulos annos quod hic exercitui 1) Cf. supra p. 55 Ι. V Ι, 5. — 2) circum auras F. — 3) inquísitionis F. — 4) m F. — 5) accusauit rogum F. — 6) in aqua F. — 7) operam. des et Bergk probante Mo. Staatsrecht Ι 3 , 93 n. 3; orande sed F. — δ) sic Mo. l. c., auspiciis F — 9) sic Mo. l. c., commeatum praetores F. 10) pro eum conicit reum Canal. — 11) canmat colligam rogís F. — 12) censeant exquiras Mueller (exquaeras Bergk), censeat extra F. — 13) tuos] uos et F. — 14) homines F. — 15) ac cum mittas] C fortasse ad comitias. Τ $. Μ.] — 16) acqiiisitionis F. — 17) decessoribus F. — 18) can= natum F. — 19) quintí trogi F. — 20) adsit et F. — 21) illicitum (t láneolis del. m. 2) ins. F. 59 Varro, de lingua Latina, 1. VII. imperare potest quo eat, id quod propter eenturiata comitia imperare solent. 94. Quare non est dubium, quin Ι hoc i n licium sit, cum circum muros itur, ut populus `inliciatur' ad magistratus conspectum, qui virus votare 2 potest, in eum locum, unde vox ad contionem vocantis exaudiri possit. -- 95. Hoc nunc aliter fit atque Olim, quod augur consuli adest tum cum exercitus imperatur, ac praeit, quid eum dicere oporteat. Consui augur ζ i) imperare solet, ut in 3 licium vocet, non accenso auf praeconi. Ι d inceptum credo, cum non adesset accensus, et nihil intererat, cuí imperaret; et dicis causa fieba(n)t quaedem neque item facta neque item dicta semper. Liber V ΙΙ. 15. A n f r a c t u m est flexum, ab origine duplici dictum, ab `ambitu' et `frangendo' ; ab eo leges iubent in directo pedum VIII 4 esse, in anfracto XVI, Id est in flexu. 51. S u p r e m u m ab `superrumo' dictum ; itaque X ΙΙ tabulae 5 dicunt: "solis occasu diei suprema tempestas esto." 93. Iurgio, id est litibus; itaque quibus res erat in controversia, ea vocabatur 1 i s: ideo in actionibus videmus dici : "Quam rem, sive me 6 litem dicere oportet"; ex quo licet videre ί u r g a r e esse ab iure dictum, cum quis iure litigaret' ; a quo obiurgat' is, qui Id f acit inste . 98. [C r e ν i] valet δ `constitui'; itaque heres, cum constituit se heredem esse, dicitur c e r n e r e 9 , et cum Id fecit, c r e vi s s e. 185. N e x u m 10 Manilius scribit omne quod per libram et aes geritur 11 , in quo sint mancipia ; Mucius, quae per aes et libram fiant ut obligentur 12 , praeter quae mancipio dentur 13 . Hoc verius esse ipsum verbum ostendit, de quo quaerit; nam id est 14 , quod obligatur per libram `neque suum' fit, inde `nexum' dictum. Liber, qui suas operas 1) quin] cum F. — 2) quiros uocarí F. — 3) is F. — 4) uiam ins. Christ. — 5) tabulis F. — Cf. tom. Ι ρ. 19 tab. Ι, 8. — 6) mí F, del. Α ldus. — 7) Cf. 1V oni u s Ι urgium. — 8) erevi cum aliis verbis om. Τ. — 9) cernere] canere F. — 10) Cf. tom. Ι ρ. 25. — 11) Cic. de or. 3,40,159: nexum quod per libram agitur. Top. 5,28: abalienatio est eius re i , quae mancipi est, aut traditio alteri nexu, aut in iure cessio. — 12) obligetur Ηυ. — 13) praeterquam m. detur F; praeter quom mancipio dentur Ηυ. et Goetz-Schoell. — 14) id aes Mo. ZSSt. 23, 349. 60 Varro, de lingua Latina, 1. VllI. VIlII. in servitutem pro pecunia quam debebat 1 , dum solveret, nexus νοεα - tur 2, ut ab `aere' ` obaeratus'. Hoc C. Poetelio Libone Vísolo 3 dictatore 4 sublatum ne fieret 5 ; et omnes, qui bonam copiam iurarunt, ne essent nexi, díssoluti 6. Liber VIII. 4. Ut in hominibus quaedam Bunt agnationes ac gentilitates, sic in verbis; ut enim ab Aemilio h ο mines 8 orti Aemilii ac gentiles, sie ab Aemilii nomine declinatae voces in gentilitate nominali; ab eo enim, quod est inpositum recto c α su Aemilius, orta Aemilii, Aemilium cet. 82. In hoc ipso analogía non est, quod alii nomina habent ab oppidis, allí auf non habent, auf non ut debent habent. 83. Habent plerique libertíni a municipio manumissi; in quo, ut societatum et fanorum serví, non servarunt pro portione 9 rationem. Et Romanorum liberti debuerunt dici, ut a Faventia Faventinus, ab Reate Reatinus, sic a Roma Romanus, ut nominantur libertinis orti publicis [seilieet] servis Romani, qui manumissi <sunt) 10 ante quam sub magistratus 11 nomina, qui eos liberarunt, succedere coeperunt. Lib er VIIII. 83. Quare quoniam ad analogias quod pertine(a)t non est ut omnia similia dicantur, sed ut in s υο quaeque genere similiter declinentur, stulte quaerunt, cur as et dupondius et tressis ηση dicantur pro portione, cum as sit 12 simplex, dupondius fictus, quod duo asses pendeba(n)t, tressis ex tribus aeris quod sit. pro assibus nonnumquam 1) debeat dat Augustinus, debet dat Schevegler. — Ζ) [VII Excidisse quaedam videntur. — Cf. tom. Ι pag. 25.] — 3) sic fere Lachmann, . e . popillio uocare sillo F. — 4) [Dictatorem hunc C. Poetelium C. Ί C. n. Libonem Visolum fasti ad α. 441 recensent; at Livius 8,28 eandem legem Poeteliarn latam esse ait α patre eius cognomine, sed C. f. Q. n., consule tertium α. 428. Cf. rö m . Forschungen 2,244. 7.` χ. M.] — 5) Liv. l, c.: iussi consules ferre ad populum, ne quis, nisi qui noxam meruisset, donec poenam lueret, in conpedibus aut in nervo teneretur, pecuniae cred ί tae bona debitoris, ηση corpus obnoxium esset. Ita nexi soluti cautumque in posterum, ne necterentur. — 6) dissoluti] sed soluti Mueller. — 7) ad F. — 8) homine Becker. — 9) L. Spengel, proporiionem F. — 10) [sic seripsi; cf. Staatsrecht 1 3 ,321 n. 7. Tx. M.J ut nominantur libertinís ortí publicis [an Publici — Servü ? GoetzSchoell] ortí ortí seruis Romani qui manumissi F, at nomínantur libertini ortí a publicissérvís Romanenses qui manumissi Mueller. — 1 1) magistratuum Lipsi τι s. — 12) adsit F. 61 Ε libris rerum rustiearum, 1. Ι. ΙΙ. aes dicebant antiqui, a quo dicimus assem tenentes: "Hoc (ab) acre aeneaque libra" et "Mille aeris legasse". 2. Ε libris rerum rusticarum. Scriptores rei rusticae ed. Schneider. 1794. Tom. Ι ρ. 123. M. Porci (Jatonis de agri cultura et M. Terenti Varronis rerum rusticarum libri tres ex rec. H. ñeilii. 1884. Cf. exordium p. 51. Liber Ι. 2, 9. C. Licinium Stolonem — video venire, — cuius maiores de modo agri legem tulerunt; nam Stolonis ílla le g , quae vetat plus D iugera habere civem Romanum —. Eiusdem gentís C. Licinius, tribunus plebis cum esset, post reges exactos annis CCCLXV prímus populum ad leges accipiendas in septem iugera forensia e comitáo eduxit Ι. 10, 1. Modos, quibus metirentur rura, alius alios constituit. — metiuntur — apud nos in agro Romano ac Latino iugeris. — lugerum (vocant), quod quadratos duos actus habeat. 2. Actus quadratus, qui et latus est pedes CXX et longus totidem. — Bina iugera, quod a Romulo primum divisa 2 víritim 3 , quae heredém sequerentur, heredium appellarunt. Liber 11. Praef. 1. Viri magni nostri maiores non sine causa praeponebant rusticos Romanos urbanis. — Itaque annum ita divíserunt, ut p onis modo diebus urbanas res usurparent, reliquis septem ut rura colerent. 1, 9. Romanorum — populum a pastoribus esse ortum quis non dicit? — multa etiam nunc ex vetere instituto bubus et ovíbus 1) Cic. de amic. 25,96.· (C. Licinius Crassus) Primus instítuít in forum versus agere cum populo. Colum. de r. r. 1,3,10: post reges exactos Liciniana illa septena iugera, quae plebi tribunus virítim diviserat, maiores quaestus antiquis rettulere, quam nunc nobis praebent amplissima veterata. Hu. üb. d. Stelle d. Varro v. d. Liciniern. 1835. — 2) dicebantur ins. C., om. qui hunc locum citat Nonius. — 3) Plin. h. n. 18,2,7: Bina tune iugera popuio Romano satis erant. nullique maiorum modum adtribuit (Romulus). — c. 3,18: M' Curii nota dictio est perniciosum intellegi civem, cuí septem iugera non essent satis. Haec g utem mensura plebei post exactos reges adsignata est. De duobus iugeris cf. Mo. R. G. 1,183 η. 3. Voigt, Rh. Ph. 24,53. 62 i' ^C λ ;, } ;: φ2υι , ?ι s ρο l; Ι ύ .t ^rio aιΠ ^ ί ^ll ;,. ) â CI ^ Ρθ ¶ ; i ί ' Ίί Ί Ο ς Ί Ι k si CJ Π CCda^1 ;a de re ^nm est, é, iC pCCOre ;λεςσ e?" ι ί ς ί sí ε ]τι dam; ^p ί orem ε ι  11, θ, 'Illos (±σ l ιι f σ s} ^ ί ^ Π9ε9 se( liLer ι1 e .''• ι Ί ι fi , d Ι1 em ?` ^ t sí ά ι 3 ^VO i ^`' i λ nhi ο1 J ^ ι k h Ι m^ Ε librís rerum rusticarum, 1. Π. dicitur, et — aes antiquissimum, quod est flatum, pecore est notatum —. 15. Quarta pars est de iure in parando 1 , quem ad modum quamque pecudem emi oporteat civili iure. Quod enim alteríus fuit, i d ut fiat meum, necesse est aliquid intercedere; neque in omnibus satis est stipulatio aut solutio nummorum ad mutationem domini(i). — 16. Greges ovium longe abiguntur ex Apulia in Samnium aestivatum, atque ad publicanum profitentur, ne, si inscriptum pecus paverint, lege censoria committant. 2, 5. In emptionibus (ovium) iure utimur eo, quo lex praescripsit; in ea enim alii plura, alii pauciora excipiunt; quidam ením pretio facto in singulas oves, ut agni cordi duo pro una ove adnumerentur, et si quoi 2 vetustate dentes absunt, item binae pro 5mgulis ut procedant. De reliquo antiqua fere formula utuntur: cum emptor dixit: "Tanti sunt mi emptae?" et ille respondit: "sunt" et expromisit nummos, 6. emptor stipulatur prisca, formula sic: "Illasce 3 oves, qua de re agitur, sanas recte esse, uti pecus ovillum, quod recte sanum est, extra lusca ι n2), surdam, minam (id est ventre glabro), neque de pecore morboso esse, habereque recte licere; haec sic recte fieri spondesne?" Cum id factum est, tamen grex dominum non mutavit, nisi si est adnumeratum; nec non emptor pote ex empto vendito illum damnare, sí non tradet, quamvis 4 non solverit nummos; ut ille emptorem simili iudicio, sí non reddit pretium. 5, 10. 11. (Boves) cum emimus domitos, stipulamur sic: `Illosce boves sanos esse, noxisque ζ s ο lut ο s) praestari?'; cum emimus indomitos, sic: `Illosce iuvencos sanos recte, deque pecore sano esse, noxisque ι ζ solutos> praestari spondesne?' Paulo verbosius haec, qui Manilii actiones sequuntur 5. (Similiter de capris (3, 5), de sui bus (4, 4), de asinis (6, 3), de equis (7, 6), de canibus (9, 7). 10, 4. In emptionibus (servoriim) dominum legitimum sex fere rés perficiunt: si hereditatem iustam adi(i)t; si ut debuit mancipio ab eo accepit, a quo iure civili potuit; aut sí in iure cessit qui potuit 6 cedere et Id ubi oportuit ; aut si usu cepit; aut si e praeda sub corona emit, tumve cum in bonis sectioneve cuius publiee veniit. 1) imparando C. — 2) si quae C. — 3) illasque C. — 4) quam ouis C. — 5) mamili actíonis secuntur C. — 6) qui potuit) cui potíus C. — 7) ubi ins. C. 63 Nonius Marcellus. 5. Ιη horum emptione solet accedere peculium aut ezcipi, et stipulatio intercedere sanum Ι esse furtis noxisque solutum, aut si mancipio ηση datur, dupla promitti, aut, si ita pacti, simpla. IV. NONIUS MARCELLUS. Ε libris de compendiosa doctrina per litteras. Nonius grarnrnaticus Thubursico in Nurraidia ortus, sacculo ΙΙΙ ex -eunte vel ineunte IV compilavit compendiosam doctrinam per litteras, utilenz propter multos veterum scriptorum locos per eam servcitos. íhovissime ediderunt Gerlach et Roth α. 1842, Quicherat a. 1871, L. Mueller α. 1888, Lindsny a. 1903; illos in plerisque secutus sum, paginis adηο tatis. 52α A c c e n s i, qui his (decurionibus et centm'ionibus) 'aceensebantui", id est 'adtribuebantur'. Varro de vita populi Romani lib. ΙΙΙ: "qui de adscriptivis, cum erant attributi decurionibus et centurionibus, qui 59 eorum habent 2 numerum, accensi vocabantur". — Accensi genus militiae est administrantibus proximum. Varro rhetoricorum (?) libro XX: "ut, consules ac praetores qui secuntur in castra, accensi dicti, quod ad necessarias res saepius acciaritur, velut accersiti ". quos nune dicimus deputati. 55 Α r c e r a plaustrum est rusticum, tectum undique, quasi `a rca'. — Hoc autem vehiculi genere senes et aegroti vectari solent..i σ C a l v ί t u r dictu m est `frustratur', tractum a `calvis' mimicis, quod sint omnibus frustratui. — Lucilius —: ^ "si non it, capito", inquit, "eum"; et "si calvitur, ergo fer dominum " ^. 2σ7 C o ί c e ι e, `age ι • e'. Afranius —: "causam coicere hodie ad te voio. Ambon adestis ? profuturos arbitror" . 529 F e t ί al e s — Varro de v ita p. R. lib. II : "Itaque bella et tarde et magna diligentia s suscipiebant, quod bellum nullum nisi pium putabant geri oportere; priusquam 9 indicerent bellum is, a quibus iniurias factas sciebant, fetiales legatos res repetitum mittebant quattuor, quos id 10 fecissent, quamvis nobiles essent, uti dederentur civitati, statuerunt, oratores vocabant". Idem 1. ΙΙΙ: "Si cuius legati violati essent, qui 1) sane eum C. — 2) augebant L. Mueller. — 3) Cf. tom. Ι ρ. 18 tab. Ι, 3. — 4 ) Lindsay : " θ1 nOn it, capito", inquit, "eum, et si calvitur". ergo fur dominum? — 5) ergo fer dominuml sic libri, eudo ferto manum edd. — 6) Cf. tom. Ι ρ. 19 tab. Ι, 7. — 7) Cf. Festus v. Orare. — 8) sic Niebuhr, licentía libri. — 9) quam om. Guel ferbytanus liber. — 10) quid libri. 64 λ ^ ' ι 1 η, / ^ I â ^ .'' Ιοφτ ^ ε ,φι Ι Ι â ιι â ^, Ί ετ Ρ it Ρ â t ΐ ι r ,ισ s -3`°ti, ,^, Γε ^ εΓ Ί ^ â ' , SIü U ^ UU ;:Ρ ^ â ΓΕλ; . 1 P ί ιΟ e Ce ¡ ι!; i â λ Ί Ι S01e .μ â ti ^ÍN e ^ ί : _;π ι '119ÍUS Γ σ ι â υ tm i;not ί Φ " JlBI ρ>ι e ιι c ο ι ϋ ι l ί ιΙ ί αι (dm s ι i ^^ ί â ε sa> ή s .m υ ί α<) αι ââ cet; )  ι ^"^ ν Gelfi ι ^:. \\ ^^^ d ί ι α molc â ^ ^ f té1 â Γ ! S ιΙ ί ι ^ γ :^` ',^ μΙε b ε Nonius Marcellus. fetíalesque vigintí, qui de his rebus cognoscerent iudicarent statuerent, constituerunt 1. . I u r g i u m levior res est, siquidem inter benevolos aut propin430 quos dissensio vel concertatio iurgium dicitur: inter inimicos dissensio lis appellatur. M. Tullius de rep. 1. ΙΙΙΙ: "admiror nec rerum solum sed verborum etiam elegantiam : 'si iurgant', inquit 2 ; "benevolorum concertatio, ηση lis inimicorum, iurgium dicitur." Et in sequentí : "inrgare igitur le g putat 3 inter se vicinos, non litigare." — m a t r em f am i l i a s (dictam esse existimant), quae in familia 442 mancipioque sit patria, etsi in mariti matrimonio esset. M u t u u m sine usuris, f e n u s cum usuris sumitur.  438 Ν u b e n t e s veteri lege Romana asses ΙΙΙ ad maritum venientes solere ,ι pervehere, atque unum, quem in manu tenerent, tamquam emendi causa marito dare 4; alium, quem in pede haberent, in foco Lari ιι m familiarium ponere; tertium, (quem) in sacciperione condidisse(n)t, conpito vicinali solere resenare 5 — quos ritus Varro — de vita p. R. diligentissime percucurrit. Ο v e s generis feminini, ut plerumque; masculini Varro —: " Μ. 6 Teren21σ tio, quando citatus neque respondit neque excusatus est, eum ego κ unum ovem multam dico "9. P 1 e b i t a t e m, ignobilitatem. `Cato pro Veturio': `propter tenuitatem 149 et plebitatem'. Hemina in annalibus 10 : `Q,uicumque propter plebitatem agro publico eiecti sunt' 11. P r o 1 e t a r i ί dicti sunt plebei, qui nihil rei publicae exhibeant, sed σ7 tantum prolern sufficiant. — Varro de vita p. R. lib. Ι: "quibus erant pecuniae satis, locnpletis, adsiduos; contrarios proletarios. Adsiduo neminem vindicem voluerunt locupleti" 12 . Proletarü cives dice15s 1) iudicarent et statuerent et constituerent libri. — 2) Cf. tom. I ρ. 27 tab. VII, 5. — 3) putet Linclsay. — 4) daret vel darent libri. — 5 sic libri, reserare Roth, fortasse reservare. — 6) Μ. om. 7libri, sed praecedit idem. — 7) sic Gellius 11,1,4; excitatus Nonius. — 8) eum ego Nonius, ego ei Gellius. — 9) Gellius 11,1,4. · Quando — a magistratibus populi Romani — multa dicitur vel mininna vel suprema, observarí solet, ut `o y es' genere virili appellentur; atque ita M. Varro verba haec legitima, quibus minima multa diceretur, concepit: 'M. Terentio — dico', ac nisi eo genere diceretur, negaverunt iustam videri multam. — 10) asnos libri. — 11) Sallust. hist. 1,9 ed. Dieisch: regibus exactis — servli imperio Patres plebem exercere — agro gellere. — 12) ídem: assiduo neminem uindicem esse uoluerunt nisi assiduum id est iocupletem coniecit Turnbus. Βξ tu Ν s, Fontes iuris. Pars I1. Ed. VII.  5 65 ^ φ t  σ fi 8 8 ilr^ ι i, ^ α ^^ ρι1 , ci ε j ι f ^ r,.. ^ ιιι Cl η r ύ : ί ,ι l^ £ λ ( 1 8 .rh rirrryhs f ^, Ρο mρι 18 j 0 ji33 ' ,^ ε ntibus íus £ 0 1]11@ 1 id Ρ J 11111 ( : SC ι o ε o11 ε g^ rib  Ι, 1 bs Ι ^ ε ^^+ ρΡ1π1ι '^^roß Π dls 11 ^1 α t ο ] g1111 :;rsl ^ α c ε ;.. 8sr ^1 Ι( ,^ ur, δ óf ^ ί ώ ^^',^ eu ί ^^, I I ^ ιυ ι18{ ^^b \ Nonius Marcellus. bantur, qui in plebe tenuissima erant et ηση amplius quam mille et quingentos aeris in censum deferebant. 54=Ge ι - Recepticium servum quidam — dictum volunt, — qui venumdatus lius 17,6 ob aliquod — malefactum `a distractore recipiatur' ; sed vera iiae cest eíus nominis interpretatío: quem in data dote aut donatione quis `exceperit', quod est proprie `receperit'. — Cato: "mulier et magnam dotem dat et magnam pecuniam ι retinet"; ex ea igitur re famíliarí, quam 2 sibi dote data retinuit, pecuniam viro mutuam dat : eam pecuniam 2 a viro forte irata repetere instituit; adponit ei flagitatorem recepticium, hoc est proprium, suum, quem reliqua pecunia `receperat nec dederat doti, sed exceperat'. 542 R i c i n (i ) u m, quod nunc mafurtíum dicitur, palliolum femineum breve. Varro — de vita p. R. —: " Εχ s quo mulieres in — luctíbus, cum omnem vestitum delicatiorem ac luxoriosum — ponunt, ricinia sumunt ". 38 S c r i p t u r a r i o s veteres, quos nunc tabularios dicimus, díci volunt, quod scripturis et commentariis omnia vel urbium vel provinciarum complecterentur. Lucilius 1. XXVI: "Publicanus 4 vero ut Asiae fiam, ut 5 scripturarius". β 523 S e x a g e n a ri 08 per pontem mittendos male diu popularitas intellexit 7, cum Varro de vita p. R. — honestam causam — patefecerit: "cum in quintum gradum pervenerant atque habebant sexaginta annos, tum denique erant a publicis negotiis liberi atque otiosi. Ideo in proverbio quidam putant venisse, ut diceretur, sexagenarios de ponte deici oportere, id est quod suffragium non ferant, quod per pontem ferebant". 4 5 3 U s u, Id est utendo, unde et `usurpare' dictum est, obtineri quid cum 8 possit, veteres usu perire, hoc est non utendo, aliquid posse. Plautus Amfitryone: — "cavesis, ne tu te usu perduis". 43 V ί r i t i m dietum est separatim et per singulos viros. M. Tullius de re publica 9 —: "ac primus agros, quos bello Romulus ceperat, (Numa) 1) recipit hoc est et magnam dotem dat et magnam pecuniam ins. Gellii (17, 6,1) codicum familia deterior, om. Gellii libri meliores cum Nonio Gellianorum eompilatore. — 2) quam] Gellius, ex qua Nonii libri, viro m. d. e. pecuniam habet Gellius, om. libra Noniani. — i) et libra. — 4) publieanum libri. — 5) ut] om. Nonius altero loco. — 6) Cf. Festus v. Scripturaríus. — 7) Cf. Festus v. Sexagenarios. — 8) [sic scripsi, optínere quidquam libra. Iá. Μ.] -- 9) Cic. de r. p. 2,14,26.. 66 Asconius. 67 divisit viritim civibus'. — Varro de vita p. R. 1. Ι : "et e$tra urbem in regiones XXVI agros viritim liberís attribuit". V. ASCONIUS IN CICERONIS ORATIONES. Q. Asconius Pedianus grammaticus ineunte saec. Ι natus commentarios doctrina insignes in G r iceronis orationes scripsit servatos nobis uno eodice Sangallensi, qui saec. XV descriptus postea periit. Huic ineerti auctoris in Verrinas commentarii aetate et doctrina longe inferiores adiuncti fuerunt, qui Asconii nomine diu ornati hodie sub Pseudo-Asconii nomine citari solent. Asconii commentaríos novissime ediderunt Kiessling et Schoel11875, {Vff Clark 1907.] Eosdem et Pseudo-Asconianos coniunctos edidit Baiter in Cic. ed. Orell. T. V p. ΙΙ, 1835. Triuna editionum paginas singulis locis excerptis in margine adieci. Α. in Pisoniánam. Arg. Cn. Pompeius Strabo 1 pater Cn. Pompei Magni, Trans- (3 -2 =3>1 padanas colonias — ηση novis colonis — constituit, sed veteribus incolis manentibus ius dedit Latii, ut possent habere ius, quod ceterae Latinae coloniae, id est ut ρ er 3 magistratus civitatem Romanam adipiscerentur. § 8. L. Ιυ1 ί ο C. Mareio cos. ', quos et ipse Cícero supr a me- (7=6=7) moravit, SCto collegia sublata sunt, quae adversus rem publicam videbantur esse . — Post sex 6 deinde annos, quam sublata erant, P. Clodius trib. pl. lege lata restituit collegia. § 9. Diximus L. Pisone Α. % Gabinio cos. P. Clodium tr. pl. (9-8=8) quattuor leges perniciosas populo Romano tulisse : — tertiam de collegiis restituendis novisque instituendis 9 ; — quartam, ne quem censores in senatu legendo praeterirent 1Π neve qua ignominia afficerent, nisi qui apud eos accusatus et utriusque censoris sententia damnatus esset; hac ergo eius lege censuram, quae magistra pudoris et modestiae est, sublatam ait ι ι 1) cos. α. u. c. 665 (= 89). — 2) id est: p. 3 ed. Bait. = ρ.2 ed. Kiessl. et Schoell, p. 3. ed. Clark. — 3) per Buecheler, petendo Clark, peti vel petendi libri. — 4) α. υ. c. 690 (= 64). — 5) constituta inserunt GoetzSchoell, Clark. — 6) sic Finkes, nouem libri. — 7) A.] et libri. — 8) α. υ. c. 696 (= 58). — 9) Cic. in Pis. 4, 9: collegia non ea solum, quae senatus sustulerat, restituta, sed inuumerabilia quaedam nova ex omni faece urbis ac servitio concitata. De tempore huius legis ν. Mo. de coll. 73-78. — 10) (1f. Festus Praeteriti. — 11) adit vel addit libri. 5* Ί α ' 74 Boéthius. sollemnitatibus peragebatur, et sese in coemendo invicem interrogabant, ν ί r ita: an sibi mulier materfamilias esse wellet? Ι11α respondebat velle. Item mulier interrogabat: an vir sibi paterfamilias esse vellet? Ille respondebat velle 1 . — Quam sollemnitatem in suis institutis UIpianus exponit. lix I3oethio schol, Vergiliana α d Aen. 4,214. (303) ex Ι. 2 ad c. 4, 19. Si quando divortium intereessisset culpa mulieris, parte quadam dotis pro liberorum nurnero multabatur. De qua re Paulus institutorum 1. II titulo de dotibus ita disseruit: "Si d ί vort ί um est matrimonii, et hnc sine culpa mulieris factum est, dos integra repetetur; quod si culpa m1ieris factum est divortium, in singulos liberos sexta pars dotis a marito retinetur usque ad mediam partem dumtaxat dotis". Quare, quoniam quod ex dote conquiritur, liberorum est, qui libei · i in patris potestate sunt, id apud virum necesse est permanere. (308) ex Ι. 2 ai c. 4, 2 3. Usucapio est adeptio dominii per continuationem iustae possessionis bienriii aut alicuius temporis. Flurimarum igittu rerum usucapio αηηυα est, ut si quis eis anno continuo fuerit usus, id firma iuris auctoritate possideat, velut rem mobilem; fundi vero usucapio biennii temporis spatio continetur. — ait (Cicero): "ut, quoniam usus auctoritas fundi biennium est, sit etiam aedium". Hic igitur aedium usus aiictoi · itatern biennio fieri sentit 2. (340) ex Ι. 4 ad c. 10, 41. Fidueiam — accepit, euieumque res aliqua mancipatur, ut eam mancipanti rem α ncipet; velut, si quis tempus dubium timens amica potentiori fundum mancipet, ut ei, cum tempus quod suspectum est praeterierit, reddat. Haec mancipatio fiduciaria nom in atui · idcirco, quod restituendi `fides' interponitur. (378) ex 1. 6 ad c. 1 7, 65. Dos — licet matrimonio constante in bonis viri sit, est tarnen in uxoris iure, et post divortium veliit res uxoria peti potest. Quae quidem dos interdum his condicionibus dari solebat, ut, si inter virum uxoremque divortium contigisset, "quod pioque esset, quoniam non in matrimoníum tantum, sed in familiam quoque mariti et in sui beredis locum venisset. Servius in Aen. 11,476 postquam haec exscripsit addit: alii — matresfamilias — illas (dicunt), quae in matrímonium per co½mpt ί onem convenerunt. Isid. 9, 7,13: matresfamilias, quia iam per quandam iuris sollemnitatem in familiam mariti transierunt. 1) Cic. ι1 e orat. 1,56,237: neque illud est mirandum, qui quibus verbis coemptio fiat, nesciat, eundem eius mulieris quae coemptionem_ fecerit, causam posse defendere. — 2) Cic. pro Caec. 19,54: lex usum et anctoritatem fundi iubet esse biennium. Cf. ZRG. 9,195. Servius. 75 melius aequius esset", apud vírum remaneret, reliquum dotis resti-. tueretur uxori, id est ut, quod ex dote iudicatum fuisset melius aequius esse, ut apud vírum maneret, id vir sibi retineret, quod vero ηση esset melius aequus apud virum . manere, Id úxor post divortium reciperet. In quo iudicio ηση tantum boni natura spectarí solet, verum etiam comparatío bonorum fit, ui ηση tam quod bonum, sed quod melius aequiusque est, id sequendum sit 1. VIII. SERVIUS IN VERGILIUM. Ma.uri (s. Marii) Servii Honorati grammatici saec. IV, qui a Ma·· crobio, sat. 1,2,15, `doctrina mirabilis' appellatur (cf. Acron in Hor. sat. 1, 9, 76), amplissimum in Vergilium commentarium ab epitomatoribus et interpolatoribus mire vexatum ed. Alb. Lion, commentarii in Vergilium Serviani, 1826. Νονα m editionem instituerunt G. Thilo et g Hagen, Servii gramrnatici qui feruntur in Perg. carro. commentarii, 1881 seq. Adieci ad Aen. 10,241 scholium incerti auctoris, qui iam ante Servium floruisse commentariosque saeculi Ι - - ΙΙΙ excerpsisse videtur. Quae scholia α.1.818 ab Ang. Mai Veronae in codice rescripto reperta (uncle schol. Veron. a.ppellantur) edita sunt ab H. Keil in Frobi comment. in Verg. 1848 et Arn. Hermann, die Veroneser Vergilseholien, Donaueschingen 1868, [ V lf novissime ab H. Ragen in eíus quam memoravimus editionis Anpendice Serviana (Lps. 1902)]. Α. In Aeneidem. 1, 41. Hoc interest i nter n o x a m et n o x i a m, quod noxia culpa est, noxa autem poena. Quidam noxa quae nocuit, noxia id quod nocitum accipiunt 2. 1, 237. Pollicemur sponte, rogati promittimus. 1, 2 ^ 6. Sciendum o s cu 1 u m religionis esse, s αν í u m voluptatis, quamvis quidam osculum filiis dari, uxori basium, scorto savium dicant 3. 1, 346. (Romani) nihil nisi captatis faciebant auguriis et praecipue nuptías 4. 2, 102. Uno ο r d i n e] : uno reatu; et est de antiqua tractum scíentia, quia in ordinem dicebantur causae propter multitudinem vel 1) De hoc loco cf. Bechmann, Dotalrecht 1, 72. Czyhlarz, Dotalrecht 40. — 2) Inst. 4,8,1: Noxa est corpus quod noeuit, noxia ipsum maleficium. Fronto de differ. vocab. p. 524 Keil: Noxa poena est, noxia culpa. — 3) Don. in Ter. Eun. 3,2,3: Tría sunt osculandi genera —: oscuia officiorum sunt, basia pudicorum affectuum, suavia libidinum vel amorum. — 4) Cic. de divin. 1,16,28: Nibil fere quoridani maioris rei nisi auspicato ne privato quidem gerebatur, quod etiam nunc nuptiarum auspiees declarant. Inde Val. Max. 2,1,1. Servius. tnmultum festinantum, cum erat annus litium. Iuvenalis 1 : " Ε x ρ ectandus erít, qui lites inchoet annus". (Cf. 6, 431.) 2, 156. Consuetudo apud antiquos fuit, ut qui in familiam vel gentem transiret, prius se abdicaret ab ea, in qua fuerat, et sic ab alia reciperetur. 3, 89. Est species — augurii, quae 1 e g u m d ί c t ί o appellatur: legum dictio autem est, cum eondictio 2 ipsius angurii certa nuneupatione verborum dicitur, quali condicione augurium peracturus sit. 3, 117. Hoc quidam iuxta speciem auguralem positum tradunt, quae appellatur c o n d ί c t ί o, id est denuntiatio, cum denuntíatur, ut ante diem tertium quis ad inaugurandum adsit. 3, 607. Physici dicunt esse consecratas numinibus singulas corporís partes: ut aurem Memoriae, — frontem Genio, — dexteram Fidei 3 , — genua Misericordiae, unde haec tangunt rogantes. — Iure — pontificali, si quis flamini — genua fuisset amplexus, eum verberari ηση licebat. 4, 29. F l a m ί n i c a m nisi unum virum habere ηση licet 4 , — nec flamini aliam ducere licebat uxorem nisi post mortem flaminicae uxoris 5. 4, 103. C o e m p t ί o— est, ubi libra atque aes adhibetur, et mulier atque vir inter se quasi emptionem faciunt —. Coemptione facta mulier in potestatem viri cedit, atque ita sustinet condicionem liberae servitutis s —. I n m a n u m -- c o n v e n t ί o eo ritu perficitur, ut aqua et igni adhibitis, duobus maximis elementis, natura coniuncta habeatur, quae res ad farreatas nuptias pertinet, quibus flaminem et flaminicam iure pontificio in matrimonium necesse est convenire. 4, 374. Mos — apud veteres fuit flamini ac flaminicae, dum per confarreationem in nuptias convenirent, sellas duas iugata sovilla pelle superiniecta poni, — ut ibi nubentes velatis capitibus in eonfarreatione — residerent. 6, 431. Sine s o r t e ] : sine iudicio ; — ex more Romano: non enim audiebantur causae, nisi per sortem ordinatae. Nam tempore, 1) 16, 42. — 2) et condictio et condicio libri. — 3) Plin. h. n. 11, 45,250: inest et aliis partibus quaedam religio, sicut in dextera — in fide porrigitur. Liu. 23,9,3: dextrae dextras iungentes fidem obstrinximus, ut saeratas fide manus cet. Cf. Liu. 1,58,7; 40,46,15. Ci. de leq.2,11,28. lsíd. 11,1, 57. .Danz, der sacrale Schutz 139. — 4) Tertull. de monog. 17: Pontjfex maximus et flamjnjca nubunt semel. — 5) Gell. 10,15,23: Matrímonium flaminis nisi morte dirirni ius non est. Cf. Fest. Flammeo. — 6) sustinet liberis condjcjonem liberi seruitutjs libri. 76 •^°^ d ,ι t Ρ ί 1 ,^' ^ 9α ¡ ησ ,,,  ι ¡ ϊ Γ,ιι ι c ;';i 1 ς;ι .,η ίΊ ^D ραΟ , Ί r ai J ., j,í 1f Ι h ι λ) ^i ι dii ίΊ ί ι)α i ; Γ ί ^ ι ' αΙ ' Ί ` ί δ l αα G Ι ϊ ι V)! Ι .J ir m sé Sile α t =;;Ρ 63 ύ ( λΥ ί ριι ' ί ífi;23 ^'^ ί ι,Ρ fao .: τ ρ ^h α t^ εΒ Ό ρ ιυρα Servius. 77 quo causae agebantur, conveniebant omnes, unde et `concilium' ait; et ex sorte dierum ordinem accipiebant, quo post diem trigesimum suas causas exsequerentur; unde est `urnam movet'. Iuvenalis 1: ,Gratia fallaci praetoris vicerit urna'. 6, 609. Fraus innexa clienti] ex lege $ ΙΙ tabularumg venit, in quibus scriptum est: Patronus si clienti fraudem fecerit, sacer esto. Si enim clientes quasi colentes sunt, patroni quasi patres, tantundem est clientem quantum filium fallere. 7, 601. Varro vult `m o r e m' esse communem consensum omnium simul habitantium, qui inveteratus consuetudinem facit. 7, 695. I u s t o s— dícit Faliscos, quia populus Romanus missis Xviris ab ipsis iura fetiaiia collegit et nonnulia supplementa ΧΙ I tabularum accepit, quas habuerat ab Atheniensibus. 8, 642. C i t a e — q u a d r i g a e] Donatus hoc loco contra metrum sentit dícens : `citae' : divisae, ut est in iure `ercto ηση cito" id est patrimonio vel hereditate non divisa; nam `citus' cum `divisus', significat, `ci' longa est. IEgo `eitae' veloces intellegamus..i 10, 24 1. S o c i o s— v o c a ι ί ] antiquo verbo militiae usus est: viros enim vocari significat eos, qui necessitate in bellum, non volun -tate, conveniunt. — Sch. Verron. : Sabidius eommentar. XII vers. Salior. Ut in exercitu [signum ad pugnam datum erat, is, penes que]m imp[erium auspici]umque erat, in tabernaculo in sella [se]dens auspicabatur coram exercitu; pullis e cavea liberatis [immissisque in lo]cum circum sellam suam . . . nuntiato α . . . ullum s . . . [tripudiurra .sinisterum so listi]mum quisqu[is vestrum viderit], tripudia[tum nunt]iato' ' 7 . S ί lentio deinde facto residebat et dicebat: `Equites et pedites nomenque Lati[num,] . . . les cincti armati paludati, . . . [qui ad]estis sic uti [tripu]dium s sinisterum solistimum quisquis vestrum vider[it, _ .... 1) 13, 4. — 2) Cf : tom. Ι ρ. 33 tab. VII I , 21. — 3) Etiam Nonius (181) dicit: Citum divisum vel separatum, cille , qato hoc Verg. loco. Cf. Cic. de or. 1,56,237: qui, quibus verbis erctum cieri oporteat, nesciat, idem erciscundae familiae causam agere non possit. Gell. 1,9,12: omnes, simul atque a Pytbagora in cohortem — recepti erant, quod quisque familiae pecuniae habebat, in medium dabat, et coibatur societas inseparabilis, tamquam illud fuit antiquum consortium, quod iure atque verbo Romano appellabatur `ereto ηση cito'. — 4) Sabidii locum dedi ut explevit post Keilium Mo. Staatsrecht 1 3 , 84 n. 5. [Sed de lectione ne per Hermannum (ρ. 77) quidem satis constat. Τ $. M.1 — 5) [ob]nuntiato Mai, obnuntiato Herr. — 8) a . . . [p'niium Mai, a[ug'urium bun]um Herr., ut supplevit Κ&. — 7) ntia Mai, ilat / vel ulat / Herr. — 8) se euti . . . dum traditur. ^ 78 Servius. nuntiato'. Felici] deinde iiI[i augurio] nuntiato diceba[t: `dii] utí placet a legionibus invocentur, faciantque quod iis imperabitur [milites] imp[eriumque] fidemque m[eam servent. Quod con]ducat salutareque siet. Viros voca ι , proelium ineant'. Deinde exercitu in aciem educto iterum [morabantur, ut immolare]tur. Interim ea mora utebantur, qui testamenta in procinctu facere volebant. 10, 419. "Iniecere manum Parcae] ": traxerunt debitum sibi; et sermone usiis est iuris, nam manus iniectio dicitur, quotiens nulia iudicis auctoritate expectata rem nobis debitam vindicamus. 11, 133. Seques t e r est — medius inter duos altereantes, apud quem aliquid ad tempus seponitur; dictum — α `sequendo', quod eius qui electus sit utraque pai's fidem sequitur. 11, 476. (ν. ρ. 73 n. 1.) 11, 558. 591. Auctoramenti potestatem nisi patres ηση habent. — In sacris tamen legitur posse etiam operam consecrari ex servis, usque dum solvatur caput hominis, id est liberetur sacrationis nexu; quod facilius accidet, si mors intercedat. 12, 13. C o n c e p t a — ν e r b a dicuntur iurandi formula, quam nobis transgredi non licet. 12, 603. Cautum fuerat in pontificalibus Iibi'is, ut qui laqueo víta.m finisset insepultus abiceretur 2. 12, 606. Cautum lege XII tab. 3 , ne mulieres carperent faciem, his verbis: "Mulier faciem ne carpito". 12, 836. Quod ait (Vergilius) "morem ritusque sacrorum adiciam", ipso titulo legis Papiriae usus est quam sciebat de i'itu sacrorum publícatam 4. G. Ιη Georgica. 1, 31. Quod — ait (Vergilius) `emat', ad antiquum nuptiarum pertinet ritum, quo se maritus et uxor invicem `coemebant', sicut habemus in iure. Tribus enim modis apud veteres nuptiae fiebant : u s u, si  mulier anno uno cum viro, licet sine legibus, fuisset; f a r r e, cum per pontificem maximum et Dialem flaminem per fruges et molam salsam coniungebantur, unde c o n f a r ι e a t ί o appellabatur, ex quibus nuptüs patrimi et matrimi nascebantur; c o e m p t i o n e vero atque in manum conventione, cum illa in filiae locum, maritus iii patris veniebat, ut, ώ quis prior fuisset defunctus, locum hereditatis iustum alteri ΣΙ 1) voea, non voeo in cod. videtur esse. — 2) Cf. tom. Ι ρ. 381 n. 35. — 3) Cf. tom. I p. 36 tab. Χ, 4. -- 4) Cf. tom. Ι ρ. 3 n. 15. Isodorus. 79 faceret; et — quandocunque in manum convenerat, omnia protínus, quae dotí dicebantur 1 , marito serviebant 2. 1, 269. `Fas et iura sinunt'], id est divina humanaque iura permittunt; nam ad religíonem fas, ad homines iura pertinent. 3, 387. Apud maiores homicidii poenam noxius arietis damno luebat, quod in regum legibus ]egitui' 3. C. In Bucolica. 1, 33. Omne patrimonium apud maiores p e c u 1 ί υ m dícebatur a `pecoribus', in quibus eorum constabat uiiiversa substantia. 3, 31. D e p o n o]: in sponsione colloco, sequestro. — Q u o pignore]: qua sponsione, quia pignus sponsioni est 4. 4, 43. In Numae Legibus cautum est, ut si quis imprudens occidisset hominem, pro capite occisi agnatis eius in contione offerret arietem.5 8, 99 T r a d u c e r e m e s s e s] Magicis quibusdam artíbus hoc fiebat, unde est in ΧΙΙ tab.: "neve alíenam segetem pellegeris".^ 10, 27. . Minio — quia facie rubra pingitur Pan propter aetheris similitudinem : aether autem est Iupiter; unde etiam triumphantes, qui habent omnia Iovis insignia, sceptrum palmatam togam '. D. In Eclogas. 4, 43. In Numae legibus cautum est, ut si qui simprudens occidisset hominem, pro capite occisi et natis eius in eautione offerret arietem.g IX. ISIDORUS HISPALEXSIS. Ε libris originum s. etymologiarum. Isidorus, episcopus Hispalensis (t 636), conscripsit, ut ipse dicit, opus de origine quarundam rerum ex veteris lectionis recordatione collectum atque ita in quibusdam locis annotatum, sicut exstat conscríptum stilo maiorum. Quod ut rudis indigestaque est moles, vera falsis antiqua novis miscens, ita in eis partibus, quae ad ius pertinent, omni caret iudicio. Τα - men nonnulla, quae ex veterum libris nunc deperditis excerpsit, digna videntur, quae hodie ad manum sint. Summopere est dolenclum, quod fontes, ex quibus hauserit, nusquam addidát; ut ne hoc quidem sciamus, num Iu - 1) al. dabantur. — 2) al. mariti erant. — 3) Cf. tom. I ρ.10 η.13 not. 3.- 4) Cf. Isid. 10,1,260. — 5) ν. tom. Ι ρ. 10 n. 13. — 6) v. tom. Ζ ρ. 30 ad tab. 1111, 8b. — ϊ ) Cf. Plin. h. n. 33,7,111. · Minium — magnae auctoritatis et quondam apud Romanos — etiam sacrae. Enumerat auctores Verríus quibus credere necesse sit, Iovis ipsius simulacri faciem díebus festís minio inlini solitaan triumphantiumque corpora, sic Camillum triumphasse; hae religione etiamnum addi in unguenta cenae triumphaiis et a censoríbus in primis lovem mimandum locarí. Cf. Mo., E. G, 1, 66. — 8) et natis eius in cautione] agnatis eius in contione Hu. Cf. tom. Ι ρ.10 η. 13. 80 Isidorus. stiniani Digestis usos sit. Cf. Savigny, Gesch. d. R. R. im Mitt. 2,74.15. Dirksen, hinterl. Schriften, herausg. v. Sanio. 1,185. Editio n ον issima est Ottonis in Lindemanni eorp. grammat. Lat. T. ΙΙΙ 1838; melius gutem textum recensuit Arevalus in ed. opp. Ι sid. Τ. ΙΙΙ et 1V. Romae 1797. I 22, 1. Vulgares notas Ennius Primus mille et centum invenít. Notarom usus erst, ut quidquid pro contione auf in iudicHs diceretur, librarii scriberent complures simul adstantes, divisis ínter se partibus, quot quisque verba et quo ordine exciperet. Romae Primus Tullius Tiro, Ciceronis libertus, commentatus est notas, sed tantum praepositionum. 2. Post eum Vipsanius Philargyrus et Aquila, libertas 1llaecenatis, alias alias addiderunt; deinde Seneca -- effecit opus in quinque milis. Notae g utem dictae eo, quod verba vel syllabas praefixis characteribus notent et ad notitiam legentium revocent, quas qui didicerunt proprie iam notarii appellantur Ι. 123, 1. Quaedam g utem litterae in libris iuris verborum suorum notae sunt, quo scriptio celeris breviorque fiat. Scribebant gutem verbi gratia per B et F `bonmmm factum', per S et C `senatus consultum', per R et P `res publica', per P et R `populus Romanus', per D et Τ `dumtaxat', per supinam w litteram `roulier', per P secundum naturam `pupillus', per P averso espite `papilla', per unum Κ `kaput', per duo ΚΚ iuncta `kalumniae kausa', per I et E `iudex esto', per D et M `dolum malum' 2 . 2. Cuius generis plurimae consimiles notae in libris antiquis inveniuntur. Has iuris notas novicii imperatores a eodicibtis legum abolendas sanxerunt, quia multos per has callidi ingenio ignorantes decipiebant, atque ita iusserunt seribendas in legibus litteras, ut nullos errores, nullas ambages afferant, sed sequenda et vitanda aperte demonstrent. V 1, 5. Leges — redigere in libris Primus consul Pompeius instituere voluit, sed non perseveravit, obtrectatorum metu. Deinde Caesar coepit id facere, sed ante interfectus est. V 2, 2. Fas lex divina est, i u s lex humana. Iransire per alienum fas est, ius non est. V 3, 2. Lex est constitutio scripta. M o s est vetustate probata consuetudo, sive lex n οη scripta. 3. M o s g utem tonga consuetudo est de moribus tracta tantundem. C o n s u e tu do g utem est íus quoddam moribus institutum, quod pro lege suscipitur, cum defielt lex; 1) Cf. D. 29,1,40; 40,5,41,3; 50,13,1, 6. — 2) Cf. Val. Probus de notis antiquis, ed. Mo. 1853. (Ru., iur. ant. p. 68.) Notarom l α terculos ed. Mo. in Gramrn α t. lat. ed. Seil, 4,265-352. Cf. etiam Traube, Archiv f. Stenographie 53 (1901), ρ. 199 sqq. Isidorus. 81 nec differt, scriptura an ratione consistat, quando et legem ratio commendat. 3 24, 5. T e s t a m e n t u m iuris civilis est V ` testium' subscriptione ρσ ίί firmatum. 6. Testamentum iuris praetorii est VII `testium' signis signatum; sed illud apud cives fit, inde civile, istud apud praetores, inde iuris praetorii. 14. C o di ci 11 u m, ut veteres aiiint, sine dubio ab auctore dictum, qui hoc scripturae genus instituit. Est autem scriptura nulia indigens sollemnitate verborum, sed sola testatoris voluntate qualicumque scripturae significatione expressa; cuius beneficio voluntatibus defunctorum constat esse subventum propter legalium verborum difficultatem, aut certe propter necessitatem adhibendorum sollemnium, ita ut qui titulum scribit eiusdem scripturae, codicillum vocet. 1 ι 5. C r et i o est certus dierum numerus, in quo institutus heres aut adit hereditatem, aut finito tempore cretionis excluditur, nec liberum est liii ultra capiendae hereditatis. 3 24, 20. ΙΥΙ α n d α tu m dictum, quod olim in commisso negotio alter alteri `manum dabat'. 3 24, 25. D o n α t i o est cuiuslibet rei transactio; dietam autem dicunt donationem quasi `doni actionem', et dotem quasi `do item'. Praecedente enim in rniptiis donatione dos sequitur. 26. Nam antiquus nuptiarum erat ritus, quod se maritus et uxor invicem emebant, ne videretur uxor ancilla, sicut habemus in íure. Inde est, quod praecedente donatione viri sequitur dos uxoris. 27. Donatio usufructuaria ideo dicitur, quia donator ex ea ιι sumfructum adhuc retinet servato, cui donatum est, iure. 28. Donatio directa ideo nuncupatur, quia et iure et usu statim transit in alterum, nec ultra inde aliquid ad ius donatoris retorquetur. 3 24, 30. S t i p u l a t i o est promisslo vel sponsio, unde et promissores stipulatores vocantur; dicta autem stipulatio a `stipula': veteres enim, quando sibi aliquid promittebant, stipuiam tenentes frangebant, quam iterum iungentes sponsiones suas agnoscebant, sive quod stipulum iuxta Paulum iuridicum Ι firmum appellaverunt. 31. S a c r a m e n t u m est pignus sp onsionis. 3 25, 11. F i n i u m r e g u n d o ru m actio dicta eo, quod per eam `regantur fines' utrique, ne dissipentur, dummodo non 2 angustiore quinque pedum loco ea controversia sit. 1) sent. 5, 7,1. — 2) non delendum censet Augustinus ad XlI tab. c. 20, ad `controversiam de loco' spectare Isidorum putat Bnd. röm. Feldm• 2,443 η. 535. Cf. infra p. 88,13 = (4).  β BRUNS, Fontes iuris. Pars II. Ed. VII. 82 Isidorus. V 25, 14. Res c r e d í t a est, quae in obligatíonem ita deducta est, ut ex tempore, quo contrahebatur, certum sit eam deberí. 16. Comm o d a t u m est id, quod nostri iuris est et ad alterum temporaliter translatum est cum modo temporis, quamdiu apud eum ` commodo' sit, unde et commodatum dictum est. 17. P r e c a ι • i u m est, dum 'prece' creditor rogatus permittít, debitorem in possessione fundi sibi obligati demorari et ex eo fructus capere. 3 25, 19. D e p o s i t u m est pignus commendatum ad tempus, quasi `diu positum'. 3 25, 20. Interest — in loquendi usu inter pignus et arram. Nam p i g n u s est, quod datur propter rem creditam, quae dum redditur, statim pignus aufertur. Α r ι • α vero est, quae primum pro re bonae fidei contractu empta ex parte datur et postea completur. 21. Fst enim arra complenda, non auferenda; unde quí habet arram, ηση reddit sicut pignus, sed desiderat plenitudinem —. Item inter pignus et fiduciam et hypothecam hoc interest: 22. Ρ ί g n u s est —, quod propter rem creditam obligatur, cuius rei possessionem solam ad tempus consequitur creditor; ceterum dominium penes debitorem est. 23. Fiducia est, cum res aliqua sumendae mutuae pecuniae gratia vel mancipatur vel in iui'e ceditur. 24. H y p o t h e c a est, cum res commodatur sine depositione pignoris, pactione vel cautione sola interveniente. V 25, 25. í\i o m e n t u m dictum a temporis brevitate, ut quam cíto quam statim salvo negotio reformetur, nec in ullam moram produci debeat, quod repetitur — (c f. 33). 3 25, 30. U s u c a p i o (ex Boethio 1. 2 ad c. 4, 23; cf. supra Ρ. 73). 3 25, 31. M a n c i p a t i o dicta est, quia res manu capitur'; unde oportet eum, qui mancipio accipit, comprehendere id ipsum, quod ei mancipio datur. V 25, 32. C e s s i o est propriae rei `concessio'. V 25, 33. I n t er d i c t u m est, quod a iudice non in perpetuum sed pro reformando momento ad tempus 'interim dicitur', salva propo= sitione actionis eius. 3 26, 18. In t e rn e c i v i iudicium in eum dabatur, qui falsum testamentum fecerat et ob id hominem occiderat. Accusatorem eius possessio bonorum sequebatur Ι. 1) Cf. Fest. Internecívum. Isidorus. 83 3 27, 23. Est et latomia ι suplicii genus ad verberandum Ζ aptum, inventum a Tarquinio Superbo —. Iste enim prior latomias, tormenta, fustes, metalla atque exilia adinvenit. 3 27, 24. Τ al i o est similitudo vindictae, ut taliter quis patiatur, ut fecit. Hoc enim et natura et lege est institutum, ut laedentem similis vindicta sequatur 3. 3 27, 28. E x i l i u m— dividitur — in relegatis et deportatis 29. R e l e g a t u s est, quem bona sua sequuntur; d e p ο r t a t u s, quem ηση sequuntur. IX 2, 1. Gens est multitudo ab uno principio orta, — appellata propter `generationes' familiarum, id est a `gignendo', sicut `natio' a `nascendo'. IX 3, 29. T r i b u n ί vocati, quod militibus sive plebibus iura `tribuunt'. IX 4, 18. Τ r ί b u n i dicti, quod plebi iura vel opem tribuunt'; — dum enim plebs a senatu et consulibus premeretur, tune ipsa sibi tribunos quasi proprios iudices et defensores creavít. IX 4, 4 5. M a n c i p i u m est, quidquid `manu capi' subdique potest, ut homo, equus, ovis 4 . Haec enim animalia statim ut nata sunt, mancipium esse putantur. Nam et ea, quae iii best ί rum numero sunt, tune videntur mancipium esse, quando capi sive domari coeperint. IX 4, 46. Ingen ni dicti, qui 'in genere habent libertatem, non `in facto', sicut liberti; unde et eos Graeci ε ύ γενε ί ς vocant, quod sint `boni generis'. 47. L i b e r t u s — quasi `liberatus' —. Libertorum autem fuji apud antiquos l ί b e r ti n i appellabantur, quasi `de libertis natí'. Nunc vero libertiiius aut a liberto factus aut possessus;. 48. M a n u m i s s u s dicitur quasi `manu emissus'. Apud veteres enim, quotiens manumittebant, alapa percussos circumagebant et liberos eonfirmabant 6. 1) Fest.: Lautumias — a Spracusanis, qui λατυμ ί ας — habent ad instar carcerís. — 2) emend. carcerandum ? — 3) Cf. Fest. Talio. — 4) Scrib. boves, cum oves sint nec mancipi. [Immo erravit Isidorus. ΤΗ. Μ.] — 5) Cf. Suet. Claud. 24: Latum clavum — etiam libertini filio tribuit; — et Appium Caecum censorem — libertinorum filios in senatum adlegísse docuit ignarus temporíbus Appii et deinceps aliquamdiu liber tinos dictos ηση ipsos, qui manu emitterentur, sed ingenuos ex his procreatos. — 6) Eadem Cornutus schol. in Pers. 5, Τ5. Cf. C. 8,49,6: eircumductiones inegtricabíles et iniuriosa rhapismata. 6* Agrimensores. Padum autem cum ageretur, quod flumen torrens et aliquando tam violentum decurrit, ut alveum mutet et multorum late agros trans rípam, ut ita dicam, transferat, saepe etiam insulas efficiat 1 Cassius Longinus, prudentissimus vir, iuris auctor, hoc statuit, ut quidquíd aqua lambiscendo abstulerit, id possessor amittat, quoniam scilicet ripam suam sine alterius damno tueri debet; si vero maiore vi decurrens alveum mutasset, suum quisque modum agnosceret, quoniam ηση possessoris neglegentia sed tempestatis violentia abreptum apparet 2; si vero insulam fecisset, a cuius agro fecisset, is possideret; aut 3 si ex communi, quisque suum reciperet. 1' ι.  (9) De iure territorii controversia est de his, quae ad irsam F^ 3 . 384 urbem pertinent, sive quid intra pomerium eius urbis erit, quod a privatis operibus optinerí ηση oportebit. 2Π.  (10) De s u b s ί c ί v ί s controversia est, quotiens α l ι g υα pars cenΑ. 81. Η. Ι32 tm · iae sive tota non est adsignata et possidetur. (11) De 1 o ci s p u b 1 ί c i s sive populi Romani sive coloniarum F. 54. Α. 85 municipiorumve controversia est, quotiens ea, quae neque adsignata neque vendita fuerint umquam 4 , aliquis possederit, ut alveum fluminis veterem populi Romani cet. 21.  (12) De locis relictis et extra clusis controversia est i η F..55. Α.86 22. agris adsignatis. Relicta autem loca sunt, quae sive loco'rum iniquitate sive arbitrio conditoris (relicta) limites non acceperunt; haec  li sunt iuris subsicivoi · um. Extra clusa loca sunt aeque iuris subsicivo-  dit;,a rum, quae ultra Jimites et ultra 5 finitimam lineam erínt. (13) De Ι o ci s s a ci i s et religiosis controvei · siae plurimae F. 56. Α. 87 23. nascuntur, quae iure oi · dinario finiuntur, nisi si de loco^rum eorum modo agitur. (14) De a q ii a e pluviae t r a n s Ι t ii controversia est, in qua, si Ρ. 57. Α. 88 24. collectus pluvialis aquae transversum secans finem in allterius fundum influit et disconvenit, ad ius ordinarium pertinebit; quod si per ordinationem finis ipsius agitur, exigit mensoris interventum. (1 5) De i t ί n e r i bus controversia est, qu α e in arcif iniis agris F. 58. Α. 89 iure ordinario finitur, in adsignatis mensurarum ratione; omnes enim limites secundum legem colonicam itineri publico servíre debent. — De via et s actu et i t ί n e r e et ambitu et aecessu et rivis et valliΗ. 134 1) efficiet ad Arc., efficit ad Guelf. — 2) appareret Huschke. — 3 ) at Lach m a n n. — 4) umquam] quam Are., quae Guel f. — 5) ultra libri, intra Gnesius prob. Lachmanno. — 6) uiae lábrí. 90 Agrimensores. bus fossis fontibus saepe moventur contentíones: quae omnes partes non nostram, sed forensis officii, id est iuris civilis, operam exigunt; nos y ero tune eis 1 intervenimus, cum auf derigendum 2 aliquid est quaestionibus est), g ut, si forma aliqua aliquid notatum invenitur, repetendum est. Frontinus liber 11. Satis, ut puto, dilucide (i n priore libro) genera controversiarum exposui; nunc quemadmodum singulae tractari debeant, persequendum est. — Difficillimus autem locus hic est, quod mensorí iudicandum est; sed nec minus ille exactus, quod est advocatio praestanda. Pru35. dentíam tamen eandem artifices habere debent et qui iudicaturí sunt et qui advocationes sunt praestituri. In iudicando autem mensorem bonum virum et iustum agere deeet 3 , neque uIIa ambitione aut sordibus moveri, servare opinionem et arti et moribus; quidam enim per imperitiam, quidam per inpudentiam peccant: totum autem, hoc iudicandi officium et hominem et artíficem exigit egregium. Erat aequissimum et in advocatione(ni) eandem fidem exhiberi a mensoribus; sed hoc possessores aequo animo ferre ηση possunt : nam cum his veritas exposita est, adversus sinceritatem artis facere cogunt . 1) eis] est libri. — 2) defigendum libri. — 3) debet vel debent libri. — 4) cogant libri. 91 i.^