scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

Repositorio Institucional de Documentos

Abstract

En 1430, se copiaba en Ceuta la versión portuguesa de la primera redacción de la Confessio Amantis de John Gower. El manuscrito, acéfalo y mútilo, al que se añadieron unas tablas en castellano, se trasladó pronto a la corte de los Trastámara y se conserva hoy en día en la Real Biblioteca madrileña. Hacia finales del siglo XV se copió también la traducción castellana, la Confisyon del amante, mútila, que forma parte de los fondos de la Biblioteca del Real Monasterio de El Escorial desde 1576. Tras el descubrimiento en 1995 de la traducción portuguesa en el aposento madrileño, se han avanzado diferentes hipótesis sobre las circunstancias de la difusión y de la circulación de los textos ibéricos. Presentamos un estudio histórico, literario y filológico sobre la tradición ibérica goweriana y las ediciones paleográfica y crítica del prólogo y de los primeros cuatro libros de la Confessio portuguesa. John Gower’s Confessio Amantis portuguese translation was copied in Ceuta in 1430. Soon, the headless and incomplete manuscript was taken to the Trastamara court, where they added a castillian index. Nowadays it is conserved at the Madrid Royal Library . The castillian translation, Confisyon del amante, which is known through an incomplete manuscript, has been part of the Escorial Royal Monastery Library since 1576. After the 1995 discovery of the portuguese translation in Madrid, many different assumptions have been made about the diffusion of the iberian texts. We present the results of our historical, literary and philological research about Gower’s iberian tradition, besides the paleographic and critical editions of the prologue and of the first four books of the portuguese Confessio Faccon, Manuela; Lacarra, María Jesús; Brusegan, Rosanna

Full text

UNIVERISITÀ DEGLI STUDI DI VE RONA UNIVERSIDAD DE ZARAGOZA DIPARTIMENTI DI Linguistica, Letteratura e Scienze della Comunicazione Filología Española DOTTORATO DI RICERCA IN COTUTELA IN LETTERATURA E FILOLOGIA CICLO XIX LA FORTUNA DE LA CONFESSIO AMANTIS EN LA PENÍNSULA IBÉRICA: ESTUDIO COMPARATIVO DE LAS TR ADUCCIONES Y E DICIÓN DEL MS. MADRID, REAL BIBLIOTECA, II-3088 (P RÓLOGO, I, II, III, IV LIBROS) S.S.D. FILOLOGIA ROMANZA Coordinatore: Prof. Mario Dal Corso Tutor: Prof.ssa Rosanna Brusegan Prof.ssa María Jesús Lacarra Ducay Dottoranda: Dott.ssa Manuela Faccon 2007 ÍNDICE GENERAL Presentación ……………………………………………………………………. 5 Abreviaturas ……………………………………………………………………. 9 PARTE I - ESTUDIO PRELIMINAR I. Introducción general …………………………………………………….. 10 Status quaestionis ……………………………………………………........ 11 Principales ediciones de la Confessio Amantis de John Gower Cronología de las referencias, estudi os y ediciones parciales de la Confessio portuguesa Cronología de las referencias, estudios y ediciones de la Confisyon d el amante El objecto del presente estudio ..................................................................... 17 II. Contexto histórico-cultural II.1 El autor y la obra La Confessio Amantis de John Gower y su difusión …………………….. 20 John Gower, autor ……………………………………………………….. 26 La influencia de Chaucer en la composición y difusión de la Confessio Amantis …………………………………………………………………... 27 La estructura de la Confessio Amantis …………………………………… 29 II.2 Las circunstancias de la traducción La Confessio Amantis : el prim er libro inglés en a travesar los límites insulares ………………………………………………………………….. 31 Los caminos de la traducción: la política m atrimonial en tre Inglaterra, Portugal y Castilla ……………………………………………. 33 Catalina (1372-1418) y Felipa ( 1360-1415) de Lancáster, y su entorno ……………………………………………………………………. 35 II.3 Los traductores Los autores de las tra ducciones ibéricas de la Confessio Amantis ………. 40 Nuevos datos hacia la identific ación de los traductores ............................. 46 La ciudad de Huete: el lugar de destino del traductor al castellano ……… 47 La ciudad de Lisboa: el lugar de adopción del tra ductor al portugués …… 59 II.4 El ambiente literario El inglés como lengua literaria y las prim eras traducciones ....................... 65 La actividad literaria en la corte portuguesa de João I de Avís y de sus descendientes ........................................................................................ 68 La actividad literaria en la corte castellana de Juan II de Trastámara ........ 75 2 III. Los testimonios manuscritos La traducción portuguesa original de la Confessio Amantis de John Gower. Elementos para una fecha plausible ………………………. 79 La traducción caste llana origin al de la Confessio Amantis de John Gower. Hacia la datación del arquetipo …………………………… 81 III.1. El manuscrito castellano-portugués, [ Livro do amante ] Madrid, Biblioteca Real, II-3088 ……………………………………… 82 La presencia de las filigranas en el ms. Madrid, Real Biblioteca, II-3088 …………………………………………………………………… 86 La presencia de las letras capitales afiligranadas ………………………... 92 III.2. El testimonio manuscrito de la Confisyon del amante : Ms. Madrid, Real Biblioteca de El Escorial, g. II. 19 ………………… 96 Las filigranas en el ms. Madrid, Real Bi blioteca de el Esco rial, g. II. 19 .. 104 PARTE II - EDICIÓN PALEOGRÁFICA I. Nota preliminar ……………………………………………………….. 115 II. La presente edición ………………………………………………….... 116 Uso de las letras mayúsculas …………………………………………… 118 Abreviaturas ……………………………………………………………. 118 Términos por extenso …………………………………………………... 119 La puntuación …………………………………………………………... 120 La foliación …………………………………………………………….. 120 El aparato ………………………………………………………………. 121 PRÓLOGO …………………………………………………………………. 123 LIBRO PRIMERO …………………………………………………………. 133 LIBRO SEGUNDO ………………………………………………………….. 172 LIBRO TERCERO ………………………………………………………….. 212 LIBRO CUARTO ……………………………………………………………. 247 PARTE III - EDICIÓN CRÍTICA Y ESTUDIO COMPARATIVO I. La edición crítica …………………………………………………………. 293 La presente edición ………………………………………………….….... 293 El aparato ………………………………………………………………… 296 PRÓLOGO …………………………………………………………………. 297 LIBRO PRIMERO …………………………………………………………. 336 LIBRO SEGUNDO …………………………………………………………. 459 LIBRO TERCERO …………………………………………………………. 577 LIBRO CUARTO …………………………………………………………… 678 II. La comparación textual …………………………………………………. 812 3 Nota preliminar …………………………………………………………… 812 La relación textual entr e las traducciones de la Confessio Amantis ……… 813 Hacia una tradición manuscrita. Los índices castellanos y las rúbricas portuguesas de las tr aducciones ibéricas de la Confessio ……….. 814 Los lusismos de la traducción castellana …………………………………. 828 i. Fidelidad……………………. …………………………………………. 833 Servilismo de la traducción portuguesa ……………………………. 833 ii. Errores …………………………………………………………………. 834 Errores de traducción del portugués- errores de lectur a del castellano 834 Errores de lectura del castellano ……………………………………. 834 Errores de interpretación del portugués por desconocimiento ……... 837 Errores de interpretación del castellano ……………………………. 837 Correcciones del cas tellano, derivadas de una lectura dudosa del portugués ……………………………………………………….. 838 iii. Reducciones ………………………………………………………….. 838 Lagunas del texto portugués – reducción del texto castellano …….. 838 Reducciones y simplificaciones del texto castellan o ………………. 838 iv. Omisiones ……………………………………………………………. 840 Omisiones com unes a lo s textos ibéricos .......................................... 840 Omisiones del castellano ................................................................... 841 v. Amplificaciones ………………………………………………………. 842 Adiciones comunes a las tr aducciones ibéricas ................................. 843 Adiciones del castellano .................................................................... 843 vi. Variantes ……………………………………………………………… 844 Cambios léxicos de las traducciones ibéricas .................................... 844 Cambios léxicos o sinonímicos del castellano ……………………. 845 Cambios sintácticos del castellano ………………………………... 848 Grupos binarios del castellano ......................................................... 849 Juegos de palabras ............................................................................ 850 Variantes culturales, comunes a las tradicione s ibéricas................... 851 Conclusiones ………………………………………………………………………. 853 Tabla de capítulos ………………………………………………………………… 858 Índice de láminas …………………………………………………………………. 863 Apéndices …………………………………………………………………………… 864 Apéndice I - De nominibus illorum nuper Am antum , qui tunc Amanti spasm ato, aliqui iuuenes, al iqui senes, a pparue runt. Se nes au tem precip ue tam erga deum quam deam am oris pro sanitate Amantis recuperanda multiplicatis p recibus misericorditer instabant ………………………… …………………… ………………………… …………………… ... 864 Apéndice II - Crónica del Rey don Juan , primero de Castilla e de León ……………….. 870 1386. CAP. VI. Como el Duque de Alencas tre vino a Galicia, e qué com pañas traia 1387. CAP. VI. Com o el Rey Don Juan envió tratar con el Duque de Alencastre 1388. CAP . V. Com o la Duque sa Doña Cost anza vino al Rey Don Jua n á Medina de l Campo Apéndice III - Inventari o de libr os que fue ron ent regados p ara su cust odia a los diputa dos del Monast erio de San Lore nzo el Real po r Hernan do de Bribi esca, guar da-jo yas de Su Magest ad, 30 de abril de 1576 ……………………… ………………………… ……... 872 Índice onomástico, topográfico y temático … …………………………………… 873 Bibliografía general ………………………………………………………………. 876 4 Presentación El mundo científico se enteró defin itivam ente de la existencia de las traducciones ibéricas de la Confessio Amantis de John Gower en los albores del siglo XX, cuando Adolf Birch-Hirs chfeld publicó por primera vez el texto castellano del manuscrito escurialense g. II. 19, Confisyon del amante , transcrito y estudiado con anterioridad por Hermann Knust, referido por José Amador de los Ríos en su Historia crítica de la literatura española , y citado un siglo antes en la Biblioteca Hispania Vetus por don Nicolás Antonio. Los textos peninsular es comenzaron a suscitar el interés de los estudiosos, in icialm ente fuera de los am bientes propiamente ibéricos, para concentrarse sucesivam ente tamb ién en la península. Las respuestas a los cuesitos de los p rimeros cr íticos y editores, sobr e la trad ición de la Confessio Amantis en la Península Ibérica, han ido ge stándose a lo largo de los últimos cien años y fueron el objeto de estudios es pecializados hace ya cas i veinte. ¿Cómo y por medio de quién llegó el poem a inglés a la Pe nínsula Ibérica? ¿Quién puso en marcha el proceso de traducción, y a quiénes iban dirigidos l os tra b ajos? ¿La traducción castellana, pasó realmente a tr avés de un estadio portugués? ¿Se pueden identificar a los traductores? ¿Cómo llegó el m s. g. II. 19 a la Real Biblioteca de El Escorial? ¿Cuándo se hizo la traducción portuguesa? ¿Cómo inte rvinieron los traducto res sobre el texto y por qué? A las que añadimos: ¿ Bajo qué circunstancias pudo llegar el m s. II-3088, supuesta copia del perdido Livro do amante , a la Real Biblioteca m adrileña? ¿ Cóm o se diferencian las traducciones entre sí? ¿Se pueden considerar variantes de un m ismo texto? Éstas y otras muchas preguntas son el objeto de la presente investigación, hecha a partir del análisis detenido del texto portugués y del castellano, comparados entre sí, y acompañada por la edición del prólogo y de algunos libros del manus crito que alberga el texto portugués, que aquí se presenta por primera vez. El trabajo se desarrolla en tres partes consecutivas e interdepend ientes: la primera está constituid a por el estudio de la recepción del texto in glés y de las traducciones, en el marco de las relaciones en tre las tres dinastías que protagonizaron la escena político-cultural de finales del XI V y la primera mitad del siglo XV: los Plantagenetas, los Avís y los Trastámara. A partir de los elem entos lingüísticos y paralingüísticos del incipit y del explicit presentes en las dos copias conservadas 5 respectivamente, in tentamos establecer la s circunstancias hist óricas, sociales y culturales en las que vieron la luz las dos traducciones. Confirmamos su datación, supuesta o conocida, justificándola a través del análisis paleográfico de los dos manuscritos, de las filigranas de papel, de las letras, de las letras c apitales, y de otros elementos de carácter codicológ ico. Tambié n aportamos nuevos datos sobre las figuras de los traductores. El es tudio preliminar va precedido por un status quaestionis de los estudios sobre la materia, cronológicamente dispuesto. En la segunda parte, dado el a lto interés fi lológico del testimonio, se presenta la edició n paleográfica de la Confessio portuguesa, según criterios estrictamente diplom áticos, con la sola excepción de la resolución de aquellos signos de abreviatura, o sim plemente gráficos, que puedan dificultar la lectura fluida del texto mismo. En la tercera, nos dedicamos al estudio comp arativo de las dos trad iciones ibéricas, y de ambas y cada una de ellas con respecto al texto inglés, incluye ndo dicho estudio la edición crítico-interpretativa del texto portugués, como paso previo a la com paración. Integran el estudio unos Apéndices que in cluyen: la edición del capítulo del epílogo sumario de la obra, con el desfile de los amantes pro tagonistas de la colección de ejemplos; unos textos de carácter histórico, sacados de las crónicas de la época, cuyos protagonistas son unos miembros de las casas reales que se estudian en el presente trabajo; un índice de voces, útil para la rá pida individuación de nombres, topónimos y temas dentro de la edición interpre tativa de la Co nfessio portuguesa. El hallazgo en 1995 del manuscrito II-3088, entre los fondos inexplorados de la Real Biblioteca de Palacio de Mad rid, determina un an tes y un después en la histo ria crítica de la transm isión textual de las tradu cciones ibérica s de la Confessio Amantis . El texto portugués no se ha publica do hasta la fecha . Presentamos la edic ión interpre tativa del Prólogo (Prefacio + 10 capp.), Libro pr imero (29 capp.), Libro segundo (15 capp.), Libro tercero (22 capp.) y Libro Cuarto (35 capp.) que cons tituyen parte de la copia del supuesto Livro do amante , los que forman un núcleo homogéneo y diferenciado con respecto a los últimos cuatro. Por lo s moti vos aducidos, no publicamos los Libros V ni VI. Tampoco editamos el VII, conjunto de exemplos enfocados sobre la figura de Alejandro; ni el Libro VIII, centrado en las aventuras d e Apolonio, por es tar ya estudiadas y en prensa las dos tradiciones. 6 Hemos adoptado el criterio del análisis dire cto de los textos en su forma manuscrita, cuando ésto fuera posible, y también de los testim onios indirectos, como las obras de los cronistas de la época que, a pesar de la reelaboración narr ativa que en la mayoría de los casos las contradistinguen, no dejan de ser unas fuentes importantes para la contextualización histórica y liter aria de la tradición. Las di squisiciones comparativas se hacen gracias a la selección de los el em entos textuales y paratextuales más representativos y significativos de la transm isión de la Confessio Amantis en la península, dejando las moltéplices hipótes is surgidas para futuros estudios. E l m a t e r i a l e n e l q u e s e b a s a e s t a Tesis doctoral se ha recogido y estudiado principalmente en la Real Biblioteca de Ma drid, Biblio teca del Real Mo nasterio de San Lorenzo de El Escorial, Biblioteca Naciona l de Madrid, Centro de Investigaciones Científicas de Madrid, Biblioteca Nacional de Lisboa, Archivo Municipal de Huete, Archivo Eclesiástico de Huete, Biblioteca de Hum anidades “María Moliner ” de la Universidad de Zaragoza, duran te las múltiple s estancia s realizadas en la Pen ínsula Ibérica. El trabajo se ha realizado en ré gimen de cotutela con el Departam ento de Filología Española de la Universidad de Zaragoza. Quisiera expresar m is más sinceros agradecim ientos a los que m e han acompañado de la m ano a lo largo de este vislumbrante recorrido, y a los que me han permitido ampliar m is horizontes cien tíficos con su incondicionado apoyo. A Rosanna Brusegan, infatigable ejemplo de estudiosa que no olvida un punto sus ajetreados comprom isos intelectuales, por la gran adm iración que le tengo y por haber creído en mí desde aquel le jano día en que nos conocim os , cuando la escuchaba desde mi pupitre de estudiante de filología románica, em bebida en sus fascinan tes conocimientos. Por su libre m anera de corregir mis faltas y de velar por m í son estas palabras. A María Jesús Lacarra Ducay, figura sabia, determ inante y omnipresente en los momentos decisivos, por su amplísim a ciencia, por su dulce trato y por la simplicidad que ha sabido infundirme, además de los in finitos favores que m e ha venido haciendo desde Zaragoza para que, al fi n, es ta cotutela pudiera lleva r se a cabo; a ella, y también a Juan Manuel Cacho Blecua, por las va liosas e imprescindibles sugerencias 7 bibliográficas y de método, por la generosa disponibilidad, el cari ño y el entusiasmo aportado a la formulación y desarrollo de la tesis. A Alberto Montaner Frutos que en una ma ñana de sol esclareció todas m is dudas e interrogaciones sobre el decorado manufacto ceutí. A Antonio Cortijo Ocaña, el prim ero en ocuparse de la Confessio portuguesa, por sus personales primicias bibliográficas que m e envió un día. A Maria Ana Ramos, que en pocas hor as supo resolver algunas de m is dudas paleográficas. También a Roberto Vecchi, por su consejo decisivo sobre los criterios editoriales. A José María Sánchez Benito, por toda la información genea lógica sobre las fam ilias de Huete. Y a Carmen Marín P ina , y Antonio Armisén por el tr ato amistoso y la alegre disponibilidad durante mis estanc ias en la capital aragonesa. A Valentín Moreno Gallego, Bibliotecario de l Palacio Real madr ileño, y a Fernando Galván Freile, Profesor titular de Historia del arte en la Universidad de León, am igos desde los tiempos de las investigaciones y cursos en Madrid y en Poitiers, que la casualidad quiso que volviéremos a encont rarnos en el lugar y en el mom ento adecuados. A los dos les debo las sugerencia s más prácticas y útiles para que mis suposiciones hallaran su buen camino. Y a José María Castaño Hervás, “filólogo andaluz” por tenerle mucho am or a la palabra, por habe r aportado con generosidad y sonrisas el primer tom o imprescindible para mis estudios. A mis padres, com o siempre. A mi hermana que tam bién ha tenido algo que hacer por mí, com o siempre. Y al que no nombro, por estar siempre. Infinitamente agradecida, por estos tres años con Amor . 27 de febrero de 2007 8 Abreviaturas CA Confessio Amantis cap. capítulo cast. castellano CdA Confisyon del amante Eg. Rom. Egidio Romano Ep . Epístola esp. español Fab. Fabulae Gesta Rom. Gesta Romanorum Hist. Tr. Historia Troiana ingl. inglés Lib. Libro l., ll. línea, líneas LA Livro do amante LC Leal Conselheiro Met . Metamorfosis Ov. Ovidio P. Prefacio Pr. Prólogo port. portugués RR Roman de la Rose Spec. Hist. Speculum Historiale ss. siguientes vv. versos 9 el fructífero proseguimiento de los estudios sobre la tradición, marcada hasta entonces por dudas, incertidumbres y suposiciones que no encontraban confirmación. Desde los primeros años noventa gracias a la ayuda de la Comunidad de Madrid y al apoyo de la Universidad de Alcalá de Henares un equipo de investigadores, dirigido por Carlos Alvar, había estado trabajando en los arch ivos de la Biblioteca de Palacio y en importantes centros m adrileños 30 en una tarea de catalogaci ón de sus fondos, un trabajo enfocado principalmente en los “L ibros de cab allerías” que v ivían por aquel enton ces su etapa áurea como m ateria de estud io y de debate entr e los espe cialistas del género. Vieron la luz, también obras de distinto car ácter, obvia consecuencia de una m eticulosa labor de búsqueda filológica. 31 Para sorpresa de los investigadores, ocultado bajo un título inesperado, el de João Barroso, Oubras , que se lee en el dorso de la cubierta, apareció en aquella fecha un manuscrito de la obra que llevaba m edio milenio desaparecida, aquella com posición referida como O amante o Livro do amante en el Leal Conselheiro y en el Livro da cartuxa del rey Duarte de Portugal; un testimonio perteneciente a la m isma fa milia tex tual que otro en lengua castellana, la Confisyon del amante , ambos del siglo XV. El tópico del manuscrito perdido aludido por pa rte de la crítica antes de dicho hallazgo al analizar las palabras de Juan de Cu enca en el prólogo de la obra en castellano 32 queda totalmente infundado, pudiéndose ahora confirm ar que la Confisyon del amante está estrechamente relacionada c on la traducción port uguesa, tal com o se declara en el incipit: «[E]ste libro es llamado Confysi on del am ante, el qual conpuso Juan Goer, natural del reyno de Ynglalaterra. E fue tornado en lenguaje portogues por Rroberto Pa ym, natural de dicho rreyno, 30 Palacio Real, Nacional, R eal Monasteri o de El Escorial, Real A cademia de la Historia, Real Academ ia Española de la Lengua, Fu ndación Lázaro Galdiano, Bartolomé Ma rch y Fundación Zubálburu ent re otros muchos. Véas e Carlos Alva r, “Manusc ritos rom ánicos no castellanos.”, Revista de Literatura Medieval , 6, 1994 , p. 187. 31 Los resultado s de la investi gación se fuer on publi cando a lo largo de unos años en la Revista de Literatura Med ieval . Apare ciero n prim ero en Carl os Al var, “Manusc rit os románi cos no castell anos. Presentación” y “Manuscrit os románicos no castella nos. 1. Biblioteca del Pa lacio Real (Madrid)”, Revi sta de Literatu ra Medieval , 6, 1994, pp . 185-209. El equipo de inv estigadores estab a formado por Joaqu ín Rubio Tova r, Pedro Sánchez -Prieto B orja, José Manuel Lucía Mejías, Paciencia Talaya, María Jesús Torrens, Ma ría Carmen Ferná ndez, a poyado por Pa loma Gracia Alo nso y Antoni o Alva r. 32 Vid. la tran scripció n de B.San tano Moren o en "El pról ogo de C onfysion d el amante de Juan de Cue n ca, la traducción castellana de Confessio Am antis de John Go wer", Anuario de Estud ios Filológi cos , 13, 1990, p. 365, nota 12; ad emás , E. Alvar, O b. cit., p. 141. 16 e canonjgo de la çibdat de Li xboa. E despues fue sacado en lenguaje castellano por Juan de Cuenca, vesjno de la çibdat de Huete...». 33 La labor filológica del equipo de Alvar estuvo precedida en el tiempo por la investigación emprendida en la década de los ochenta por un grupo de jóve nes filólogos de la Universidad de Cáceres, quienes habían llevado a cabo la nueva edición parcial del ms. Madrid, Real B iblioteca de El Escorial, g. II. 19, que contiene la cop ia de la Confisyon castellana 34 . Se ha anunciado la publicación de una edición trilingüe 35 que verá la comparación de la obra inglesa, la copia de la traducción portuguesa de 1430 descubierta y la versión escurialense castellana. Están a punto de salir las ediciones de los Libros V, VI, VII y VIII de la Confessio portuguesa, al cuidado de Antonio Cortijo Ocaña, estudioso que ha dedicado varios trabajos a la tradición. El objecto del presente estudio El objeto del presente estudi o son el Prólogo y los primer os cuatro Libros de la Confessio en sus traducciones ibéricas. La obra de Gower se compone de ocho Libros. Sin embargo, la parte que aquí tom amos en consideración es el núcleo m ás homogéneo dentro de la obra, por lo que a estructura y a contenido se refiere. Por lo tanto, cualquier resultado o suposición que se va a deriva r del presente trabajo, sólo se podrá ver confirmado una vez llevado a cabo el an álisis de la obra en su totalidad. En la Parte I de esta investig ación presen tam os un análisis de las circunstancias de la difusión de la obra de Gower en la Pení nsula Ibérica, intentand o determinar el momento en que pudieron efectuarse las dos traducciones. Investigam os sobre las figuras de los traductores nombrados en el incipit de la obr a castellana, Ruberto Paym, para el portugués, y Juan de Cuenca, para el castellano, y su relación con las casas 33 E.Alvar, Ob. c it., p. 141. 34 Vid. Santano M oreno, Art s. cit s. 35 Vid. A.Cortijo Ocaña, "La «Confessio Amantis» portugu esa en el deb ate del origen del sentimentalis mo ibérico: un posib le contexto de recepción" en Actas del VIII Congre so Internaci onal de la Asociac ión Hispánic a de Literatur a Medieval (Sa ntander, 22 -26 de sept iem bre de 1 999), San tander, 2000 , vol. I, p. 583, n ota 2. 17 reales de ambos territo ri os. Contextualizamos la Confessio en el panorama literar io de las cortes portuguesa y castellana entr e principios y medi ados del siglo XV. Estudiamos en detalle los m anuscritos Madrid, Real Biblioteca, II-3088 (M) 36 , y Madrid, Real Biblioteca de El Escorial, g. II. 19 (E) 37 , con el fin de confirmar o integrar las teorías sobre las circunsta ncias y tiem po de la confección. Analizam os el soporte de papel, aportando nuevos datos s obre las filigranas presentes en ambos, y estudiamos sus letras. También nos detenem os en las letr as capitales afiligranadas p resentes en el manuscrito portugués. El núcleo principal de la Tesis lo constituyen las dos edicion es que prese ntamos: en la Parte II, efectuamos por prim era vez la transcripción paleográfic a del m s. M; en la Parte III, proponemos, adem ás, su edición in terpretativa. Éstas nos van a servir como base para comparación de los textos de la tradición ibérica, que se encuentra en el último apartado. A partir de las copias conservadas, intent amos establecer, lo m ás acertadam ente posible, el tipo de influencia de la traducción port uguesa sobre la versión castellana, sin excluir del todo también la posi bilidad de que primero pudi era haberse traducido la Confessio Amantis en la corte castellana, y más tarde en ambiente lusitano. A tal fin, disponem os los textos alineados par a que el lector pueda com parar con facilidad los dif erentes capítulos de las dos tradicione s. Cada cap ítulo va encab ezado por la sec ción del texto inglés correspondiente, y por la s apostillas latinas que lo ac om pañan, para que éstas se puedan cotejar con las rúbricas de los textos ib éricos. Para el texto inglés utilizamos el del ms. Oxford, Bodleian Library, Fa ifax 3, en la edición de Macaulay, 38 y para el castellano usamos el texto de la edición de Elena Alvar, 39 modificado en sus norm as de transcripción, dada la n ecesidad de adoptar criterios com unes y compararlo con nuestra edición del texto portugués. En el Apéndice insertamos el capítulo de l epílogo de Gower, que forma parte del Libro Octavo de la Confessio Amantis , en sus tres variantes, la inglesa, la portuguesa, y la castellana. En él, a modo de recapitulaci ón, desfilan los amantes protagonistas de las diferentes historias distribuidas a lo largo de la obra. Además, incluimos unos capítulos sacados de las Crónicas castellanas de la época referida, en los que destacan las 36 Determ inam os nosotros mi smos la sigl a del manuscrit o, refi riéndonos a la l ocalidad d onde se c onserva. 37 Id. 38 Ob. cit., vol. I. 39 Ob. cit. La m isma aporta las correcciones a la edición de Birch-Hirsc hfeld, Ob. cit. 18 principales protagonistas que, directa o indirectamente, impu lsaron la tran smisión de la Confessio Amantis en la Península Ibérica. Cierra la investigación un índice onom ástico, topográfico y temático, con las voces de los personajes, lugares y temas que se subsiguen o se alte rnan en los Libros aquí estudiados de la Confessio portuguesa. En especial, se han elegidos aquellas voces que pudieran encontrar algún paralelo, o que puedieran repercutir se en otras obras contemporáneas, propias de los autores o círcul os literar ios en los que vio la luz la traducción. Nos referimos, sobre todo, al Leal Conselheiro de D.Duarte de Portugal, cuyo análisis sospechamos que podría aporta r nuevos datos sobre su relación con el mis mo Livro do amante . 19 II. Contexto histórico-cultural II.1 El autor y la obra La Confessio Amantis de John Gower y su difusión Transmitida en m ás de cuarenta manuscritos y en algunas ediciones impresas tardías, 40 la Confessio Amantis fue la última gran obra com puesta por el p oeta y pros ista inglés John Gower (1325/30-1408) en los postreros años de su existencia, cuando se vio afectado por una dolencia irrev ersible com o fue la ceguera que lo amenazó en los últimos tiempos, aquí ap rovechada bajo form a de recurso retórico: J.Gower, Co nfessio A mantis Incipit Prolog us 41 [Livro do amante ] Confisyo n del amant e incipit 42 Hic declarat in primis qualiter ob reue renciam serenissim i principi s domi ni sui Regis Anglie Ricardi secondi totus suu s humilis Iohannes G ower, licet gr aui infirmitate a diu multipliciter fatigatus , huius opu scoli labores suscipere non recusauit […] E declara prim eramente en cómmo po r onra e reverençia del rey R icardo segundo, este auctor no rehusó el travajo de aquesta obra puesto que padeçiese en sí grande enfermedad . J.Gower, Co nfessio A mantis Incipit Prolog us 43 [Livro do amante ] [Prólogo ] 44 Confisyon del amante [Prólogo ] 45 […] ne schal his wil observe; / And elles were I nought e xcused, / Fo r that thing m ay nou ght be ref used […] eu nom leixarei de conprir se u manda do, e em outra gui sa nom faria meu dever. C a cousa que o re y […] no de xaré de conpli r su mandado ; ca en otra guisa no faría mi dever . Ca cosa que el rey m ism o manda, no deve 40 Se conserva n cuarenta y nue ve manusc ritos y diecisi ete fragm entos, en l as bibliotecas uni versitarias y en las colecciones particulares del Reino Unido y de los Estados Unidos, pri ncipalmente. Vid. Macaulay, I, pp. cxxxviii-clxvii; Derek Pearsa ll, “The Man uscripts and Illustrations of Gower’s Works”, en A Companion to Gower , e d. by S.Echa rd, 2004, pp. 73-9 8. Las prim eras ediciones im presas fuero n la de Caxton, de 1483, y la de Berthel ette, de 15 32. Sobre l a tradición i mpres a, vid. Maca ulay , Ob. cit., I, pp. clxviii-clxx; N.F.Blak e, “Early printed editions of Conf essio Ama ntis ”, en Medi aevalia , 16, 1993, pp. 289-306; Siân Echard , “Gower in Print”, en A Companion …, pp. 115- 135. 41 Se trata de la nota latina marginal. Macau lay, p. 3. 42 Ed. Alvar, p . 141, f. I r, a, ll. 16-24. Vid. las dos i ntroducciones a la s norm as de edición , paleográ fica y crítica, del presente tra bajo. 43 Ed. Macaulay, I, p. 5, vv. 72*-80*. 44 Ms. M, f. (10) v, a, ll. 13-1 9. Sobre las no rmas de t ranscripci ón, vi d. los a partados arriba referidos. 45 Ed. Alvar, p . 174, f. XXII r, b, ll. 8-15. 20 / Which that a king him selve bit. / Forthi the sy mplesce of my wit / I thenk e if that it myhte avayle / In his service to travaile: / Though I seknesse have up on honde, / And lo nge have had , me es mo man d a n om d ev e seer refusada de se fazer. Porem, como quer que eu doente seja […] ser rehusa da de se faze r, pero, commo quier que yo doliente sea […] En la Inglaterra de entonces , el éxito de la obra fue ta l que en 1483 el editor Caxton, afirmó que se trataba de una de las pr oducciones m ás populares de su imprenta; 46 un dato a tener en cuenta a la hor a de emprender el estudio de la copia escurialense tardía de la traducción castellana, fechada en la m i sma época. La materia que constituye la Confessio Amantis abarca tradiciones diversas, desde la bíblica de los salmos hasta la alegórica del Roman de la Rose , pasando por la ovidiana de las Metamorfosis o de los Fasti , el ciclo bretón y las Gestas romanorum , según una tendencia perpetuada en general por los autore s de la época, la de recuperar fábulas y exempla antiguos y disponerlos insertos en un a m arco narrativo de sello innovador, con fines didácticos o a modo de m era cuestio filosófica, interrogándose sobre tem as como el amor, el orden social, o el ejercicio de l poder, según la clav e de lectu ra que el consumidor pudiera o quisiera tener de la obra. Recorrido por los casos am orosos, camino de aprendizaje a través de exempla de tradición laica en los que se altern an m itos arcaicos, historias coevas y creencias populares, la Confessio Amantis ha sido definida por Má rio Martins «...uma longa e formosa alegoria, de sabor ovidiano». 47 Básicamente recurre, latente, una pregunta: ¿Qué es el amor? Sin embargo, lo que destaca a primera vista en la ob ra es la enseñanza moral presente en todo momento, aunque, tras la cortina del mens aje didáctico, el aspecto lúdico que nos proporcionan las más de cien historias y cuentos de la trama argumental, juega el p apel predom inante. El maestro ed uca al alumno hablando de amor . El binomio anciano-m aestro-confeso r-Genius / joven-alumno-am ante-autor redunda en esta obra que se desarrolla en un Prólogo y ocho Libros, relacionados estructural y conceptualmente bajo un m a rco dialógico. Considerado un libro de entretenimiento, a la vez que un manual apto a la educación del pr íncipe, por estar dedicado precisamente al joven rey inglés Ricardo II Pl antageneta, la Confessio Amantis 46 Vid. Macaulay, I, p. ix. 47 Alegorias, símbolos e exemplos morais da literatura medieval portugues a , Lisboa, B rotéria, 1975, p. 297. 21 inglesa consta de 33.444 versos octosílabos, una lejana eco del Roman por excelencia de la Rose del que intenta reproducir el carácter alegórico. Los cinco sentidos, los siete pecados capitales, los doce signos, los doce pl anetas y las quince es trellas regulan el microcosm o en el que se mueven los pr otagonistas, según un esquem a sumamente medieval. Estando un día en una floresta, en el mes de m ayo, el Amante, es decir el autor m ismo integrado en el marco narrativo, sintiéndose viejo y cansado se encuentra desesperado y desea la muerte. En esto le aparecen los dios es del amor, Cupido, que le mira de reojo y le lanza su saeta, y Venus con la que se de sahoga por su malestar. Para que Venus le conceda su consulta, el Amante tendrá que confesar prim ero con Genius y, en caso de que éste quede satisfecho, podrá luego dialog ar con la diosa. Interrogado sobre sus pecados contra el am or, acompañado por su tuto r a través de las hist orias, de las fábulas, y en general, de los exempla que ilustran los siete vicios cap itales y sus subordinados, el Amante tie ne que admitir o negar sus culp as con respecto a cada caso y pide la absolución de sus pecados. Al fi nal, el Confesor lo invita a que abandone el Amor y a que se ponga al servicio de la Razón, contra lo que el Amante protesta animadamente y obtiene la atención de Venus, aunque, en cont ra de sus expectativas, ésta le acons eja que se retire por estar ya viej o. El Am ante pierde la concie ncia y ve a Cupido pasar ante sí, acompañado por Juventud y por Vejez, y por antiguos amantes, como Tristán e Iseo, Píramo y Tisbe, o Sansón y Dalida, entre otras muchas parejas. 48 Cupido le quita la flecha que tiene en el corazón, mientras que Venus le cura la herida y le trae un espejo para que se mire. Tras ver sus m aduras f acciones reflejadas, el Am ante vuelve a la Razón, recuperándose del todo de su enfermed ad. Cuando Venus le pregunta qué es el amor, el Am ante no sabe qué responder, se siente confundido, pide su absolución. Finalmente, Venus le obliga a que salga de su corte, que vuelva a donde las virtudes morales; se despide de él, y desapare ce definitivamente del Amante recuperado. Gower invierte el modelo al que se inspiró partiendo de un presupuesto diam etralmente opuesto. El protagonista ya no es el joven inexperto a la búsqueda de la Rose , que va enterándose de las propiedades del am or. Ahora, el personaje sacado del Roman es un anciano, conocedor del mundo, deseoso de confesar sus pecados y de justificar su 48 Vid. el capítulo correspond ien te (“De nominibus illorum nuper Am antum, qui tunc Amanti spasmato, aliqui iu uenes, al iqui senes, apparuer unt. S enes a utem precipue tam erga deum quam deam am oris pro sanitate Amantis recuperanda multiplicatis precibu s misericorditer instabant.”), en el Apéndice I del pre sente tr abajo. 22 conducta en el amor a través de su Virgilio particular. E l Am ante de Gower vuelve a recorrer el jardín al revés y cae en sueños solamente al fi nal del cam ino. En el espejo – eco del mito narcisiano – esta vez ve reflejad a su im agen real y, sabiamente, se retira. La primera versión de la Confessio Amantis , dirigida a Ricardo II, rem onta a los años ochenta del siglo XIV, aunque los críticos desacuerdan sobre la fecha exacta del inicio de la composición, que oscila entre 1383 y 1386. 49 Por lo que concierne al comienzo de su divulgación, la totalidad de los estudios concuerda con que el autor disponía de la redacción definitiva o, al m e nos, de la primera versión completa de la obra en 1390 50 . Tras una revisión parcial, en 1393 el autor difundió otra versión del texto, renovado en su dedicatoria – habié ndose sustituido Ricar do II por Enrique de Lancáster -, y privado del elogio al máximo es critor m edieval de la literatura inglesa, Geoffrey Chaucer. Los motivos del cam bio de aptitud han de buscarse en las razones históricas de la Inglaterra de finales de l siglo XIV cuando corrían los años de las sublevaciones de los barones en contra de Ricardo II y de la lucha sin cuartel en tre éste y Enrique Bolingbroke, que culminaría con la subida al trono de Enrique IV y el ajusticiamiento de Ricardo en 1399. Sin embargo, la referencia a aquél prim er rey siguió apareciendo en las sucesivas versiones de la obra. 51 Y recordemos que nuestro autor justifica la com posición de la Confessio por m edio de un posible topos literario: estando un día en un batel sobre el río Thámesis , el monarca le pidió que com pusiera un nuevo libro: J.Gower, Co nfessio A mantis PROLOGUS 52 [Livro do amante ] [Prólogo ] 53 Confisyon del amante [Prólogo ] 54 Under t he toun of newe Troye, Which to k of Brut his ferste joye, / In Temse […] viindo e m h ũ u batel a remos no rio de Themes , que vai a so a çidade da nova […] yendo en un b atel a remos por el río de Atenas , que va a la çibda d de Nova 49 Vid. Macaulay, p. xxi. 50 Ibid. 51 En la primera versión, se lee la nota latina marginal: “Hic declarat in primis qualiter o b reuerenciam serenissimi principis dom ini sui Re gis Anglie Ricardi secundi totus s uus humilis Iohannes Gower, […]”. Vid. Macaulay, I, p. 3. En las dos siguientes v ersi ones, la apostilla latin a sigue nombrando al rey Ricardo como m onarca en su se xto d écimo año de reinado, a unque, esta vez, l a obra va dirigi da a Enrique de Lancáster: “Hic in principio declarat q ualiter in anno Regis Ricard i secundi sexto decimo Iohannes Gower presentem libellum composu it et finaliter compleuit, quem strenuissimo domino suo domino Henrico de Lancastria tunc Derbeie Co miti cum omni re uerencia specialit er destinauit”. Vid . Macaulay, I, p. 2. 52 Ed. Macaulay, I, pp . 3-4, vv. 37*-53*. 53 Ms. M, f. (10) r, b, ll. 8-21. 54 Ed. Alvar, p. 173 , ff. XXJ v, b, 20 - XX IJ r, a, 10. 23 whan it was flowende / A s I be bote cam rowende , / So as fortune hir tyme sette, / My liege lord par chaunce I mett e; / And so be fel, as I cam ny h, / O ut of m y bot, whan he m e syh, / He bad me come in to his barge. / And whan I was with him at large, / A monges ot hre thinges seid / He hath this charge upon me leid, / And bad me doo my bes ynesse / That to his hihe worthinesse / Som newe thing I scholde boke , / That he him self it miht e loke / After the form e of my writynge. Tróia, a qual de B ruto tom ou o seu pri mei ro prazer, ave o, como cousa que Fort una tiinha açertada, que eu e ntom per vent ura achei este m eu senhor, e logo, tan to que me elle vio, m andou que veesse a h ũ a barcha en que el viinha. E, antre as cousas que me disse, deu-me encarrego que me trabalhasse de fazer h ũ u livro con que se podesse aas vezes desenfadar . Troya, la qual de B ruto commo el su prim ero plazer, avino, c ommo cosa q ue Fortuna açebtada tenía, que yo estonçes fa llé por ventu ra a este mi señor, e luego, comm o me vido, m andó que fuese a una varca en que él vinía. Y, entre otras cosas que me dixo, me dio car go que me travajase de la faz er un libro con que alguna s vezes desenhadar se pudiese. que Gower determinó escrib ir en inglés y decidió que combinara el placer con la enseñanza moral : J.Gower, Co nfessio A mantis PROLOGUS 55 [Livro do amante ] [Prólogo ] 56 Confisyon del amante [Prólogo ] 57 / I wolde go the midd el weie / And wryt e a bok between the tweie, / Somwhat of lust, somewhat of lore , / That of the lasse or of t he mor e / So me man mai l yk e of that I wryte: / And for that fewe men endite / In oure englissh , I t henke m ake / *A bok for king Richardes sake […] […] queria teer o m eio antre anbos e screver h ũ u livro, parte de pr azer e parte de doctrina , por tal que, qualque r que o l eer . ou ouvir, p ossa tom ar sabor d o que eu screv o. E, por que poucos sc revem em lingoajem ingrês , eu entendo conpoer em ella h ũ u livro a onra del-rei Richarte […] […] yo que rría tener el m edio entre amos e escrevir un libro en parte de plazer e en parte de dotrina , por tal que, el que lo leyere o lo oyere, pueda tom ar plazer e sa bor de la escritura e, porque pocos escriven en lenguaje inglés , yo entiendo de conponer en él un libro a onra del rey Ricardo […] recordando al final al que había sido discípul o y poeta de Venus, la diosa del amor, a la que se apela para componer la Confessio , y que lo m anda saludar: J.Gower, Co nfessio A mantis LIBER OCTAVUS 58 [Livro do amante ] [Livro viij] 59 Confisyon del am ante [LIBRO OC TAVO] 60 And gret wel Chaucer whan ye mete, / As mi […] sa úda da minh a parte Chauçer , me u descípol lo e […] saluda de mi parte a Cançer , mi diçiplo e m i 55 Ed. Macaulay, I, p. 2, vv. 16-25*. 56 Ms. M, f. (10) r, a, 16-24. 57 Ed. Alvar, p. 173 , f. XXJ v, a, 24 - v, b, 6. 58 Ed. Macaulay, II, p. 466, vv. 2 941*-2949*. 59 Ms. M, f. (258) CCLV r, b, 8-18. 60 Ed. Alvar, p. 67 0, ff. CCCCVIIJ v, b, 24 - CCCCVIIIJ r, a, 10. 24 disciple and mi p oete: / For in the floures of his you the / In sondri wis e, as he wel couthe, / Of Ditees and of songes glade, / The whiche he for m i sake m ade, / The lond fulfild is overal: / Wherof t o him in special / Above alle othre I am most holde. meu poeta, q uando com el topares, c omo aquel que por o meu, na frol de sua mançebia, fez toda sua dilligênçia pe ra conpoer [e] screver dizeres e cantares de desvairadas m aneiras, das quaees toda a terra he chea, por a qual cousa, em spiçial, sobre todollo s outros lhe soo muit o theúda . poeta, quand o con él topares, e qual, por m í, en la flor de l a su mançebía, fizo toda su deligençia para conponer y escrevir dezire s y cantares de diversas m aneras, de los quales toda la tierra es llena, por la qual cosa, e n espeçial, le soy mucho tenido, más que a ninguno de los ot ros. La omisión, en 1393, de la referencia a Chaucer , al que le unía una estrecha am istad, ha suscitado diferentes suposiciones; la m ás acr editada lee en ello una señal de ruptura entre los dos, difícil d e justific ar si tenem os en cuenta que Troilus and Criseyde , de 1383, iba dedicada en parte al “moral Gower” y que la influencia del poeta Chaucer (1342-1400) fue de gran importancia, sobre todo por lo que concierne a las obras escritas en inglés medio. In cluso, algunas de las historia s que forman parte de la Confessio Amantis se en cuentran en los Canterbury Tales , a los que Chaucer se dedicó a partir de 1387. Finalmente, de la redacción de 139 3, tambié n desaparece la referencia al rey Ricardo que, en la prim era composición, cerraba el octav o y último libro de la ob ra: J.Gower, Co nfessio A mantis LIBER OCTAVUS 61 [Livro do amante ] [Livro viij] 62 Confisyon del am ante [LIBRO OC TAVO] 63 Upon m i bare knees I preye, / That he my worthi king conveye, / Richard by name the Sec ounde , / […] […] em giolhos nuus omil dosamente rogo e peço que el senpre queira m anteer e guiar a honr a do meu boo senhor, per nome cham ado Richarte o seg undo , […] […] las rodillas en tierra muy omildosam ente, le ruego e pido qu e sienpre quier a guiar e mantener l a onra de mi buen señor llamado Ricardo segundo , […] 61 Ed. Macaulay, II, p. 469, vv. 29 85*-2987*. En la nota m arginal lati na se lee: “Hic in fine libri honorificos que virtuo sos illustrissimi Principis domini su i Regis Anglie Ricardi secundi mores, sicut dignum est, laude co mmendabili describens, pro eiusdem status salu bri conseruacione cun ctipotentem deuocius exorat”. En la tercer a redacción, la apostilla latina es la siguiente: “H ic in anno quartodeci mo Regis Ricardi or at pro statu reg ni, quod a diu diuisu m nimia aduersitate periclitabatu r”. Vid. Ibid., p. 468. 62 Ms. M, f. (258) CC LV v, a, 25- 29. La rúbrica del capí tulo dice: “Aq ui screve os onra dos e virtuo sos costum es del-rei R icharte, se u senhor, r ogand o a Deus m uito dev otamente q ue em on ra quisesse sen pre guardar se u stado, e, depois d a sua m orte, aa sua alm a desse folgança conpri da em seu paraíso pe ra todo senpre”. Vid. Ibid., ll. 6-12. 63 Ed. Alvar, pp. 670-71, ff. CCCCVIIIJ v, a, 18-2 6. La rúbrica del cap ítulo es la siguiente: “Que trata en cómm o el auctor escri ve las onradas e virt uosas costunbres del rey Ricardo, s u señor, roga ndo a Dios debotamente que en onra sienpre su estado quie ra guarda r, e, des pués de su m uerte, a su alma dé folgura para sienpre”. Vid. Ibid., p. 670, f. CCCCVIIIJ r, b, ll. 13-24. 25 y empíricos, es decir para servirle de en tretenim iento a la prometida Felipa de Lancáster, anglófona, y a su entorno cort esano, durante su tras lado y estancia en Portugal en vistas de la boda con el rey. Los hijos de la pa reja real también aprendieron inglés en su infancia; por lo tanto, no necesit aban leer o es cuchar en otro idiom a. Hay constancia de que viajaban a Inglaterra con frecuencia. 75 Por eso, no se puede excluir del todo la posibilidad de que el desaparecido Livro do amante o O amante de la biblioteca de don Duarte estuvier a escrito en inglés y que éste lo heredara de su madre. Tampoco sabríamos justificar la traducción al idioma portugués, si no fuera por ir dirigida a miembros pertenecientes a un encl ave lusófono: al rey João, que posiblem e nte la solicitara, y a sus protegidos, dentro y fuera del territorio peninsular, o no se explicaría la existencia de una copia hech a en Ceuta, dedicada a Fernando Castro ‘o Moço’, el único testimonio manuscrito de que disponemos para poder construir y aclarar nuestras suposiciones. Durante casi un siglo, es decir desde que se publicó la prim era edición del ms. E, y hasta el hallazgo del ms. M en 1995, se ha bía dudado sobre la real existencia de la versión portuguesa, intermediaria entre la obra inglesa y la entonces única superviviente traducción castellana. Los estudi osos defendían la tesis del topos de la auctoritas , un recurso al que se agarraban por costumbre los autores m edievales, a menudo para evitar la crítica. Gracias a los sugeren tes result ados del análisis de documentos de archivo llevada a cabo por Russell a finales de los años cincuenta, 76 datos que habían proporcionado elementos cierto s para poder afirmar la ex istencia de Ruberto Paym, traductor inglés, la hipótesis de la fals a traducción portuguesa estuvo evaluándose – y encontrando cada vez m enos sostenedores - du rante m ás de tres décadas, hasta verse descartada definitiv amente tras el hallazgo ref erido. El pr imero en s ospechar de la existencia de una traducción portuguesa entre el texto inglés y la versión castellana, fue el hispanista Karl Pietsch en 1923, que lle gó a reconocer una serie de vocablos de origen portugués y también algunos térm inos de ascendencia aragonesa dentro de la 75 José Gam a A filosofia da cultu ra portuguesa no Lea l Conselheiro de D.Duarte , Fundação Calouste Gulbenkian, [Braga], Junta Naci onal de Investigação Científi ca e Tecnológ ica, 1995, p. 57. 76 P.E. Russell, “Robe rt Payn and Juan de Cuenca, translat ors of Gower’s Confessi o Amanti s ”, Medium Ævum , 30, 1, 1961 , pp. 26-32. Anteriormente, a finales de los añ os veinte, una búsqued a similar había sido lle vada a cabo por Manl y, aunq ue habí a dado res ultados i nsatisfact orios o parciales, com o fueron la individuaci ón de un Robert Payn, rect or en Alde burgh, o la identificación de ‘Tom alin Payn’, tesorero de la reina Fel ipa de Po rtugal. Vid. J.M. Manly , “On the q uestion of the P ortuguese t ranslation of G ower’s Confessi o Amanti s ”, Modern Philolog y , 27, 1929 -30, pp. 467, 4 72. 32 Confisyon del amante , acabando por declarar que las pa labras del incipit no eran un mero recurs o retórico, sino una d eclaración fehacien te por parte del traducto r al castellano, aunque su estudio se basara única y exclusivamente en los escasos lusism os individuados en el te xto de Juan de Cuenca. 77 En este sentido, fue fundamental la edición de Piel, de 1942, del Leal Conselheiro de don Duarte, donde se daba a conocer por primera vez la referencia del Livro do amante , identificado como la traducci ón portuguesa perdida de la Confessio Amantis , y relacionado con aquel O amante que formaba parte del patrimonio librario del monarca lusitano. 78 En el Leal Conselheiro (compuesto entre 1433 y 1438) , en la dedicatoria a la reina Leonor, se lee: “[…] Fiz trasla dar em el algu ũ s certos capitulos doutros livros, por m e parecer que faziam declaraçom e ajuda no que screvia. E no compeço deles se demostra donde cada u ũ é tirado, filhando em esto exemplo daquel autor do «Livro do Amante», que certas estorias em el screveo, de que se filham grandes boos conselhos e avisamentos. […]”. 79 Los caminos de la traducción: la p olític a matrimonial entre In glaterra, Portugal y Castilla Los enlaces m atrimoniales fueron el arm a más exitosa que los monarcas o poderosos del triángulo anglo- luso-castellano aprovecharon casi sin escrúpulos, a lo largo y ancho de toda la Edad Media, en un juego de pactos - logrados o frustrados -, alianzas, conquistas, treguas, y traiciones repentinas, que determinaron el panorama político del occidente europeo de entonces, en el m arco de la Guerra de los Cien Años (1337-1453); 80 unos cuantos episodios que marcaron el com ienzo de la intervención 77 Pietsch, Karl, “Zur Frage nach de r Portugiesischen Über setzun g von Gowe rs Confess io Amantis “, en The Manly Anniversary Studies in Languag e and Literature , Chicag o, 1923, pp. 323-2 7. 78 Sobre el inventario de la bib lioteca de don Duarte, vid. el cap. “La actividad literaria en la corte portuguesa de João I de Avís y de sus descendie ntes” del presente t rabajo. 79 Leal Consel heiro o qual fez D om Duarte Rey de P ortugal e do Algar ve e Senhor de Cepta . Edição crítica e anotada organizada por Jose ph M. Piel, Lisb oa, Livraria Bertrand, 1942, p. 7. Vid., a demás, Manuel Ro drigues La pa, Dom Du arte e os pr osadores da C a sa de Avis , 3ª edição acresce ntada (selecção, prefácio e nota s de Rodri gus Lapa), Lis boa, Seara Nova , 1972, p. 19. 80 De entre los pactos que no llegaron a llevarse a térm i no, en el perí odo inmedi atamente anterior al que nos atañe , se po drán indi viduar al gunos a cuerdos im portantes entre lo s soberan os de los respectiv os 33 inglesa en la política peninsul ar, continuada activamente por los hijos de Eduardo III, el Príncipe Negro, y Juan de Gante, duque de Lancáster, con mayor insistencia, hasta el final del siglo. El casamiento, en 1387, de João I de Avís con Felipa Lancáster, nieta de Eduardo III de Inglaterra, y el de Enrique III d e Trastám ara con Catalina Lancáster, en 1388; o, todavía, el de Juan II de Castilla con su prima María de Aragón, en 1418, o de don Duarte de Portugal con Leonor de Ara gón, en 1428, establecieron las bases para una larga y duradera rel ación de intercambio, que fue, inclus o, cultural. 81 El insistente interés del duque Juan de Ga nte hacia las cuestiones internas de los estados peninsulares supuso una colaboración que se protrajo incluso hasta el tiempo de las crisis co ntinuadas entre Cas tilla y Port ugal, siendo la batall a de Aljubarrota, de 1385, el conflicto que puso fin a las interv enciones bélicas del duque de Lancáster. 82 Tal vez el intento del aliado inglés escondiera un deseo de supremacía mucho mayor de lo que la historia ha querido leer a posterior i. El caso es que la apretadora y prolongada insistencia de Juan de Lancáster no di o señales de rendición hasta los últimas llamaradas del sig lo XIV, cuando decidió retir arse física, d iplom ática y definitivam ente del panorama peninsular, y una vez colocadas en los dos tro nos a las hijas Felipa, reina de Portugal, y Catalina, soberana de Castilla. Los documentos administrativos y notaria les de la época nos proporcionan un testimonio muy elocuente para poder com prende r cuál fue el anhelo constante de J uan de Gante: en 1372, el duque de Lancáster, casado con Costanza de Castilla, y padre de la recién nacida heredera al trono ibérico, obtuvo del Consejo inglés el permiso para países. Ed uardo III Pl antage net inte ntó du rante cinc o años col ocar a una de las hi jas en el tro no castellano, de 134 3 a 1348. Desaf ortunada mente para él , Juana m urió de peste en julio del a ño ne gro, en Guascoña, a la espe ra de enc ontrar al novi o, cuan do ya est aba desposa d a con él , don Pe dro, el futuro r ey de Castilla, heredero de Al fonso XI. También se podría hacer re ferencia a otra boda frustrada, la del Príncipe N egro de I nglaterr a con Leon or de P ortugal , por esta r com promet ida ella con Pe dro IV de Aragón, seg ún los planes sec retos del pad re, Alfons o IV. Vi d. P.E.R ussell, “Una ali anza frustra da. Las bodas de Pedro I de Castilla y Ju ana Plantagenet”, Anuari o de Est udios M edievales , 2, 1965, pp. 301 -332. 81 Los ejempl os de uniones m atrim oniales ent re los mi embros de los rei nos ibérico s son inn umerabl es. Citarem os el casamiento entre do n Alfonso III de Port ugal y doña Beatri z, hija de Alf onso X ‘El Sabio’ en 1253; o el de do n Dinís con Isabel de Aragón, en 1282; o la unión , en 1309, en tre Alfonso IV y doña Beatriz, hija de San cho IV de Castilla; la de María de Portu gal con Alfon so XI, en 1328; la de la in fanta Beatriz con Juan I de Castilla, pactado en 1383. Incluso Juan II, hijo de Catalína de Lan cáster, casaría en primeras nupci as con Isa bel de Port ugal, m adre de Isa bel ‘la Católica’. 82 Su interve nción rem onta a los añ os de las g uerras petrist as (concl uidas de modo san griento e n Monti el, en 1369), c uando el duq ue ingl és, y su he rmano el ‘Prí ncipe Neg ro’ col aboraro n en la lucha ent re Pedr o ‘El Cruel ’ y Enrique II de Tr astáma ra, contrib uyendo e n favor del prim ero, con f uerzas arm adas y ayuda pecuniaria. Vid. Juli o Valdeón , Pedro I el Cruel y Enrique de T rastám ara , Madrid, Aguilar, 2002. Resulta interesante la afirmación que hace Pearsall: «It would seeem that ‘campaign’ is not too strong a word to a pply to the im petus gi ven by Lancast rian pat rons to the pr oducti on of co pies of Gower ’s works».Vid. “The Ma nusc ripts and Illustrations of G ower’s Wor ks”, en A Companion to Gower , p. 95. 34 incluir en sus arm as los emblemas de Castilla y León y la au torización a usar el título de “Rey de Castilla y León”, una denom in ación que seguiría encabezando todos sus escritos para siempre en adelan te. 83 En la Crónica de Pero López de Ayala se lee: «Ca el rey don Enrique se rescelaba de l duque de Alencastre, porque casara con doña Costanza, fija del rey don Pedr o e de doña María de Padilla, a llabase e l dicho duque de Alencastre rey de Cast illa e de León, e traía armas de castillos e leones ; ca decía que do ña Costanza, su mujer, con quien él casara, era fija del rey don Pedro, mayor e legítim a, e de la reyna doña María de Padilla, su mujer, e que todos los de Castilla e de León la avían jurado por heredera de los dichos regnos después de la vida de don Pedro, su padre; e por ende que él heredaba los dichos regnos , e llamábase la dicha doña C ostanza reyna de Castilla e de León. […]». 84 Catalina (1372-1418) y Felipa (1360-1415) de Lancáster, y su entorno La infancia y adolescencia de la que sería reina de Ca stilla tras el enlace en 1388 con Enrique III de Trastámara 85 se desarrollaron en la Ing lat erra regida por el abuelo Eduardo III (1312-1377) y por Ricardo II (1367-1399) 86 , su primo-hermano, bajo el cuidado y el séquito de damas inglesas, al menos a partir de 1375 que fue cuando el 83 Vid. Peter E. Russell, The E nglish I nterven tion in Spain and P ortugal i n the Ti me of E dward III a nd Richard I I , Oxford, 1955, p. 175 ; Luis Suárez Fernández, “Po lítica internacional de Enrique II”, Hispani a , 62, 1956 , pp. 16-129. En los docum entos se lee: “Joha nnis regis Castell e et Legionis d ucis Lancastrie… ’ o ‘Johan, par l a grace de Dieu roy de Castille et de Leon duc de Lancastre…”. Vid. Chaucer Life-Records , pp. 85-90 , 271-27 4. 84 Pero López de Ayala, Crónicas , Barcelona, Planeta, 1991, p. 475 . E n el Apéndice II del presente trabajo se incl uyen algunos de los capítulos de las crónicas reales caste llanas, e n donde hace s u aparición el duque inglés. 85 La ceremoni a tuvo lugar e n la C atedral de Pale ncia el día 17 de sept iembre. Sobre la fi gura de la soberana, vid. l a m onografía d e Ana Ec hevarría , Catali na de Lanc áster , Hondarrib ia, Nerea, 2002. 86 Hijo de E duardo ‘ El Prí ncipe Negro’, y m uerto éste de pest e en 1376, R icardo II ll egó a he redar de Eduardo III el trono de In glaterra a la edad de 10 años. Su tío Juan de Gant e, ya por en tonces Duque de Lancáster, est uvo a s u lado d urante los prim eros tie mpos, e ncargánd ose de los as untos d e estado dent ro y fuera del territorio, en especial d e Francia, Castilla y Portugal, viéndose invo lucrado personalmente en la Guerra de l os Cien Años. S u reinado f ue caracteri zado por hechos históric os de gran relevancia, c omo fueron la "Revue lta de los Campesinos" liderado s por Wat Tyler en 1381; la fundación del movimiento evangélico de los Lollards por pa rte de Jo hn Wycl iffe, e l prim ero en trad ucir la Bi blia al inglés; y la capitulación y asesinato del mismo re y en 1399, mandado por Enr ique IV (1399-1413). Terminab a de esta manera la dinast ía de los Pl antageneta s. 35 núcleo formado por Catalina y su madre Cons tanza pasó a vivir de Hertford a una residencia más apta para una futura sobera na y su educación. No hay datos precisos sobre los primeros a ños de la heredera. 87 Es muy probable que su idioma nativo fuera el castellano aprendido en el entorno casero, y perpetuado en sus residencias privadas isleñas con las damas y señoras castellanas de abolengo de su entorno. Es m uy posible también que utilizara el francés, dado el bi lingüism o aún vigente en la corte en una época en la que, sin embargo, el inglés com enzaba a imponerse. Presumiblem ente la form ación de Catalina co rrió a cargo de Philippa Chaucer, esposa del famo so escritor, previam ente dama de la reina Philipp a de Inglaterr a (aprox. 1314- 1369) 88 y que había entrado al servicio de la ca sa de Gante en 1369. 89 Catalina vivió alejada de su padre por pref erir el duque Juan de Lancáster (1340-1399) compartir su existencia con los hijo s de su primera m ujer Blanca (1345-1369) 90 – Felipa, Isabel y Enrique, el futu ro E nrique IV de Ingla terra -, en la capital y, sobre todo, con su tutora Catherine Swynf ord, cuñada del autor de los Canterbury Tales . Por lo que se puede deducir, la boda con Constanza había sido un enlace de interés, pactada entre Pedro I ‘El Cruel’ de Castilla y el m ismo duque, para permitir que la destronada f amilia pudiera refugiarse en te rritorio aliado 91 huyendo del Trastámara culpable, al poco tiempo, del hom icid io de Pedro en Montiel (1369). La reconciliación del duque de Lancáster y su segunda esposa tuvo lugar al tener constancia aquél de que la hija Catalina sería la legítima heredera al trono castellano y, por consiguiente, al reforzarse la pretensi ón por su parte del derecho a dicho trono, un 87 Los datos sobre Catalin a de Castilla p roceden pr incipalmente de la Crón ica de Enri que III com puesta por el Canciller López d e Ay ala y de la tradición novelad a de Froissart. 88 Philippa Chaucer hab ía entrado al servicio de Ph ilippa d e Hainaut en 1363 tras la muerte de su primera ama, la condesa Philippa de Ulster, mujer del príncipe Lionel Plantageneta, hijo de la mi sma reina. 89 Sobre la figu ra de Phil ippa Cha ucer, o P hilippa Pan, consúlte sen: Al bert C.Ba ugh, ed., C haucer’s Major Poetry , London, Routledge & Kegan Paul, 1963, pp. xii-x iii; Haldeen Braddy, “Chaucer’s Philippa , dau ghter of Pa nneto”, Modern Language Notes , LXIV, May 1949, Number 5, pp. 342-343; “Philippa Chaucer, Wife of Geoffrey Chauce r” en Chaucer’s Life-Records …, pp. 67-93 . 90 A dicha dam a iba dedicado el Book of the Duchess , el elogi o com puesto por Geoffrey Chaucer hacia 1369, a rriba re ferido. Vi d. cap. “La i nfluenc ia de Cha ucer en la com posición y di fusión de l a Confessio Amantis ” en el pr esente tr abajo. 91 En el marco de la guerra civil fraticida que ensangrentó Castilla a mediados del siglo XIV y de la Guerra de los Cien Años (1 337-1453) entre la Ing laterra de Eduardo III, apoyada por Pedro I d e Castilla y Navarra, y la Francia de Carlos VI, s ustentada po r Enrique de Trastámara y Port ugal, caracterizada por una red inigu alable de alianzas alter nas y de actos de traición . El 1 de agosto de 1366 Pedro I se refugiaba con sus tres hijas – Beatriz, Constanza e Isabel - en la ciudad francesa de Bayona, entonces bajo el domi nio inglés . Vid. J.Val deón, O b. cit., pág. 1 51. Tam bién se ha avanz ado la hi pótesi s de que las hijas de Pedro I fue ran tomadas com o rehenes por el Prín cipe Neg ro por inc umpl imiento de la s promesas por parte del rey castellano hacia los aliados ingl eses. 36 deseo que lo llevó a dirigir toda su fuerza pol ítica y bélica en aquella dirección durante más de tres décadas. En 1381 la ciudad de Londres se vio amenazada por la Revuelta de los Campesinos (‘The Peasants’ Revolt’) 92 y el núcleo femenino de la m isma familia Lancáste r, viéndose peligrosamente im plicada en ello decidió refugiarse fuera de la capital 93 , en Knaresborough, una de sus poses iones en la campiña ingles a. De ahí, unos años más tarde, los Lancáster em prenderían el cami no hacia la Península Ibérica, zarpando de Plymouth, y llegando a Santiago de Com postela el 25 de julio de 1386, día del Apóstol y de celebraciones. Fue cuando Felipa Lan cáster (1360-1415), pr im ogénita del duque, se unió a su madrastra Constanza y a su herm anastra Catalina para quedar junto a ellas al menos hasta su llegada al suelo lusitano en 1386, en vistas de la boda de aquélla con João I de Portugal, y fecha de la reivindica ción oficial del trono castellano por parte de Juan de Lancáster. Al fracasar su intento, el duque volvió a reclamar el derecho de su hija a la corona. Las negocia ciones para la unión de Cata lina, nieta de Pedro I, con Enrique, nieto de Enrique II de Tastámara se prolongaron casi tres a ños y se firmaron en Bayona, in extremis , tras conceder las partes grandes privilegios y bene ficios en favor de los contratantes y nobles intervenidos. Se suele indicar la fecha de 1386 como la del distanciamiento de las dos hijas del Lancáster – y f uturas reinas d e Portugal y Ca stilla respectivam ente -, por motivos políticos, quedando Felipa en la corte lusitana y pasando Cata lina a la orilla castellana. En realidad, hay constancia de que las dos prometidas siguieron viviendo bajo el m ismo techo, o en el mismo lugar, durante un tie m po más prolongado, incluso después de la boda de Felipa con el primer Avís. No se ha subrayado la circunstancia hasta ahora, es decir que las dos hermanastras tuvieron una relación m ucho más estr echa de la que se sospecha y que probablemente fueron juntas la s promotoras de la cultura del entorno plantageneta dentro de la corte portuguesa. En una m iniatura del manuscrito de las Crónicas de Inglaterra de Jean Wavrin, 94 conservado en la Br itish Library, se 92 Acontecim iento en el que c ulminaría la pésim a situación de desc ontento po pular exal tado en Pe ars Plowman , obra alegórica de carácter satírico de William Langland de la que existen diferentes redacciones (1362-1387). Vid. M. Praz , Ob. cit., pp. 22-23; Medieval Literature ..., pp. 188-206. 93 Su residencia londi nense, l a “Savoy Hou se” fue saque ada y quema da por los rebe ldes. Los dat os proceden de Ec hevarría, Ob. ci t. 94 Recueil des cr onique s et anci ennes i stoires de la G rant Bret aigne, à present n ommé E ngleterre , e d. W. Hardy, 5 vols., London , 1864-1891 ( Rerum Brit . medii aev i scriptores , 39), vols. I-II. La reproducci ón de la miniatura se encue ntra en Ec heva rría, Op. cit., p. 39. 37 representa la escena de la boda de João I de Portugal con Felipa de Lancáster acompañada por una dam a aparentemente m ás joven (Felipa le llevaba 12 años a su hermana) que podría bien ser Catalin a, lo que atestiguaría la presencia de los familiares, o de parte de ellos, el día de la cele bración y posiblem ente en el periodo siguiente. Juan de Lancáster volvió a Inglaterra en 1389 junto con su mujer Constanza Pérez y se hizo partidario, por un tiempo, de su sobrino, el rey Ricardo II, actuando en la causa de éste contra los barones. En los últimos diez años de su vida, sin embargo, las relaciones con el rey se volvieron cada vez más frías, a partir del exilio infligido por el monarca en el mism o año de 1389 a su hijo Enrique Bolingb roke, el futuro Enri que IV, el que sería rey desde 1399. A lo largo de esta décad a el duque enviudó de su segunda esp osa Constanza, en 1394, y volvió a contraer ma trimonio con Catherine Swynford a los dos años. La descendencia nacida en adulterio con anterioridad a su postrim era unión, apellidada Beaufort, había sido reconocida por Ricardo II en 1387 por medio de un acto oficial. Boda de Jo ão I con Fel ipa de Lancáster , Ms. Crónic as de Inglat erra de Jean Wavrin (detalle) Tal y como decíam os, la esposa de Geoffrey Chaucer f ue con toda proba bilidad la tutora de la pequeña Catalina en su resi dencia inglesa hasta el momento del viaje de ésta a Castilla. Los datos referidos a Phili ppa Chaucer son muy escasos y se sabe tan sólo que había nacido en el departamento de Somm e, Picardía, norte de Francia hacia 1348, que antes de septiembre de 1366 había casado en Londres y que todavía seguía viva después de jun io de 1387, fecha a la que remonta la referenc ia del último pago de una renta anual a la mism a. Sin embargo, el dato más interesante por lo que respecta a nuestra investigación es el que se refiere a su o rigen genealógico. Philippa Roet era hija de Sir Payn Roet (o Rouet), originario de Hainaut, hoy departamento de Bélgica. Posiblemente fuera herm ana de Catherine (o Katherin e) Roet, nacida en Picardía en 1350 y fallecida en Lincoln, Inglaterra el 10 de m ayo de 1403, tercer a mujer de Juan de 38 Gante, duque de Lancáster, má s referida com o Catherine Swynford (debido al apellido de su primer m arido), tutora de los primeros hijos del duque y su am ante durante mucho tiempo antes de oficializarse la unión el 13 de enero de 1396, tras la muerte de Constanza, su segunda consorte. También hay que considerar el hecho de que Catherine fue la responsable de la educación de las ot ras hijas del primer matrimonio de Juan de Lancáster, de Felipa y de Isabel, un dato que no se ha aducido hasta ahora, es decir que las preceptoras de las diferentes hijas del duque de Lancáster fueron otras dos hermanas, las Roet, muy cercan as al ambiente literario p l antageneta en el que participaban autores de renombre como Geoffrey Chaucer – su marido y cuñado respectivamente – y John Gower, muy am igo de aquél y que por lo tanto frecuentaría su casa. Para comprender m ejor la historia de la transmisión de la Confessio Amantis de John Gower en la Península y echar luz sobr e los autores de las traducciones ibéricas, consideramos necesario profundizar la invest igación en el sentido de una búsqueda de las relaciones de parentesco y de amistades dentro y fuera de los núcleos domésticos de los Lancáster, descendientes de Eduardo III, y de los Chaucer por un lado; de los Trastámara a partir de Juan I (tío-primo de Catalina d e Castilla) y de los Avís portugueses, coevos y sucesores de João I (e sposo de Felipa de Lancáster y padre de don Duarte, a cuya biblioteca perteneció un día aquel Livro , también referido com o O amante , hoy desaparecido o en parade ro desconocido), por el otro. 39 II.3 Los traductores Los autores de las traducciones ib éricas de la Confessio Amantis Sospechamos que Ruberto Paym , citado por Juan de Cuenca en la Confisyon castellana como autor de la traducción por tuguesa y, sin embargo, totalmente ausente como referencia del manuscrito ceutí recientemente hallado, pudo haber sido una persona mucho m ás relacionada con el entorno familiar ing lés de los prim eros años de Catalina, un parien te de Phili ppa Roet, un Payn Roet (o Roue t), referido por el presunto traductor castellano, sobre el que también se conservan datos escas ísim os e inseguros. 95 Si esto fuera así, habría que confirmar que la s traducciones de la pr im era recensión de la Confessio Amantis de Gower (de 1390 aproximadam ente, aunque los críticos antiguos la anticipaban a los años ochenta) se hi cieron no mucho después de su composición. ¿Viajaría algún Payn Roet a la Península con los Lancáster en 1386, para traducir la obra a los pocos años, aunque el nivel de por tugués utilizado en la obra (de la que sin embargo conocem os sólo un copia de hacia 1430 ), resulta m ás apropiado para un nativo que para un extranjero angl osajón afincado en Portugal? 96 Las hipótesis avanzadas hasta ahora son num éricam ente reducidas y no han encontrado confirmación aún. Adem ás, sobre la figura de Ruberto Paym se ha investigado en pocas ocasiones, 97 y la referencia presentada por Juan de Cuenca de «[...] Rruberto Paym, natural de dicho rreyno [de Ynglalaterra], e canonjgo de la çibdat de Lixboa. [...] » 98 está falta de todo testimonio, ya que no se ha encontrado ningún canónigo de apellido Paym o Payn o Paym e que obrara en aquella ép oca dentro de Portugal. L os esfuerzos de 95 Dado el sistema de pa tronímicos aplicado entonces, in cluso se pod rí a sospechar que el nom bre del traductor se transmitiera como Ru (b)e(r)t Paym, entendiéndose por ello Payn de Ruet, o Payn Roet; o qu e fuera hijo d e aquel Payn (com o nombre) Roet (como patr oním ico), y que po r lo tanto se llam aría Roet (nom bre) Payn ( patroním ico). 96 Inclus o, cabe pre guntarse si una p rim era traducción pudo ha berse hecho co n anteri oridad al vi aje de l as prom etidas de los m onarcas ibéricos, en l a mi sma Ingl aterra. 97 Vd. P.E.Russell, “Robe rt Payn and Ju an de Cue nca, translators of Gower’s Conf essio Ama ntis ”, Medium Ævum , XXX, 1, 1961, pp . 26-32; Bernardo San tano Moreno, Estudio so bre la Confessi o amantis y su versión castellana , Cáceres, Universida d de Extrem adura, 1990 , pp. 41-42; E.Alvar, Ob. cit., pp. 5-7. 98 Incipit Confisyo n del amante , ed. E. Alvar, p. 141. 40 Manly por determ inar la procedencia de dich a personalidad se vieron frustrados tras una larga búsqueda en los archivos nacionales y eclesiásticos portugueses e ingleses, aunque el crítico llegó a afirmar que un Robert Payn – de los cu atro identificados de los numerosos que encontró en los docum entos, - clérigo originario de Whitby, Inglaterra pudo haber recibido el encargo de canónigo de Li sboa del Papa m is mo en enero de 1390: «On January 22, 1390, however, among persons lic ensed to pass beyond the sea to the Roman court to obtain benefices was “Robert Payn of W hitby, cl erk”... it is possible that the Pope granted him a canonry in Lisbon as he did to another Englishman about the same date». Según Manly, el canónigo volvió a In glaterra tras la m uerte de la reina Felipa, en 1415. 99 Russell, en 1961, hacía notar cómo el nom bre de Ruberto Paym aparecía hacia 1402 en una “lista da redução do pessonal de el-rei D.João I, da rainha D.Felipa e dos infantes seus filhos, decretada pelo monarca con se u conselho, para dism inuição das despesas” con la indicación de su sueldo al lado. De forma parcial, incluimos el docum ento en el que se enumeran, por orden de im portancia, lo s m iembros de la Casa Real lusitana, con sus nombres y el sueldo correspondiente, tal como fue compilado en el año de 1402. Damos la lis ta completa de los ‘Oficiaaes da casa da rainha’ en la que se lee el nom bre de Ruberte Paym, el supuesto traductor: 100 [1402] 101 Lista da re dução d o pessoal da cas a de el-r ei D. João I , da rain ha D.Fil ipa e do s infan tes seus filho s, decretada pelo mona rca com seu Con selho, para diminuição das despessa s. Quaderno dos que ora elrrey de[ue ] trager por mora dores E primeira mente do s do conse lho […] Dos vi jnte g rande s que hi j ham dandar cont ynuadam ente 99 J. M. Manly , “On the quest ion of t he Portug uese transl ation of Gower’s Confessi o Amant is ”, Modern Philology , XXVII, 4, 1930 , págs. 467-472. Vid., adem ás, Robert Wayne Hamm, “An analysis of the Confisyo n del Amante , the Castilian Translation of Gower's Conf essio Amant is ”, A Dissert ation prese nted for the Docto r of Philosop hy Degree, The Uni versity of Te nnessee, june 1975, Lang uage and Li teratur e, general, Xerox U niversity Micr ofilms, Ann Arbor , Michigan 48106, Copyr ight by Robert W ayne Hamm, 1975, pp. 14 -15. 100 Vid. Mo nument a Henri cin a , Comissão Executiva das Comemorações do V Centenário da Morte do Infante D.Henrique, 15 voll., Coimbra, 1960, v. I, pp . 280-293. La lista incluida en la colección está sacada de un manuscrito del siglo XV, copia de un original perdido. Vid. Colecção de S.Lourenço , vol. 1, fls. 25 ss. de la Bib lioteca Nacional de Lis boa. 101 El documet o no lleva fecha. Se calcula que l a lista es anterior al 29 de septiem bre de 1402, fecha de nacimiento del infante don Fe rnando, el hijo menor de los Avís, ya que é ste no aparece toda vía citado. En cambio, se nombran a don Duar te, don Pedro, don H enrique y don João. 41 de donde se desprende que en 1423 la localidad era todavía una villa; 1440, febrero 18. Huete. Carta de venta de unas casas de morada en Castillejo otorgada por Juan Martínez de Villanueva, vecino d e esta última aldea de la ciudad de Huete, a Juan Sánche z, clérigo de Valdecolmenas de Yuso, por el precio de 1300 maravedís. Sepan quantos esta carta de vendida vieren como yo, Juan Martines de Villanueva, vesino de Villanueva, ald ea de la çibdad de Huepte, […] 116 que poco más tarde se volvería ‘çibdad’ , tal com o se declara en el incip it de la Confisyon del amante ; en este caso el ‘veçino’ lo es d e una aldea, es de cir de un centro urbano más aislado. Juan de Cuenca, en cam b io, subraya su calidad de ‘veçino de la çibdad’, es decir de habitante del casco ur bano, según tendremos ocasión de com probar. 1492, mayo 5. Santa Fe. Mandato por parte de los Reyes Ca tólicos al corregidor y demás oficiales de la ciudad de Huet e, para que hagan justicia a Diego de Cuenca, clérigo vecino de aquella ciudad, y al licenciado de Sahagún, en lo relativo a la violac ión de unos molinos harineros de su propiedad, en término de Torrejoncillo, por parte de Alonso de Arnedo, vecino de Palomares.. Don Fernando e donna Ysabel et çe tera, al nuestro corregidor de la çibdad de Huepte o a vuestro logarteniente en el dicho ofiçio, […].Sepades que por parte de Di ego de Cuenca, clerigo vesino de la dicha çibdad, […] 117 palabras que nos confirman que un clérigo er a vecino de una ciudad a todos los efectos y que, por lo tanto, nuestro Juan de Cuenca se ría posiblem ente el clérigo secular, o el 116 Id . , p. 17 1. 117 Id., p. 204. 48 maestro de escuela referido po r Santano More no, o un lego que obrab a en o por cuenta de la comunidad m ercedaria activa en Huet e, o un lego de cierta formación cultural. Consideremos los cam bios semánticos que el significan te ‘v ecino’ ha venido sufriendo en sentido diacrónico, sin olvidar la s dif erentes acepciones del término a nivel sincrónico: vecino, na 118 (Del lat. VIC Ī NUS, de VICUS, barrio, lugar). 1. adj. Que habita con otros en u n mism o pueblo, barrio o casa, en habitación independiente. 2. adj. Que tiene casa y hogar en un pueblo, y contribuye a las cargas o repartimientos, aunque actualm ente no viva en él. 3. adj. Que ha ganado los derechos propios de la vecindad en un pueblo por haber habitado en él durante el tiempo determ inado por la ley. «VECINO, del lat. V Ī C Ī NUS íd., derivado de V Ī CUS ‘barrio’, ‘pueblo’, villorio’. 1.ª doc. : bicino , 2ª mitad S. X, Glosas de Silos; b ecino , 1090 (Oelschl.), etc. Vezino se encuentra desde Berceo ( Mil , 320 d , etc.) y es al grafía corriente en la Edad Media (APal. 10 b , 87 b , 208 b , 393 b ; « v. de barrio : vicinus» Nebr.). Desde el principio aparece con las dos acs. principales ‘cada uno de los que tienen casa y lugar en un pueblo’ (muy frecuente en los fueros y docs. ar caicos, vid. Oelschl.) y ‘ el que vive en la proximidad de otro’. Cej. IV, § 116. […]» 119 Cabe tener en cuenta que estamos frente a un traductor conocedor de dos idiomas, o bilingüe, que dom ina el port ugués tanto como para poderlo trasladar fielmente al castellano, o bien se trata de una personaje de origen lusitano, afincado en tierra ajena. La suposición encuentra una posib le justificación en los hechos histórico- políticos de finales del siglo XIV. A lo largo de los reinados de Juan I y de Enrique III de Trastámara, en el m arco de las contradi ctorias relaciones entre Castilla y Portuga l, 118 Real Academia Espa ñola, Diccionario d e la Lengua Española . 119 Joan Corom inas, José A. P ascual, Diccionari o crítico etimológico castellano e hispánico , 6 v ols ., Madrid, Gr edos, 1983, V, p . 751, col. b , ll. 31-44 . 49 que precedieron y prosiguieron tras la batalla de Aljuba rrota de 1385 - conflicto que puso fin, aunque momentáneamente, al deseo de expansión del reino castellano hacia el oeste peninsular, y que determi nó el predom inio dinástico de los Avís en Portugal – en el país rival se vinieron fo rmando diferentes partidos, el legitimista-nacionalista (que apoyaba la causa de los Infantes hijos de Pedro de Portugal y de Inés de Castro, refugiados en Castilla), el na cionalis ta (regentad o por João de Avís) y el filo-castella no (que veía en Beatriz, mujer de Juan I, la legítim a heredera del tr ono portugués). Tras la derrota definitiva de los castellano s en Aljuba rrota, se asistió al éxodo d e miembros de la alta sociedad portugu esa, partidar ios de Ju an I, hacia el reino vecino, en diferentes fases de la crisis. Con el se gundo y tercero de los Trastámara se asistió a una política de reajuste nobiliario alrededor de la figura del rey, al establecimiento de una nueva oligarquía fo rmada por personas cercan as al m onarca por vínculos familiares o amistosos, muchas de las cuales procedían de las filas portuguesas. Precisamente en Cuenca se estableció uno de los núcleos nob iliares lusófonos alrededor de Lope Vázquez de Acuña, un noble que pronto se relacionaría con los Carrillo de Huete y del que te ndremos la oportunida d de hablar m ás adelante. Se trataba de refugiados del reino vecino que se habían aliado con el bando pro-castellano de la contienda. Entre ellos, Martín, Gil y el citado Lope Vázquez de Acuña, Juan y Lope Hernández Pacheco, Egas, Pero y Gom e Fern ández Coelho, y Juan Alfonso Pim entel, entre otros muchos, 120 a los que se concedieron privilegios, títulos y rentas i mportantes. A modo de ejemplo citarem os a Martín Yáñe z de la Barbuda, antiguo clavero de la Orden de Avís, com pensado con el maestr azgo de Alcántara; a Juan Pacheco, h echo marqués de Villena; o a Juan Cabeza de Vaca, antiguo Obispo de Coimbra, al que s e le otorgó el cargo de Obispo de Burgos. 121 Incluso hay que mencionar a Don Álvaro Pires de Castro, 122 el cual, si se pudiera confirmar que no se trata de un simple caso de 120 Emilio Mitre Fern ández, “La emigración de no b les portugueses a Castilla a fines d el siglo XIV”, Hispani a. Revista Es pañola d e Histori a , 101, 1966, p . 521. 121 Vid. Comienza la Crón ica del Serenísimo Príncipe Don Ju an, segundo Rey deste nombre en Ca stilla y en Leon, escrita po r el noble é muy prudente Caba llero Fernan Perez de Guzman, señor del Batres, del su consejo en Crónicas de los Reyes de Castilla desde don Alfonso el Sabio, ha sta los Católicos don Fernando y doña Isabel . Col ección ordenada por don Cayetano Rosell, 3 vols., en Bibl ioteca de A utor es Españoles , LXV III, 1877, tomo segund o, p. 302: Año segundo . 1408. Capítulo II. “De los Gr andes que vinieron á Guadalaxara estando ende la Reyna Doña Ca talina y el Rey s u hijo é las Infantas y el Infante Don Ferna ndo”. E n el capít ulo se nom bra tam bién a Juan, obisp o de Cuenca. 122 Laura Canabal Rodrí guez, “La em igración de no bles en tre el reino de Portugal y la Cast illa Trastámara (siglos XIV y XV )”, en 1490, en el umbral de la moderni dad. El Medi terrán eo europe o y las ciud ades en 50 homonimia, estaría relacionado con Fernando de Castro, el mandatario de la copia de la Confessio hecha en Ceuta, como se puede leer en el explicit del m s. M. 123 Sin duda, estas personalidades viajaron con un séquito considerable de ayudantes, criados, acompañantes, y religioso s en especia l, libres de cualquier ca rgo familiar, de los que, desafortunadamente, no nos han llegado dato s anagráficos. Dem asiadas coincidencias nos hacen pensar que Juan de Cuenca pudiera formar parte de esa comunidad de portugueses exiliados a la ciudad m anchega. Además, en 1396, Enrique III eximió de la ley que prohibía a los extranjeros el disfrute de los beneficios eclesiásticos a los portugueses que habían ayudado en la causa castellana al lado de Juan I. 124 Es posible que Juan de Cuenca aprov echar a la ley para ejer cer de clérigo autorizado en el pueblo de adopción, si se acepta la teoría del origen lusitano. Tal vez nos puedan ayudar en la dete rm inación del panorama civil del tiem po unos documentos bastante comunes para la época, como fueron las "cartas de naturalización" de las que fuer on destinatarios gran can tidad de extranjeros dentro y fuera de la península. Ya a partir del reinado de João I se concedieron varias autorizaciones para ejercer oficios o realizar compraventas, entre o tras cosas, en calidad de vecinos de una ciudad o de una villa. En el caso de Portugal, el fenómeno se intensificó en las últimas décadas del siglo XV, sobre todo a partir de lo s años ochenta cuando un gran contingente de españoles se ref ugió en el país fronterizo huyendo del recién instituido Oficio de la Inqu isición; o en los primeros años noventa, tras el descubrimiento del nuevo continente, cuando cantidades de inm igrantes iban en busca de nuevas oportunidades de trabajo. De hec ho, bajo el reinado de João II, entre 1482 y 1492, se concedieron 40 "carta s de naturalização " principalm ente a castellanos, además de a gallegos, bizcaínos, valencianos, genove ses, florentinos, alemanes y flam encos. 125 La concesión equivalía a la obtención de derechos tanto sociales com o cívicos, aunque los documentos dem uestran cómo los benefi ciados tenían a sus espaldas un largo periodo de estancia, que variab a de los quince a los treinta años en la mayoría de los el tránsito de los siglos XV- XVI , edici ón a cargo de J osé Hin ojosa M ontalvo, Je sús Pradells Na dal, 2 vols., Valencia, Generalitat Valenciana, Conse il Valen cià de Cultura, 1994 , II, p. 687. 123 Vid. p. 84 del prese nte estudi o. 124 Emilio Mitre Fern ández, “La emigración de no b les portugueses a Castilla a fines d el siglo XIV”, Hispani a. Revista Es pañola d e Histori a , 101, 1966, p . 520. 125 Paulo Dr umond B raga, “Estrangeir os em Portugal no reina do de D. João II . As cart as de naturalização”, en Atas III E ncontro I nternaci onal de Estudos Me dievai s da A.BR.E.M. (Rio, Camp us de Maracanã, 7 a 9 de ju lho de 1999) , Maria do Am paro Tavares (orga nizadora), Ri o de Janei ro, Edit ora Ágora da Ilha, 20 01, pp. 268 -276. 51 casos, y cómo muchos de ellos estaban casados con indígenas, o poseí an bienes ya hace bastante tiempo, siendo casi todos encargados en el sector m ercantil de las zonas m á s propicias al comercio, com o la ciudad de Lisboa o la Isla de Madeira. La promesa a la naturalización llegó a ser en varias ocasiones un medio de poder para atraer a gentes al reino, o a partidarios de la causa de uno u otro monarca. Una investigación a fondo de los archivos de la corona de Castilla apor taría más de un dato si gn ificativo sob re las familias de exiliados portugueses afincados alre dedor de la zona de Cuenca en el s iglo XV. Quizás en el Archivo Municipal de Hu ete esté la respuesta a nuestras hipótesis. Si el traductor destaca con cierto énfasis su calidad de ‘vezin o’ es indudable que lo hiciera en una fecha bast ante cercana a la de 1428, cuan do Huete acababa de recibir el título y sus habitantes seguían celebra ndo la novedad. Por otra parte, el término de ‘vecino’ indica el habitante del núcleo urbano y lo distingue del ‘habitante’ que reside en las pedanías. Desafortunadamente, no dis ponem os de datos del Censo para el siglo XV pero podemos recurrir a la informaci ón que nos proporciona una relación del Obispo de Cuenca, de unos cien años posterior con respecto al peri odo en que vio la luz la copia escur ialense de la Confisyon . En 1587 por ejem plo, Huete tenía 6191 vecinos y 24.764 habitantes, 126 constituyendo la localidad con má s almas de todo el Obispado , incluso con un número mucho m ayor que en la capital mism a (con 3.937 vecinos frente a 15.748 habitantes). 127 ¿Sería entonces el ‘vezino’ Juan de Cuenca un destacad o mie mbro del c entro c iudada no? ¿O le ser vía par a dar c onsta ncia de su r ecien te – y reconocido - cambio de domicilio, por ejem pl o de Cuenca a Huete? No se ha podido identificar de m omento. Dando fe a las palabras de Santano Moreno, 128 vista la existencia de un m onasterio merced ario en Huete desde los com ienzos del siglo XIV como más tarde, y dadas las estrechas rela ciones entre la corona castellana y la 126 Los datos reflejan una situac ión casi idéntica a la de los inicios del sigl o XVI, cuando Huete contaba con unos 7.000 pec heros y u n núm ero total de hab it antes que oscilaba e ntre 35.0 00 y 39.0 00, segú n el Censo Gene ral del Archivo Gene ral de Sim ancas, Cont adurías Ge nerales, l eg. 768 . Vid. Mar ía Concep ción Quintanilla Raso, La ciudad de Huete… , p. 56, nota 32. 127 Relación dada el 23 de m ayo de 1587. L os datos se reúne n a part ir de lo s Libros de Pil as. Vid. Miguel Romero Saiz, La e nseñanz a y l a formació n cleri cal en Cue nca y provi ncia, d urante l os siglos XVI y XVII . Los colegi os de gramátic a : el colegi o de Sa n Juli án de C añete – cr uce de ense ñanzas - . Tesis de licenciatura, U.N.E.D., Facultad de Geografía e Historia, pp. 49 -50. Tr einta años más tarde, precisam ente en 1627, el O bispado de C uenca contaba c on 354 pi las, 900 erm itas, 8 arciprestazgos, 20 vi carías, 25 5 curatos, 1 30 benefi cios sim ples, 307 prestam eras, 70 2 capella nías, 1 I glesia C olegial en Belm onte, 71 conventos de r eligiosas y monjas, 2 800 cléri gos, dos ciu dades (Cuenca y Huete), 1 14 vil las, 250 aldeas y 79 lugares. Vi d. Id., p. 51. La no ticia se saca de Pablo M artín Rizo, Historia de la muy noble ciudad de Cuenca , Madrid, 1629. 128 Ob. cit., p. 21. 52 localidad conquense, podemos hipotizar que el Juan de Cuenca citado en el prefacio de la Confisyon fuera un clérigo secular procedente de Cuenca, que no duda en subrayar su estado de ‘veçino de la çibdad’ por ser de pendiente de la Orden y, por lo tanto, reconocido jurídicamente com o habitante del lugar, aunque ‘natural’ de otro sitio. 129 De esta manera, se pone en tela de juicio su vinculación directa con la com unidad de monjes que actuaban dentro del convento. Re cordemos que en la Edad Media «[ …] muchas abadías y prioratos benedectinos eran propietarios d e escuelas de gramática o de canto, que funcionaban en una casa exterior a la clausura en el burgo adyacente. En estos casos la corporación m onástica autorizab a a un clérigo secular a d irigir la escuela a cambio de un salario. Por regla general, los propios monjes no daban clases en escuelas externas. En una escuela situada en una casa de este tipo, era difícil que la instrucción alcanzara u n nivel superior al de un poco de g ramática latina, enseñad a a partir de un catón, y del conocimiento de los libros de los oficios requerido para cantarlos en la igles ia». 130 ¿De qué otra manera podría ser, considerado que Huete, a pesar de su posición y valor estr atégico para la Corona – form aba parte de la herencia de reinas y princesas desde 1388-, er a una localidad alejada de cu alquier centro de estudios superiores? 131 La duquesa Constanza de Lancáster y más aún su hija Catalina, 132 reina de Castilla, habían pasado allí diversas temporadas, pos iblem ente en el castillo q ue existía en lo alto del cerro, o alojadas en el m o nasterio por estar involucradas en las prácticas religiosas o, simplemente, para ad m i nistrar el gobierno de la ciudad por orden del rey, como se desprende de los documen tos adm i nistrativos oficiales del tiempo. 133 La elección de Juan de Cuenca como traductor de un tex to perteneciente a la bib lioteca 129 La existencia del Monasterio d e la Orden de la Mer ced en el arrabal de la villa de Huete se acredita a través de un do cumento fechado en 1333 en el qu e se nombra la institució n. Incluso se podría adelan tar su fundación a las últim as décadas de l siglo XIII, momento en el que es tá docum entada la presencia de algunas casa de La Merce d en la diócesis de Cue nca. Los religiosos procedí an tant o de lugares ce rcanos como de zonas alejadas del reino. Vid. J orge Díaz Ibáñez, El Clero y la vida religi osa en Huete durante la Edad Media , Diputación de Cuenca, 1996, p . 40. 130 C.H. Lawrence, El m onaca to medi eval. F ormas de vi da religi osa en Europa occidental dura nte la edad media . Versi ón espa ñola de Javier Mi guélez Ga rcía, Ma drid, Gre dos, 19 99, p. 1 75. 131 La más cercana, la Universidad de Alcalá, fue funda da oficia lmente al poco tiem po, en 1499, por el Regente de España , el Cardenal Cisneros, a pesar de que y a desde 1293 la local idad contaba co n un Estudio Gener al apro bado po r Sanc ho IV. 132 Después de la muerte de la duquesa Constanza, ocurrida en 1398, la villa d e Huete entró a formar parte de las posesiones de la hija Catalina, por entonces ya reina d e Castilla, en virtud del matrimonio con Enrique II I de Trastám ara. En 1418, añ o del fallecim i ento de doña Catalina, la lo calidad pasaría a doñ a María de Aragón, esposa de Juan II. Vi d. María Concepción Quin tanilla Raso, La ciudad de Huete… , pp. 14-15 . 133 Vid. Echevarría, Ob. cit. 53 real tal vez se debiera al cont acto directo de estas dam as c on el am biente optense; lo que implica el haber depositado la confianza en un hombre leído, de cier ta cultu ra y, so bre todo, conocedor del idioma portugués y tal vez inglés, un licenciado, o un antiguo predicador, en todo caso una personalidad oc ulta bajo un seudónimo demasiado común. Por lo que concierne a los cargos eclesiásti cos, otra relación tardía del Obispado de Cuenca, de 1627, nos consigna la cifra de dos m il ochocientos clérigos para la Diócesis, y las dignidades con las que se si rve la Santa Iglesia Catedral de Cuenca. Dichas dignidades son las de: Deán, Arcediano de Cuenca, Arcediano de Huete, Arcediano de Moya, Arcediano de Alarcón, Chan tre, Maestrescuela, Tesorero, Abad de Santiago, Abad de Assey, Arcipr este, Capellán Mayor y Prior. 134 Detengámonos por un momento sobre los títu los de ‘maestrescuela’ y ‘tesorero’. El ‘m aestrescuela’ obraba en los centros de enseñanza repa rtidos por las villas y ciuda d es, pero sus com petencias, normalm ente de nivel medio-alto, le perm itían impartir clases principalmente dentro de las Escuelas de Gram ática, unas institu ciones que fueron evolucionand o en el tiempo hasta llegar a definirse también como Colegi os de Latinidad, una especie de colegios- seminario, pensados para la educación sec undaria de los jóvenes que se encam inaban a los estudios universitarios o a la vida clerical, donde se apren día el latín y su gram ática, las Sagradas Escrituras y otras ciencias. Estos centros se fueron fundando en determinados lugares gracias al patrocinio de un obispo, o a donativos de protectores particulares adinerados; en resumidas cuentas, s e trataba de los directos anteceden tes de los primeros sem inarios tridentino s. 135 Sin embargo, en el periodo que nos atañe, el inmediatamente anterior al surgir del Estado español unificado organizado institucionalmente, la frontera distintiva en tre una escuela de enseñanza primaria y una escuela de gramática se hace im perceptible, s obre todo si se trata de un centro didáctico menor y alejado de los puntos de referencia universitarios, com o es el caso de una escuela de gramática en Huete, con un m aes tro, o preceptor cuya person alidad se debe forzosamente reconstruir partiendo de un sintagma nom inal únicamente. El peso de las comunidades religiosas, m onásticas y seculares, que se instalaron en el pueblo de Huete a partir d e su fundaci ón al paso de la reconquista, durante el 134 Miguel Romero Saiz, La enseña nza y la for mación cleri cal en C uenca y prov incia, dur ante los sigl os XVI y XVII. Los cole gios de gram ática : el cole gio de San Juliá n de C añete – cr uce de e nseñanz as - . Tesis de li cenciat ura, U.N.E .D., Fac ultad de Geog rafía e H istoria, p. 52. 135 Id., pp. 39- 42. 54 proceso de repoblación de tierras, es releva nte a la hora de establecer el por qué del origen geográfico y social del traductor. Sobre todo, nos parece fundam ental relevar cómo el Cabildo de clérigos parroquiales de Huete ejercía un gran poder en la villa, siendo poseedor de una treintena de casas en las más diversas ba rriadas y desarrollando una actividad compradora consistente y consta nte a lo largo de t oda la Baja Edad Media. El monasterio de la Me rced poseía al m enos tres inmuebles s ólo en la zona denominada la ”Ferrería”. Im porta destacar también que Huete constaba de un casco urbano y de arrabales tan importantes co m o el centro ciudadano por volumen de habitantes y actividades que los caracteri zaban; una villa – más tarde ciudad – dúplice que se partía y repartía por la pendiente de l cerro, dominado por la fortaleza, en la zona de intramuros y en la de extramuros, conservando cada una su condición jurídica. 136 Una vez más nos sentim os autorizados a pe nsar que ‘vezino de la çibdad’ corresponde al habitante del casco urbano intramuros, di stinto del más genérico ‘vecino de Huete’ que podía serlo de otra zona. El topónimo de Huete y su hi storia como territorio de la corona castellana va ligado en especial a los nombres de unas dina stías blasonadas: los Carrillo y los Acuña que influyeron determinadam ente en su ad m inistración política y económica a lo largo de al menos tres generaciones. En los últi m os años del siglo XIV y primera m itad del XV las presiones de la clase nobiliaria optense sobre los asuntos internos de la villa fueron insistentes, debido a los grandes inte reses que giraban a su alrededor; insistencia que se vio intensificada a lo largo del periodo de minoridad de Enrique III, cuando los Villena o los Mendoza em pezaron a tomar cad a vez m ás poder. Recordemos que la clase caballeresca que había in tervenido en la reconquista había obtenido a cambio toda una serie de privilegios y rega los en términos de concesiones de propiedades ya a partir del siglo XII y que el papel que desempeñó fu e de la m ayor importanc ia en la vida de los diferente s centros. El famoso Pedro Ca rr illo, halconero mayor y tam bién cronista del rey Juan II entre 1420 y 1441, formaba parte de la familia más destacada de Huete. Fue por petición del propio Pedro Ca rrillo que Huete obtuvo el pr ivilegio del nombramiento a ciudad: “por quanto me lo suplicó e pidi ó por merçed Pero Carrillo de Huepte, m i falconero mayor, et mi guarda m ayor de la dicha villa e de su tierra, et mi alcallde 136 La duplicida d se sigue m anteniendo hoy en dí a en la tradici ón festiva de la s celebracione s de San Juan, por una parte, y de Santa Qu iterí a, por la ot ra. Vid. José M aría Sánchez Benito, “Est ructura urba na de Huete en el siglo XV”, Es pacio.Tie mpo y Forma , s. III, 7, 1994, pp . 65-66, 69. 55 mayor de las alçadas de la dicha villa, et entendiendo que cunple a m i seruiçio […] fago e constituyo e establesco çibda t la dicha villa de Huepte”. 137 Quizá podamos individuar al traductor de la Confisyon del amante entre los miembros de este am biente nobiliar conquense y restingir el círcul o aún más al enclave de origen lusitano establecido a lo largo de la última década del siglo XIV y primeras de la centuria siguiente, delimitando el periodo entr e la entrada en la escena real de doña Catalina en 1393 – m omento de la toma de poderes de Enrique III, m ayor de edad, y del efectivo acercamiento a la corte de la reina -, la regencia de ésta y del infante Fernando (hermano del difunto Enrique III), y el re inado de Juan II, el m onarca am ante y patrocinador de obras lite rarias, que falleció en 1454. 138 En este mismo año se hizo la entrega de poderes a Alfonso, menor de ed ad todavía, que heredó Huete tam bién. Por aquel entonces la ciudad fue la protagonista de unos acontec imientos importantes en el marco de los enfrentam ientos entre el here dero y el hermanastro Enrique IV, apoyado este últim o por un partido nobiliario rebelde q ue se había constituido en la localidad, hasta que en 1464 la ciudad y su fortaleza fueron entregadas definitiv amente al m arqués de Villena, como tutor de Al fonso. De la tom a de posesión fue responsable un personaje destacado de la zona, miembro del partido del marqués: Lope Vázquez de Acuña, posteriormente alcalde y regidor de Cuenca, que procedía d el enclave de exiliados que habían abandonado Portugal tras la batalla de Aljubarrota, en la segunda oleada; nobles descontentos de la situación política en el pa ís de origen. Un hijo de Lope Vázquez de Acuña, que llevaba su mismo nombre, y que ca só con Teresa Carrillo - de la f amilia más importante de la ciudad -, llegó a obten er los cargos de guard a mayor y de alcaide de la fortaleza de Huete y a formar parte de la casa y corte del infante como cam arero mayor de las arm as. 139 Finalmente, tras la sospechosa m uerte de Alfonso en 1468, la ciuda d de Huete pasó a manos de la princesa Isabel, futura Reina de España, 140 y ahí se desarro llaron diversos episodios de la guerra civil que caracterizó el reinado de Enrique IV. De hecho, Lope Vázquez de Acuña, hijo, al frente de los rebe ldes optenses, impidió que la heredera se 137 María Concepción Quin tanilla Raso, La ciudad de Huete… , p. 16. 138 Terminus a nte que m establecido por Sant ano Moreno para la t raducció n al castel lano. Vid. Estudio , p. 44. 139 María Concepción Quin tanilla Raso, La ciudad de Huete… , p. 17. 140 Pacto sellado en los Toro s de Guisando entre Enriqu e IV e Isabel, hi ja de Juan II y de Isabel de Portugal. 56 hiciera con la ciudad dando comienzo a una fuer te fricción entre la oligarquía local y el poder central, tensión que se intensificó a lo largo del nuevo re inado de los Reyes Católicos hasta 1476 cuando la localidad fue recuperada por las tropas monárquicas y Acuña perdonado con una fuerte compensaci ón económ ic a, aunque despojado de su título de alcaide. 141 El 28 de febrero de 1477 Huete fu e nombrada ciudad “noble e leal” por la Corona. Con doña Juana, la segunda y de safortunada hija de los Reyes Católicos, en las más importantes plazas del poder optense se instalaron los m iembros del linaje de los Mendoza. Es a partir de estos datos históricos que debemos reconstruir las andanzas de las traducciones ibéricas de la Confessio Amantis y de su transmisión, difusión, conservación, y pérdida final. Si las familias con m ayor peso político en Huete fueron las de los Carrillo o de los Acuña, más tarde reem plazados por los Osor io, los Sandoval, o los Coello – en su mayoría, de ascendencia portuguesa - no tuvieron m enor importancia unos linajes urbanos, en el número de diez aprox imadam ente, que incluían tam bién a la familia de los Cuenca. Sus miembros participaron en la vida pública de la ciudad en reiteradas ocasiones a lo largo de todo el siglo XV y hasta las prim eras décadas del XVI. Algunos de sus componentes formaron parte del gobierno civil en el grupo de los denom inados ‘veinte caballeros’ o trabajaron en calidad de subalternos para la organización concejil, con el título de bachiller o de licenciado, entre otros. Es el caso de Alfonso Díaz de Cuenca que fue nombrado escribano en 1491, su cedido por su hijo Pedro de Cuenca, o de Diego de Cuenca que entre 1515 y 1518 ejer ció de procurador y luego de regidor. 142 Un Juan de Cuenca aparece en un documento de 1496 como deudor ju nto con Egas de Sandoval. 143 De probable origen converso - y seguramente por interrelación -, 144 la familia Cuenca, que había fijado su residencia en el núcleo urbano, detentaba el con trol sobre gran parte de los negocios mercantiles de la todavía villa ya a principios del siglo 141 En 1474 ha bía llegado a alcanzar hasta el t ítulo de duque de Huete, concedi do por el rey Enrique IV. Vid. J osé María Sán chez Ben ito, “El poder en una pe queña ciudad castellana: el ejemplo de Huete en el siglo XV”, En la España medieval , 25, 200 2, p. 189. 142 Vid. Id., pp. 19 7-198. 143 El docum ento se conserva en el Archiv o Gene ral de Si mancas, Re gistro General del Sello, 1496-VII, fol. 140. Vid. José Mar ía Sánchez Benito, Id., p. 193. 144 Hay constanci a de que la madre de Pe dro de C uenca fue con denada por el Santo Ofi cio. Vi d. Id., pp. 208-210. 57 algún tipo de contacto, de relación entre los dos? ¿Las traducciones se hicieron contemporáneam ente, o a distancia de tiempo la una de la otra? ¿E stán directamente relacionadas , o intervino tamb ién el texto in glés? ¿Las tradu cciones ibéricas, se pueden definir variantes de un mism o texto? ¿Cóm o inte rvinieron los tradu ctores sobre el original y sobre el modelo del que partían? El estudio de los manuscritos y de los text os contenidos en ellos d esde cerca, nos ayudará ahora en establecer unas fechas posib les para las traducciones o, al m enos, para las copias, a acercarnos a las person alidades de los traductores, a su sentido crítico, al sello personal que dejaron en la difícil tarea de traducir. Y al público para el que estaba pensada la obra. 64 II. 4 El ambiente literario Antes de adentrarnos en el estud io del panorama literario ta rdomedieval de los dos países que acogieron la propuesta poé tica de John Gower consideramos útil presentar un cuadro sintético de los gusto s y las tendencias que abrieron camino a la Confessio Amantis dentro de su lugar de origen, y de los m otivos que favorecieron la transmisión de la obra de una tradición cortesana a otra. El inglés como lengua literaria y la s primeras traducciones El siglo XIV representó para el ámb ito anglogermánico el m omento decisivo para el afirmarse del inglés entre las lengu as literarias. Al acabar la centuria fueron perdiendo importancia el anglonormando y el francés, empleados por los intelectuales de la corte plantageneta, y adquirió un pa pel cada vez más preponderante el inglés medio, por tres razones fundamentales: se e xpandió el proceso de alfabetización y se consolidó la centraliza ción de la com ercializac ión de la producción lib raria. En especial, se fortalecieron el concepto de nación y el de pueblo inglés, act uándose una política de consolidación de la figura regia por parte de los monarcas; una afirm ación tan lograda que conllevaría un sig lo m ás tarde a la escisi ón de la Iglesia católica y al surgir del credo anglicano, con la publicación de la primera Biblia en inglés, encargada por Enrique VIII (1509-1547). Gracias a Chau cer y a Gower – que junto con Langland constituyen las principales f iguras intelectua les de la Edad Media insular -, e l dialecto del Centro Oriental (East Mi dland), utilizado por aquéllos en sus escritos, pudo elevarse al rango de lengua nacional y tomaron fo rm a las obras maestras hoy mundialmente conocidas, los Canterbury Tales , Piers Plowman y, aunque en menor medida, la Confessio Amantis . Al comienzo del siglo XV el destinatario inglés pedía poder aprovechar el texto en su lengua nativa, en las modalidades de a udición o de lectura individual, o colectiva, entonces en uso, y mudaron las características y la calidad de las obras de consum o. Se esfumó el gusto por los ciclo s de la ma teria artúrica, con las novelas construidas alrededor de las figuras de Lanzarote y Tristán, escritas en francés, y se abrió el camino hacia la lite ratura de se llo didáctic o con ecos moralístic os, en la que el ensenhamen 65 servía para enm arcar la materia lú dica; una materia tomada de la tra dición antigua, constituida por referencias mitológicas pa ganas, adaptadas en clave cristiana. Se insistió sobre el tema del viaje y de l peregrinaje, que ocultaban un intento de sistematización del recorrido vital hum ano en estaciones ascendentes, con pruebas que superar en cada nivel, insist iendo sobre vicios, defectos, p ecados del caminante, que era empujado a superarse a sí m ismo concentra ndo todos sus esfuerzos hacia la obtención del estatus de virtuoso y de la liberación de todo mal. En suma, un viaje alegórico, cuyo máxim o logro lo había c onstituido la com edia dantesca. Materia mitológica, lección m oral, doctrina cristiana constituyen lo s fundamentos del florilegio de la Confessio Amantis , un instrumento didáctico apto a la educación del p ríncipe bajo el signo del Am or. El Genius protagonista de l Roman de la Rose se hace sacerdote de amor y guía al a nónimo Am ante en busca de consejo, y la obra toma forma de confesión de carácter consolatorio , lejano eco de aquella De consolatione philosophiae boeciana, traducida en el sigl o IX por el rey Alfredo ‘El Grande’ en la corte anglosajona del We ssex, y más tarde por el mism o Chaucer. Con la Confessio Amantis estamos frente al prim er te xto medieval inglés que se vio traducido y refundido fuera del territorio insu lar, en tierra ibérica. La razón de dicha transmisión ha de buscarse en una necesid ad de carácter práctico: las co nsortes de los soberanos portugués y castellano, por razone s que desconocemos, quisieron divulgar la obra de su compatriota inglés y para cons eguirlo mandaron trasladarla a las lenguas románicas de adopción para la audiencia de su nuevo entorno cortesano, o lo hicieron sus descendientes más próxim os, los hijos don Duarte y Juan II, a cuyo alrededor lograron reunir un importante am biente literario cortesano. ¿Qué bagaje cultural llevaron las inglesas a la península? ¿ Establecieron tal vez un intercambio perm anente entre I nglaterra, Portugal y Castilla? La investigación sobre los catálogos de las bi bliotecas europ eas de la época desm iente que las prom etidas, en general, llevaran co nsigo gran cantidad –y calid ad – de tomos. En los inventarios sue le cita rse un número m u y reducido de ejemplares escritos en la lengua original de las consortes, y normalmente se trataba de Libros de Horas o Evangeliarios . 163 Del inventario de Isabel la Católica, por ejem plo, resulta que la 163 Vid. Ge orges Doutre pont, Inventaire de la «Lib rairie» de Philip pe Le Bon, 1420 , Genève , Slatkine Reprints, 1 977. 66 mayoría de las lecturas er an de carácter devocional, 164 aunque, en general, se le ha querido destacar com o soberana culta. Sin embargo, las im ágenes que nos quedan de Fe lipa, la reina austera y piadosa, o de su hijo Duarte, el rey misántropo y afeminado, se derivan de cierta interpretación ya superada, cuyos principales pr opulsores fueron el cronis ta real Rui de Pina a comienzos del siglo XVI, 165 y, en tiempos más próxim os, el historiador Oliveira Ma rtins. 166 Existe una tradición que atr ibuye a la reina Felipa la principal resp onsabilid ad en la educación de los infantes. Escribía el cronista Duarte Nunes de Leão a finale s del siglo XVI : «[...] E como a Rainha Dona Philippa sua m ãi, além de grandes virtudes, era molher de muita polícia; e que com m enos regalo, e melhor criação, do que as senhoras de Hespanha fazem, instituia seu s filhos; assi el Rey D.Duarte, com seus irmãos todos, foi bem doutrinado nas letras, e costumes». 167 En Castilla, Catalina de Lancáster, por su parte, quiso educar a sus propios hijos, tal v ez emulando a su herm anastra Felipa que ta n buena cultura estaba aportando a los infantes de Portugal, los Avís, coetáneos de los Trastámara: «E la Señora Reyna […] en lo que tocaba en la crianza é tenencia del Rey Don Juan su hijo, el qual ella entendia tene r é criar, pues lo habi a parido, é de razon é justicia le convenia mas que á otra persona. […]», 168 aunque, en realidad, Juan II tuvo, por preceptor, entre otros, a Gómez Carr illo de Cuenca, tal como don Duarte fue educado por diferentes miem bros del círcul o cortesano. En cualqu ier caso, parece que las inglesas lograron crear un ej e cultural con su país de orig en y entre ellas, o al m e nos ésto fue su afán personal durante un tiem po. En palabras de Russell: «[...] o papel de D.Felipa na vida política do seu país de adopção foi importante. [...] e a sua côrte íntima servia de centro de difusão de ideais i nglêses, cavaleirescos, m o rais e até estétic os [...]». 169 Lo que sí es cierto es que, a distanci a de sólo una generación, surgieron en 164 Elisa Ruiz García, Los lib ros de Isabel la Cató lica: arqueolog ía de un pa trimonio escrito , [Salamanca], Instituto de Historia del Libro y de la Lectura, [2004]. 165 Cronica d’El-Rey D.Duarte , ed. Coelho de Magalhães, Porto, Ren ascença Portuguesa, 1914. 166 Os filhos de D.João I , int rodução por Mari a das Graças Moreira de Sá, Biblioteca Ulisseia de Autores Portugueses, 1998. La obr a se publicó en 1891 . Vid., además, W. L. Entwistle, P.E.Russell, “A Rainha D. Felipa e a sua Côrte”, Congress o do mund o portug uês . Publicações, II: Memórias e comunicaç ões apresent adas ao C ongresso de Hi stória M edieval ( II Congr esso) , Secção de Congres sos, Lisboa , 1940, pp. 317-346. 167 Vid. José Ga ma, A filosofia da cultura p ortuguesa no Leal Conselheiro de D.Dua rte , Fundação Calouste Gulb enkian, [Braga ], Junta Naci onal de In vestigação Científica e T ecnológica, 1995, p. 56 . 168 Adiciones á l as notas de la Crónic a del Rey Don Enrique II I en Crónicas de los Reyes de Castilla desde don Alfonso el Sabio, hasta los Católicos don Fernan do y doña Isabel . Colección ordenada por don Cayet ano Rose ll, 3 vols., e n Biblioteca de Auto res Españoles , LXVIII, 1877 , tomo segundo, p. 270. 169 Entwistle-Russell, Art. cit., p. 338. 67 Portugal y en Castilla unos ambientes culturale s destacados, en los que la circulación de obras y de artistas era parte integrante, llegando a incluir algunos de los nombres m ás importantes de los prehum anistas europeos, en un intercambio de obras y traducciones sin igual. En este apartado proponemos un recorrido ge neral por los géneros literarios y las lecturas preferidas por los núcleos cortes anos del cuatrociento s ibérico, poniendo en evidencia, por un lado, las obras propias de los intelectuales portugue ses y castellanos, y por el otro las traducciones de au tores extran jer os que vieron la luz entonces gra cias a la fervorosa circulación de hombres y de ideas sin precedentes, que tuvo lugar en la península en los exordios del humanismo . Personalidades com o la de Alfonso de Cartagena o Leonardo Bruni viaj aron constantemente entre las co rtes ibéricas, y es de todos conocida la perseverante insistencia de los m iembros de una y otra fam ilia monárquica por coleccionar obras de valor, i nvitar a intelectuales destacados, y estar al día de las nuevas tenden cias. Tras un breve análisis de la producción literaria en su conjunto, enfo cado principalmente en las c aracterística s y finalidades del corpus , nos detendremos en la producción en prosa, en las d écadas que s e vieron m arcadas por cierta estabilidad política – y por lo tanto inte lectual - y que coinciden exac tamente con los periodos de los reinados de João I de Avís, monarca de Portugal desde 1385, al que sucedió Duarte I ‘El Elocuente’ en 1433, y de Juan II de Tras támara, sucesor en la Navidad de 1406 del fallecido Enrique III ‘El Doliente’, y rey de Castilla hasta 1454. La actividad literaria en la corte portuguesa de João I de Avís y de sus descendientes Con la subida al poder de la casa de l los Avís en 1385 comienza una de las épocas más prolíficas e intensas para Port ugal, desde el punto de vista cultural. La denominada «ínclita geração», fundada por Jo ão I, sostuvo y prom ocionó los estudios, la composición y las traducciones de textos clásicos o vu lgares, en una actividad literaria sin precedentes. La unión m atri monial entre João I y Felipa de Lancáster en 1387 favoreció en la corte el intercambio cu ltural entre los dos países, Portugal e 68 Inglaterra, y los estados relacionados diplomática, política y com ercialmente, Castilla y Borgoña en primer lugar, por encontrarse as entados allí algunos de sus descendientes. Italia también tuvo un papel fundam ental en el intercambio intelectual, sobre todo a mediados del Cuatrocientos. La corte lusitana fue uno de los núcleos má s importantes en la Europa de finales del siglo XIV y del siglo XV, muy atento a las modas y a la s tendencia s literarias de entonces y abierto a las novedades procedentes de otros enclaves artísticos. Los infantes de Avís fueron todos unos literatos, como don Duarte, apodado ‘El Elocuente’ por su amor a las letras y a la cultura, o don Pedro ‘E l de las siete partidas’, viajero incansable que visitó buena parte de Europa, y don En rique ‘El Navegante’ que em prendió la aventura africana; además de Fernando, o Isabel, esposa del duque Felipe ‘el Hermoso’, patrocinadora de tanta literatu ra en la corte de Borgoña. El primero en dar com ienzo a la ferviente activid ad literaria cortesana en el país lusitano fue el mismo João I con un tratado titulado Livro da Montaria feito por D. João I , 170 compuesto entre 1415 y 1433, un tomo dedicado al arte y al ejercicio de la guerra con finalidad lúdico-didáctica. La actividad traductora se concentró sobre todo en las obras de carácter moral, com o el Livro da Virtuosa Benfeitoria del infante don Pedro, o en los tratados f ilosóficos clásicos, de Aristóteles – los Segredos de aristotiles , Platón o Séneca. También se tradujeron el De Regimine Principum de Egidio Romano 171 y obras apologéticas como las Vidas e Paixões dos Apóstolos o el Livro de Vita Christi . Don Duarte, conocido como el “rei filó sofo” por su predilección por las letras, constituye una de las figuras de mayor refe rencia para la cultu ra portuguesa en los albores de la Edad Moderna. A pesar de la «leyenda» que se creó alrededor de su persona, debido a las diferentes Crónicas coevas o poste riores, que transm itieron la imagen indeleble de un rey abúlico, soña dor y m isántropo, a la merced de intereses ajenos, don Duarte fue también un m iembro activo de la política den tro y fuera del reino, con funciones de alta responsabilidad, participando en la ge stión del estado junto a su padre João I y a sus hermanos, una activid ad que fue intensificándose a partir de la conquista de Ceuta (1415), en el marco de la política de expansión de Portugal hacia la costa norteafricana y el mar océano. Él m ismo colaboró activamente en las em presas de 170 Precisamente el liuro de monteria qu e copilou o vitto rioso Rey dom Yohão ao qual deus d e eternal gloria se gún la lista de los libros de la Biblioteca de don Duarte. 171 Bajo el título de Regimento de prinçipes. 69 la guerra de Ceuta y Tánger. Todavía infa nte, promocionó la traducción de un gran número de obras an tiguas en especial del la tín en vistas de su ambicioso proyecto de constitución de una importante biblioteca que recogiera textos historiográfico s y literarios de gran valor o según un proyecto de portugalidad como se inclina a h ipotizar parte de la c rítica actual. 172 También parece que fue él mi smo traductor de parte de las obras que se suceden en la famosa lista o invent ario de su b iblioteca. Fu e autor d e dos textos en prosa com o el Livro da ensinança de bem cavalgar toda sela y el Leal Conselheiro , además de varios en sayos, entre los que hace falta citar el Livro dos Conselhos (o Livro da Cartuxa ). Es en estas dos últimas obras donde se encuentra el inventario diversas veces refe rido y que nos sirve para inte ntar determinar el tipo de lecturas, el interés liter ario y la política cultural del heredero al tron o. La lista nos atestigua también cómo, alrededor de los años treinta del siglo XV, un Regimento de prinçipes pertenecía al catálogo de los volúmenes de la corte. Se trata, posiblemente, de la traducción que hizo Don Pedro, el infa nte hermano de Don Duarte, del latín ‘em lingoagem’ de la obra de Eg idio Romano, o Frei Gil Co rreado (o de Rom a). El De Regimine Principum de Egidio Colonna (o Rom ano) había sido puesto también en castellano por fray Juan de Castrojeriz (confesor de María de Portugal, ‘reina m adre’ de Pedro I de Castilla) por orden del m ismo Pedro de Castilla, a través de su preceptor, el obispo palentino Juan Saavedra. Las obras traducidas procedían principalmente de la materia bíblica, de la patr ística, y de la tradición historiográfica. En la lista aparecen, entre otras m uchas, una bliuia y el Genesy , las Confições de San Agustín, y los Miracula Sanctorum ; o la H i storia geral, la Coronica de espanha, y una Coronica de Portugal; además de coleccion es de dichos y sentencias, de Valerio Máxim o o de Séneca. Y Aristó teles, en m ás de un volumen. El público cortesano también se entre tenía con la tradición de los romans en prosa de los diferentes ciclos: el Libro de Tristam , un Merlim , el Libro de Galaad ; o con las composiciones de auto res del país vecino: el Conde Lucanor , o el Açipreste de Fyta , o la Conquista de Ultramar , aunque no sabemos en qué idioma se llegaron a leer. D el rey Sabio se conservaban la Trovas . Y otras Trovas celosamente guardadas eran las del antepasado don Denís. Un Marco Paulo , en latín y en ‘lingoagem’ en un volumen, 172 Vid. José Ga ma, Ob. cit. 70 también formó parte de la librería real. O Amante , nuestro probable Livro do Amante aparenta ser el único texto proced ente de la trad ición anglosajona. Veamos el inventario de la Biblioteca de don Duarte: 173 Estes são os liuros que tinha el rey dom duarte. De latym. o Pontifical. Marco paulo la tim e lingoaJem em h ũ Volume. Viatico. Collações que escreue o Joam rodriguez. Miracula Sanctorum. bliuia. Breviairo. Collações que fora m do arçebisp o de santia go. Dialetica de aristotiles. liuros de a vicena. Valerio maximo . Epistolas de seneca con outros tra tados Regimento de pri nçipes pi cado d o uro nas t aboas e as Cobe rtoiras vermel has. Pastoral de let ra antiga. Declaraç om sobre as e p istol as de senec a. Agricultura que foy de Yoh ão pereira. liuro da qui nta essentia . H ũ liuro peque no que começa / si cupis esse memor. Outro liuro pequeno que começa . Domino meo Jllustri potenti domino comiti nicolao de petral da. os Cade rnos da Confisão que escreu eo Yohão calad o/. Titulo dos liuros de ling oajem do claro rey dom duarte. o liuro dos eua ngelhos. Actos dos apos tolos. Genesy. Historia geral. o liuro de salomom c uberto de bezerro. Coronica de espan ha. Coronica de Portu gal. liuro dos martires. liuro de tristam. 173 El documento se p uede fechar entre 1433 y 1 438. Vid. Alves Dias, p . 206-208. Livro dos consel hos de el-Rei D.D uarte (Li vro da C artuxa) . Edição diplom ática. Transcrição de João José Alves Dias. Introdução de A.H. de Oli veira Marques e João J osé Alves Dias . Re visão de A. H. de Oli veira Marques e Teresa F . Rodrigues, Li sboa, Edit orial Estam p a, 1982, p p. 206-208. La t ranscri pción de Alv es se basa en el inventari o de los libr os que el rey poseía cuando m urió en septi embre de 14 38, m s. Lisboa, B ibliotec a Nacional, 3390, f. 163 ; el mismo fue copiado también en un manuscrito tardío , que se conserva en Lisboa, Biblioteca Nacional, cod. 3390, Excerpt os vá rios [s. XVIII]. Fue publicado por primera vez por Inocêncio Francisco da Sil va, “Mem ória acerca da Biblioteca de el -Rei D.Duarte”, O Panor ama , XI, 1854, pp. 315-317, y más tarde por J.M. Piel, en su edición del Leal Co nselheiro , 1942, pp. 414-416. La lista se encuentra también en: Aires A.Nascim ento, “As livrari as dos príncipes de Avi s”, Bibl os , LXIX, 1993, pp. 284-28 6. De form a parcial se i ncluye tam b ién en Be rnardo Sa ntano M oreno, Estudio s obre la Confessio amantis y su versi ón castellana , Cáceres, Universi dad de Extremadura, 1990, p. 18. Vid., además, Manuel Cadafaz de Matos, “D.Duarte rei e filósofo, a sua li vraria e os interesses de um humani smo pré-re nascentista”, Beira Alta , 50, 4, 199 1, pp. 542-544. 71 o amant e. bliuia. liuro de monte ria que copilou o vitori oso Rey dom Yoh ão ao qual deus de eternal gl oria. Merlim. Regimento de prinçipes. Segredos d e aristotiles. o liuro de gala az. o liuro da cetaria per castelão. o liuro das trouas d el rey dom denj s. Liuro da C orte Jmperi al. Liuro da lepr a encader nado e m purg aminh o. Liuro de logica . Liuro das pregaçõe s. Liuro das medi tações de sant o agosti nho e d as conf isões. Cadern o das c omemoraç ões em letra grosa. Liuro das oras do spir ito s anto e m cade rnos em l etra gr osa, Cuberto de coi ro verde. Cadernos d as çidades e vilas de port ugal. Liuro da vi rtuosa be nfeitoria. Liuro das orde nações dos reis. Liuro dos o ffiçios de casa d alg ũ rey. Bartolo c om tauo as e coi ro verde. Marco tuli o o qual ti rou em l ingoajem o Jfa nte do m pedro . Liuro da guerra . o liuro do conde lucanor. Julio cesar. Coronica d espan ha em c ader nos. Bartolo e m ca dernos enc adernado e m purgami nho. Conquista d ultramar. liuro da cetraria que f o y d el rey dom Yohão. orto do espo so. agricult ura que f oy d el rey dom Yohã o. Aruore das batalhas. Marco tulio. liuro das trouas d el rey dom afonso , encadernado em co uro o qual cop ilou .f. de montemor o nouo. Valerio ma ximo em a ragoes. guerra de maçedon ia em papel de marca grande. o liur o da R omaquy a em papel . Capitulos qu e el rey dom eduarte, fez quando em boa ora foy rey. Liuro da m ontari a per c astelão. Liuro de p apel uel ho encad ernado e m purgami nho que fala dos c ostumes dos home ns e d outras c ousas. o açipreste, de f yta. o liuro d anib al per portu gues . liuro da mon taria. H ũ liuro das meditaçõe s de santo a gostinh o que trela dou o moço d a Camara. Historia de tro ya per ar agoes. liuro de Rumeleom. liuro d est rologi a encade rnado e Cubert o de co uro branco. outro d astr ologia e ncade rnado e c ubert o de C ouro pr eto. liuro de reza r d el rey em que esta a confisão geral. Lyuro da s trouas d el rey. liuro dos padr es santos em papel de marca may or que foi de Yohã o Pereyra. liuro da preim eira parti da. Dous li uros de martym perez. As collações de letra pequena. Liuro do caualgar que el rey dom e duarte copil ou. 72 Del inventario se desp rende también el tipo de activid ad traducto ra que caracterizó al ambiente portugués, aunque no estamos del todo seguros que por ‘liuros de lingoajem’ el compilador del inventario (¿tal vez Fernão Lopes? activo como bibliotecario en aquellos años ) entendiera lib ros escritos en su propia lengua vulgar. De hecho, los tomos que se dicen en portugués s on unos pocos, incluidas las obras escritas por los propios monarcas ( Benfeitoria ); valgan unos ejemplos como el Marco paulo latim e lingoaJem em h ũ Volume o el Marco tulio o qual tirou em lingoajem o Jfante dom pedro ; o liuro d anibal per portugues , o H ũ liuro das meditações de santo agostinho que treladou o moço da Camara . También se guardaban libros en otras lenguas peninsulares: Liuro da montaria per castelão , o un Valerio maximo em aragoes y la Historia de troya per aragoes. La labor de traducción y de vulgarización tuvo en la Edad Media un valor m uy semejante al de la propia creación literaria: en este sentido, el príncipe Duarte fue uno de los principales patrocinador es. La traducción de la Confessio Amantis al portugués tal vez encuentre su contextualización dentro de este impulso inte lectual. Con el final del siglo XIV había finaliza do en Portugal también la producción lírica gallego-portuguesa; la nueva sociedad cortes ana prefirió los géneros en prosa: la literatura novelís tica, la histór ica de las Crónicas, o la técn ica de los Tratados, siendo toda la producción orientada en el sentido de la apología de la nueva dinastía de Avís, derivada de un determ inado proyecto político-social. En la prim era mitad del siglo XV se asistió al florecimiento de una importante literatur a laica, polarizada alrededo r de la corte, aunque su tono siguió siendo prof ondamente moralizador y religioso. Los espejos de príncipes encontraron en este clima terreno fé rtil y proliferaron en forma de manuales, dirigidos a los gobernantes y a su s colaboradores más cualificados. Estas artes de bien gobernar respondían a una necesidad de cod ificación de los comportamientos individuales y sociales y su s destinatarios deberí an s ometerse a una educación religiosa, m oral e intelectual, al mismo tiempo. Los miembros de los principales círculos laicos de la alta nobleza, próxima al poder, poseían en sus bibliotecas más de un espejo . Se com prende como en este m arco, en la corte, se conservara la Confessio Amantis , cuyo Libro Séptimo puede definirse como un verdadero tratado de educación del príncipe. 73 particular de don Duarte – si de la misma obra se trataba - 193 se encontraba el prólogo desaparecido de la copia ceutí que poseemos y que se conserva, en cambio, en la copia castellana escurialense; o bien que el autor del LC se inspirara directam ente en el mensaje latente del Livro , colección de historias, cu entos y fábulas con finalidad didáctica, un instrumento bien conocido y frecuentado por el pupilo de Avís y tal vez mandado traducir del origin al inglés por él m ismo. Russell avanza su hipótesis hasta proponer qu e fue gracias a la referencia de don Duarte, insertada en el prólogo al LC , que Juan de Cuenca pudo enterarse de la obra y plantearse emprender la traducción al castellano, 194 obligándonos a establecer su terminus post quem en 1438. Cómo pudo Juan de Cuenca pe rcatarse de la existencia del Livro es una cuestión que queda abierta. El LC salió de la corte lu sitana cuando la viuda de don Duarte, doña Leonor, hija de Fernando I de Aragón (regente de Castilla junto con la reina-madre Catalina La ncáster), abandonó Po rtugal tras la m uerte del consorte. Se vislumbra, pues, la posibilidad de que ella m isma llevara consigo m á s obras literarias en auge entonces. Incluso, Juan de Cu enca, miembro destacado de una im portante familia de Huete, de o rigen portugués, o luso-hablante, o hasta anglófono, pudiera haber viajado a Portugal en un momento determ inado. Anterior al prólogo del Leal Conselheiro de 1438, anteceden te el inventario de la biblioteca de don Duarte de 1438 aproxim adamente, forzosamente precedente la copia ceutí de 1430, la traducción de la Confessio Amantis , el Livro do amante , debió tomar forma en los años del principado del mismo don Duarte. Fundamentalm ente, dos son las razones que nos llevan a afirmar lo expuesto: - la coincide ncia de fechas alrededor de los años treinta de muchos acontecimientos relacionados con la historia dinástica y cultural de Portugal, en un periodo de estabilidad política y de paz después las c onquistas africanas; - el concentrarse de los intereses literarios de don Duarte y de su m adurez intelectual en el mismo periodo. Nos adentraremos, adem ás, en el estudio de la letra y del soporte de papel del ms. Madrid, Real Biblioteca, II-3088 (M ) para conf irm ar la fecha que aparece en el explicit 193 En el rol del inventario se indica sencillamen te O am ante sin más detalle. Vid. Livro da Cartuxa , Sin embarg o, el pr opio R ussell no c uestiona el hecho de que se trat e de la m isma obra. 194 Art. cit., p. 28. 80 de la copia ceutí y d eterm inar, lo más acertadamente posible, el térm ino ad quem de la traducción original. La traducción castellana original de la Confessio Amantis de John Gower. Hacia la datación del arquetipo Birch-Hirschfeld, primer editor de la Confisyon del amante en 1909, indicaba el año de 1400 como momento plausible de la tr aducción del texto a partir de la versión portuguesa, basando su afirmaci ón en las referencias encont radas en el catálogo de la Real Biblioteca de El Escorial de 1858 y en un a nota dejada por Knust. 195 Más tarde, y con referencia a la propia c opia escurialense el padre Zarc o Cuevas, en la descripción que nos proporciona en el catálogo de 1924, af irmaba que el manuscrito fue compilado en letra cursiva de mediados del siglo XV. 196 Una vez establecido que el tes timonio s uperviviente es copi a de un original perdido, y analizadas sus característi cas, podemos afirm ar que el testimonio escurialense de la Confisyon del amante es un ejemplar m uy tard ío d e una tradición que protagonizó las prim eras décadas del siglo XV. Nos inclinamos a pensar que uno, o más ejem plares de la primera versión de la obra inglesa en su lengua original llegaron a la península en un tiempo aproximadam ente cercano al establecimiento de los dos miembros femeninos de Lancáster en las dos cortes ibéricas, y que en una fase posterior, dados los intereses literarios de don Duarte en Portugal y de Juan II en Castilla, se mandaron traducir a los idiomas de los países. E l volum en referido como o amante por el escribano de la lista de la bibliotec a de don Duarte, compilada cuando el mie mbro de Avís ya ocupaba el trono (1433-1438), o póstuma (“Estes são os liu r os q ue tinha el rey d om duarte”), era ya la traducción en lengua lusitana (o inglesa, incl uso), puesto que la sola copia conocida está fechada en 1430, lo que nos obliga a an ticipar la confección del perdido Livro do 195 A. Birch-Hirschfeld, p. iii. 196 P. Fr. Julián Zarco Cue vas, Catálogo de los manuscritos castellanos de la Real Biblioteca de E l Escorial , 3 vol s., Madri d, 1924, I, p. 169. 81 amante al periodo del principado de don Duarte y no al de su reinado, como hasta ahora se ha venido afirmando. 197 III.1. El manuscrito castellano-portugués, [ Livro do amante ] Ma drid, Biblioteca Real, II-3088 El testimonio m anuscrito de la Confessio portuguesa, obra que por sí sola constituye el ms. Madrid, Real Biblioteca , II-3088, y que va precedid a por 8 folios de tablas escritas en castellano, se encuentra descrito en el Catálogo de manuscritos de la Real Biblioteca : Gower, Joh n, Confessi o Amanti s , Portu gués . [ Livro do amante ] / [trad. Robe rt Payne], s. XV (1430), [1] h. + 8 f. + 256 + [1] h.: papel ceu tí; 264x204 mm. […] 198 Reproducimos a continuación parte de la ficha compilada por Carlos Alvar en la Revista de Literatura Medieval , VI: 199 Signatura : II.3088 ( olim . VII-J-3) Juan Barroso, Libro de las morali dades Descripción externa : 1. Códice homogéneo. 2 . Papel. Filigranas: a) Cru z latina; b) Corona: Br iquet, n.° 4641 (Bâle, 144 4), n.° 4644 (Colonia, 1455) , y n.° 4645 (Lyon, 1459-1 469); c ) Mont es: Briq uet, 11891 (Fe rrara, 1405). 3. III-2 63-II I ff.; 260 x 200 m m .; faltan I, IV, XXIX , XXX, LXXV, CCL , CCLI, según la num eración rom ana; los ff. XXIIIv y XXXIVv e stán en blanco y co nserva n las líneas de la caja de escritura. 4. Dos tipos de n umeraci ón: a) rom ana en el ángulo s uperi or derech o, a part ir del fol io 8; b) 197 Santano M oreno , en “La t raducción …”, p. 264, y e n su Estudi o… , pp. 39-41, llega a esta blecer el moment o de la traducci ón port uguesa bajo el reinado de D.Dua rte. El estudi oso basa su hipótesis en l a presencia de la referencia a las ‘seisçientas coronas’ que tra ducen los ‘h undred poun ds’ en el cap. XL VJ del Libro Quinto de la CdA castellana, f. CCXVJ v, b, 2- 3, ed. Alvar, pp. 423-42 6 (corres pondie nte al cap. XLVIII: “ Aqui põe contra aquelles que se casom por riquezas e nom por am or e conta por enxe nplo h ũ a storia d o que fez h ũ u veedor del-rei de Pullia” de la Confessi o portuguesa, f. (1 38) / 135 r, a, 23 ), calculando que aquél se ría el valor vigent e de la m oneda en 1433. En efect o, “[…] U nder Ferdi nand I (1367-83), larger reis began to be struck, as they were in Castile at the sa me time. These reis eventuall y provided an alternative m ethod of accounting. […] Antonio Marabo tti wrote from Lisbon i n November 1424 that exchange was undertaken in ‘c orone corr enti’, […]Giovanni Uzzano […]e xplained that 70 reis were wor th one corona.” Vid. Peter Spufford, Handb ook of medieva l exchange , London, Of fices of the Royal Hist orical Society, 1986 , p. 162. Si n embargo , “It was Peter I (1350-6 9) who i ntroduced a successful coinage of groats into Castile. They were known initially as ‘coronas’ or ‘reales’.” Vid. Id., p. 158. El pano ram a de las monedas de cam bio se presenta m uy co mpli cado para el peri odo que nos at añe. El estudi o necesi ta una ul terio r investi gación. 198 Para la descri pción c ompleta, cons últese el Catálogo de la Rea l Biblioteca . Tom o XI. Manuscri tos, Madrid, Edito rial Patrimonio Nacional, 1996, vo l. III, pp. 453-455. La misma descripción se encuentra en las páginas multi mediales dedicadas al Patrimonio Nacional españo l / Servicios culturales / Real Biblioteca / Catálogo. 199 “Manuscritos románicos no castellanos”, Revista de Literatura Medieval , VI, 1994, pp . 204-206. 82 arábiga, desde el principio del códice y hasta el folio 36 en el ángulo supe rior derecho y continúa en el ángul o inferior derec ho; esta num eración n o advie rte la f alta de f olios y hay saltos del 32 al 34, d el 145 al 147 y del 244 se vuelv e al 243. 5. No se pueden advertir l os reclamos p or los c ortes de l a en cuader nación. 6. Escrito a lí nea tirada hasta e l fol. 8 y a pa rtir de éste 2 colum nas. Caja de escritura: 215 x 1 65 mm . Interc olumni o: 20 mm. 31- 36 líneas por foli o. Cabece ras al co m ienzo de cada libro . Pares: «lyuro ». Impares: «p ri mero, s egu n do, terçer o, IIII, q ui nto, VII». 7. Letra co rtesana del si glo XV. Tinta marrón para el texto; roja p ara los títulos de libros y p ara las intervenciones de los personaje s ( confesor -ama nte ). En los siete primeros folios se añade un índice del libro e n castellano del sig lo XV, el dibujo de un castillo, an otaciones y texto de otra mano; y en 7v-8r un c alendario con l os signos del zodía co. 8. C apit ales dec oradas e n rojo al i nicio de cada capítulo, en el m arg en o en el intercol umnio. 9. En cuadernación de la biblioteca en cuero jas peado sobre cartón: 272 x 212 x 55 mm . Adornos geom étricos do rados en tapa, contratap a y lomo. En el lomo sobre cuer o rojo en letras dorados: BARR OSO OUBR AS. 10. El fol . LXV prese nta un gra n corte ve rtical; el fol. CLXII t iene un pe queño cosi do en azul; los fol ios XLV-XLVI t ienen n umerosas m anchas que im piden la lectura. [...] Tras un anális is atento del m anuscri to por nuestra part e, resu lta que las referencias aportadas por las descripciones existentes no son exhaustivas del todo. El [ Livro do amante ] está formado por 1 hoja en blanco al comienzo y otra al final. Después de la primera hoja en b lanco vienen las denominadas ‘tab las’ en 8 folios recto- verso, concluyéndose el índice con un cuadro con los meses, días y los signos del zodíaco, un letuario, y una nota gráficamente di fícil de descodificar que se abre con una ‘Santa eg’ y refiere a un ‘defuntus’. En la parte infe rior de éste último f olio de las tab las figura un dibujo que reproduce una tie nda de estilo morisco. El [ Livro do amante ] comienza a partir de este punto. Se divisa n los m árgenes de dos hojas que fueron cortadas y los dos primeros folios se encuen tran invertidos. Tal com o sucede en la Confessio Amantis inglesa, la traducción portugu esa empieza ex abrupto con el capítulo que en la traducción castellana se encuentra, en cam bio, después de las tablas de los capítulos, que tam bién forman parte del Prólogo : CA , vv.1-3 200 LA, f. (10) r, a, 1-5 201 CdA , f. XXJ v, a, 1-8 202 Of hem that write n ous tofore / The bokes duelle, and we therfore / Ben tawht of that was write tho Daquelles que screv erom ante nós ficam os livros, e nós por elles somos ensinados do que e ntom foi scripto. De aquellos que escriviero n los libros ante que nos otros, queda ron, y nos p or ellos somos ense ñados de a quello que por estonçes f ue escripto. 200 Ed. Macaulay, I, p. 1. 201 Ms. M. 202 Ms. E. Ed. Al var, p. 173. 83 Los folios miden 257x200 mm. La cubierta de pasta es de 268x198 mm. La caja de escritura oscila entre los 205-215 mm x 162-170 mm más las letras capitales. El texto se reparte en dos columnas de 28 a 35 lín eas cada una. Cada columna mide 80 mm aproximadam ente con un espacio entre la s dos de 17 mm. Parte del texto está guillotinado debido a la encuadern ación que se hizo en el siglo XVIII cuando s e cortaron los márgenes e incluso falta gran pa rte de la numeración or iginal por el m i smo motivo. Las hojas totales efectiv as de la parte portuguesa son 251, m ientras que en la descripción del Catálogo de la Real Biblioteca se indican 256. Los folios (37) XXXIIJ v y (38) XXXIIIJ v están en blanco, 203 aunque son evidentes las líneas trazadas para la inserción del texto en columnas. Las distintas f ases de compilación del m anuscrito son evidentes a través de los cambios mínimos de letra y de tinta. Por lo general se distingue una nueva fase cada 6 u 8 folios con una tirada más larga al final. Lo cual confirma que el texto pudiera ser copiado en los cuarenta días declarados en el explicit, f. (259) / 257 v, b: Este livro por graça do muito alto Senhor Deus screve o por m andado de dom Fernando de C astro, o moço, na cidade de Cepta em xxxxta dias no ano de 1 4 3 0 Joham Barroso Dentro del manuscrito se reconocen al m enos cuatro tintas de color diferente y hasta los puntos en los que el copista Barroso 204 reanudaba la escritura, corregía, presionaba o 203 Vid. el apartado “La foliación” e n las normas de la edición paleográfica del presen te trabajo. 204 Todavía no se ha pod ido identificar al copista. Cortijo Ocaña aporta alg unos nuevos datos en “La «Confessio A mantis» portuguesa en el de bate...”, p. 584. S obre el mandatario, F ernando de Castro ‘o moço’, ténga se en cue nta la sigui ente afirmación de Aida Ferna ndes Dias, “Um a bibliografia medieval em suporte electrónico”, en www.geocities.com/ail_br /ail.html, nota 10: “Este D. Fernando de Castro, o Moço, também conhecido po r "O Cegonho", filho de D. Álvaro Pires de Castro, foi governado r da casa do Infant e D. Fer nando. Era conhecido por "o Moç o", para o distin guir de D . Ferna ndo de Castr o, o Velho, go vernado r da casa do Infant e D. Henri que, o qu al entronca nos Castros de seis arruelas , enquanto o Moço pertence aos Castros de treze a rruelas. Ambos estiveram e m África (da dos fornecidos por Arthur L-Francis Askins […].” En el Dicionário de Lancastre e T avora, pp. 134-135, se lee: “CASTR O – É es ta uma das mai s nobres linha gens da Pe nínsula e t alves das que mel hor se encontram documentadas des de a mais rem ota antiguidade . Por di versas ve zes el a se uniu p or mat rimónio com princesas e infantas de várias famílias reais hispânicas e o seu poder sociopolítico e militar cheg ou a ombrear con aquele de tais famílias. Em especial a partir do século XIV vieram estabelecer-se no nosso país membros da família dos Castros, aqui erigindo grandes casas senhoriais. De recordar, a propósito, a figura da «mísera e mesquin ha», D. Inê s de Castro, com quem se viria a casar «oficial mente» o nosso Re i D. Pe dro I. Costum am os genealogi stas divi dir os Cast ros em dois principais ram os, designa dos n orm alment e por « de Treze» ou «de Seis», consoante a vari ação que se verifica nas suas arma s. E alguns heraldistas tentaram explicar essa variação dizendo que os Castros do ram o legítimo usaram : de ouro, treze arruelas de azul, postas três, três, três e uma. Timbre: um leão sainte de our o, arm ado e lam passado de azul . E que os do 84 apresuraba la mano. Las tablas están escrit as en marrón oscuro con excepción de los cuadros del zodíaco que vienen en marrón claro. En el fo lio (8) 8 v la tinta del letuario que comienza por ‘dos m edidas de cal…’ es negra. En el m ismo folio hay un reclamo en el margen derecho (‘concordia’) tam bié n en m arrón claro, al lado de la tienda que está centrada en la parte in ferior y de una la rga nota a su izquierda. Sin embargo, las tablas fueron dibujadas y escritas con una tinta marrón muy clara, como las notas insertadas con posterioridad en diferentes partes del libro (por ejemplo, en la última cara, bajo el explicit s e puede leer en dos línea s: ‘fynitur./ f injturlibris ’ de otra mano) o los motivos antropom órficos de las pseudo- drôlerie s, o la numeración romana en el margen superior derecho. De la m isma tinta que el texto portugué s (en negro o m arrón oscuro) es lo que queda de la numeración arábiga del margen inferior derecho, que parece haber sido la o riginal. Nos lo confirmaría el estado de conservación de la tin ta y el recuento de los prim eros folios del m a nuscrito: el primer núm ero arábigo que se puede leer en el margen inferior derecho es el 27. Le preceden 24 folios, excluida la sección de las tablas en castellano. Considerado que tras un cotejo con las m ismas tablas y con el texto castellano de la Confisyon del amante , se ha estab lecid o que faltan los folios III y IV (lo que c onfirma el corte en el m argen desp ués de los folios del índice castellano) es decir dos folio s en total, podemos afirmar que la numeración arábiga coincide con el número de folios de la part e del manuscrito en por tugués y que por lo tanto puede ser la original. A pesar de que también la num eración romana del m argen superior derecho se corresponde con la arábiga hasta el folio145 no se puede determinar cuándo aquélla fue introducida, por el tipo y el estado de la tinta (marrón claro), aunque es muy probable que las tab las castellanas fueran añadid as en un tiempo bastante cercano por el tipo de letra que las caracterizan, muy simila r a la del texto portugués. Por lo tanto, el [ Livro do amante ] se compone actualm ente de: 1 hoja en blanco + 8 folios (tablas en castellano) + 251 folios (t exto en portugués) + 1 hoja en blanco. La cubierta es de pasta marrón. En la solapa anterior, hay una etiqueta de papel blanco con el sello de la Casa Real. En la mism a aparecen una numeración en lápiz (2-N-8) en su parte superior izqui erda, una corona y un pallium y otro recuadro con “Biblioteca del Rey N. Señor”; y otra numeración en la pa rte inferior (V II J 3). A continuación, en ramo ilegítimo teriam diferenciado as armas, usando: d e prata, seis arruelas de azul, postas em duas pal as, além de carregarem o leão do timbre co m arruelas do escudo. Esta teoria, porém , está longe de ser inteiramente de aceitar sem discussão. De referir, a liás e sobre os timbres a que se fez referê ncia, que, sendo eles de criação ta rdia, não devem ter nada que ver co m eventos a nteriores a o século XVI.” 85 sentido descendiente, hay otra pequeña eti queta de papel blanco, con la numeración actual (3088) que se estableci ó a mediados del siglo XX 205 . La presencia de las filigranas en el ms. Madrid, Real Biblioteca, II -3088 Antes de adentrarnos en el ex amen por m e norizado de cada trazo de filigrana visible en el manuscrito de la traducción portuguesa hace falta establecer una distinción entre las dos secciones del soporte m is mo: el pliego de las tablas (los prim eros ocho folios) y la obra en sí. Las ve rjuras son reconducibles toda s al ambiente italiano y se encuentran también en docum entos peninsular es y europeos fechables todos alrededor de 1430. La denominada corona con flor es propia del pliego de las tablas y no vuelve a aparecer en ninguna parte del manuscrito, confir m ándonos que las dos secciones fueron encuadernadas juntas con posterioridad. En el cuerpo de la Confessio portuguesa se detectan tres motivos filigranados, tales como el ancla , la flor y el monte . El ancla con cepo y argolla , también propia del ambiente italiano, se encuentra recogida en un núm ero limitadí simo de repertorios; su aparición en los m anuscritos investigados rem onta a comienzos del siglo XV: 205 Noticia referida por el Doctor Valentín Moreno Ga llego, bibliotecario de l a Real Biblioteca de Madri d, al que agradez co la amabilidad y la disponibilidad en resolver m is dudas y facilitar m i tarea durante la investigación en la Sala de lectur a. 86 - [n. 1130, 1131, Valls i Subirà] Vic CF, man. Artigues, 1409; Vic, CF, m an. Escayó, 1413. 206 La flor, correspondiente a una pervinca de cinco pétalos con cruz, también es muy frecuente en los documentos de las p rim eras décadas del siglo XV, aunque un prim er esbozo del tipo (sin asta y sin cruz) aparece ya en 1395 en un documento notarial de área eslava. 207 La filigrana del monte o de las tres montañas , incluida en un círculo, con raya o con cruz es también muy difundida. - [n. 205, Valls i Subirà] Barcelona, Libr o de Cuentas y Testamentos (1425-1434). Notaría de Antoni Brocard. It aliana.1425. 296 X 348 mm. (AHPB): 208 206 Oriol Valls i Subirà, Pape r and Wat ermark s in Catal onia , 2 vols., Amsterdam , The Paper Publicat ions Society, 1970, II, pl. 163. 207 “Distributiones testamentorum”, VI, 1395-1 404, Dubr ovnik, Archives d’Ét at (Državn ai archiv). Vi d. V l a d i m i r A . M o š i n , S e i d M . T r a l j i ć , Filigranes des XIIIe et XIVe ss. , 2 vol s., Zagre b, Acad ém ie Yougoslave des Sciences et des Beaux- Arts, Institu t d’Histoire, 1957, p. 25. 208 Valls y Subirà (1980 ), p. 160. 87 La flor y el monte (aunque si n círculo) se encuentran en dos variantes cada uno en un mismo manuscrito, conservado en París, copia do posiblem ente en el sur de Italia hacia 1424/5. 209 De la descripción oficial 210 y de la parcial de Cortijo Ocaña 211 falta por completo la referencia a las fi ligranas de pape l presentes en m uchos de los folios del manuscrito. En las dos descripci ones se dice que el papel u tilizado es ceutí, es d ecir fabricado en territorio nort eafricano; sin embargo, dada la presencia de filigranas, propias del papel de origen europeo, no se pue de considerar como tal. Se trata de un texto copiado sobre papel en Ceuta, pero dicho papel proc edía con toda seguridad del continente europeo. 212 El doctor Valentín Moreno Ga llego, bibliotecario de la Real Biblioteca de Madrid, nos ha confirm ado que por una regla tácita y a falta de elementos seguros para su identificación, los encargado s no suelen indicar las filigranas en las fichas descriptivas de los catálogos; lo cual nos lleva a sospechar que, una vez 209 Paris, Bibliothèqu e Naionale, hebr. 1170 , en el que que se han identificado cuatro motivo s en total: el perro, la torre, la fl or y el m onte. Vid. Moni que Zerd oun Ba t-Yeho uda, Les papiers filigranés médiévaux. Essai de méthodol ogie descri ptive, 2 vols., Turnhout, Brepols, 1989 , pp. 174, 188-189. 210 Catálogo , 1996, p. 453-455 (cartáceo y m ultimedial). 211 Antonio C o rti jo Ocaña, “ La traducci ón port uguesa de la C onfessio A mantis de Jo hn Gower ”, Evphrosyne. Revista de filologia clássica . Nova série – volume XX III. Separata, 1995, pp. 458-4 59. 212 Añadim os unos dat os más para l a identifica ción del soport e de papel: el espacio entre puntiz ones es de 37 mm y en 10 mm caben 9 corondeles. 88 catalogado, no se ha vuelto a analizar dire ctamente el manuscrito sino tan sólo las fotocopias del m i crofilme. 213 En los primeros ocho folios de las tabl as ya referidas aparece tres veces la filigrana de una coron a con ornamento en f o rma de flor y do s mitades, la «cou ronne à un fleuron et deux demi» que Briquet 214 incluye entre la primera de las cuatro categorías en las qu e subdivide uno de los tipos de filigranas más com unes y difundidas a partir del siglo XIV. El tipo que más se le acerca es el núm ero 4639 del repertorio de Briquet, aunque los pétalos es tán unidos (como en el n. 4636): Todas las filigranas del manuscrito están en la parte central del folio y m iden entre 30 y 60 mm de ancho y de largo en su mínima y máxim a extensión. La corona se encuentra en los ff. 1, 2, 5 y 6. En la sección portuguesa, o [ Livro do amante ], se reparten tres tipos de filigranas: u n ancla, una flor y un monte inscr ito en un círculo. La distribu ción es la siguiente: • Ancla, 32 x 59 mm: folios (11) V, (12) VJ, (16) 16 X, (17) 17 XJ, (19) 19 XIIJ, (21) 21 XV, (23) 23 XVIJ, (26) 26 XX, (27) 27 XXJ, (28) 28 XXIJ, (33) 34 XXVIJ; su parecido es similar al del ancla n. 439 de Briquet, aunque en su ex tremidad tien e una estrella (o pendiente). El tipo con traviesa lo considera Briquet de o rigen italiano . 215 213 Como nos confirma Antonio Cortijo Ocaña, Id., p. 457. 214 Charles Moïse Brique t, Les filigranes. Dictionnaire Historiqu e Des Marques Du Papier Dès Leur Apparition Vers 1282 Jusqu’en 1600. Facsimi le of the Original 1923 Edi tion Publ ishe d in Leipzig, 4 vols., Ma nsfiel d, Marti no Publi shing, 20 00, vol. II (Ci-K), pp . 362, 36 4. 215 Briquet, Ob. cit . , I, 36- 37. 89 III.2. El testimonio manuscrito de la Confisyon del amante : Ms. Madrid, Real Biblioteca de El Escorial, g. II. 19 En 1565, a los dos años del comienzo de las obras de cons trucción del Real Monasterio de El Escorial, en el intento de crear una comple ta Libre ría Naciona l, Felipe II mandó que se destinaran a la futura Librería 42 volúm enes de su biblioteca particular como presente para el Cenobio que se iba a form ar; lo que hizo también en los años siguientes hasta llegar a 1.044 volúmenes en 1568, número que se vería increm entado regularmente en las décadas siguientes. A ta l fin encargó la loca lización de todos los impresos y m anuscritos que pudieran enriquecerl a – tanto dentro como fuera de España - para que llegara a ser «la más insigne y rica», la única en el mundo, según el testimonio de Antonio Gracián, su secretario personal. 224 Si en un principio llegaron esencialmente libros devocionales para el uso de los predicadores jerónimos, si bien de un gran valor artístico como fueron el Apocalypsis iluminado o los Comentarios a los Evangelios de San Juan Crisóstomo entre otros muchos, en los periodos sucesivo s la Real Biblioteca acogió joyas y piezas únicas incluso de carácter laico. El 2 de mayo de 1576 la Librería escurialense registraba unos 4.000 volúmenes de diversas procedencias, aun que la mayoría de éstos llegaba de los aposentos del monarca. Desafortunadam ente se ha perdido la lista de los manuscritos e impresos donados por F elipe II (ms. Esc. F-IV-22), 225 tal vez en el incendio de 1671 que destruyó parte del corpus , pero sabem os que durante los dos primeros años, hasta marzo de 1567 no se recibieron libros de fuera. 226 A partir de junio de 1567 comenzaron a llegar tomos del obispo de Osma, o del arzobispo de Valencia; lu ego de Francia y de Flandes (¿1571?), de R oma o de Venecia (1573), regalados o com prados, junto con volúmenes que habían form ado parte de las propiedades del conde de Luna (1572), del príncipe don Carlos (1574), o de D.Di ego Hurtado de Mendoza (1575), entre otros. 227 224 Zarco Cuev as, Ob. cit., p. XI. 225 Vid. “Entre ga de la librería real de Feli pe II (157 6) en Docu mentos para la Hist oria de l Monasterio del San Lore nzo el R eal de El Escorial , VII, edici ón, pról ogos y notas por el P. Gregori o de An drés, Madrid, Im prenta Saez, 1964, pp. 7-8. 226 Zarco Cuevas , Ob. cit., p. XII-XI II. 227 Zarco C uevas, O b. cit., p. XI V-XV. 96 El ms. Madrid, Real Biblioteca de El Es corial, g. II. 19 (E), que contiene la Confisyon del amante castellana, fue re gistrado en el Inventario de 1576 , 228 siendo la última entrega referid a la de Hurtado de Mendoza. La sigu iente vendría en 1577 por D. Jorge de Beteta. 229 Por consiguiente, el ms. E constituye una de las primeras adquisiciones del monasterio escurialense, hecha con anterioridad a 1576, aunque resulta imposible determinar su procedencia por falta total de datos que puedan ayudar en la reconstrucción de su trayectoria bibliófila . Entre la llegada a la península de la Confessio Amanti s goweriana, su traducción al castell ano, la realizació n de la única copia conocida (mediados o finales del si gl o XV) y su entrega a la Biblio teca Escurialense median unos cien años y siete generaciones reales o cam bios en el poder: Enrique III, la regencia de Catalina de Ca stilla y de Fernando de Antequera, Juan II, Enrique IV, los Reyes Católicos, Carlos I y Felipe II. La Confisyon del amante no figura en ningún inventario oficial antes de 1576. Ni nuestro manuscrito castellano, ni el testimonio portugués m s. M de la Real Bibl ioteca d e Madrid, formaron parte de los libros heredados por la reina Isabel I, 230 con lo cual es de pensar que procediera posiblemente de alguna colección privada, 231 o que todavía no haya aparecido el documento apropiado por estar repartidos en muchos archivos públicos y privados los actos, contratos y testam entos de la corona castellana y española. 232 La primera referencia al contenido del ms . E se encuentra, com o decíamos, en el Inventario de la Real Biblioteca del Monasterio del San Lorenzo el Real de El Escorial de 1576 (ms. Esc. K.I.23): 233 228 publicado por Rud olf Beer, Die Handschriftenschen kung Philipp II an den Escorial vom Jahre 1576 en «Jahrbuc h der Kunsthi storische n Samml ungen des All erhöchste n Kaiserha uses», XXII I, 6, Wien, 1903. Vi d. “En trega de l a lib rería real de Fel ipe II ( 1576) e n Document os para la Hi storia del Monasterio del San Lore nzo el R eal de El Escorial , VII, edici ón, pról ogos y notas por el P. Gregori o de An drés, Madrid, Im prenta Saez, 1964, p. 11. 229 Zarco C uevas, Ob. cit . , p. XV. 230 Vid. Elisa Ruiz García, Los libros de Isabel la Católica… . 231 Tampoco formaba parte de la biblioteca personal de D.Diego Hurta do de Me ndoza.Vid. “La bibliote ca de don Diego Hu rtado de Me ndoza (157 6)” en Document os par a la Historia… , pp. 237 ss. 232 Es nuestra opini ón que tam bién hay que i nvestigar otros ca mpos de l a geogra fía peni nsul ar, com o son los archivos de la Corona de Arag ón o de C ataluña, o enclaves e xtranjero s relacionad os culturalm ente con las casas reales castellana, española y portuguesa, com o por ejemplo Flandes o Italia. 233 Vid. “Entrega de la librería re al de Felipe II (15 76) en Doc umentos para l a Historia … , p. 180. 97 «Confesión del amante, compuesto por Juan Gozi inglés, traducido en portugués y despué s en castellano por Juan de Cuenca, vecino de Huete.» Sin embargo, la primera catalogación analít ica remonta a principios del siglo XX y representa, de momento, la única ficha dispon ible para conocer las características del manuscrito que estudiamos en nuestra investigación. 234 En su Catálogo de los manuscritos castellanos de la Real Biblioteca de El Escorial de 1924 el padre escurialense Zarco Cuevas nos deja la siguiente descripción del m s. g. II. 19: 235 «Sig. ant.: v. M. 3 , y ij. A. 12 . 410 hs. de papel, foliadas a tinta con num. rom ana, más 5 hs. al fin en b. Salta la num . del fol. 120 al 122. Letra cursiva de mediados del siglo XV, a dos cols. Faltan las capitale s. Filigranas: m anos, con adorno pendiente de la muñeca, y estrella, mano con es trella y B en la palm a, y mano con corona sobre el dedo corazón. 236 Caja total: 292 X 205 mm. Ancho de columnas: 65 y 70 mm. En c. de esta biblioteca. Cortes dorados. Corte: «19. M. Confession del am ante. 12 (?)» Inventario de 1576 , núm. 112. […]» Según pudimos comprobar personalm ente en la actual Biblioteca Escurialense, el manuscrito tiene las características re feridas por Zarco Cuevas, aunque tenemos serias dudas sobre la datación temprana de la le tra utilizada para copi ar el texto. Se trata precisamente de letra cursiva cortesana de mediados del siglo XV, que se acerca a las grafías de los documentos de uso privado de carácter práctico - la conocida como letra procesal de finales de l siglo -, como las cartas o los contr atos, más q ue a los textos literarios. Elena Alvar la define: «[…] “cursiva corriente cortesana”, muy frecuente en los có dices a partir del siglo XV, y la copi a de nuestro manuscrito es muy tardía. He cotejado la escritur a con otras de ese siglo y la encuentro de enorme parecido con un documento fechado en 234 E. Alvar se li mit a a reproduc ir integralm ente la descripción del Padre Zarco C uevas, Ob. cit., pp. 18- 19. 235 3 vols., t. I (a. I. 8-H. III. 29), Madr id, 1924, pág. 169. 236 Vid. E. Alvar, Ob. . cit., p. 18. 98 1454 que se conserva en el archi vo ducal de Medinaceli y ciertas fotografías me harían retrasar todavía la fecha. […] Más aún, como la letra procesal com ienza por 1490 y la de nuestro manuscrito no lo es, sino –insisto - cortesana muy cursiva, hay que fechar la copia después de 1454 y antes de 1490. Téngase en cuenta que en la datación de es te tipo de escritura hay siem pre un margen de error, según sea la edad o formación del copista, pues un escriba conservador seguiría util izando la escritura cortesana, en la que se inició, ha sta entrado el siglo XVI.» 237 El volumen llev a la encuadernación del siglo XVIII, pero la cub ierta se encuentra actualmente en m al estrado, separa da del manuscrito. Pegado al revés de la cubierta hay un folio cuya part e interior encubre un dorso escr ito en letra cursiva que se delata por la esquina inferior derech a. Siguen 3 hojas en blanco. En el verso de la tercera hoja una m ano moderna puso las signatur a s antiguas y la nueva y el títu lo de la obra, en cursiva: 19 M. V.M.3 confesion del amante por ju ā goer ingles ij.A.12 ij.g.19 g. II. 19 238 Los folios que componen la obra son de papel espeso, m ás grueso que el de las tres hojas de guarda qu e lo preced en y de las últimas dos en blanco al final. Éstas pertenecen a la encuadernac ión escurialense y tienen en común una filigrana q ue representa una flor de lis atada a una líneas perpendiculares y puesta en sentido horizontal a 20 mm del m argen derecho inferior. En la parte superior del folio 1r aparecen otra vez la letra 237 Ob. cit., p.19. 238 Trazado en lápiz rojo. 99 M. y el título Confision del amante centrados en la hoja. La mism a tinta os cura que com pila la hoja con las antiguas signaturas y el título, tachando incluso una de éstas (ij.A .12), y que encabeza los primeros folios con una M. , destaca otra vez el título de la obra, subrayándolo en el cuerpo del texto (en el incipit ): [E]ste libro es llamado co n fisyo n del amante el qual co n puso j o n goer natural del rreyno de inglalat ie rra et fue tornado en lenguaje po r togues por rruberto paym natural del d ic ho rreyno et canonygo de la çibdad de lixboa et despu e s fue sacado en lenguaje castellano p o r j ua n de cuenca vezino de la cibdad de Huete que el Padre Zarco Cuevas resuelve alte rando el nom bre del primer traductor: «[…] Confision del amante. [E]ste libro es llamado confis yon del amante el qual conpuso juan goer natural de rreyno de ynglalaterra (!) E fue tornado en lenguaje portogues por rroberto payva natural del dicho Reyno E canonigo de la çibdad de lixboa E despues fue sacado en lenguaje castellano por juan de cuenca vezino de la çibdad de huete… (Sigue la tabla de los capítulos). [D]e aquellos que escriuieron los lib ros ante que nosotros quedaron y nos por ellos somos ensennados… que en parayso donde amor e paz estan en 100 sosyego el nuestro plazer para syenpre pueda durar deo graçias. (fols. 1 a -411 b ). Confision del Amante por Jvan Gver. Spanische Übersetzung von John Gowers Confessio Amant is aus dem Vermächtnis von H.Knust nach der Handschrift im Escorial. A. Birch-Hirschfeld, Leipzig, 1909.» 239 Antes de analizar directam ente el texto en E l Escorial consideramos arriesgadamente la posibilidad de que el traductor de G ower se lla mara R oberto Payva y no Payna o Payno como se ha dicho hasta hoy, y que por lo ta nto no fuera natural de Inglaterra sino del [dicho] reyno de Portugal. Payva es de hec ho uno de los apellidos más antiguos de la península. Un cambio de este tipo altera ría la p erspectiv a de los estudios e investigaciones. Desafortunadamente, no pode mos confirm ar la transcripción que hizo el Padre Zarco Cuevas del nombre del prim er traductor del texto de Gower. Tras un cotejo con el manuscrito original nos dim os cuenta de que no se trata de ‘rroberto payva’, sino de ‘rruberto paym’, un apellido indudablemente extranje ro en Portugal; lo que nos obliga a apoyar otra vez la teoría de la intervención del funcionario real Roberto Paym que fue probablem ente tesorero de los Avis a principios del siglo XV, o de algún miem bro de la mism a familia ingles a afincada e n Portugal antes o tras el casam iento de Felipa de Lancaster con João en 1387. 240 La prueba de que la trascripción de Zarco Cu evas es errónea nos la proporciona el folio 1r, col. a, líneas 9 y 10 del m s. Madrid, R eal Biblioteca de el Escorial, g. II. 19: 239 Zarco Cuevas , Ob. cit . , p . 169. 240 Vid. Russell, “Robert Payn and Juan d e Cuenca…”, pp. 26-32. 101 Ms. Madri d, Real Bibliote ca de El E scorial g. II. 19, , f . 1r. 102 El texto de la Confisyon del amante se dispone en dos columnas de unas 32 líneas cada una. Cada columna m ide 75 mm de ancho aprox. y el espacio entre las dos es de unos 10 mm. Los folios son de 292 x 205 mm y la caja de escritura es de 222 x 155. La cubierta de piel marrón claro m ide 295 x 215 mm. En el centro tiene un escudo y a tres cms. el borde lleva un m arco rectangular que term ina en hojas filiformes en las cuatro esquin as. La profundidad total del volumen es de 85 mm. La tinta utilizada en los primeros 134 folios lleva ahora un color m arrón claro que se hace mucho más oscuro, negro, especialmente entre los folio s CXXXVr y CCXXXJ; en éste vue lve la tinta clara y la grafía se hace más pequeña. A pesar del cam bi o de tinta la numeración sigue igual de color. En el f. LXXXVIJ hay una mancha impor tante de tinta negra que se repercute levemente y en m enor medida en los dos fo lios sucesivos, encubrie ndo en parte el texto y desbordando en los márgenes. La numeración es rom ana de la época y se en cuentra en el margen superior derecho, saltando del f. CXX al CXXIJ sin solución de continuidad textual. La Confisyon del amant e termina en el recto del folio CCCCXJ (indicado con numeración rom ana de la época y también en lápiz moderno entre parentesis). Siguen dos folios sin texto aunque c on líneas trazadas para columnas y numeración, y dos hojas más en blanco, de la m isma textura que la s tres prim eras. Faltan todas las letras capitales a las que se reserva un espacio en blanco al com ienzo de las diferentes secciones. También son eviden tes algunos esp acios en blanco en el in terior del manuscrito, en el fol. CCLXVJr, entre la co l. a, a 25 mm del margen inferior, y la col. b por 175 mm (sólo se compilan 7 líneas en la part e inferior de la col. b); o en el fol. CCCCVJr, col. b, a 50 mm del margen inferior. A partir del f. CXXXVr los capítulos s e indican en tinta roja. Hay un reclamo en el margen inferior derecho de cada verso del folio. El reclamo del f. CXXXIIIJv se encuentr a en el CXXXVr en la seg unda línea. El f. CXXXVr comienza con parte del texto co piado de las últimas dos líneas del f. CXXXIIIJv. Elena Alvar distingue cu atro manos diferentes. La constitución definitiva del ms. E es de 3 hojas bl. + 410 folios + 2 folios bl. + 2 hojas bl. 103 Las filigrana s en el ms. Madrid, Real Biblioteca de el Esco rial, g. II. 19 Tal como informa el Padre Zarco C uevas en su descripción 241 podemos confirmar que el papel lleva tres tipos de filigranas, a pesar de que no se trata de una “m ano” sino de un “guante”, ni de una “estrellas” sino de una “flor”. Los motivos ornamentales que reproducen las filigranas son muy comunes y dif undidos en la Eur opa del siglo XV y de difícil atribución: I. un guante de cinco dedos con el pulgar levemente separado de los otros (segunda categoria de manos de Briquet) hacia la derech a, con un pendiente del borde mellado izquierdo, atado por m edio de un hilo que procede de la palma y se reanuda en el extremo del borde. Del de do medio sale una línea que term ina en una flor de cinco pétalos puntiagudos. En el centro de la p alma aparece un leve signo indistinguible, esbozado, tal v ez una letra. La filigran a mide 100 mm x 37 (anchura de la parte inferior del guante), siendo la palm a de 25 mm. Su flor tiene un diámetro de 5 mm y una extensión de 12-13 mm. Se posiciona bajo el texto de la columna de la izquierda, en el centro del folio. Su representación se aproxim a a la siguiente: II. una m ano o guante de menor m edida, 65x25 mm, de cinco dedos con el pulgar levemente separado hacia la izquierda. Lleva un pendiente atado al m a rgen inferior derecho, de 5 mm. Sus líneas son más regulares, trazadas con mayor nitidez. El borde term ina liso y rematado, tal como la parte inferior de la palma. Del dedo corazón sale una línea que acaba en una flor de cinco pétalos puntiagudos, 20x17 mm, igual que la flor del ot ro tipo de guante. En el centro de la palma aparece la letra B mayúscula dibujada al re vés, con las m edias lunas hacia la izquierda, difícil de recono cer en los fols. XXXVIJ, XXXVIIJ y XXXJX y que se distingue claramente a partir del f. XLIIIJ. El gu ante se coloca en el centro del folio, en el espacio entre las dos columnas deslizando ba jo el texto de la columna de la derecha: 241 Ob. cit., p. 169. 104 III. una m ano o guante de dimensiones muc ho m enores, 55x12-17 mm, con los cuatro dedos unidos y el pulgar separándose leve mente y con una corona de tres puntas sobre el dedo corazón. Se encuentra en la sección central del m anuscrito, entre los folios CLXXXVIJ y CCXXX. Los motivos filigranados se distribuyen de la sigu iente maner a: I. a) dedos hacia arriba: ff. IIJ, VJ , VIIJ, XXXIIJ, LV, LVIJ, XCIIIJ; b) dedos hacia abajo: ff. IIIJ, XJ, XIJ, XIIIJ, XV, XVIIJ, XX, XXJ, XXIJ, XXVJ, XXVIJ, XXX, XXXIJ, XXXVJ, LJ, LVJ, LXXXVIIJ, LXXXJX, XCJ, XCVJ. II. a) dedos hacia arriba: XXXVIJ, XXXVIIJ, XLIIJ, CLV, XLVJ, L, LXIIIJ, LXVJ, LXJ, LXXJX, LXXXJ, LXXXIIIJ, LXXX VJ, CJ, CVIIJ, CXJ, CXIIJ, CXXIIIJ, CXXXIJ, CXLVJ, CXLVIJ, CXLVIIJ, CL J, CLIIJ, CLV, CLVIJ, CLXIIJ, CLXV, CLXVIJ, CL XJX, CLXXX, CL XXXJ, CLXXXIJ, CCXXXVJ, CCXLJ , CCXLIJ, CCXLJX, CCLIIJ, CCLIIIJ, CCL V, CCLXV, CCLXXIIJ, CCLXXVJ, CCLXXX, CCLXXXIIIJ, CCXCJ, CC XCIIIJ, CCXCJX, CCCJ, CCCIJ, CCCIIIJ, CCCXIIJ, CCCXJX, CCCXXXJ , CCCXXXIJ, CCCLIJJJ, CCCLVJ, CCCLVIIJ, CCCLXVIIJ, CCCLXJX, CCCLXXIIJ, CCCLXXIIIJ, CCCLXXV, CCCLXXJX, C CCLXXXIJ, CCCLXXX V, CCCLXXXVJ, CCCLXXXVIIJ, CCCLXXXJX, CCCCJ, CCCCIJ, CCCCIIIJ; b) dedos hacia abajo: XLIIIJ, XLJX, LXV, LXX, LXXIJ, LXXV, LXXX, LXXXIIJ, CIJ, CV, CVJ, CVIJ, CJX, CXIJ, CXIIIJ, CXJX, CXXIJ, CXXVJ, CXXVIJ, CXXX, CXXXIIIJ, CXXXVIJ, CXXXJX, CXLJ, CXLIIJ, CXLV, CLVIIJ, CLXIJ, CLXXIJ, CLXXVJ , CLXXVIIJ, CCXXIIJ, CCXXXIIIJ, CCXXXVIIJ, CCXLVIJ, CCLJ, CCLIJ, CCLVI IJ, CCLX, CCLXIJ, CCLXIIIJ, CCLXVIIJ, CCLXJX, CCLXXIJ, CCLXXVIJ, CCL XXXJ, CCLXXXIIJ, CCLXXXVIJ, CCLXXXVIIJ, CCXCVJ, CCCVJ, CCCVIIJ, CCCJ X, CCCX, CCCXIIIJ, CCCXVIIJ, CCCXX, CCCXXIJ, CCCXXIIIJ, CCCXXVJ, CCCXXVIII , CCCXXXVJ, CCCXXXVIIJ, CCCXXXJX, C CCXL, CCCXLIIJ, CCCXLV, CCCXLVJ, CCCXLJX, CCCL , CCCLV, CCCLVIJ, CCCLJX, 105 112 El tipo con pendiente seguiría utilizádose hasta entrado el siglo XVI, aunque en medida mucho menor con respecto al guante o mano con manga o sin nada . Unos años más tarde la s filigranas manuales se verían sos tituidas definitivam ente por las marcas de imprenta de los tipógrafo s, tras el invent o que m arcó toda una era. Si el papel fue el auxilio indispensa ble p ara el éxito de la im pr enta que acababa de nacer, hace falta tener en cuenta que la pro ducci ón de m anuscritos a m ediados y a finales del siglo XV se vio frenada por las consecuen cias del descubrimie nto gutemberguiano y coexistió un tiem po con los incunables y los primeros libros im presos de las recién estrenadas im prentas de Valencia, Zaragoza, Valladolid, Burgos o Sevilla, o procedentes de los p rincipales centros europeos com o fueron Venecia, Amberes, o Maguncia. La emulación de los elem entos paratextuales del modelo m anuscrito fundamenta el desarrollo de la producción impresa en una evolución gradual que emplearía varios siglos en llegar a térm ino. Portada , frontispicio , colofón , pie de imprenta son el resultado de una adaptación que parte d el incipit fundido con el explicit , típicos de la tradición antecedente. Por ot ro lado, ¿qué obras se seguían copiando a mano y para qué o quiénes? ¿Por qué razone s se destinaron determinadas obras a la imprenta y otras a su transcipc ión a tinta ? ¿ Modelo obsoleto, censura, criba de textos, intereses individuales, modas li terarias, petición del público? Es el caso del m s. E, si se confirma su datación en la últim a década del XV. De nuevo, volvemos sobre los motivos que llevaron a la copia de la Confisyon del amante castellana, al m enos medio siglo después de la traducción al portugués. 113 PARTE II - LA EDICIÓN PALEOGRÁFICA I. Nota preliminar La necesidad de una edición paleográfi ca para el m s. Madrid, Real Biblioteca, II-3088, surge de una serie de factores re lacionados con la accesibilidad del texto mismo. El manuscrito constituye el único ejemplar de la tradición de la Confessio Amantis en idioma portugués conocido en el m u ndo y seguía inédito desde su hallazgo, en 1995, en el real aposento madrileño. La in existencia de una tr anscripción para un testimonio tan valioso ponía el veto a la posib ilidad de una consulta de gran alcance de una tradición aún por estudiar , la de las traducciones ibér icas tardomedievales de la Confessio Amantis de John Gower. El manuscrito está m icrofilmado y m i crofic hado en blanco y negro, y fue catalogado omitiendo p arte de sus características codico ló gicas y paleográficas, perdiéndose, de esta manera, toda la fundam ental información que puede aportar una correcta lectura del color de sus decoraciones, o de los tipos de tinta utilizados por el amanuense, o la visibilidad de sus marcas de agua. Aunque para los iniciados y expertos lectores de manus critos tardom edievales un trabajo de tal envergadura pueda resultar supérfluo, cr eemos indispensable volver ‘fungible’ un testim onio gráfico que, por su pr opia naturaleza, no lo es, con el fin de que constituya un punto de partida para futuro s y m ás especializados estudios. Dada la excepcionalidad del hallazgo y el estado de total desconocim iento del testimonio mismo, la edición paleográfica se vuelve instrumento im prescindible para su descodificación f ilológica y con textu alización, constituyend o, además, el traba jo previo a la edición crítica, basada ésta en una lectura más m odern izada de los signos textuales y paratextuales que aparecen a lo largo de la obra. La fijación de los criterios adoptados para nue stra edición se basa en la adecuación de las Normas gerais de transcrição e publicaç ão de documentos e textos medievais e modernos establecidas por el Padre Avelino de Jesús da Costa en 1977 y actualizadas en su tercera edición de 1993, que a su vez proceden de la revisión de los dictámenes de la Academia Portuguesa da História, de 1940, de las norm as de la Escuela de Estudios Medievales del C.S.I.C., de 1944, de las suge rencias de la Commission Internationale 115 de Diplomatique, en sus diversos Congresos de la década de los Setenta, y de las Normas de transcrição del Centro de Estudos Filol ógicos de Lisboa, de 1971. También tuvimos en cuenta los criter ios estableci dos p or Antonio Cortijo Oca ña y Maria do Carmo Correia de Olive ira para su edición del VII y VIII Libro de la Confessio Amantis portuguesa, ahora en prensa. Aprovechamos las palabras de Margherita Morreale en su edición de Los doze trabajos de Hércules : «Es indudable que cada obra con stituye un caso especial, y que cada tradición manuscrita ofrece sus propios problem as y sus propias soluciones», para poner de relieve la peculiaridad de un testimonio com o la Confessio portuguesa, cuyo proceso de elaboración y cuya trayectoria hist ó rica han proporcionado múltiples claves de lectura y han supuesto no pocas vacilaciones a la hora de fijar sus características codicológicas y paleográficas. II. La presente edición Nuestra edición responde a un criterio de fidelidad paleográfica, primando éste sobre cualquier otra norma de transcripción, dado el interés filol ógico-lingüístico del testimonio. Por consiguiente, reproducim os se rvilm ente cualquier signo del texto, en su disposición y peculiariades gráficas. Las innovaciones que aportamos se lim itan a la resolución de las abreviaturas, que indicamos en carácter itálico , y uniformamos la transcripción de ſ larga y s de doble curva por medio del signo s , con valor sibilante, o por m edio del signo z , cuando con valor fricativo. El signo tironiano τ , o de conjunción, se resuelve con et . Desdoblamos las abreviaturas de: cau = caval leiro = D eu s enx° = enx enplo ihu x°, ihu xp° (y derivados) = ih es u s x risto , ih es u s xp risto p° = p edro scud° = scud eiro snça = s ente nça 116 spual = sp irit ual sta = s anc ta . . = scilicet ° = s egundo S or = S enhor t° = t estemunho La tilde ~, como signo de na salización vocálica propio del port ugués, se conserva en los diptongos (gráficamente triptongos ), pero se transforma en m a final de palabra, o en n ante las oclusivas b ilabiales b , p , dentales d , t , o nasal m , según el criter io seguido por el amanuense al escribir el térm ino por extenso, a pesar de que él m ismo (u otro copista, dada la supuesta presencia de más de una m ano), y con excepciona lidad, usa el trazo m incluso ante las consonantes susodichas. Las adiciones entrelineal es se ponen entre paréntesis angulares altas <> . Ej: < tam > . Los elementos no subs anables se señalan por m edio de un determinado núm ero de puntos colocados entre corchetes [..]. A cad a punto corresponde una letra. Cuando la laguna sea extensa, se utilizan convencionalmen te los tres puntos entre corchetes […] y se precisan en nota sus características. Para los espacios en blanco, cuando breves , se insertan los as teriscos [***], o se describen en nota. Las interpolaciones marginales de otra m ano, con el signo de llaves {}. La separación de líneas se señala por medio de una barra /, y, volado, el núm ero de cada línea; el cambio de folio, con doble barra //; el núm ero de folio o de columna, m ediante corchetes [folio, recto o verso, columna] . Ej.: [f. (71) LXIJ / 67 r, b]. Los diferentes capítulos enum erados en los folios de las tablas en castellano van precedidos por calderones ¶, siguiendo el p r incipio adoptado por el copista de dicha sección del m anuscrito. En consideración a la edición cr ítica del te xto, y a su posterior comparación con el testimonio castellano, Confisyon del amante , ms. Madrid, Real Biblioteca de El Escorial, g. II. 19, publicad o en edición semipaleográfi ca por Elena Alvar, hemos optado por tener en cuenta los parámetros a doptados en dicha publicación, con el fin de mantener la hom egeneidad del sistema, sin recurrir a m odificaciones sustanciales. Por lo tanto, la determinación de los signos textuale s y paratextuales reflej a, en general, la 117 elección del editor del texto castellano, una vez cotejado éste con la correspondiente transcripción que hizo Bernardo Santano Moreno, limitadam ente al Prólogo y al Libro primero, en diferentes núm eros del Anuario de estudios filológicos . Uso de las letras mayúsculas Siguiendo el principio de integridad del texto reproducido, también hemos tenido en cuenta las resoluciones del copista para la tran scripción de las le tras mayúsculas. En especial, los sonidos fricativo palatal y el sibilante tienen cada un o dos variantes gráficas, aunque prevalece indudablem ente el uso del trazo mayúsculo: - J eta / i et a o J azendo / i azendo (igual que en los nom bres propios como J uno , o como J rmãao ). Así mism o, el signo mayúsculo se halla en medio de palabra cu J o / -a , lyngoa J em , so J eyto ; - S esudo / ss esudo o S iso / o s iso , S imom. Abreviaturas Signo de abreviatura Letra/s sustituida/s Ejemplos et m, n, nm, o, u eu, er, ue, to ã, ẽ , ĩ , õ, ũ (nasalización vocálica) co m , o n rra, p o lla, a n i m adas, aq u eeçer d eu s, cl er igo, q ue , muy to lãa, hom ẽ es, b ĩ jr, coraçõoes, h ũ a er, ere, re u er melhas, d ere ito, p re guiça er p er a er s er ia ia d ia ir, ri, ui u ir tudes, doct ri na, g ui sa a, ar, r, ra, ua, uar, ur agrauau a , gua r dados, o r a, p ra zer, q ua l, g uar dasse, nat ur alleza r po r ro p ro uar os, us todoll os , se us 118 Otros elementos entrelineados ente, ento spiçialm ente , rregim ento lo, no, ro enxenp lo , reg no , lyu ro Términos por extenso Enumeram os a continuación una serie de el ementos que ap arecen escritos por ex tenso en el manuscrito, com o justificantes de la elección gráfica adoptada en la resolución de las abreviaturas: 1) Elementos gráficos a) Consonantes nasales i) ante oclusiva bilab ial: tenplo / templo , tenpo ii) ante oclusiva dental: obediemtes , endiante iii) ante sibilante: emssinado iv) ante velar: emxenplo v) ante pronombre reflexivo: botamse vi) al final de palabra: hom em vii) en el cambio de línea: en / como , em / tom , nem / h ũ u 2) Elementos gram aticales: a) Adverbios: muyto , tam b) Conjunciones: i) copulativa: e ii) adversativa s: Epero iii) completivas: que c) Preposicion es: i) simples: co m , per ii) articuladas: contra , pella , pollo / a d) Numerales: dous e) Adjetivos posesivos: meu , seus f) Formas verbales: i) infinitivos: mereçer , screver ii) presente de indicativo: soo / som , teem , teemos iii) pretérito indefinido: pormeteo 119 3) Elementos léxicos: a) Nomb res personales: daunger , genius b) Nombres com unes: aqueeçimento , dereito , doctrina , feito , fermoso / fremoso , enmijgo , meestre , pr egui ça , pregunta , santa , Senhora , Senhores , testemunho , ypocresia La puntuación Insertamos, así m ismo, la puntuación del manuscrito, sin m odernizar. Los tres, cuatro, o incluso más puntos y m o tivos decorativos varios al final de las rúbricas, o tras las voces Confesor y Amante , se indican indistintam ente a través del signo : . La foliación El manuscrito presenta la subdivisión en Li bros, pero no se enum eran los capítulos. Encabezando cada nuevo capítulo, y entre corche tes, indicamos el número progres ivo general de los capítulos de la obra, y el parcial de los de cada libro. Entre corchetes también indicam os el númer o del folio en donde se sitúa el texto. Señalamos todas las foliacion es que aparecen a lo largo del m anuscrito e insertamos además la num eración de los folios ef ectivos, para mayor practicidad. Ej.: [f. (83) LXXJX / 79 v, b] La primera cifra, entre paréntesis redondo, corresponde a los folios efectivos y ordenados cuando la última encuadernación del m anuscrito, incluidas las tablas en castellano. Dicha cifra no aparece en el manuscrito. Para los folios insertados equivocadamente se sigue el orden efectivo. El segundo número, rom ano, es el que aparece en la parte superior del margen derecho de cada folio, aunque gran parte de la numeración rom ana fue guillotinada cuando se juntaron las tablas en castellano y se encuader nó la obra. Incluimos sólo las que se leen en el manuscrito. Cuando son incompletas, pero deducibles, indicam os la cifra que falta entre corchetes. En las tablas en castella no que preceden al texto po rtugués, aparece un número arábigo en la parte superior del m argen derecho. Ej.: [f. (4) 4, v] 120 De la misma manera, los folios que albergan el texto en portugué s llevan el número arábigo de la serie de las ta blas castellanas hasta el 37. Éste se indica tras el del paréntesis redondo. Después de la barra insertam os el número arábigo, cuan do éste aparece en la parte inferior del margen derecho del folio, o cuando se puede reconstruir a partir de las cif ras parciales. En este caso, las cifras que no se leen por en tero en el manuscrito por estar guillotinada s se indican entre corchetes. Tras la numeración ind icamos la cara ( r ecto o v erso) y la colum na ( a o b ) del folio donde se sitúa el texto al que nos referim os. En determinadas ocas iones se leen unas cifras escritas en lápiz, puestas sin criterios fijos, y de m ano moderna; aqu éllas se intr odujeron en un mom ent o indeterminado para indicar la correcta num eración de los folios en cuadernados erróneam ente. Se encuentran indistintamente en el margen derecho superior o en el inferior de l folio. Las cif ras en lápiz se indican en la s notas. El aparato Se transcriben e indican en las notas las t achaduras, las ras gaduras, las raspaduras, las manchas de tinta o de hum edad, los agujeros, las arrugas, o cualquier signo de deterioro visible en el manuscrito. Como la edición respon de a criterio s estr ictam ente paleográficos e intenta reproducir fielmente cualquier signo del m anuscrito, los errores de copia, las lagunas y los elementos interlineado s se transcrib en dent ro del texto m ismo y se mencionan también en el aparato. Además, se inserta la descrip ci ón de la letra ca pital, cuando ésta aparezca, o se hace referencia al espacio correspondien te dejado en blanco por el decorador o rubricador. No todas las letras capitales son visibles por completo: parte de ellas están guillotinadas o escondidas bajo la cosedu ra del do rso. Hay letras capitales de tres tamaños: de pequeño, mediano y gran formato. Se indican en nota las dim ensiones de las letras capita les de gran fo rmato y de sus m otivos afiligranados . También se indican los cambios de tinta, de m ano, o de tamaño de l carácter, y la foliación moderna en lápiz. En el manuscrito no hay reclam os , con la sola excepción de concordia , en el verso del f. 8, tras la receta y e l letuario. 121 Por motivos ajenos a nuestra voluntad y de te rminados por cuestion es técnicas, las rúbricas se imprimen en negro. Se indican en nota tanto las rúbricas com o las letras capitales de tinta diferente a la roja. Al final de la ed ición paleográfica inser t amos una serie de lám inas que reproducen algunos folios del manuscrito. Se trata de los ff. XL r, XLIJ r y LJ v del Libro segundo, LXV v del Libro tercero, y el f. XCIIJ v del Libro cuarto, que alb ergan a demás los tipos más represe ntativos de letras cap itales afiligran adas. Tam bién incluim os el f. CCLVI v del Libro octavo, con el explicit de la Confessio portuguesa. Cierra la sección de láminas la reproducción de dos documentos compilados en letra cursiva bastarda y en letra cursiva cortesana, de 1437 y de 1492 respectivamente, contemporáneos por lo tanto a las copias de las traducciones ib éricas, y producidos dentro de los mismos ambientes cortesano s. 122 soiugado entom oenp er io derro / 6 ma q ue elle n u n ca depois mais / 7 beo aamãao dos rromãaos . mas / 8 steue assy longo tenpo so opod er io / 9 dos françeses ataa q ue fortuna deu / 10 h ũ u tonbo aasua rroda delles et / 11 ofez caher enpod er dos lonbardos / 12 Eesto nom por pod er despada . / 13 mas p er conssentim ento de carllo o / 14 caluo . q ue entom era rrej de fra n / 15 ça . oqual dem etio oenp er io all / 16 uis seu parente que era lon / 17 bardo . 32 [VII, Capítulo VII] ff. (12) 12 VJ v, b - (13) 13 VIJ v, a / 18 Assy 33 durou oenp er io enpoder / 19 dos lonbardos ataa otenpo / 20 dalberto et berimgario que / 21 ant re os grandes se começou / 22 tal debato et deuisom . p er que / 23 elles p er derom depois afrolde / 24 sua on rra . Epo r isso diz oem / 25 xenplo q ue ohom e m quando sta / 26 bem poucas uezes se conheçe / 27 oq ue pareçeo entom p er os de lo n / 28 bardia. ca ta l guerra comu m / 29 se leuantou ant re elles por / 30 por auareza et e n ueia q ue cada / 31 h ũ u tirou p er asseu cabo et apa // [f. (13) 13 VIJ r, a] 1 nhou qua n tas gentes podia ental / 2 g ui sa q ue o rregimento do d ere ito comu m / 3 nom auia ia lugar. Epor ade / 4 uisom q ue ant re elles auia p er for / 5 ça de neçesedade lhes co n uijnha / 6 de demandar aiuda aas ter / 7 ras stranhas . Eestando assi / 8 depa r tidos fora de toda boa gu / 9 rreg ra beerom atal c on cordia q ue a / 10 enlliçom do enp er io derrom a ste / 11 uesse sobre sete p ri nçipes dalle / 12 manha et assi p er mj n ga de g ra ça / 13 abrirom mãao do enp er io et fic / 14 ou todo depois enpod er dos a / 15 llem aaes . Ep er a c on firmare m / 16 oestado sobre que foy adis / 17 cordia tom arom os alle / 18 mãaes posse s egundo . ac on posiço m / 19 feita ant re elles . et fez er om / 20 logo h ũ u enp er ador aque / 21 chamaro m othes . s egundo . diz / 22 acaronica et des aquelle / 23 dia ataa este ficou oenp er / 24 rio aos allemãaes . Eem es / 25 ta g ui sa como uos aued es / 26 ouuydo soltou danyel o / 27 ssonho daquella statua / 28 q ue sinyficaua omu n do que / 29 depois auja de q u eer . de q ue o / 30 derradeiro sinal dos pees . / 31 q ue eram de barro et de ferr o he / 32 ia Vijndo caassi sta agora todo / [f. (13) 13 VIJ r, b] 1 omu n do em deuisom. Aqual se come / 2 çou quando oenp er io rro mãao assi / 3 foi departido . de que he dau er pesar / 4 por q ue senp re depois de dia endia / 5 om u n do peiorou oquesse mostra . / 6 bem aolho P ri me ir ament e s e c o m e / 7 çarmos em rroma acharemos q ue o / 8 muro et todaa çidade aade dent ro / 9 sta deuassa et despouorada . Caassi / 10 he ella guastada q ue onde steu er om / 11 os paaços rreaaes Agora he ca n po / 12 chãao. Esse para r mos mentes ou / 13 trossy . ao stado da cauallaria edo s / 14 çidadãaos que em ella sohia dau er / 15 he de poer enpeso odagora com oden / 16 tom acharemos q ue o grãao he tirado / 17 da palha . Assi que p er a dizer do pod er / 18 et da onrra . et da rriq ue za derroma nada / 19 he agora arespeito doq ue sohia desseer / 20 Eo aazo por q ue ella assi abaixou de / 21 sua onrra . foi diuisom . aqual he m a / 22 dre de toda c on fusom ondeq ue r que ella / 23 bay . et nom s oomente do tenporal . / 24 mas bem assi do sp irit ual . Ea u er dade de / 25 sto dias ha que he p ro uada na santa / 26 ig re ia polla peçonha dos b ẽ es m u n da / 27 naaes . q ue he mesturado em ella . / 28 Ca x risto . m eesmo confessa . q ue neh ũ u / 29 ha 32 Sigue un espa cio en blanc o, corres pondiente a dos líneas, destinadas a albergar la rúbrica, que no se introdujo. El decorado r lo aprovechó para extender los motivos fitomórficos de la letra capital con la que comienza el nuevo capítul o. 33 Letra capital roja, afiligran ada, de pequeño formato. Su cuerpo ocupa el espacio de dos líneas. 129 pod er . de s er ujr ad eu s ao mu n do que / 30 nom p er eça . et assua pallau ra nom po / 31 de em neh ũ a maneira s eer me n tira / [f. (13 ) 13 VIJ v, a] 1 Eesto outrossy tam abertament e sem / 2 ostra aolho q ue nom conp re dello m ais / 3 fallar Mas p er esta g ui sa home m ap re / 4 nder como om u n do andou arredor / 5 atanto que agora he açerca gua / 6 stado . s egundo . aform a daquella figura / 7 de q ue fallou danyel em sua sc ri ptu / 8 ra. Cao do ouro et oda p ra ta et o / 9 do arame som ia auijnd os hidos / 10 et agora sta sobre os seus dedos / 11 uelhos . de fraco barro et de ferro / 12 q ue pouco c on cordam . Eassy força / 13 do he q ue caya com o cousa q ue / 14 enssy he depa r tida. [VIII, Capítulo VIII] f. (13) 13 VIJ v, a - v, b / 15 Aquy allega odicto do apo / 16 stollo: . 34 / 17 O 35 apostollo sc re ue anos todos / 18 e diz q ue nos somos aquel e s / 19 e m o s q ua ees ou enq ue aç er tou . oa / 20 cabamento do m u n do p er q ue nos po / 21 demos c on sijrar bem que ayma / 22 gem que sinificaua omundo q ue / 23 foi ia onrrado . et agora he bil / 24 et fraco et uelho et cheo dema lle / 25 za . et de p er igoo . et outrossi depar / 26 tindo como eram os pe es daq ue / 27 lla statua q ue uos eu ia disse . h e / 28 ia aç er c a derr ibada et esto se most ra / 29 q ue he por mj n gua dam or . Ca o n de / 30 os rregnos som depa r tidos. he for / 31 çado q ue os om ẽ es passem m al Esse / 32 pararmos m entes entodollos / 33 cabos acharemos q ue o mundo ant re / [f. (13) 13 VIJ v, b] 1 os xp ri stãaos geeralment e he depa r / 2 tido p er guerras trabalhandosse / 3 cada h ũ u debuscar bing ança / 4 qua n to pode . nom enbargando / 5 que estes theollogos nos dize m / 6 q ue onde caridade nom ha nem / 7 h ũ a obra . boa pode seer feita / 8 Eonde mo r tal guerra he usada / 9 eu no m sse j como caridade hi po / 10 ssa au er assesego Mas de todo est e / 11 mal oh ome m he aazo q ue rrazom et / 12 entendim ento ha . et q ue enssinal et test emunho / 13 dello aq ue lla ymage m tomou seme / 14 lhança dome m enom dout ra anj / 15 mallia Ca p ri meir am ente todallas / 16 c ri aturas forom ordenadas p er asse / 17 rem soieitas a o home m . et depois / 18 foi rrestrangido aq ue llo . Equando / 19 elle q ue eeo cahiro m ellas . equa n do / 20 ele adoeçeo assi adoeçero m ellas / 21 Caassi como ohom e m sobre doen / 22 ças et paixõoes . asi enconpar / 23 açom sofrem todallas outras / 24 c ri aturas. [IX, Capítulo IX] ff. (13) 13 VIJ v, b - (15) 15 JX r, a / 25 De como per aazo d e co n / 26 trariedade as cousas c ri a / 27 das padeçem corupçom : . 36 / 28 olhade 37 ao sol e aall ũ a q ue / 29 som figuras çellest ri aaes / 30 se acripssom 38 anbos p er op / 31 ecado do home m . bem assy // [f. (14) 14 VIIJ r, a] 1 om ais puro aar que he em alto 34 Letra im itando la gótica. La rúbrica e stá escrita en tint a oscura . 35 Letra capital roja, afiligrana da, de pequeñ o tam año, ocup ando el espacio de dos líneas. 36 Rúbrica e n tint a marró n. Letra im itando la gót ica. 37 Falta la letra cap ital, para la que se guardó el espacio correspondiente a cuat ro líneas. El comienzo del nuevo capítu lo se sitúa al final de la columna b del vers o del folio. 38 Se corrige l de un original aclipssom por r . 130 po / 2 llo pecado do home m he aas uezes / 3 corrupto et mouudo . ora co m ue n tos / 4 ora com nuu ẽ es p er quesse m o / 5 stra bem q ue o ome m deue teer mu / 6 yto opecado em odio pois aa / 7 za ao çeeo seer em debato . Eco n / 8 sijrando outrossi todallas p ro p ri / 9 edades das cousas quessom / 10 aq ui enbaixo ant re nos . acha / 11 rem os q ue cadah ũ a em seu g ra / 12 ao sta semelhantem ent e / 13 em esta mat er ia. Ca om al / 14 ora enche ora uaza. et at er / 15 ra ora c re çe ora mj n gua . ora / 16 ueemos as aruores u er des . et ch / 17 eas de folhas et outra ora uee / 18 mos todo em contrairo . ora / 19 he ouerãao p ra ziuel et cheo de / 20 flores outra ora Vee m as chui / 21 uas et tenpestades. o ra som / 22 os dias et depois uee m as noi / 23 tes . bem assi omu n do aas u ez / 24 es he lumeoso et depois he / 25 scuro . enta l g ui sa q ue as obras / 26 mu n dana aes . stam senpre s egundo . / 27 adesposiçom do hom e m et assua / 28 condiçom Eporem diz g re gorio / 29 nos moraaes q ue o ome m he p ro p ri a / 30 ment e omeor . mu n do . et prouoo / 31 p er esta g ui sa. c a oho me m em q ua nto / [f. (14) 14 VIIJ r, b] 1 tem alma rrazoauel . he semelha / 2 uel ao angeo . et enqua n to ha se n / 3 tido he semelhauel aas anjm a / 4 llias . et enqua n to ha creç er he sem / 5 elhauel aas aruores . et como as / 6 pedras ham seer assy oha elle . / 7 Ep er esta g ui sa ohome m de sua p ro p ri a ca / 8 llidade he assi como h ũ u mu n do / 9 et qua n do este m undo peq ue no erra . / 10 et torna amal om aior mu n do to / 11 do se rreuolue . et aterra et omar et / 12 ofirm a mento todos delle dema n / 13 dam Juizo . ca em qua n to elle sta / 14 fora do caminho oal todo sta e m / 15 discordia Ep er esta g ui sa c on cludindo / 16 eu entendo q ue o hom e m soo he aa / 17 zo de todo omal. por q ue este mu n / 18 do em ssi he assi departido . Ediz / 19 outrossy oauangelho . q ue deuiso m / 20 faz caher h ũ a casa sobre outra / 21 ataa q ue derriba todo h ũ u rreino et / 22 pore m todo ome m bem pode ente n der / 23 q ue deuisom soo sobre todo he cousa / 24 q ue mais faz caher ao mundo et senp re / 25 ofez des ocom eço. eesto se pode p ro ua r / 26 p er ohome m q ue dessua conpleissom / 27 he feito sobre deuisom . de frio. hu / 28 mid o . q ue eente . sseco . oqual p er força / 29 c on uem q ue moira por q ue osseu stado / 30 he senp re sobre debato. et ataa que / [f. (14) 14 VIIJ v, a] 1 h ũ a parte seia uen çida q 39 no m pode / 2 hi au er paz final . p er o seo homem / 3 fosse feito em outra g ui sa todo . / 4 dh ũ a mat er ia et aunydade dele / 5 no m s er ia geerada neh ũ a corrupço m / 6 Mais por q ue ha hi cont ra riedade / 7 dent ro enssy no m pode durar q ue a / 8 açim a nom moira . Eaallem / 9 desto em elle ha out ra grande / 10 deuisom p er aqual elle senp re sta / 11 em debato em q ua nto dura sua / 12 uida . et esto he ant re aalma et o / 13 corpo . q ue stam ant re ssy assi deu / 14 ysos q ue qual q ue r cousa aque / 15 ocorpo q ue r mal . aalm a aama . / 16 et com aq ue llo se d elleita . p er o / 17 q ue mujtas uezes aconteçe q ue da / 18 guerra q ue ant re elles ha oq ue mai s / 19 pouco ual tem auictoria . Eq ue m / 20 q ui s er . traz er aam e moria oq ue ia de / 21 sto ha aqueeçido . bem au er a que / 22 rrep re nder da guerra q ue p ri mei ra m ente . / 23 começou no paraiso. por que / 24 ento m sse p ro uou que m ella era . / 25 et omal q ue obr ou Ca daq ue lla / 26 guerra dentom naçero m todo / 27 llos biçios dos pecados mo r t / 28 aaes . pollos q ua ees depois ent / 29 rou deuisom ant re os hom ẽ es / 30 aq ui no mu n do . Efoy outrossy . / [f. (14) 14 VIIJ v, b] 1 todo aazo po r q ue d eu s destrohiu todo / 2 omu n do 39 q tachada con una ba rra y borrada con tinta. 40 aparece un trazo corrigiendo la letra y del verbo sin gular, ta l vez debido a u na revis ión posteri or de l texto. 41 El copista corrige una a por un a e . 42 Debajo del 15 se lee un 17 trazado en lápiz. 131 p er dulluuio . saluo noe co m / 3 sua c on panha q ue sooment e polla / 4 arca foy 40 saluos . Eaallem desto / 5 p er pecado aueo aquella magi / 6 naçom ane n prot q ua ndo man / 7 dou faz er atorre de babillonya / 8 tam alta p er a pelleiar com opod er io / 9 de d eu s . pollo pecado do qual forom / 10 m udadas as lingoag ẽ es ental / 11 g ui sa que çesarom depois dobrar / 12 em ella . por q ue neh ũ u nom / 13 entendia oq ue lhe out ro dizia / 14 Eesto aqueeçe entodas partes / 15 onde opecado tom a demanda / 16 q ue as cousas nom podem star co / 17 mo deuem . ca opecado de sua c on / 18 diçom he m ad re de toda deuiso m / 19 et he sinal do tenpo enq ue om / 20 undo ha de falleç er . Ca ih es u s / 21 x risto . diz sem duujda . q ue preto da / 22 fim d o mu n do paz et concordia / 23 ham de fugir et caridade ha / 24 de çesar ant re os om ẽ es . et o / 25 odio se ha dac re çentar . Eq ua n / 26 do estes sinaaes se m ostrare m / 27 apedra q ue danyel disse subita / 28 men t e ha de cahir . et todo om / 29 u n do tem de derribar . et todollos / 30 om ẽ es entom ham de rre 41 surgi r / 31 p er a hirem agll or ia ou ap er diço m // [f. (15) 15 JX r, a] 42 1 que q ue r dizer aparaiso ou ay n / 2 ferno . onde et er nalment e ha m / 3 de morar . em oparaiso he paz / 4 et toda c on cordia . et oynferno he / 5 cheo detal discordia que nu n ca / 6 hi pode au er neh ũ a boa auee n / 7 ça . Porem bem he q ue em q ua n / 8 to nos pod er mos q ue aiamos / 9 paz h ũ us com os outros. / 10 et nos q ue iramos bem como Jr / 11 mãaos . ental g ui sa q ue possa / 12 mos aq ui uiu er em prazer et / 13 depois guaanhar saude p er a / 14 as almas . [X, Capítulo X] f. (15) 15 JX r, a - r, b / 15 Aq ui conta h ũ u exenplo de / 16 aRyom otangedo r daarpa: . 43 / 17 E 44 quisesse ora d eu s quenos em / 18 esto fossemos. todos assy co / 19 mo arryom que tijnha / 20 h ũ a arpa de tal tenp er ame n to / 21 et mesura que quando canta / 22 ua com ella as bestas bra / 23 uas se tornaro m manssas aç er / 24 ua com ollyom ollobo com / 25 oca r neiro eallebor com ogal / 26 go todos stam enpaz et com / 27 isso todollos om ẽ es que ou / 28 arriom em aquelle tenpo . / 29 assy oS enhor com o oouelheiro to / 30 dos fez star em boa c on cordia En / 31 tal g ui sa q ue os com ũ uees com . / [f. (15) 15 JX r, b] 1 os senhores eos senhores com os / 2 com ũ ees elle os pos em amo r eos / 3 fez llançar dessy toda menencoria / 4 Quem ora teuesse h ũ a arpa / 5 de mellodia tam p ra ziuel como foi / 6 aq ue lla pod er ia prestar em mujtos / 7 lugares p er a faz er paz. onde ora ha / 8 odio . mas qua n do os om ẽ es penssa m / 9 darroidar et ossiso q ue r ensandeçer et / 10 arrazo m tornar em braueza ental / 11 g ui sa q ue tenp er ança et mes ur a t em p o / 12 sto sseu mu n do sobreo otrançe . eu / 13 no m ssej que cousa seia boa seno m / 14 au er me do . ca isto traz ogeeral te / 15 mor q ue sta aapo r ta de cadah ũ u / 16 Pero qua n do aespora aguda fere / 17 se m m esur a ocauallo no costado / 18 elle m ujtas uezes se agraua . o r a / 19 no m conp re de fallar m ais desta ma / 20 t er ia aqual neh ũ u pode gujar se / 21 nom soo d eu s . 45 aquelle d eu s que tudo / 22 tem em rregimento . 43 Rúbrica e n tint a marró n. Letra im itando el carácter gótic o. 44 Letra capital roja, afiligran ada. 210 X 230 mm. Motivo afiligran ado: 30 X 26 mm . 45 Tachado con una barra y borrado con tinta. 132 Ms. Madrid, Real Biblioteca, II-3088 Lyu r o p ri mero [XI, Capítulo I] f. (15) 15 JX r, b - v, b 46 Aq ui c on sijrando oacto r / 23 encomo p o lla d euiso m das c on dições dos hom ẽ s / 24 dagora oamor da caridade he u e n çido et e n / 25 tende de fallar daq ue lle amo r aq ue todallas c ri a / 26 turas a n i m adas som soieytas et po r q ue ha muij / 27 tos namorados q ue aallem da rrazo m husam / 28 dos padecymentos dos seus dilleytes. / 29 Porende sobreesto em spiçial fundou / 30 amateria deste lyuro em spiçyal : . [f. (15) 15 JX v, a] 1 Eu 47 nom posso stend er minha / 2 mãao ao çeo nem assenta r / 3 em ygualdeza este mu n do q ue senp re / 4 sta em ballança . por q ue nom he / 5 em meu pod er de conpassar tam / 6 grandes cousas . porem amy m co n / 7 uem deas leixar passar et tr a / 8 ctar doutra materia Ca daq ui / 9 endiante eu entendo de mudar / 10 oestillo de meu screu er et f allar / 11 de cousas no m muito stranhas / 12 q ue natura tem em sua m ãao. / 13 sobre q ue omu n do c on uem de star . et / 14 steue des ocomeço eestara em / 15 q ua nto hi ouu er hom ẽ es . et es to / 16 he amo r de q ue eu fallo enq ue ne m / 17 h ũ u ome m se saba rreg er . porq ue / 18 assua lley he ssem rregra . ca / 19 domu ito et do pouco neh ũ u aç er / 20 ca se pode scusar q ue nom seia cu / 21 lpado . epor esso no m h a h i t a m / 22 sesudo que saiba tenp er ar am / 23 esura damor seno m co n poersse / 24 com aq ue llo quelhe em ello a / 25 uyer . ca siso nem força ono m / 26 pode aiudar . Eaquelle que e m / 27 out ra g ui s a s e t r a b a l h a d e faz er . / 28 he p ri meiro lançado de soo pee . / 29 por q ue hi no m ha neh ũ u q ue aelo / 30 possa 48 au er rremedio . nem nu n ca / 31 ataa q ui foy achado sab e r q ue pode / 32 [sse] 49 ordenar meezinha aado ença / [f. (15) 15 JX v, b] 1 q ue deus tem posta aalley do am or . / 2 Ea esto nom sabe nem h ũ u dar / 3 outra rrazom senom que senp re / 4 foy et ha desseer q ue amor he m ee / 5 st er onde elle q ue r . ca onde tem uo n / 6 tade alli sse assenta . q ue contra / 7 ello no m ha hi toruaçom . mas / 8 do q ue ha daqueeç er aaderradeira ne m / 9 h ũ u Siso pode dar rrecado . senom / 10 como aconteçe p er uentura . esse asi / 11 he que alg ũ a ballança hi ha. / 12 q ue por fortuna seia gou er nada be m / 13 posso eu creer s egundo . aprendi q ue amor / 14 atem e m suas mãaos po r q ue elle no m / 15 q ue r atend er aneh ũ a rrazom et esto / 16 he por q ue amor he çego et no m pode / 17 ueer Eporem osseu Juizo no m pode / 18 seer ç er to . mas como arroda anda / 19 darredor assy da graças sem m ere y / 20 çimento . et as p ri ua deque m as m ere / 21 çe bem com o oq ue ioga os dados. q ue / 22 nom sabe se ha de guaanhar ou de / 23 p er der. ataa q ue ueia asua sorte. / 24 e m esto mujtas uezes os om ẽ es co / 25 meçam quesse soubesse m oq ue era / 26 m udariam toda sua entençom 46 En el m argen derec ho, en la parte su perior: 17 , e n lápiz. 47 Letra capital roja, afiligrana da. 48 Hay una mancha de tinta que se lim ita a la primera letra del vocablo. 49 La presencia de una m ancha de ti nta dificul t a la lectura del prim er vocablo de la línea. 133 [XII, Capítulo II] ff. (15) 15 JX v, b - (17) 17 XJ r, a / 27 Aq ui bem como enpessoa daq ue lles q ue com / 28 amor som legados este actor finge n / 29 dosse namorado p ro põe desc re uer em çer / 30 tas destinçõoes deste lyu ro . os desuay / 31 rados padeçimentos q ue os nam orados / 32 Padeçem : . // [f. (16) 16 X r, a] 1 E 50 que esto seia u er dade eu uos / 2 digo q ue eu meesmo soo h ũ u / 3 daquelles q ue he rreçebido aasua / 4 scolla et uos posso dizer seuos q ui / 5 s er des ouuyr h ũ a forte so til et . / 6 marauilhosa au entura que / 7 amy m aqueeçeo aynd a no m ha m / 8 uyto te n po em rrazom desta m a / 9 teria damor aqual eu q ue ro de / 10 scobrir et chãamente c on tar a a / 11 q ue lles quessom namorados . Ede / 12 ponto em ponto declararlhes / 13 om eu noioso cujdado . et omeu / 14 noioso dia et omeu noioso aq ue / 15 eeçimento. po r tal q ue o q ue eu ag o ra / 16 sc re uo ao deante lhes pos sa fi / 17 car em rrene n brança. por aq ua l / 18 rrazom eu c on sselho acadah ũ u / 19 q ue tome exenplo da sabedoria / 20 quelhe d eu s deu et oq ue sabe debe / 21 faz er q ue o amost re aos q ue o nom sa / 22 bem. ca tal faz er he p er a louua r . / 23 Epor iso eu entendo desc re uer ea / 24 bertament e demostrar 51 como a / 25 mor et eu encontram os portal / 26 q ue depois de mjnha mo r te omu n do / 27 possa tomar exenplo daq ue lle / 28 p ra ziuel noio sem saude q ue p o llo e n / 29 tendim ento do om e m nom pode sseer / 30 rresestido . et cuia rregra ora em . / [f. (16) 16 X r, b] 1 lediçe ora em t ri steza sta encamj / 2 nhada . Sobre este ponto q ue he aco n / 3 tiçido do amor enq ue eu cahi conta r / 4 uoshey amat er ia . Ora ouça oq ue ha / 5 uoontade douujr da mjnha fortu / 6 na . possouos eu diz er q ue andando e / 7 ste out ro di a spaareçendo et esto foi / 8 no mes demaio qua n do cadah ũ a a / 9 ue tem tomada sua pa r çeira et pe n / 10 ssa de conp ri r os p ra zeres q 52 do amo r / 11 q ue cobrou *** 53 de q ue eu pouco p ra zer / 12 to mau a c omo aq ue lle q ue era mais / 13 longe do conp ri mento dosseu amo r . / 14 Assi q ue eu nom entendi hi outro / 15 consselho seno m como h ome m fora de / 16 ssy fujme p er h ũ a fruest ra . nom por / 17 teenço m de cantar com as aues . / 18 mas co mo e u fuj no meo della / 19 achey h ũ u chãao u er de et fermo / 20 so no qual eu soo choraua . et / 21 começey afaz er l 54 meu chanto a / 22 tam duram ente que mujtas vezes / 23 cahi no chãao cujdando de dar / 24 aalma . pedindo ad eu s q ue me desse / 25 mo r te Ecomo eu acordey daq ue lla / 26 pena alçey os meus olhos pia / 27 dosam ente ao çeeo dizendo . Oo tu cu / 28 pido etu uenus tu d eu s do amor. et / 29 tu deessa onde he auossa piedade 55 / 30 eonde he auossa omildade 56 uos / [f. (16) 16 X v, a] 1 bos fazeeme agora biu er ou morrer . / 2 ca . çertament e tal doença qual eu / 3 agora hei emujto ha q ue tenho se / 4 muyto durar ouuesse dome m sesu / 5 do faria sandeu . Oouenus rrainh a / 6 do encarrego do amor. Tu uida . / 7 tu tallante tu s aude humanal / 8 paramentes. aacausa demjnh a / 9 q ue rella et outo r game parte de tua / 10 g ra ça ental g ui sa . q ue eu em este luga r / 11 possa achar se tu 50 Letra capital roja, afiligrana da. 51 Se tacha la pri mera sílaba. 52 tachado con una barra. 53 Letras tachadas con una raya, tal vez opi . 54 error sin co rregir. 55 Hay una pequeña mancha d e tinta justo sobre el término. Más abaj o, tras la última línea, en el margen inferior, hay otra m ancha de tinta. Las d os se encuentra n en corres pondenci a con las ma nchas del foli o anterior. 56 Una mancha de tinta oculta parcialmente la última sílaba y el término siguiente. 134 es graçiosa ou / 12 no m Edictas estas pallau ras . eu / 13 bi logo orrej do amor et arrainh a / 14 ta n bem . m ais orrej co m olhos q ue ixo / 15 sos et maao senbrante passou . / 16 seu caminho . p er o ante quesse de / 17 todo fosse pareçeome q ue tomaua / 18 h ũ u dardo ardente conq ue pasou / 19 arraiz domeu coraçom et em elle / 20 no m leixou achej out ro rremedio / 21 como aquelle q ue nom auja uoo n / 22 tade daguardar Mas aquella / 23 q ue he acorro et fonte de prazer . / 24 et noio q ue ha daqueeç er . aos que / 25 ama m ficou . et como q ue r que ella / 26 no m me m ostraua boo doairo p er o / 27 p er gu n tou . quem es tu filho . et eu / 28 acordej bem co mo h ome m q 57 faz / 29 quando do r me . et parou ella be m / 30 mentes . et disse q ue nom me t e me / 31 sse de n eh ũ a cousa . Mas com / [f. (16) 16 X v, b] 1 todo esto no m fuy eu muy to ledo co / 2 mo a q ue lle quenom auja rrazom / 3 por q ue o sseer . Eout ra uez me per / 4 gu n tou quem eu era eeu lhe rre / 5 spondi q ue uos praz demj m S enhor s er ey / 6 sãao ou nom . Eentom disse ella / 7 dh ĩ me tua enfirm idade. q ue te / 8 dooe et qe 58 q ue te agrauas assy . / 9 no m te encobras . casseme finge / 10 res . no m te saberej faz er meezinh a / 11 neh ũ a . Senhora eu som h ũ u / 12 hom e m que em uossa co r te uos / 13 hej longam ente s er uido . et demais de / 14 m ando guallardom do p ra zer q 59 / 15 pois tanto tenpo ha que pa / 16 de ço noio. Eella ento m começou / 17 denbruscar et disse mujtos rron / 18 çeiros ha hi deuos outros . dos / 19 q ua ees pode sseer q ue tu es h ũ u. q ue te / 20 fyng es au er feito am eu am j m s er uiço / 21 Ep er o q ue ella bem sabia q ue o meu / 22 mundo staua em out ra rroda se m / 23 rronçaria mandoum e todauja / 24 q ue lhe disesse au er dade q ue doença e r a / 25 am inha Senhora disse eu seuos / 26 q ui s er des demy m au er piedade diruollo / 27 ey . dim e disse ella out ra uez q ue ia n / 28 da he atua ynfirmidade enom / 29 encobrar dello nada . Senhora / 30 bem uolla diria se tanto m e du / 31 rasse auida . Eentom lançou ela // [f. (17) 17 XJ r, a] 1 os olhos sobremy m edisse . pois / 2 atua uida sta em uentura no m / 3 enba r gando q ue eu saiba como esto / 4 he mjnha uontade he q ue te con / 5 fesses ah ũ u meu cl er igo q ue logo / 6 bijnra et que tu lhe rrecontes / 7 todo p o llo meudo assi os teus / 8 penssam entos assi como as / 9 obras . Oo genius meu p ro p ri o cl er i / 10 go disse uenus uem adiante / 11 et ouue este home m de c on fisso m . / 12 e tanto q ue ella esto disse le / 13 uantej acabeça et bj aquelle / 14 cl er igo star p re stes . Easseentou / 15 se p er ame ouujr com o p er ela / 16 era mandado . [XIII, Capítulo III] f. (17) 17 XJ r, a - r, b De como ama n te / 17 se ficou engeolhos . p er asse c on fessa r / 18 agenius ossaç er dote da deessa Venus / 19 Este 60 cl er igo onrrado esa n to / 20 homem começou de / 21 m e fallar . Benediçite / 22 Edepois disse mais filho m eu / 23 tu me deues ora descobrir / 24 os a ltos p ra zeres com todos / 25 os noios q ue tu as sentido a n / 26 te desto p er rrazo m damor . eq ue . / 27 nom leixes cousa q ue me n o m / 28 digas . comote aueo chaam ente . / 29 todo . editas aq ue llas pallau ra s / 30 fiquey os giolhos ante el le / [f. (17) 17 XJ r, b] 1 Ecom cont ri çom rrespondi . d omi n u s 57 tachado con una barra. 58 El copista trazó prim ero q , transformada luego en d . 59 Tachada con una barra. 60 Letra capital roja, afiligrana da. 135 Pad re / 2 sp irit ual genius pois tu as asp er iençia / 3 do amor por cuia rreu er e n ç a m e tu / 4 as agora de c on fessar . rrogote q ue en / 5 esta mjnha confissom no m me leixes. / 6 p er der tenpo . por q ue todo meu coraçom / 7 st a agora meu coraç ọ m toruado eno m / 8 posso guaançar meu entendime n to / 9 p er ate diz er todo que alg ũ a cousa no m me / 10 squeeça . p er o setu me q ue res p er gu n tar / 11 de ponto em ponto eu creo q ue neh ũ a / 12 cousa ficara q ue te todo nom diga . [XIV, Capítulo IV] f. (17) 17 XJ r, b - v, b / 13 Pallauras q ue disse genius ossaç er dote / 14 ao am ante no começo de sua c on fisso m : . / 15 Entom 61 começou elle logo de p er g unt ar . 62 / 16 ta r edisseme manssamente p er boas / 17 pallau ra s. filho p er ate fazer p er guntas / 18 em tua c on fissom . eu soo aq ui assijnado / 19 p er mandado deuenus . adeessa cuio cl er igo / 20 eu som da pa r te do amor . p er o amj m co n / 21 uem por alg ũ as rrazõ oes no m soom ente / 22 por te p er guntar por as cousas damo r / 23 mais doutras cousas m ujtas q ue tocam . / 24 aos out ro s uiçios . ca esto p er teeçe ao ofi / 25 çio de saç er dote cuia ordem eu tenho e m / 26 tal g ui sa q ue te mostrarej os biçios h ũ u / 27 et h ũ u que neh ũ u delles nom fiq ue . / 28 dos q ua ees tu pod er as tomar tal ex enplo . / 29 p er que tu depois saberas rreg er atua / 30 c on ciençia . Mais enp er o c on clusom final / [f. (17) 17 XJ v, a] 1 mjnha s er a em spiçial por amor cu / 2 io s er uidor eu sõo . epor cuio s er u iço eu / 3 som aq ui bijndo . assy q ue eu entendo / 4 de faz er duas cousas . p ri me ir ame n t e / 5 de te contar arregra dos uiçios / 6 s egundo p er teeçe am jnha ordem . e depois / 7 m ostrarte todallas p ro p ri edades dam o r / 8 enq ue guisa stam p er degraaos . s egundo adis / 9 posiçom de uenus . cuia condiço m / 10 eu deuo asseguyr . com o som th e u / 11 do . pois todo soo reth e udo co m am o r / 12 Epore m mais pouco m e deuem / 13 de culpar aynda q ue de cousas de / 14 Siso pouco saiba . ca eu nom / 15 ouue em huso nem nu n ca fuy . / 16 ta m pouco enssinado p er a falla r / 17 de uiçios ede u ir tudes. m ais da / 18 mor ede sua doct ri na. por q ue os / 19 liu ro s de uenus doutra cousa . / 20 no m me enssinam texto nem g ro / 21 sa P er o por quanto eu ente n do / 22 q ue ao cl er igo p er teeçe de sseer bem / 23 acustumado et que aelle he u er go / 24 nha deseer mj n guado em cousa / 25 q ue aelle c on p re de faz er . Eeu demeu / 26 ofiçio saç er dotal po erej a tua co n / 27 fissom en tal form a q ue com de / 28 cabo tu ouujras parte dos biçi / 29 os . os q ua ees eu apropriarey . aa / 30 mat er ia do amor em maneira / 31 q ue tu entenderas bem oque elles / 32 q ue rem synificar. Ca ohom e m que / [f. (17) 17 XJ v, b] 1 ha douujr c on fissõoes deue defaz er / 2 suas p er gu n tas chaame n t e et nom / 3 p er sotilleza. por q ue au er dade no m q ue r pintar suas pallau ra s . Porem / 5 filho meu oq ue te eu hej dep er gu n tar / 6 s er a assy chãao q ue tu entender as / 7 et conhoçeras todollos pontos / 8 de tua confissom . 61 Capital roja afiligranada, con motivo zo omórfico, representando un a serpiente. 62 En origen: pergar , al que se añadi ó el signo de a b reviatura. En la nue va línea se lee tar , tachado. 136 [XV, Capítulo V] ff. (17) 17 XJ v, b - (18) 18 XIJ r, a Aq ui começa / 9 ac on fissom do amante. ao quall / 10 dos çinq uo sentidos oc on fessor lhe / 11 fez p er gu n ta de dous . scilice t . douee r et ouuy r / 12 Antre 63 auida e amorte eu / 13 ouuy as pallauras deste / 14 clig o ante quelhe e u rre spon / 15 desse . erroguejlhe entom q ue me / 16 disesse oq ue entendesse . et eu lhe / 17 obedeeçeria s egundo aforma desseu e n / 18 carrego . Eentom disse elle p er / 19 esta g ui sa et mandou q ue me co n / 20 fessase de 64 meus çinq uo sentidos et / 21 ordenasse deos correg er . doq ue os / 22 eu tijnha mal despesos . Ca / 23 elles p ro p ri ament e som as po r tas / 24 p er q ue as cousas q ue podem enpeeçer / 25 aas almas dos om ẽ es uãao d ere i / 26 to ao coraçom Ora filho pois / 27 de troctar auemos desta m at er ia / 28 Eu 65 p ri mei ra m ente cujdo de começar a / 29 ssab e r como sta oteu oolhar . oq ua l / 30 eu entendo q ue he m ais p ri nçipal / 31 de todos p er q ue p er igoo possa au ĩ jr . // [f. (18) 18 XIJ r, a] 1 Ep er a fallar em naturalleza dam or / 2 muy to muytos pode ome m achar que / 3 senp re lançarom seu oolhar arredo r / 4 p er a ueerem se pod er iam enculcar / 5 cousa que aelles pouco p er teeçia / 6 et esto sooment e por deseiarem / 7 odesfazim ento dout re m Polla / 8 qual cousa m uj to onrrados ca / 9 ualleiros et donas forom ia m / 10 uytas uezes ag ra uados . Assi q ue o / 11 oolhar he bem com o ladrom . / 12 cont ra amo r q ue aaza muj to gra n / 13 des et maa os . aqueeçimentos / 14 q ue aas uezes ag ra uam a ss i me e s / 15 mo peor q ue aneh ũ u out ro . Ca / 16 faz corr er per elle ataa ocora / 17 çom dentro aq ue lle dardo quei / 18 mante dam or q ue senp re arde / 19 ental g ui sa q ue o q ue elle aas uez / 20 es conheçe . por mal dessi m ee / 21 smo c re çe Porem filho para / 22 mentes ah ũ a storia q ue te eu / 23 ora direj p er q ue tu s er as caujdado / 24 de guardar oteu oolhar q ue nom / 25 passe fora darregra. [XVI, Capítulo VI] f. (18) 18 XIJ r, a - v, a Aq ui c on ta / 26 oconfesso r h ũ u enx enplo . do beer dize n / 27 do oq ue ac on teçeo aanthenor neto / 28 dellrrey cadino de thebas : . / 29 Ouuidio 66 conta em seu liu ro . / 30 h ũ u exenplo do maao oolh / 31 ar . ediz que h ũ u S enhor onrrado . / [f. (18) 18 XIJ r, b] 1 aq ue chamaua m atheon oqual . e ra / 2 parente muy to chegado ao rrey / 3 cadino oq ue p er phebo foi posto em / 4 alto stado. Eeste etheon como o / 5 me m pod er oso et monteiro deuonta / 6 de m ais q ue todos . tomou sabor / 7 dhir acorrer monte com seus cã / 8 aes et grandes uozinas nas ma / 9 tas m ayores. onde elle enten / 10 deo mais asinha dachar sua mo n / 11 taria . Assilhe aueo em h ũ u t en po / 12 andando asseu monte em h ũ a / 13 fruest ra . que ficou soo apartado / 14 de sua gente et andou parando me n / 15 t es aas f re mosas flores q ue naçiam / 16 ant re as eruas u er des et cataua out ro / 17 ssy . aos doçes cantares do rroussi / 18 nol et das outras aues . ataa q ue . / 19 chegou ah ũ u ualle no m sabendo / 20 elle pa r te. hu achou h ũ u chãao / 21 rredondo . ç er cado 63 Letra capital roja afiligranada, con motivos fitomórficos. 64 No se lee bien la vocal por estar bo rrada con tinta. 65 En origen: tu , que el copista corrige. 66 Letra capital roja, afiligrana da. 137 de booscos u er des et de / 22 mujtas fermosas aruores de des / 23 uairadas naturas . et lançando seu / 24 olho cont ra omeo daquelle chãao / 25 bio h ũ a fonte mais ferm osa / 26 q ue os om ẽ es birom . na qual dia / 27 na adeessa se staua banhando / 28 com todas suas ny n phas que aela / 29 s er uem . Epero q ue ella era toda nua / 30 nu n ca el della partio se u olho . / [f. (18) 18 XIJ v, a] 1 Por aqual cousa ella foy muy to san / 2 huda . ecomo deessa q ue era mudouho / 3 em semelhança de ç er uo q ue logo per / 4 ante seus cãaes leuantou . com o / 5 qual todollos de sua c on panha corr / 6 erom et fez er om montaria . ataa q ue / 7 os cãaes omatarom . et por bing / 8 ança todoo spedaçarom . Ves ora / 9 m eu filho que cousa he lançar / 10 oolho onde no m conp re oq ue antheo m / 11 carament e conprou . Por ta n to / 12 guardate q ue o nom faças. ca tu ach / 13 aras q ue m ilhor he aas uezes teer / 14 os olhos çarrados q ue ueer com el e s / 15 oq ue te pode b ĩ jr ao depois em da / 16 pno . Ep er a p ro uar q ue e s t o h e u er dade / 17 tu ouujras outrossi h ũ a storia / 18 do poeta ouujdio q ue c on corda co m / 19 esta mat er ia. [XVII, Capítulo VII] ff. (18) 18 XIJ v, a - (19) 19 XIIJ r, b Aq ui põe out ro em x enplo . / 20 do ueer et conta dh ũ u p ri ncip e p er no / 21 m e cham ado Phorseus q ue ouue / 22 . tres filhas gorn 67 goneas dest ra / 23 nha naturalleza : . / 24 Contasse 68 em metamor em / 25 com o h ũ u S enhor aq ue cham / 26 auam forsseeo tijnha tres filh / 27 as . et acostullaçom desua naçe n / 28 ça foy tal q ue a natureza q ue ell / 29 as aujam dapa r te do m e m ao te n / 30 po desseu naçim e n to foi to r na / 31 do em sem e lhança de s er pente / 32 das q ua ees h ũ a auja nom e selli / [f. (18) 18 XIJ v, b] 1 gona . eaout ra surialla . et aout ra / 2 medusa . Mas em geeral to das / 3 tres eram chamadas gorgoneas / 4 p er toda aq ue lla terra . bem com ũ a na / 5 turalleza debestas feras aq ue cha / 6 ma m mo n strõs 69 deq ue os om ẽ es ham / 7 medo . Pero ant re ellas tod as t re s / 8 no m a uj am ma is dh ũ u olho co m / 9 q ue podesse m beer . oqual ora dh ũ a / 10 ora dout ra p er llanços dh ũ a aa ou / 11 tra s egundo . acausa et aneçessidade / 12 q ue cadah ũ a dellas auja . Eou / 13 tra maraujlha ainda m ais / 14 auja por q ue eu esta cousa digo / 15 que q ua l q ue r om e m que com de / 16 seio as oolhasse logo era mu / 17 dado dome m em pedra . Por aq / 18 ual cousa mu jtos forom enga / 19 nados sooment e por osseu ma / 20 ao oolhar Mais aq ue lle onrrado / 21 caualleiro p er sseeo aq ue m pallas / 22 deu em h ũ u scudo et oaiudou co m / 23 osseu grande pod er et aq ue out ro ssi / 24 od eu s m er curio enp re stou h ũ a spada / 25 aallem do alto monte de atha / 26 llas . foy buscar aestes mo n strõs 70 / 27 et achou desuairados om ẽ es daq ue la / 28 terra pollo oolhar dellas to r nados / 29 em pedras et como aq ue lle que auja / 30 Siso et proeza do d eu s et da deessa en / 31 braçousse do scudo depallas et com // [f. (19) 19 XIIJ r, a] 1 elle cobrio seu rrost ro et tirou aes / 2 pada de m er curio com aqual fez / 3 entom tal façanha q ue todos aq ue / 4 lles tres moonstr ũ us medo / 5 nhos matou ante q ue dalli pa r / 6 tisse. Ora c on sijra filho meu / 7 et ssej auisado q ue nom uses de / 8 lançar oteu oolhar sobre me / 9 dusa por tal q ue nom seias to r / 10 nado enpedra . Ca por sesu / 11 do q ue o ome m seia se nom gua r / 12 da osseu oolhar do delleita / 13 mento da sandiçe q ue com de 67 borrado c on tinta y con un punt o puesto po r deba jo, indi cando el err or de copia. 68 Letra capital roja, afiligrana da. 69 Reproducimos el signo de tilde. 70 Una corrección hecha con ti nta más oscura dificulta la lect ura de la última sílaba. 138 toda santidade co n / 26 thuda nassua creença . de q ue depois / 27 ficou mujto f alleçida . ca oduc ca / 28 lladament e staua ascondido em h / 29 ũ a camara Ju n to de q ue e lla no m sa // [f. (23) 23 XVIJ r, a] 1 bia parte. e como aq ue lle que pe n sou / 2 dea enganar tomou tal aposta / 3 mento sobressy q ue qua n do elle ala / 4 fosse pareç er ia u er dadeiram ent e a / 5 sseu olho q ue ella ao d eu s amibus / 6 bya . et ental g ui sa este ypoc re ta . / 7 com sua maa sotilleza stauao 86 / 8 oolhando quando ado r meçeria / 9 et entom nom sabendo ella sa / 10 hiu daquel lugar efoisse ca / 11 lladament e aacam a hu e / 12 lla Jazia tom andoa subitam ente / 13 nos braços et beyiouha. de q ue el / 14 la aco r dou c om t e mor fe my / 15 nyno et nom sabia q ue faz er .Ee / 16 lle confortauaa com palla / 17 u ra s doçes et faagueiras . dize n / 18 do q ue elle aenprenharia per / 19 tal natu ralleza q ue p er todo om / 20 u n do seria soada aonrra daq ue lle / 21 filho . ca elle s er ia d eu s . et senp re / 22 auja de morar com os deuses / 23 Com taaes p allau ra s et com o / 24 utras . q ue elle fingia em seu / 25 fallar ossiso desta dona ficou / 26 todo c on to r uado . com o aquella / 27 q ue nom pemssou senom au er da / 28 d e M a i s a q ue lle q ue toda falssi / 29 dade cujdau a leuauaa com / 1 [f. (23) 23 XVIJ r, b] taaes storias çegas ataa q ue c on prio / 2 com ella toda sua uoontade / 3 Edesq ue elle ouue feito et acaba / 4 do este m al pa r tioss e callada / 5 mente della contraa m enhãa / 6 q ue o nom sentio p er a onde foy . et / 7 assy foysse entom seu caminho / 8 p er a fora do templo ficando ella . / 9 rrezando et orando com os giolhos / 10 enterra . Edepois q ue acabou defaz er / 11 suas ofertas deu grandes aueres / 12 aos cl er igos ante quesse fosse . Ehi / 13 ndo ella pella rru a contra sua / 14 casa achouha oduc no camjnho / 15 edisselhe oopaullina pois tu es / 16 da santa c on panhia do d eu s am ibus / 17 elle te salue . ca pod er dom em no m / 18 faria oq ue esta noite < ele > ati fez em co / 19 usa q ue tu mujto rreçeauas. mais ta n / 20 to Seguj eu assua graça q ue fuy fe i to / 21 seu logo teente . Porem te digo em / 22 man e i r a dabença q ue daq ui endiante s er ey / 23 teu . et se aty praz seeres mjnha . esto / 24 s ta em tua uoontade . Eouujdas suas / 25 pallau ra s callousse adona et foisse p er a / 26 sua casa et lançousse sobre h ũ a cama / 27 dent ro em sua camara et começou de / 28 chorar et braadar dizendo . ooescura / 29 ypoc 87 re sya p er cuia dissymullaçom de / [f. (23) 23 XVIJ v, a] 1 falssa ymaginaçom eu som assy ta m / 2 mal la ment e enganada . p er o dou gra / 3 ças mujtas ao deoses todos . que / 4 dello som p er çibida. caayn da q ue esta / 5 uez m e esto ac on teçeo eu faço po r / 6 mitymento aelles q ue em q ua nto / 7 eu biu er nu n ca eu outrauez nee / 8 llo caya et em esta g ui sa fez ella / 9 seu pranto . chorando et com as / 10 lag ri mas dos olhos osseu fermo / 11 so rrost ro . botando ataa q ue cheg / 12 ou seu m arido et abio s tar asy / 13 doorida com pesar . et p er guntou / 14 lhe quelhe aueera . et ella co m / 15 aquello mujto mais q ue dantes . / 16 acreçentando em seu planto diz / 17 endo heellas aonrra do casam ento . / 18 q ue soh ia de sseer em my m onesta / 19 he ia p er duda . ca po is eu so m e n / 20 cuiada de dous no m soo ora mjlho r / 21 q ue h ũ a besta . Eassy como ella po / 22 de fallar com grande u er gonha et / 23 piadoso senbrante c on tou asseu / 24 marido todaau er dade do feito et fa / 25 llando assi com rrost ro demudado / 26 espasm ou ental g ui sa que foy aç er / 27 ca mo r ta . Eella alçou ha mu y to / 28 asynha nos braços Jurandolhe / 29 m ujtas uezes q ue nom auja della / 30 neh ũ u q ue ixume. por q ue bem sa / 1 [f. (23) 23 XVIJ v, a] bia q ue nom fora p er sua uoontade . / 2 mais en p er o de dentro desseu co / 3 raçom osseu cujdado era asaz no / 4 ioso em m aginando q ue por cousa / 5 q ue aqueeç er podesse nom leixaria / 6 desse bjngar detam g ra m despeito / 7 Emandou logo cham ar todos seus / 8 amigos et contoulhes todaa cou / 9 sa como aqueeçera demandando / 10 lhes c on sselho q ue era oquelhes pa / 11 reçia bem de faz er sobrello . Eelles / 12 asinha forom auisados et 145 dis er om q ue / 13 lhe c on ujnha p ri meiram ent e d e a p / 14 agar onoio desua molh e r. et depo / 15 is q ue rellasse sobrello aelrrej et de / 16 mandarlhe quelhe fezesse d ere ito / 17 Sabendo desto parte aquella ma / 18 goada mo lh e r ficou malaues co n / 19 fortada . et assesegou h ũ u pouco / 20 ma la ue s et durou 88 assi ataa dous / 21 dias ou tres. q ue ella co m outras / 22 mujtas onrradas donas foy rre / 23 contar aelrrej sua q ue rella et seu / 24 marido outrossy co m peça de [..] 89 / 25 onrrados çidadãaos em sua c on pa / 26 nha. Quando oenp er ador esto / 27 ouuyo diz er et conheçeo afalsseda / 28 de tam grande uiçio disse q ue lhes / 29 faria todauya Justiça . Efez logo . // [f. (24) 24 XVIIJ r, a] 1 prend er os clerigos . et por tal que / 2 elles no m podessem contradiz er . / 3 m andou sobrelles tirar enq ui ri / 4 çom Eelles sguardando . enco / 5 mol hes no m c on p ri a negar au er da / 6 de pois auja desseer sabuda . / 7 pos er om aculpa ao duc. cuj / 8 dando desse scusarem denom / 9 cahirem em pena . Mas con / 10 tra esto dis er om os do c on sselho / 11 q ue por esso nom deuyam de / 12 seer scusados dau er em oq ue od ere ito / 13 manda. ca elle he h ũ u . et / 14 elles som dous . et dous deuj / 15 am de t e e r m a i s S i s o q u e / 16 h ũ u . assy q ue aquella scusa / 17 çom aujam elles por neh ũ a / 18 Aallem desto dis er om outrosi / 19 q ue quando os hom ẽ es q ue rem / 20 buscar u ir tudes deuja m nas da / 21 char nos cl er igos. caasua o r / 22 dem he de alta naturalleza . / 23 q ue elles deuem see r gujadores . / 24 do caminho d ere ito Porem se / 25 alg ũ u p er elles foy desencamj / 26 nhado nom ha hi scusaçom / 27 q ue os possa tirar de culpa Ea / 28 ssy aquelles q ue eram entom / [f. (24) 24 XVIIJ r, b] 1 Juizes p er d ere ito rrazo auel . c on dapnarom / 2 os cl er igos am orte . p er aazo dos q ua ees / 3 aq uella maa callad a traiço m as / 4 condida so falssa ypro ypoc re sya / 5 foy entom abertam ente atodos mostra / 6 da . et como estes cl er igos assi forom / 7 mortos. trabalharonsse os da çidade / 8 de pu r gar otemplo . enq ue sse fez aq ue / 9 lla cousa tam auorreçiuel Eay / 10 magem da deessa ysses q ue foy causa / 11 da q ue lla rromaria tiraro m na logo et / 12 lançaro m na d no rryo de tibre. por / 13 tal que aauga adestroisse Eper / 14 esta g ui sa otemplo foy purificado / 15 daq ue lle pecado tam grande que hi / 16 foy com etido et aJustiça outrossy / 17 acabada na m an e i r a q ue auedes ouuj / 18 do Mas qua n to ao quesse fez no fe it o / 19 do duc por q ue elle foy . tomado da / 20 mo r . assua sentença no m foy tam / 21 rrigorosa . caam or desuya arrazo m / 22 et nom sabe ueer ocam jnho d ere ito / 23 Epor tanto elle ouue tal graça / 24 entom q ue a mo r te lhe foy q ui tada . / 25 mas pore m por q ue elle enganara / 26 am or p er aquella g ui sa foy por ello / 27 degradado q ue nu n ca entrasse mais / 28 na te rra . ca nom he de duujdar q ue / 29 quem falssa au er dade q ue possa scapa r / [f. (24) 24 XVIIJ v, a] 1 deno m au er por ello bingança Ep er a traz er / 2 arrene n brança oq ue opoc re sia tem fe i to / 3 e m o u t r a s p a r tes . no m deujam os / 4 om ẽ es acreer ta m altam ent e as / 5 cousas . quelhe aas uezes som / 6 dictas Mas qua n do tal uento / 7 uenta . ossesudo deuja entom / 8 derreg er bem anaao. Ca posto q ue / 9 aa prime ira ma ns sa men t e co / 10 m eçe depois sefaz tam maao p er a / 11 amaynar q ue ante todo q ue bra asy / 12 masto com o callabre. ental g ui / 13 sa q ue subitam ente qua n do ome m no m / 14 cuyda onauyo todo tresto r na . / 15 como beem os de fe i to cada dia . / 16 Ede como antigament e esto ia / 17 aqueeçeo eu acho dello h ũ a / 18 grande sp er iençia deq ue om e m po / 19 de tomar ex enplo . et guardarsse / 20 do p er igoo ante quelhe uenh a / 21 omal daquelles q ue assy . scuros / 22 et falssos . som dapa r te de dent ro . 146 [XXVI, Capítulo XVI] ff. (24) 24 XVIIJ v, a - (26) 26 XX r, a / 23 Aq ui põe outro exenplo de ypoc re sya / 24 vsada antre os hom ẽ es et conta / 25 enco mo os gregos so ypoc re sya / 26 de santidade entrarom açidade / 27 de Troya . / 28 E 90 se começa r mos em troya ach / 29 aremos outrossy q ue ella p er / 30 tal ypocresya foy trauda Equa n / 31 do os gregos tijnham todo p ro uado / [f. (24) 24 X VIIJ v, b] 1 et acharom q ue batalha n e m Jazer em / 2 ç er co nem p ro eza nem h ũ a lh es no m / 3 prestaua p er a cobrar açidade . fi / 4 ngido p ri meiro este uiçio so color / 5 de sinp re za p er consselho de calcas / 6 et de crissa foi entrada p er esta guisa / 7 epois oss otil ma na canico p er ma n / 8 dado dos g re gos . forgou h ũ u caua / 9 llo darame de tal figura et en / 10 talhamento q ue entodoo mu n do / 11 nu n ca foi om e m q ue out ra tal obra / 12 começasse Edout ra pa r te conpa / 13 ssaro m os gregos outrossy denga / 14 nar ao rrej detroya et tractaro m / 15 com antenor et enea q ue daq ue lla / 16 çidade eram os mais rricos epo / 17 d er osos et do c on sselho auudos por / 18 mais ssesudos po r m etendolhes / 19 grandes dõoes . douro et doutras / 20 rriq ue zas . entanto q ue ficarom / 21 anbos liados com elles . Eesta n / 22 do assy c on co r dados em p ro posito fi / 23 ngerom de faz er paz ant re as pa r / 24 tes . so oqual p ro pos er om de ordena r / 25 adestroiçom assy delrrej como / 26 de toda açid ade . E estando assy / 27 apaz falssamente firm ada ant re / 28 elles os gregos consijrarom / 29 encom o pod er lhes nom prestaua // [f. (25) 25 XJX r, a] 1 contra os troyãaos . ymaginarom / 2 desse aiudar com falssa sotilleza . et / 3 so collor daq ue lla paz stenderom et / 4 fez er om dh ũ a pollegada h ũ u pal / 5 mo . dizendo q ue eram muy to ledos / 6 da boa c on cordia q ue antrelles era / 7 feita . ep or tal dia firmar m j / 8 lhor foronsse aelrrey et rrogaro m / 9 lhe p er maneira dam or como aq ue / 10 lles q ue aujam deseio delh e faz er s er / 11 ujço quelhes desse lugar doffer / 12 eç er sua oferta com boa tençom / 13 aadeessa m yn er ua a n te quesse / 14 fosse m . Aaqual cousa elrrej p er co n / 15 sselho dantenor et enea deu co n / 16 sentim ento . ental g ui sa q ue a u er dade / 17 do q ue elles q ue riam sac ri ficar p er / 18 ypoc re sia c on trafe i ta . foi entom / 19 aelle as condida . C a o s g re gos / 20 so collor degram santidade t ra / 21 balharo n sse de faz er llogo acaba r / 22 o cauallo darame q ue foi h ũ a / 23 cousa muj to m arauilhosa de / 24 beer . Ca elle era cuberto de / 25 ssy mee smo et tijnha doze rro / 26 das peq ue nas sobre as q ua ees ho / 27 m ẽ es ç er tos otirauo m p er aauj / 28 lla et bijnha rresprandeçe n do / 29 como ossoll . Quem podia c on ta r / [f. (25) 25 XJX r, b] 1 op ra zer dos de troya q ue bijnham e m / 2 proçissom com gramde onrra p er a / 3 rreçeber este sac ri fiçio ataa q ue chega / 4 rom aas portas daujlla.Mais / 5 assua entrada qua n doa elles cata / 6 rom acharom q ue as po r tas eram / 7 mu y to peq ue nas et fi caro m end e muy to / 8 to r uados . p er o os da çidade entende n do / 9 q ue todo aq ue llo era feito por bem de / 10 paz conq ue todos eram ledos . et ou / 11 trossy po r onrra d e mynerua em / 12 cuio s er uiço cujdauom q ue bijnham / 13 fez er om birtar et derrib ar as portas / 14 et as paredes de neptunos . q ue ant e / 15 mjll ano s auja q ue eram feitas . / 16 ental g ui sa q ue es te cauallo con gra n / 17 de sopllenjdade foy posto na rrua / 18 larga . de dent ro da çidade . et ofereçido / 19 depois co m grande rreu er ençia . aq ua ll / 20 cousa foy aatroya s inal g r a m s i / 21 nal damor 90 Capital roja, afiligran ada. Sus extensiones a modo de dr ôler ies oc upan t odo el m argen inferio r del foli o. Un motivo zoomórfico, repr esentando un perro, suj eta una de las extensiones. 147 et depaz p er assenp re . Ees / 22 to feito et acabado spidironsse os 91 / 23 entom os gregos contoda sua c on pa / 24 nha . et cruz entrarom em seus naujos / 25 et cruzarom as u er gas et fez er om todo / 26 p re stes assicomo se ouuessem logo de / 27 pa r tir . mas qua n do aescura noite / 28 do ynu er no se m l u m e d e l ũ a et das st re / 29 llas b 92 tijnha cubertas as rribas do / 30 po r to hu elles Jaziam calladam ent e / [f. (25) 25 XJX v, a] 1 s ahirom dos naujos enterra . bem / 2 armados . et como birom aalm ara / 3 do fogo q ue lhes fez synon oqual / 4 foi posto po enculca em troya / 5 foronsse cam jnho daujlla et ent ra / 6 rom p o lla po r ta britada . pella / 7 g ui sa q ue dantes aujam ordenado . / 8 Eem qua n to os da çidade do r mja m / 9 mat ar o m todollos que dentro a / 10 charom etomaro m das rriq ue zas / 11 qua n tas q ui serom . et queimarom / 12 todo al q ue hi ficaua . Eem esta / 13 g ui sa obrou a traiçom q ue so falssa / 14 ypoc re sia foi scondida. p er aq ua ll / 15 aq ue lles que cujdauo m auer paz. / 16 no m podiam entom achar rre / 17 medio contraa spad a q ue todo / 18 destrohia . Eassy m ujtas uez e s / 19 odoçe se azeda qua n do he pro / 20 uado pollo gosto . et quem co m / 21 tal poboo ha de tractar c on ue m / 22 q ue despenda mujtas pallauras / 23 em bãao . Ca onde elle cu jda / 24 mais deguaanhar . h i sta apa / 25 relhada p er a m ais p er der . et bem / 26 outrossy {molh e r} scolhe alg ũ u home m / 27 pollas pallauras q ue delle ouue / 28 s er a enganada . por q ue quando el / 29 lle mais u er dadeiro pareçe . ento m / 30 he m ais longe da uerdade . p er o / [f. (25) 25 XJX v, b] 1 muytas uezes aqueeçe Epo remde / 2 he de au er pesar q ue aq ue lles q ue ama m / 3 cada dia cousas nouas et enq ue nem / 4 h ũ a u er dade ha . aginha encalça m / 5 oq ue deseiam. deq ue abem q ue rida torna / 6 depois asseer auorreçida . et am or / 7 tem aazo desse queixar . Mais q ua l / 8 q ue r q ue deseia dau er prazer em amor / 9 et p er pallau ra s fingediças baj congei / 10 turando engano no m he de doujdar . ca / 11 oueemos cada dia q ue elle por ello no m / 12 rreçeba . grande d 93 pena . Porem fi / 13 lho meu eu te digo q ue ati conp re de / 14 parar m entes et p er força datua hu / 15 manal rr azom . guardate de ypo / 16 c re sia et dosseu falsso senbrante eq ue / 17 nom seias enganoso p er a fazer aa / 18 molh e r cree r cousa q ue na tua cree n / 19 ça < no m> he c on th e uda Por q ue de tal fin / 20 gida ypoc re sia naçe todaa traiço m / 21 aam or . p er aqual mujtas uezes / 22 he enganado . ca fingido senbra n / 23 te he tam mansso enssy . q ue aa / 24 dur am or se pode delle guarda r . / 25 Epor tanto meu filho eu te dou / 26 por encarrego assi como eu ouso / 27 q ue fugas deste biçio q ue ha feito / 28 mujtas m olheres neyçias et q ue te / 29 caujdes q ue com elleno m te t re m et a s / / [ f. (2 6 ) 2 6 X X r , a ] 1 Amante . Parboa fe padre assy o / 2 farey eu . Confessor . ora filho g ua r / 3 da bem oteu Juramento. ca esto q ue / 4 tu ora as ouuydo he chamado / 5 op ri meiro rram o de sou er ba . et aalle m / 6 desto p er a p ro çeder m ais ao diante / 7 em tua confissom ainda hi ha / 8 ossegundo rram o de soberua queh e / 9 cham ado i n obediençia 91 Un punt o situa do po r debaj o de s señala el error. 92 tachado con una raya vertical. 93 tachado con una raya vertical. 148 [XXVII, Capítulo XVII] ff. (26) 26 XX r, a - (27) 27 XXJ r, a Aq ui falla / 10 da segunda speçia da soberua que / 11 he chamada ynobediençia . de / 12 clarando p ri meiro anaturalleza / 13 do biçio e de sy tracta daq ue lla a / 14 uorreçida desobediençia q ue na co r / 15 te de Cupido desua rrudeza . faz / 16 rretardar acausa damor : . / 17 A 94 qual i n obediençia contraa / 18 rreg ra da c on çiençia deslou / 19 ua toda om jldade . ental g ui sa / 20 q ue nom q ue r obedeeç er ao seu d eu s . s egundo . / 21 omandamento dassua ley . co / 22 mo h ome m . mas ante husa co / 23 m o besta q ue sooment e seus dellei / 24 tos brutos q ue r Segujr . et assi a n / 25 da este soberuoso uiçio sem omjl / 26 dade oqual no m sabe q ue cousa he / 27 seer c on panh e i r o . mas me no s p re ça / 28 todalla s llex . et por soberua no m / 29 pode s er ujr assy he mãao entodos / 30 os cabos. Este he aq ue lle deq ue falla m / 31 q ue ante q ue r q ue brar q ue abaixar . / [f. (26) 26 XX r, b] 1 Esse amo r no m ofez er obedeeç er . eu e m / 2 outra cousa nom sej quelhe p re s / 3 tar possa p er ao sseu coraço m Justi / 4 ficar Porem filho meu se oteu / 5 coraçom he desposto p er a tal fe i to / 6 como este descubreo sem neh ũ a / 7 g ro s a . C a s e t u a a m o r e s d e s o / 8 bediente no m ssej enq ue maneira / 9 possas cobrar oteu boo m u n do . / 10 Amante : . Pad re meu uos creede be m / 11 ç er tament e q ue nu n ca foi cachorro be m / 12 castigado q ue m ilhor guardasse seu / 13 dono nem m ais baixo andasse / 14 asseu mandado q ue eu . qua n do ssej / 15 auontade dem jnha S enhor . como q ue r / 16 q ue eu aauezes m e agrauo mujto / 17 dalg ũ as cousas q ue ella faz. das / 18 q ua ees eu uos direj u er dade . de duas / 19 deq ue ora soo ne n brado . na s q ua ees ai n / 20 da q ue eu q ui sesse nom pod er ia obedeeç er / 21 ao seu mandado . mas do all uos / 22 faço po r met i men to q ue entodo lhe / 23 soo obediente saluo soom ent e em / 24 estas duas cousas . Confessor . / 25 Quaaes som essas contam as logo / 26 disse oconfessor . Am ante . Padre / 27 h ũ a he q ue ell a me man da q ue çarre / 28 mjnha boca . et q ue nom lhe enme n te / 29 fe i to damor enq ue lhe eu mujtas uez es / 30 fallo . mas q ue me rretenha deo fazer / 31 et alleixe enpaz . ao q ue eu no m pod er ia / [f. (26) 26 XX v, a] 1 obedeeç er por me darem todo omu n do . / 2 por q ue quando eu stou onde ella / 3 he aynda q ue ella pouco preçe mj / 4 nhas pallau ra s . c on uem q ue contra / 5 sua uoontade eu busq ue man e i r a / 6 dau er graça Mas comoq ue r q ue a / 7 eu no m possa acalçar po r co / 8 usa q ue eu faça ou falle. enp er o / 9 eu aas uezes assy fallo q ue ella / 10 se q ue ixa . et di z q ue me calle . et se / 11 eu tal mandado deuo de c on p ri r / 12 et aelle sseer obediente todo / 13 m eu feyto seria p er dido. ca ç er to / 14 he q ue ssem fallar cousa ne m / 15 h ũ a se pode rrecadar . Eassi / 16 no m ssej q ue faz er por q ue em esto / 17 no m lhe posso ta nto obedeç er / 18 q ue lhe todauja no m diga alg / 19 ũ a cousa do q ue eu q ue ria . po r / 20 q ue ogrande a mor quelhe / 21 eu tenho . senp re sta em yg / 22 ual u er dura deq ue eu nom / 23 posso anbos guardar .s. / 24 daquesta obediençia et o / 25 meu fallar . Eem esta g ui sa / 26 mujtas uezes brito om eu / 27 sillençio . oqual he h ũ a / 28 das cousas p er q ue m e baj mal / 29 p er o q ue nom he p er soberua q ua nto / 30 he da mjnha parte Eora do / 31 utra pa r te por uos contar / [f. (26) 26 XX v, b] 1 mjnha desobediençia amj m he g ra nde / 2 agrauamento et no m m e pode entrar / 3 e m no entendimento oq ue me e ll a m / 4 uytas uezes m anda dizendo q ue a / 5 leixe eu et q ue uaa scolher outra / 6 noua . et diz m ais q ue sse eu soubesse / 7 qua n to ssoo longe da sua graça q ue / 8 eu me trabalharia de p oer 94 Letra capital roja, afiligrana da. 149 oseu / 9 amor em outro lugar mais em / 10 es to no m lhe posso obedeeç er . ca tam / 11 bem me podia m andar p re nder / 12 all ũ a onde sta. como poer aq ue llo / 13 no meu entendimento . et esto po r / 14 q ue nu n ca foy arbor q ue com sua rraiz / 15 tam forte steuesse reigada na te / 16 rra q ue eu m ais forte no m seia ficado / 17 nosseu amor. et porem no m posso / 18 tirar omeu coraçom della aynda / 19 q ue q ui sesse Ca d eu s sabe aynda q ue de / 20 pois desto eu nu n ca aouuesse ma / 21 is debeer m ais dos meus olhos / 22 assy . sta q ue eu nom posso mouer / 23 osseu am or de meu peyto . et esto / 24 he m araujlhoso rretijmento q ue a / 25 ynda q ue ella q ue ira ou nom q ue ira o / 26 meu coraçom assy sta senp re em h ũ u / 27 q ue nom ssej scolher outra et lleixa r / 28 ella. Ental g ui sa q ue posto q ue eu guaa n ço / 29 ou p er ca c on uem dea ama r . ataa m orte / 30 Eem esto brito eu os seus manda // [f. (27) 27 XXJ r, a] 1 mentos eno m em outra g ui sa. Porem pa / 2 dre meu . oq ue p er teeçe aauossa douct ri na . / 3 aallem desto . peçouos q ue mo q ue rades / 4 enss ynar . po r tal q ue me possa rreg er / 5 s egundo . a rregra das cousas dam or. [XXVIII, Capítulo XVIII] f. (27) 27 XXJ r, a - v, a / 6 Aq ui falla do Viçio q ue chamo m murmu / 7 rar et q ue rellar q ue sobretodollos out ro s . / 8 p ri nçipalm ente m inystram et s ir uem ao / 9 biçio da desobediençia : . / 10 Quanto 95 este uiçio deq ue auemos / 11 tractado disse oc on fessor aynda / 12 hi ha dous de sua sorte os q ua ees / 13 som c ha ma do s mur mu r . eq ue rella / 14 acara dos q ua ees no m pode sseer pin / 15 tada de senbrante ledo . ca posto q ue / 16 fortuna os faz p er der ou guaa n çar / 17 no m sse c on tentam porem . ca assy so m / 18 comunalm ente . enssy agrauados q ue po / 19 breza nem bem andança no m os / 20 pode tenp er ar q ue uenham ao s er uiço / 21 da omjldade . ca por soberua q ue / 22 os çega mujtas uezes elles des / 23 p re çam abo a fo r tuna et amaa. asy / 24 como de 96 se de humanal rrazom / 25 no m ouuessem sentimento Ebe m / 26 assy ha hi namorados de tal na / 27 turalleza q ue posto q ue elles aia m / 28 em amor todo oq ue deseiam po r / 29 em senp re se descontentam et no m / 30 q ue rem sobre au er dade obedeeçer como / [f. (27) 27 XXJ r, b] 1 deuem . et selhes falleçe cousa doq ue / 2 q ue riam logo cãaem ental pena q ue / 3 senp re desobedeeçendo q ue rella m mal / 4 dizem et braada de fortuna . Eesto po r / 5 q ue nom q ue rem abaixar os coraçõoes / 6 et sofrer ataa q ue lhes uaa mjlhor . / 7 Por tanto filho meu se tu ant re / 8 os outros as husado esta c on diçom / 9 dimo ora chãam ente em esta tua co n / 10 fissom . por tal q ue eu possa ç er tam ente . / 11 sab e r quem tu es . amante . Padre / 12 qua n to he do murmur et q ue rella da / 13 mor deq ue ençim a dicto auedes eu / 14 e m parte c on fesso q ue soo q ue relloso c on t ra / 15 fortuna . por q ue nom ueio b ĩ jr oq ue / 16 deseio . Outrossy aas uezes q ua ndo / 17 aq ue eeçe q ue daparte demjnha S enhor a . / 18 mj m he dicta alg ũ a pallaura co m / 19 pesado senbrante. logo fico agra / 20 uado aade den t ro . p er o no m lhe ouso diz er / 21 por ysso pallauras neh ũ as q ue lhe / 22 possam despraz er . Ecom oq ue r q ue eu no / 23 meu coraçom com murmuraçom / 24 seia mujto at ri bullado c on uem q ue be / 25 ua em my m o m eu suhor. Ca po / 26 sto q ue eu onom dou aentend er . omeu / 27 coraçom he todo desobediente . Eem / 28 95 Letra capital roja, afiligrana da. 96 Un punto po r debajo de d , i ndicando el erro r de copi a. 150 esta g ui s a e u m e c on fesso daq ue llo que / 29 uos chamades desobediençia . ora / [f. (27) 27 XXJ v, a] 1 dizedeme sobrello ouosso boo c on sselho / 2 Confessor . filho meu eu te digo q ue / 3 por cousa q ue te aia daconteçer q ue toda / 4 uya obedeeças aos mandados damo r . / 5 tanto qua n to teu poder pode abasta r / 6 Ca soieyçom aamor mujtas uez e s / 7 presta . onde força dome m falleçe . Epo r / 8 exenpllo do q ue te hej dicto eu acho h / 9 ũ a storia sc ri pta . assi como tu adea / 10 nte ouujras . [XXIX, Capítulo XIX] ff. (27) 27 XXJ v, a - (31) 31 XXVJ r, b Aq ui por louuar obe / 11 diençia em amor . c on ta oc on fesso r / 12 h ũ u enx enplo doq ue aconteçeo aflore n te / 13 sobrinho do enp er ador claudio q ua n / 14 ndo achou af ilha delrrey de çezilha / 15 de moça ferm osa q ue ante s era p er e n / 16 cantam ento . dh ũ a sua madrasta . t ra s / 17 formada em figura de uelha muj to / 18 auorreçida . / 19 Antigament e 97 naquelles dias / 20 foy h ũ u uallente caualleiro / 21 oqual s egundo . diz acoronica era sobrin / 22 nho do enp er ador claudio . et c ri ado no / 23 seu paaço . mas aynda nom era / 24 casado et cham aua m no . florente / 25 Era home m pod er oso et tallantoso / 26 de faz er em armas . et por q ue era / 27 caualleiro et nam orado caualgou / 28 p o llas comarca s darredor por / 29 entenço m de buscar stranhas aue n / 30 turas et guaançar fama Assi a / 31 ueo em h ũ u tenpo andando ele / 32 fora q ue fortuna aqual tem pod er / 33 datar et britar todallas lenhas / [f. (27) 27 XXJ v, b] 1 dos aqeeçimentos dos hom ẽ es / 2 Em passando este caualleiro p er / 3 h ũ u lugar caminho streito or / 4 denou como p er força fosse p re so / 5 et leuado ah ũ u castello onde / 6 achou poucos amigos. po r / 7 q ue assy se aç er tou aq ue lla ora q ue / 8 elle em pelleiando matou bra n / 9 chos q ue do S enhor do castello era fi / 10 lho h er deiro deq ue o padre et amad re / 11 ouu er om grande pesar. por q ue / 12 branchos era de toda sua t e rra / 13 omais uallente caualleiro p er / 14 suas mãaos . Epor em elles / 15 de grado q ui seram bingarsse so / 16 bre florente. mais ne n braro n / 17 sse da onrra da cauallaria et / 18 da gentilleza q ue em elle ha uer / 19 et outrossy como era tanto ch / 20 egado em parentesco ao enp er a / 21 dor . as q ua ees cousas todas con / 22 sijradas . no m ousarom de poer / 23 em elle mãao com medo. m as / 24 stauam em grande desputaçom / 25 q ue sobrello fariam Eentom h ũ a / 26 m a dona q ue era auoa do mo r to aqual / 27 tijnham por amais gentil 98 so / 28 till molh e r q ue em aquel tenpo / 29 conheçiam et tanto uelha de / 30 dias q ue nom podia andar de ue / 31 lhiçe começou de fallar dizendo / 32 q ue ella p er tal . llaço oataria q ue pe r / 33 outorgamento de ssi medes // [f. (28) 28 XXIJ r, a] 1 culpa de neh ũ u ofaria traz er aa / 2 morte sooment e p er força daueença / 3 et mandou logo chamar ocaua / 4 lleiro et c on toulhe damo r te de sseu / 5 neto dizendolhe . p er esta g ui sa. flo / 6 rente p er q ue g ui sa uos sodes de cul / 7 par damorte de branchos leix / 8 aremos por agora de tom ar / 9 bingança por tal q ue stes em Ju / 10 izo sobre ç er tas c on diçõoes et q ue rrespo n / 11 das h ũ a questom q ue te s er a dema n / 12 dada et aallem desto tu Ju raras / 13 outrossy quesse tu falleçeres da / 14 u er dade q ue cousa neh ũ a te possa / 15 prest ar q ue tu por ello no m aias / 16 derreçeb e r morte . E por te no m / 17 chamares aengano tu au er as / 18 dia et tenpo assijnado et luga r / 19 dhjr seguram ente . por onde tu q ui / 20 s er es. p er aau er es sobrello auisam ento . 97 Letra capital roja, afiligrana da. 98 Tachado y con u n punto deba jo de la let ra n . 151 / 21 com tanto q ue ao th e rm o q ue te for / 22 lemytado rreto r ne s com tua rre / 23 posta . Ocaualleiro q ue era on / 24 rrado et de gram Siso pidio aa / 25 q ue lla dona quelhe mandasse da r / 26 p er sc ri pto aquella questom p er q ue / 27 sua ujda ẹ r assi auja de star e m / 28 auentujra Esseellado dos seus / 29 seellos . et ella fingeo man e y r a / 30 de c on panhia et disse . florente / 31 sobre amor pende todo q ua nto / 32 aa questom em geeral p er teeçe / [f. (28) 28 XXIJ r, b] 1 Eo q ue te q ue ro demanda r he esto . qual / 2 he acousa q ue todallas molheres mais / 3 deseiam.Ora uayte ao en p er io onde / 4 tu tees m aior conhoçimento et to / 5 ma c on sselho sobresta demanda . flo / 6 rente tomou sobressy oencanrrega da / 7 q ue lla cousa et odi a assijnado sc re ueo o / 8 seu Juramento afirm andoo so osseu / 9 seello . etornousse outrauez . p er aos / 10 paaços desseu tyo . et c on toulhe toda / 11 sua auentura p er ag ui sa quelhe aue / 12 era. et os mais sabedores de todaa / 13 terra forom cham ados et p er gu n tados / 14 por aq ue lla questom . mas e np er o no m / 15 c on cordarom todos em h ũ u . por q ue / 16 h ũ us diziam dh ũ a g ui sa et outros / 17 doutra . ca s egundo . desposiçom de natu / 18 ral c on preissom oq ue ah ũ a molh e r he / 19 p ra zer aoutra he ag ra uo . mas h ũ a / 20 cousa soo em spiçial q ue atodallas / 21 m olheres em geeral he mais p ra zer / 22 et m ais deseiada . no m soubero m elles / 23 ymaginar p er costullaçom ne m nat ur / 24 a lleza Eassi flor ente no m achou / 25 outro rremedio senom q ue lhe c on uij / 26 nha depassar sua uentura . et p er mj n / 27 gua da rreposta star em camjnho de / 28 p er der aujda. et por q ue mai s q ue ria mo / 29 rrer q ue britar sua u er dade pois de p ra ça / 30 oJurou. porem como chegou otenpo / 31 quelhe era asijnado nom q ui s m ais / [f. (28) 28 XXIJ v, a] 1 asp er ar . mas spidiosse de todos et tra / 2 balhousse de tornar pidindo por / 3 m er ce r 99 asseu tio oenp er ador queo nom / 4 ouuesse por mal . nem se queixa / 5 sse por q ue h ũ u dos pontos c on thu / 6 dos no sseu Juram en to era q ue posto q ue / 7 morresse q ue neh ũ u bingasse su a / 8 mo r te et assy se foy seu camjnho / 9 soo como caualleiro dauentura et / 10 de coraçom cujdoso doq ue auja de faz er / 11 Ecaualgando assy . açerca do luga r / 12 onde auja dhjr . bio seer so h ũ a / 13 aruor em h ũ a fruestra. h ũ a fig ura / 14 demolh e r m uj to auorreçiuel q ue tam / 15 fea c ri atura de carne et dossos nu n / 16 ca bira Ocaualleiro oolhaua / 17 co m fem e nça et q ue rendo passar p er / 18 apar della cham ouho et disse / 19 lhe q ue agua r dasse. et ento m uolu / 20 eu elle acabeça do cauallo et / 21 foisse p er a hu ella staua p er a ụ eer / 22 et ally aguardou p er a ueer oque / 23 q ue ria et ella auendo delle doo di / 24 sselhe florente tu h ũ u . encarr / 25 ego tees ora sobre ty de tal io / 26 go . quesse tu mjlhor no m fores / 27 auisado acreezes oc on sselho q ue te / 28 eu dis er . talhada te s er a tuam o r / 29 te q ue todo omu n do no m te salu ara . / 30 O caualleiro qua n do aq ue llo oubio / 31 rrespondeo aauelha et rrogoulhe / 32 q ue o consselhasse bem . Eelle ofaria / [f. (28) 28 XXIJ v, b] 1 et ella disselhe outrauez florente / 2 se eu por ty assy ordenar q ue tu por / 3 my m scapes am orte et guaanhas / 4 onrra em este feito q ue me d ar as < tu > po r / 5 guallardom Qual q ue r cousa que / 6 demandares disse elle . O utro prei / 7 teiamento no m dem ando eu disse / 8 ella senom q ue ante q ue tu otenhas / 9 acabado . a tua u er dade leixaras em / 10 penhor nas mjnhas mãaos q ue / 11 s er as depois meu m arido . Nom / 12 he cous a q ue possa seer disse flor / 13 ente. Pois uayte caualgando / 14 disse ella . et deh ũ a cousa ssej ç er to / 15 q ue se tu uaas sem meu c on sselho / 16 tu morreras sem duujda neh ũ a / 17 ocaualleiro cahiu entom em / 18 grande 99 Letra tac hada y con un p unto p or deba jo, in dicando el error de copia. 100 Tachado y con u n punto deba jo de la let ra l . 101 Tachado y con un punto bajo la letra t . 102 Sigue un espa cio en blanco, corres pond ient e a una pala bra de c uatro letra s. 152 cujdado et ora se baj ora / 19 se to r na penssando em seu cora / 20 çom q ue de duas cousas lhe c on ui / 21 nha scolher h ũ a. ou tomala / 22 por m olh e r ou p er der su a ujda / 23 c on passando qual dellas lhe s er ia / 24 mai s p ro ueitosa . et c on sijrou q ue s egundo . / 25 agrande hidade q ue ella auja no m / 26 pod er ia biu er seno m pouco et que / 27 ssea tomasse q ue a poeria em / 28 h ũ a yslla onde nom s er ia co / 29 nheçida ataa m o r te . Etornousse / 30 entom p er aella et disselhe . Se / 31 p er outra auentura neh ũ a eu // [f. (29) 29 XXIIJ r, a] 1 nom posso scapa r seno m sooment e / 2 p o lla rreposta q ue tu dizes q ue me q ue res / 3 enssinar . ex aq ui amjnha m ãao / 4 q ue te rreçeberej por molh e r . Qua n do / 5 esto ouuyo elrrej 100 auelha leua n tou / 6 as sobrançelhas et rrespondeulhe / 7 p er esta g ui sa. eu esta aueença q ue ro / 8 c on tigo afirmar quesse tu p er out ra / 9 cousa alg ũ a podes scapar de mo r / 10 te saluo p er aq ue lla q ue tu ouu er es p er / 11 mjnha enssinança . eu te q ui tar / 12 ey atu a u er dade et em outra g ui sa / 13 no m . Ora ascujta oq ue te q ue ro diz er / 14 como tu chegares ao lugar o n / 15 de te ora mujto ameaçam ees / 16 p er am tua bijnda . logo em aq ue la / 17 ora p er gu n tarteham . por tua rre / 18 posta . et bem ssej q ue tu no m te det er / 19 ras de diz er oq ue cujdas por mjlho r / 20 et se tu pod er es assi scapar e m nom e / 21 de d eu s . et senom esta seia tua do / 22 utrina. Tu diras q ue oq ue mas molh / 23 res mais q ue riam he de seerem se / 24 nhores do amor do home m . po r q ue / 25 qual q ue r mo lh e r q ue naq ue lle dag r aao / 26 teu er tem c on p ri dam ente toda sua / 27 uoontade . et doutra g ui sa no m ha / 28 oq ue ella mais deseia et porem / 29 com esta rreposta tu salu aras / 30 tua uyda . et p er outra nom . et co / [f. (29) 29 XXIIJ r, b] 1 mo teu er es esto acabado to r nate aca / 2 et acharmeas aq ui et ssej bem ne n bra / 3 do q ue neh ũ a cousa quete hej dito / 4 no m te squeeça . foysse entom ocaua / 5 lleiro seu camjnho com se n brante / 6 pesado como hom e m q ue nom sabia / 7 man ei ra como podesse omu n do c on te n / 8 tar . ca dh ũ a p er te aelle era pen a / 9 dem orrer et da outra parte se q ue ria / 10 biu er era forçado seer aiu n tado atal / 11 c ri atura q ue de toda anaturalleza das / 12 molheres . era amais fea . mais enp er o / 13 ora lhe prouuesse ora lhe pesasse / 14 foisse seu camjnho p er ao castello onde / 15 auja desseer dada p er elle finalment e / 16 sua rreposta . sobre aqual staua ase n / 17 tença dessua mo r te ou da ujda Ose / 18 nhor do castello beosse fora co m o s d o / 19 seu c on selho et mandou chamar aq ue la / 20 dona uelha sua mad re et ella logo / 21 apareçeo p er ante todos . et depois q ue as / 22 firmanças daauença forom leudas / 23 abertam ent e antelles começou ado / 24 na adiz er ao caualleiro florente et / 25 mandoulhe q ue dissese seu auisame n to / 26 como aq ue lle que sabia bem op re ço enq ue o / 27 tijnha 101 tijnha . Eelle rrespondeolhe / 28 polla g ui sa q ue entendia et nom s egundo . amuj to / 29 fea uelha q ụ lhe auja enssynado . / 30 mais porem nolhe sahiu talpallau ra / [f. (29) 29 XXIIJ v, a] 1 polla boca p er q ue damo r te podesse scapar / 2 et assy tardou elle qua n to pode ataa / 3 q ue adona demandou q ue fall desse fi / 4 nalment e sua rrepos ta em spiçial . / 5 aaquestom q ue lhe assy p ri meir am ente / 6 demandara Eentom entendeo oca / 7 ualleiro u er dadeirament e q ue outra / 8 cousa no m tijnha aq ue sse acorr er / 9 saluo sooment e aas pallau ra s / 10 q ue lhe enssinara aq ue lla molh e r . / 11 em as q ua ees staua toda sua sp er / 12 ança como aq ue lle q ue p er outra / 13 maneira no m entendia desca / 14 par demorte. Econtou ento m / 15 chaament e toda sua uoonta / 16 de. Equa n do aq ue lla matrona / 17 ouujo arreposta do caull e i r o / 18 disse ouujndoo todos . ou trai / 19 çom . traiçom . mal te uaa q ue / 20 as descobrido aporidade que / 21 todas as molheres m ais dese / 22 iam . q ui sesse d eu s q ue tu fosses ora / 23 q ue imada et per esta g ui sa flore n te / 24 p er ssua rreposta foy q ui te damo r / 25 te q ue ouuera dauer prrazo m da / 26 q ue lla demanda . Mas entom co / 27 meçou seu pesar de nouo por / 28 q ue lhe conuijnha de torna r aauelha / 29 q ue tijnha sua u er dade . ou falleçer / 30 ia della . mas por qua n to tenja / 31 de cahjr em u er gonha 153 foisse p er a / 32 onde ella staua . tom ando em / [f. (29) 29 XXIIJ v, b] 1 peende n ça oaqueeçim ento de sua fortuna / 2 como aq ue lle que foy costrangido deo . / 3 faz er . soomente por m anteer u er dade / 4 Aquella uelha orca staua agua r / 5 dando no llugar onde elle com / 6 ella fallara . Eflorente alçou a / 7 cabeça et parou mentes em ella / 8 hu sija assentada et bio am ais / 9 auorreçiuil cousa q ue nu n ca foi uista / 10 ca os seus narizes eram pachecos / 11 as sobrançelhas g rossas et Juntas / 12 et os olhos auja muj to peq ue no s et en / 13 couados na cabeça . as queixadas co m / 14 lag ri mas eram molhadas. et co m isso / 15 enuerrugadas . assicomo h ũ a pelle / 16 uazia q ue dependurada fosse ataa / 17 oq ue ixo . os beiços tijnha m j n gados / 18 com uelhiçe et os cabellos eram / 19 todos cãaos et sua testa ap er tada et / 20 sya oolhando como rraiz dar / 21 uor uelha et seca . osseu collo / 22 tijnha muj to curto et os onbros / 23 alcorcouados q ue faria c on to r uar o / 24 tallante de qual q ue r ome m q ue a / 25 bisse . osseu co r po era grosso se / 26 melhante ah ũ a argãa chea / 27 de llãa . et breuement e p er aade / 28 uisar de todo nom auja em ella / 29 ne n bro q ue pecha no m teuesse Esta / 30 uelha assy fea ofereçeosse ao / 31 caualleiro et tom ouho p o llo / 32 freo dizendolhe q ue pois p er ella // [f. (30) 30 XXIIIJ r, a] 1 fora liu re demo r te quelhe teuesse / 2 todauja aauen ça q ue lhe po r mete ra / 3 co m as q ua ees pallauras d eu s sabe q ue ele / 4 pouco p ra zer filhaua com o aq ue lle / 5 q ue com ellas aç er ca rrebentou co m / 6 pesar . por q ue nom podia fogir / 7 saluo selhe falleçesse da u er dade / 8 mas assi com o odoe nta toma . 102 / 9 [****] com canella et mirra co m / 10 açucar por sseer sãao. ental / 11 caso staua entom ocauall e i r o / 12 florente. ca em sua dieta . lh e / 13 c on uijnha debeu er am a r gura co m / 14 doçura . por mesturaua pesa r / 15 com p ra zer por sse gua r dar de / 16 no m morrer. et esto era por euj / 17 dar q ue auja de despend er sua ma n / 18 çebia com h ũ a tal que era ue / 19 lha et auorreçiuel de todo co / 20 mo he ocamjnho maao . mas / 21 enp er o c on uijnhalhe p er força ma n / 22 teer todauya sua uerdade co / 23 mo todo caualleiro he th e udo / 24 de faz er em qual q ue r auentura . / 25 q ue lhe aqueeç er nom enbargando / 26 q ue ella era mais fea q ue outra / 27 neh ũ a . ca bem entendia e m si / 28 q ue era obrigado de parar me n tes / 29 aonrra femjnyna et porem po r / 30 mostrar agentilleza q ue enssy . / 31 auja asseento ua antessy no ca / 32 uallo co mo milhor p ode uest ida / [f. (30) 30 XXIIIJ r, b] 1 em farrapos uelhos comoa acha ra / 2 et nom aiaaes por maraujlha ai / 3 nda q ue mujtas uezes sospirasse po / 4 llo camjnho . caassy como acor / 5 uJa anda denoite fora da uista / 6 das outras aues . bem assi ocaua / 7 lleiro ascondiasse de dia por no m / 8 pareç er et andaua senp re denoite / 9 ataa q ue chegou calladament e / 10 co m esta fea grossa anjm allia / 11 sua sposa . ah ũ u seu castello po r / 12 tal q ue de dia neh ũ u no m podesse / 13 deuisar osseu talhe Ecomo che / 14 gou assua cam ara onde tijnha / 15 os do sseu c on sselho . enq ue ma is / 16 fiaua c on toulhes toda sua aue n / 17 tuyra q ue lhe ac on teç era et como / 18 po r me te ra q ue casaria co m ella . po r / 19 q ue o saluara de m o r te . As molhe / 20 res q ue sabiam desta puridade de / 21 suitiro m na entom dos farrapos / 22 uelhos q ue trazia et fizero m na banha r / 23 et apostar na mjlhor m aneira / 24 q ue soubero m . Ecomoq ue r q ue ellas no m / 25 acharom arte neh ũ a conq ue lhe / 26 fezessem spartidura dos cabellos / 27 q ue eram yrtos et crespos . ella / 28 contodo esso nom quis c on sse n tir / 29 q ue lhos trosq ui assem . Eentom pe / 30 llas molheres foy deuisado h ũ u / 31 apostamento p er tal arte q ue os / 32 cabellos no m pareçiam . mais / [f. (30) 30 XXIIIJ v, a] 1 enp er o qua n to ella mais ap ostada staua / 2 tanto peo r pareçia auista de quatos / 3 aujam . et por q ue ocasamento ant re lles / 4 no m sse podia scusar et desy por afeal / 5 dade q ue ella enssy porem f orom an / 6 bos casados de noite doqual casam ento / 7 nu n ca foy caualleiro no mu n do q ue / 8 de outro ta m mall treito fosse 154 tanta auya de f re / 2 mosura qua n ta lhe c on p ri a p er abem pa / 3 reçer . Muito se c on tentou arrainha / 4 deste demophom . mostrandolhe / 5 muy to boo doayro qua n do chegou . et ele / 6 q ue e m s e u s f e e i tos er a tallantoso caua / 7 lleiro no m pode scapar de poer em / 8 ella todo seu coraçom . ental g ui sa q ue / 9 ante de dous outres dias depois q ue hi / 10 steue p ro uou de ueer sua fortuna . et / 11 co m pallauras p ra ziu ees começou de / 12 com unyca r . seu coraçom aasua ore / 13 lha . et po r lhe afastar todo medo Ju / 14 roulhe p er sua u er dade q ue s er ia seu p ro pio / 15 caualleiro . et em este faz er andou co m / 16 ella em qua n to se corregeu osseu na / 17 uyo . et teue assaz tenpo et logar de / 18 falla r damo r et pidir graça Eesta / 19 Senhora parou mentes ao q ue lhe / 20 dizia ta m bem ao Juram ento como / 21 ao q ue lhe demandaua . aqual cou / 22 sa foy aella bem como encantam ento . / 23 po r q ue aynda entom era ynoçente / 24 de tal engano et como sua fortuna / 25 q ui s teendo et creendo por u er dade q ua nto / 26 elle f allaua . outo r goulhe todo oq ue / 27 q ue ria Ep er esta g ui sa cobrou elle p ra zer / 28 por h ũ u tenpo ataa quesse ouue / 29 depa r tyr p er a troya . Mas por q ue ela / 30 tomou por sua pa r tida gram pe / 31 sar . elle lhe leixou enpenhor / 32 sua u er dade q ue dandolhe d eu s ujda et / 33 saude q ue sse to r naria p er a ella ant e / 34 dh ũ u mes . Pa r tyosse ento m dhi et / 35 foysse camjnho de troya p o lla g ui sa. / [f. (95) XCIJ v, a] 1 q ue na sua p ri meira entenço m auya em p re po / 2 syto . foronsse os dias et passou omes / 3 et oamor della de d ia en dia se ac re çenta / 4 ua . et odelle cadauez se apouq ue ntaua . / 5 ca ella leixou por elle odo r myr et o / 6 com er . et elle odia q ue lhe asijnara tijnh a / 7 ia squeeçido . ataa q ue esta coitada rrai / 8 nha no m sabendo opo r q ue ta r daua e n uyo / 9 ulhe rrogar p er sua c ar ta q ue logo to r nase / 10 sse m deteença. dizendo q ue ella co m força / 11 damo r. era tanto bençida q ue fo ra 290 de / 12 sua p re sença no m pod er ia mujto biuer / 13 por q ue tam af er uentadament e oama / 14 ua q ue sse elle ta r dasse aallem dh ũ u d ia / 15 q ue lhe ella asijnou q ue asua p re gujça / 16 afaria m orrer . deq ue sse segujria u er go / 17 nha aasua u er dade . Esta c ar ta enuya / 18 da muy to de p re ssa ella em seu coraço m / 19 ficou h ũ u pouco c on fortada como a / 20 q ue lla q ue staua em spança de sua bij n da / 21 ao tenpo em sua c ar ta lim ytado . Ma / 22 is piedade he de sab e r encomoa ele / 23 squ eeçeo de to r nar p o lla g ui sa q ue ant e . / 24 fez er a . Ca ella q ue nom pode assy faz er / 25 parou ment e s por elle aaq ue lle d ia / 26 q ue ouue de to r nar oolhando senpre / 27 c ontra omar. dizendo em seu coraçom o ra / 28 uem . ora no m uem . ora ssy . ora no m / 29 Eassy despu taua c on ssigo medes . no m / 30 sabendo oq ue Sobrello cujdasse. leixa n / 31 do de com er . por esto ataa noite scu / 32 ra. Entom ma n dou poer h ũ a lant er / 33 na co m lume ençima dh ũ a alta torr e / 34 onde ella andaua so entençom q ue ao / 35 sino do llume q ue elle bisse ard er . po / [f. (95) XCIJ v, b] 1 desse mjlho r gujar seu camynho p er a o n / 2 d e ella staua . Mas todo foy e m uãao / 3 qua n to fez. ca uenus fez desuyar desu / 4 yar asua sp er ança et mostroulhe p o llo / 5 çeeo q ue o dia era m uy to aç er ca Entom pa / 6 rou ella mentes ao mar largo et q ua / 7 ndo byo q ue nom bijnha barcha nem / 8 h ũ a . deçeusse datorre onde staua / 9 et foisse soo ah ũ u Jardym onde no m / 10 sabendo ny n guem pa r te fazia m ujtos et / 11 muyto dooridos c on plantos . como m olh e r . / 12 q ue de todo seu praz er . staua my n guada / 13 ental g ui sa . q ue ora smoreçia ora se q ue re / 14 llaua . botando seu f re moso rrostro . / 15 co m lag ri mas . q ue de seus olhos ta m forte / 16 men t e c orri am c omo s e fo sse m font e s / 17 290 Se tachan tres letras [fo rça ], se i nserta un punt o por deba jo, y se cam bia el término por m edio de una abreviatura. 257 perenaaes . chamandosse senp re em / 18 h ũ u . qua n do podia por sseu am igo / 19 demoffom . dizendo Heellas . quem / 20 byo nu n ca tam p re guiçoso caualleyro . / 21 q ue por sua p re gujça et squeeçimento / 22 et desgentilleza q ui s britar sua p ro m / 23 essa . no m sgua r dando u er dade . Ento m / 24 alçou os olhos c ontra o çeeo et disse Tu / 25 q ue es desnatural se q ui s er es b ĩ jr beer / 26 acharas aq ui h ũ a dona mo r ta p er aazo / 27 da tua grande p re guyça . cuJa uyda / 28 tu poderas bem saluar se q ui s er as . / 29 Eco m ysso tomou h ũ u tixilho de s / 30 irgo q ue tragia et atouho em h ũ u / 31 rramo em oqual co m suas mãaos / 32 logosse enforcou . de q ue demoffom . / 33 foy desdito . et os deuses forom c on tra / 34 el mouydos p o lla p er ujdençia dos q ua / 35 ees euydençia tal foy ordenada c ontra // [f. (96) XCIIJ r, a] 1 os p re guiçosos passenp re q ue phillis na / 2 q ue lle ponto foy tornada em auelee / 3 yra de cuJa nome aq ue lla aruor foy / 4 depois cham ada philliberta . Aqual / 5 por u er gonha de demophom aynda / 6 em alg ũ as terras assy h e nome / 7 ada . Tanto q ue demophom ouuyo diz er / 8 deste doorido caso q ue assi era ac on teçido / 9 et q ue cadah ũ u fallaua dello anda n do / 10 to mou en s sy muy to grande noio. / 11 Ecom oq ue r q ue fosse tarde culpou po r / 12 ello sua p re gujça. Por e sto filho tu / 13 podes sab e r oq ue he sc ri pto c ontra este uiçio / 14 Eoutrossy q ue neh ũ u pode ymagi / 15 nar os malles q ue ac on te çem p er aazo / 16 deste aqueeçimento. de q ue eu ia ou / 17 by tua c on fissom . Mas enp er o dout ra / 18 pa r te se tu es culpado no q ue ia ac on te / 19 çeo em este uiçio dep re guyça eu cuy / 20 do aynda de te p re gu n tar . [LXXXVII, Capítulo XI] f. (96) XCIIJ r, a - v, b / 21 Aq ui tracta oc on fessor do uiçio da / 22 neg ri gençia cuia c on diçom adia n te / 23 p o llo meudo chaament e decla ra : . / 24 Cheo 291 das c on diçõoes da p re guiça / 25 aynda hi ha h ũ u seu sec re / 26 tario . oqual he chamado anegli / 27 gençia et es to no m q ue r p re ueer cousa / 28 neh ũ a de q ue sse deuya gua r dar ataa / 29 q ue sseu feyto seia de todo p er dido et e n / 30 tom lhe uem oSiso et qua n do nem / 31 h ũ a obrigaçom . lhe pode p re star e n / 32 tom q ue ria sseer op ri meiro quesse o / 33 uuesse dobrigar . et p er esta g ui safica / 34 elle senp re derre q ue qua n do no m pode / [f. (96) XCIIJ r, b] 1 correg er acousa entonsse p er çib e et diz ao / 2 depois . Haa se q ui ssese d eu s q ue eu desto / 3 soubera . da qual cousa . fica assaz / 4 sca r neçido . por q ue depois q ue sseu caua / 5 llo he furtado ento m p a r a e l l e m e n / 6 tes . et faz fechar acauallariça . Ea / 7 ssy nas cousas q ue ha de ffaz er ou diz er / 8 p ri meiro Joga et depois lança . Out ra / 9 c on diço m tem elle outrossy . q ue nom lhe / 10 praz dap re nd er . seer Sesudo . ne m faz c on ta / 11 de u ir tudes . saluo p o llo tenpo . q ue el / 12 q ue r Epor tanto muytas uezes se sse n te / 13 enganado qua n do elle cuyda de star / 14 em mayor Segurança . et p er esto filho / 15 tu podes bem entend er q ue sse tu tal . / 16 es em amo r . çerto he q ue nom podes see r / 17 ac re çentado p er aau er es c on p ri mento do q ue / 18 q ue rias . Am ante : . Meu sancto pad re / 19 s egundo . 292 eu creo . bem posso scusar mjnha / 20 c on ciençia deste uiçio de negligençia / 21 entodallas pa r tes qua n to aam or / 22 Por q ue aynda q ue eu no m 291 Letra capital roja, del tamaño corresp ondiente al espacio de dos líneas. 292 añadido en el espacio entre c olumnas. 258 seia dos m / 23 ais Sesudos . som por e m ta m u er dadei r a / 24 men t e na morado . q ue nom çesso de / 25 p re gu n tar aaq ue lles q ue dello m ais c on / 26 nhoçimento ham . paau er mai s ç er / 27 ta enformaçom do q ue p er teeçe aas a r / 28 tes damor Mas aynda ataaq ui / 29 no m achey punho q ue c on cordante fo / 30 sse atal ferro . ne m ta m pouco quem / 31 m e dissese ç er tament e q ue cousa po / 32 desse guaançar amo r . Ca nu n ca foy / 33 home m q ue p er rrazo m ne m naturalle za . / 34 me soubesse ental a r te enssynar. / [f. (96) XCIIJ v, a] 1 q ue em alg ũ a pa r te no m falleçes se et qu an to / 2 dem eu p ro p ri o Siso eu nu n ca pude yma / 3 gina r ataaq ui onde achasse tal segu / 4 rança. p er q ue em amor pouco ne m mu / 5 yto me podesse adiantar Ca uos / 6 creede bem sse m duujda neh ũ a quesse / 7 tal cam jnho hi ouu er a eu oap re nde / 8 ra mujto ha . m as eu ssey bem q ue o / 9 no m ha hi como q ue r q ue bem pode see r / 10 q ue por abaix eza demeu stado et rru / 11 deza demeu entendimento nom / 12 posso abrang er . ata m alta doct ri na / 13 Mas e np er o posto q ue o meu ente n di / 14 mento seia fraco. eu esto ouso be m / 15 diz er . q ue nom he p er my n gua de uontade / 16 aqual denoicte et de dia põe sua / 17 dilligençia por ap re nde r qua n to po / 18 de como opodera guançar . p er o co m / 19 todo. esto eu aynda soo po r começa r / 20 do q ue eu q ue ria faz er fim . et h ũ u dos g ra / 21 ndes pesares q ue eu tenho he por / 22 q ue nom sey com o acousa se ha derre / 23 uolue r . ma s t o mo d eu s por testem unha / 24 q ue s egundo . me u entendimento eu dou / 25 tra g ui sa nu n ca fuy negligente sa / 26 luo p o llo modo q ue uos hey ia dicto / 27 Confesso r : . P er boa ffe filho be m / 28 me p ra z por q ue deste uiçio enq ue Siso / 29 neh ũ u pode asseseguar te as ta m / 30 bem gua r dado. Ca elle de tal p ro p ri a / 31 dade he q ue em h ũ a ora p er dera q ua nto / 32 em h ũ u ano guaançou. ental g ui / 33 sa q ue s egundo . dizem qua n to trabalh a to / [f . (96) XCIIJ v, b] 1 do he em u ã a o . por q ue nu n ca foy tal / 2 sciençia ata aq ui nem u ir tude alg ũ a co r / 3 poral q ue p er p re guiça de negligençia . / 4 no m fosse p er dida et destroida. Enxenp lo . / 5 q ue esto seia u er dade eu em liu ro acho sc ri p / 6 to s egundo . adiante ouujras . [LXXXVIII, Capítulo XII] ff. (96) XCIIJ v, b - (97) XCIIIJ / 94 r, a / 7 Aq ui c ontra uiçio de negligençia c on ta oco n / 8 fessor h ũ u enx enplo . de phetom . et de / 9 phebo seu padre : . / 10 Febo 293 oq ue nte soll qtoda at e rra / 11 allum ea et < de > todos os biuos / 12 he causa de saude em h 294 sua boa / 13 andança . ouue h ũ u filho q ue phe / 14 tom foy chamado . oqual auendo / 15 deseio degujar ocarro de seu pad re / 16 nos dias claros et f er mos os . fallou / 17 co m sua mad re ellem ento q ue o aJuda / 18 sse ac on sserlharsse em este f eito Epo r / 19 esta cousa rrogaro m anbos ao pad re / 20 et elle deulhe em rreposta q ue lhe / 21 p ra zia. Mas tres pontos em spi / 22 cial di sse aseu filho . dos q ua ees em / 23 todas g ui sas mandou q ue sse aJudasse / 24 et os tomasse em maneira de doc / 25 t ri na. Op ri meiro foi q ue nom pu n gisse / 26 ocauallor 295 dian teiro os egu n do foy / 27 q ue teuesse be m as rredeas . et ot er çey ro / 28 foy q ue fosse bem auisado enq ue ma / 29 ney ra leuaua osseu carro q ue nom / 30 errasse 293 Letra capital roja, afiligranada. Por debajo se lee la indicación f . La letra capital se alarga hacia abajo ocupando casi todo el es pacio entre col umnas. Vi d. Lám ina 5. 294 Letra borrada con tin ta. 295 r tachada c on una barra . 259 oseu andar et q ue oolhasse / 31 todauya co m auy samento deo no m / 32 leuar muy to alto . ne m muy to baixo // [f. (97) XCIIIJ / 94 r, a] 1 de g ui sa quesse podesse tresto r nar Ea / 2 ssy p o lla ordenança de phebo to / 3 mou phetom ogou er namento / 4 do carro desseu padre . Mas desq ue / 5 se Sentyo em alto ouue enssy / 6 tal uãa gloria q ue por sua negli / 7 gençia no m parou mentes ao sta / 8 do enq ue staua po r aqual cousa / 9 no m pode m ujto durar Ca elle / 10 fez ao cauallo tira r ocarro . atam / 11 ssem rrecado p er onde lhe ap rouue / 12 q ue p er mj n gua deno m conhoçer rrazo m / 13 oleuou ta m baixo q ue queymou to / 14 do omu n do arredor deq ue todos steu er o m 296 / 15 spantados et braadarom ad eu s po r aJ / 16 uda das i n fortunas q ue eram aquee / 17 çidas Phebo ueendo aneglige n çia / 18 de phetom q ue c ontra sua defesa leua / 19 ra seu carro fora do camjnho / 20 o r denou maneira encomo elle ca / 21 hio em h ũ u alto rrio . onde em / 22 h ũ u ponto foy anagado . Ves / 23 ora filho encomo aqueeçeo aaq ue / 24 lle q ue assy era negligente por / 25 q ue q ui s andar muy to baixo foy su / 26 bitament e lançado do alto f irm / 27 am ento . afundo. Eporem em / 28 alto stado . he uiçio andar muy to / 29 baixo . Ee m s er ujço he agrauam ento . / 30 andar muy to alto . s egundo faz m enço m / 31 e m h ũ a fabulla q ue eu acho sc ri pta / 32 em poesya . [LXXXIX, Capítul o XIII] f. (97) XCIIIJ / 94 r, a - v, a Aq ui sobresto mees / [f. (97) XCIIIJ / 94 r, b] 1 mo põe oc on fesso r enx enplo . de ycaro ofi / 2 lho de dedallo seendo anbos pre / 3 sos no ca r çer de mynotauro : . / 4 Dedallo 297 ouue h ũ u filho q ue foy / 5 chamado ycaro . Eestes anbos / 6 Jouuerom ental p ri som co m mynota / 7 uro de c re ta . q ue p er neh ũ u logar auya m / 8 pod er d e sahirem fora . Eporem com e / 9 çaro m dymaginar ant re ssy . maney ra / 10 como podessem sca par daq ue lla p ri som / 11 et este dedallo ensinado de peq ue no de / 12 m uytas a r tes q ue sabia fez p er assy et p er a / 13 sseu filho ç er tas aas conq ue podesse boa r / 14 de penas et doutras cousas . et aca / 15 bada aobra disse aseu filho q ue sse / 16 ne n brasse encomo suas aas eram / 17 pegadas co m çera. et pore m quesse g uar / 18 dasse de no m tomar seu uoo muy to / 19 alto . po r q ue sse poderia muy to asynha / 20 derret er açera co m ossoll . Eento m com / 21 eçaro m deuoar seu passo et passo fo ra / 22 da p ri som onde stauam . et hindo a n bos / 23 uoando p e llo aar ycaro no m cura n do / 24 do conselho q ue lhe dera seu padre / 25 com eçou de monta r por alto ataa / 26 q ue o ssol co m sua queentura desape / 27 gou suas aas . et da altura onde / 28 staua no m enbargando sua sotille / 29 za fezeo cahir em llogar onde / 30 foy destroido . Essem elhauelm ente . s egundo . / 31 esta condiço m muytos ha hi q ue em / 32 sua boa andança cãae m aas uezes . / 33 p er my n gua de rregimento . assy em / [f. (97) XCIIIJ / 94 v, a] 1 em am o r . c o m o e m o u t ra cousa Ama n te : . / 2 Ora padre se da mat er ia da p re guyça hi / 3 ha mais eu uos rrogo q ue m o dedes ae n / 4 tend er . Confessor : . filho m eu por q ua / 5 nto ohome m he th e udo deffaz er sua dilli / 6 gençia . em faz er . rreger et guardar sua / 7 c on teençia segu n do rrazom se a ty praz / 8 de parar mentes . e u t e d i r e y dh ũ u / 9 biçio . enq ue neh ũ a u ir tude pode ent ra r / 10 mas ante da aos b içios assesegam ento . / 11 et de p re guyça he omais p re gujçoso . 296 La abreviatur a se sobrepone a la cap ital afiligranada del siguiente cap ítulo. 297 Letra capital roja, afiligrana da. 260 [XC, Capítulo XIV] ff. (97) XCIIIJ / 94 v, a - (98) XCV v, b / 12 Aq ui falla oc on fesso r . sobre aq ue lla speçia / 13 de preguyça aq ue chama m oçyo decla / 14 rando p ri mei ra m ente . ao amante a c on di / 15 çom . delle q ue ianda he : . / 16 A 298 nt re todollos biçios q ue ssom a / 17 p ro p ri ados ao uiçio de p re guiça hi / 18 ha h ũ u q ue sse trabalha . senp re em odyo / 19 et este he cham ado oçciosidade . aq ua ll / 20 he p ri nçipal c ri adeira de to dollos biçio s / 21 na naturalleza humanal . et busca / 22 assesego p er mujtas g ui sas . Ca no ynu er / 23 no no m q ue r faz er cousa pollo frio ne m / 24 no uerãao tam pouco p o lla q ue en t ura / 25 et assy q ue r aia frio q ue r queentura. / 26 ou seia dent ro ou seia de fora elle / 27 q ue r sseer oçcioso entodas g ui sas . sal / 28 uo em q ua nto Jogar os dados . Carre / 29 çeba quem q ui s er teenças . et trabalhe / 30 dem ere çer onrra. no m ha hi S enhor aq ue ela / 31 q ue ira s er ujr qua n to he p er a morar em / 32 seu s er uiço. Saluo seffor p er uentura / [f. (97) XCIIIJ / 94 v, b] 1 po r sse encobrir com alg ũ u Senhorio / 2 por q ue possa mjlhor asseseg ar et sua / 3 oçciosidade aasua uoontade mais / 4 bsar. Por q ue elle nom q ue r tom a r / 5 trabalho ne m por amo r de sua Sen h o r / 6 caualgar q ue rendo ante biu er sobre / 7 as suas deseiosas cuydaçõoes. Ebe m / 8 como ogato q ue ria com er opescado / 9 sem molhando as m ãaos . bem / 10 assy offaria elle . mas n o m leixa / 11 porem de ffalleç er mujtas uezes / 12 do q ue q ue ria filho se tu tal cousa / 13 as feyto et de tal mas sa es dy mo / 14 chaament e . em esta tua c on fissom. / 15 Amante : . Pad re digouos q ue nom / 16 por q ue nu n ca em amor ataaq ui fuy / 17 oçcioso ameu entend er . ne m nu n ca o / 18 sserey . em ment re eu pod er andar . / 19 Confessor . Ora filho pois a / 20 ssy he dym e logo q ue dilligençia / 21 as feyta aamor et atua S e n h or / 22 a q ue s er ues. Amante : . Padre eu / 23 senp re ataaq ui que q ue r q ue mjnha S enho r / 24 mandasse faz er fuy senp re dillige n / 25 te deo poer em obra . en todo loga r / 26 co m todo obedijcimento demeu / 27 coraçom . Eem caso q ue ella no m me / 28 manda alg ũ a cousa faz er eu obe / 29 deeço co m todo meu poder ao q ue p ri / 30 meirament e me ue m aa memo / 31 ria offereçendolhe meu s er ujço / 32 aas uezes em cam ara et aas ue / 33 zes em salla s egundo . eu ueio q ue aos / 34 tenpos ac on teçe Equa n do ella aa // [f. (98) XCV r, a] 1 mysa ha dhir aq ue lla ora no m me sca / 2 para q ue no m chegue onde ella sta po r / 3 tal dea leuar p er aa capeella. et tor / 4 nar co m ella se pod er . entendend o q ue / 5 no m andarey ocaminho em uãao. Ca / 6 em parte bayme por ello mjlhor / 7 em leuandoa uestida p o llo braço / 8 pois q ue nom aposso sentyr nua / 9 mas ao depois ue n m e por ello / 10 na min ha ma g ina ço m muy to m / 11 al por q ue amy m medes faço ento m / 12 esta collaçom et digo Oossenhor / 13 como ella he doçe rredonda et del / 14 gada . q ui sesse ora d eu s q ue p er sseu c on sse n / 15 tamento ateuesse aam jnha uoo n / 16 tade . Eento m sospiro eu et stou q ue da / 17 do por q ue ueio omeu trabalhoso / 18 penssamento to r nado em uãao et / 19 em nemjgalha . Mas no m leixo / 20 porem em out ro dia de faz er mjnha / 21 dilligencia po lla s er ujr quando / 22 eu ueio tenpo . ca eu stou agu / 23 çando meu entendim ento por / 24 enculcar os tenpos q ue ssom de faz er / 25 q ue ssom de leixar Assy q ue cadauez / 26 q ue aella p ra z oq ue me man da ffa z er lo / 27 go ofaço . et p er onde manda q ue me / 28 uaa logo uou . et qua n dom e cha / 29 ma logo uenho . Ep er esta 298 Letra capital roja afiligranada, con motivos antropomórficos. 261 g ui sa / 30 por q ue amy m c on uem dea s er uj r ela / 31 tem uençida toda mjnha oçcio / 32 sidade ataa mo r te . Ca segu n do dize m / 33 neçessidade no m ha lley . et porem / [f. (98) XCV r, b] 1 por q ue som c on strangido de chega r p er aella / 2 eu s er uo eu obedeeço eu oolho eu abay / 3 xome et omeu oolhar senp re asseg ue / 4 p er onde ella bay . et oq ue ella q ue r isso / 5 q ue ro eu . et qua n dosse ella asseenta po / 6 nhome e m giolhos aç er ca della et qu an do / 7 ella sta stou eu Mas qua n do ella to / 8 m a em suas mãaos osseu lauor de / 9 testura ou broslladura . ento m no m / 10 sey outra c on tenença faz er saluo mu / 11 sar et oolhar . sobre os seus dedos lon / 12 gos et delgados. Eora pensso et ora fa / 13 llo et ora canto et ora sospiro . et asy / 14 ando buscando c on tenença . Esse ac on / 15 teçe q ue aella no m praz de star apar / 16 de m y m por h ũ u tenpo et anda faze n / 17 do outras cousas . entom por q ue / 18 me p a r to demaament e donde ella / 19 sta . busco outras ta r dan ças conq ue / 20 passo odia ataa ocabo . fazendome / 21 ta m Sinp re z nos m e us feitos q ue po fi n / 22 g er . alg ũ a maneira de despo r to bou / 23 trebelhar co m osseu branchete p eq ue / 24 nyno ora sobre acama . ora no ch / 25 ãao ora co m aues q ue stam nas gayo / 26 llas . ca no m ha hi ta m peq ue no payie / 27 ne m tam Sinp re z camareiro aq ue eu / 28 no m faça boo senbran te . por tal q ue / 29 todos digam de my m bem . Epo r esto / 30 podedes entend er q ue a mjnha traba / 31 lhosa rroda no m anda p re gujçosam ente / 32 darredor. Outrossy q ue rendo ella al / 33 g ũ a ora hir em carreta et eu dello . / [f. (98) XCV v, a] 1 posso sab e r parte. logo me faço p re stes et m 299 / 2 ando sellar po r tal de caualgar Ju n to co m / 3 ella et fallolhe aa s uezes qua n do poso / 4 out ra ora canto h ũ u cantar q ue nos li / 5 uros do oubidio he sc ri pto q ue diz assy . / 6 Ooqua n to p ra ziuel noio . et desp ra ziuel / 7 boa andança se Segue aos q ue amor / 8 q ue rem s er ujr aynda q ue neh ũ u se pode / 9 desuyar q u e aasua lley no m aia dobedeç er / 10 et em esta maneira caualgo meu / 11 cam ynho et som sp er to entodo llogar / 12 co m ocoraçom et com todo oco r po assy / 13 com o uos ia disse Eporem padre rrogo / 14 uos q ue me digades seno uiçio de occ / 15 iosid ade som culpado . Confessor : . / 16 filho saluo seme dis er es outra cousa / 17 aallem do q ue me dito as ataaq ui . tu no m / 18 au er as peendença neh ũ a comoq ue r / 19 q ue bem ueemos q ue ao tenpo dora m / 20 uytos ha hi de coraçõoes ta m p re guj / 21 çosos q ue no m quere m trabalhar assa / 22 ber q ue cousa he am o r ataa q ue elle / 23 p er fforça os derriba et os faz obede / 24 ç er et lançar dessy toda ocçiosidade / 25 aynda q ue nom queiram soom ent e / 26 p er aos s er ujr. Mas filho tu no m es da / 27 quelles por qua n to amor te scusa / 28 bem dello . p er o se tu em out ra g ui sa q ui s er es / 29 rrefusar damar . p er uentura pod er / 30 as assy sseer ocçioso como em h ũ u / 31 tenpo foy afilha dh ũ u Rey no m see n / 32 do bem auysada ataa q ue Cupido a / 33 castigou de q ue tu ouuyras h ũ a sto / [f. (98) XCV v, b] 1 ria bem c on cordante aesta m aterya. [XCI, Capítulo XV] ff. (98) XCV v, b - (100) XCVIJ v, a / 2 Aq ui põe oc on fessor . c ontra aq ue lles q ue auorre / 3 çem as occupaçõoes dam or . et ve n / 4 lhes depois porem mais graues / 5 casos de y n fortunas et conta sobr / 6 elo h ũ u enx enplo . do q ue ac on teçeo ah ũ a / 7 filha delrrey darm enea : . 299 Las últimas sílabas o letras d e las primeras diez líneas de la co lumna a se sobreponen a la capital afiligranada del siguie nte capítulo, que em pieza en la columna b . 262 / 8 Leesse 300 encomo em arm enea / 9 ouue h ũ u rrey p er nome cha / 10 m ado herupus . et tijnha h ũ a u ir ge m / 11 por filha . aqual segu n do diziam ou / 12 ue nom e rrosyfillea . Epor q ue ella / 13 era Sesuda et fremosa et herdeira / 14 de seu padre foy entom da gra m nom e / 15 ada . Mas dh ũ a cousa era dau er pe / 16 sar q ue ella er a muy to preguiçosa de / 17 c on ssentyr ao feito damor . Ca por / 18 cousa quelhe home m dissese p er aa e n / 19 camynhar nas occupaçõoes dam o r / 20 nu n ca neh ũ u pode tanto fazer co m / 21 ella . q ue de tal scolla q ui sesse tomar / 22 conheçim ento Assy que foy h ũ a / 23 das mais p re guiçosas de todas aq ue / 24 llas q ue ental trabalho metem seus / 25 coraçõoes . Ataa q ue uenus adeessa q ue / 26 da corte dam or tem orregimento / 27 com aJuda desseu filho dom Cupi / 28 do apos er om em milhor rregra como / 29 aq ue lles q ue eram muy to m arauylhados / 30 da u ir gem q ue entom staua em ydade / 31 tallantoso et no m deseiaua desseer ca / 32 sada nem outrossy q ue rer bem ane m / 33 h ũ u damor oq ue senpre foy com ũ u // [f. (99) / 96 r, a] 1 cursso ant re aq ue lles q ue tallantoso s sso m / 2 Eassy se mostrou ao depois por q ue / 3 aq ue lle q ue os dardos q ue im antes enuya / 4 et os altos coraçõoes abaixa . Cu / 5 pido 301 digo eu q ue do amor he d eu s fez / 6 h ũ a caualgada soom ent e por en / 7 tenço m dea castigar et tirar della a / 8 q ue lla mymosa c on diçom . ental g ui sa / 9 q ue ante de poucos dias enpeçou e m / 10 tal caso . q ue toda sua p re guiçosa ma / 11 neyra foy mudada . Ca lhe ac on teçeo / 12 assy . como tu ora ouuyras Tanto 302 / 13 q ue foy vijndo omes dem ayo ella h ũ u / 14 dia ante dossol leuado foysse scusa / 15 men t e com poucas molheres ah ũ u / 16 pa r q ue oqual hi staua aç er ca Eandou / 17 alla tomando seu desporto ataa q ue / 18 chegou ah ũ a canpyna . onde h ũ u / 19 grande rryo corria . Epor q ue lhe pa / 20 reçeo ologar frem os o . disse aas ou / 21 tras quesse afastassem . et ficou aly / 22 so os rram os . soo penssando no / 23 quelhe bijnha aa uontade . epara / 24 ua m entes ao naçimento das f / 25 rores * 303 cheirantes . et ao cantar das / 26 aues de desuayra das naturallezas / 27 oolhando outrossy . as bestas q ue hy / 28 andaua m. assi como ç er uo et çerua . et / 29 gam o et gama. et senpre macho / 30 et femea Por aqual cousa come / 31 çou denaçer h ũ a q ue rella ant re am o r . / 32 et osseu coraço m . de q ue nom ouue po / 33 d er entom descapar . Elançando seus / [f. (99) / 96 r, b] 1 olhos arredor dessy byo b ĩ jr ao longo / 2 d a m a t a h ũ a c on panha de donas on / 3 rradas uestidas todas de h ũ a lyu r ee / 4 ençima de cauallos b rancos m uy to / 5 fre mosos . q ue andauam muy to bem da n / 6 dadura . todos com sellas douro et / 7 daliofar tam apostas q ue ella nu n ca / 8 tam onrradas byra . Ebynham to / 9 das p er h ũ a g ui sa uestidas em sayas / 10 et m antõoes . ** 304 mu y to rricas . de b ra nco / 11 et azur partidas de meatades . as / 12 q ua ees eram brosladas co m todollos praz / 13 erez q ue ella sabya deuysar . o s c o / 14 res dellas eram delgados et longos / 15 et af re mosura de seus rrostros . muy / 16 to m ais q ue pedra cristal rrespra n de / 17 çya . Tragiam coroas nas cabeças / 18 assy como se cadah ũ a dellas fosse / 19 rraynha . as q ua ees coroas eram ta m / 20 rricas q ue todo oouro da salla de cresus / 21 nom auondara p er a c on p ra r am ais peq ue / 22 na de todas . Afilha delrrey q ue esto / 23 bya tyrousse aade pa r te co m pura / 24 uergonha . et ascondeusse soos rra / 25 mos de h ũ u boosco po r tal de as lei / 26 xar passar p er sseu caminho. com o / 27 aq ue lla q ue penssou na sua uoontade / 28 q ue nom era digna de p er guntar ado / 29 nas de 300 Letra capital roja, afiligrana da. 301 Se vuelve a ev idenciar la letra capital con tinta roja en su hueco. 302 Tint a roja en el hu eco. 303 Elemento borrado. 304 Dos letras borradas. 263 tal stado donde bijnham . / 30 nom enbargando q ue ella q ui s er a sab e r / 31 quem eram ante quelhe darem to / 32 do om u n do . Elançou h ũ u pouco / 33 sua cabeça fora do boosco parando / 34 mentes arredor dessy et byo b ĩ jr . / [f. (99) / 96 v, a] 1 h ũ a molh e r de tras as ạ outras 305 e n çima / 2 dh ũ u cauallo murzello magro et das / 3 costas dessouado . et man q ue iaua assy / 4 como se teuesse enc ra uadura. deq ue aq ue la / 5 molh e r muyto se q ue ixaua . C a e s t e / 6 cauallo staua em ponto des se p er der / 7 et de mais tijnha na fronte h ũ a st re / 8 lla branca. Comoq ue r q ue o freo q ue tra / 9 zia depedras p re çio sas et de ouro era / 10 muy to rrico . et assua sella era m uy to / 11 ma a . et assaya della muy to esffarga / 12 lhada. et com esto t ra zia darredor de / 13 ssy d e cabrestos de cauallos m ais / 14 de quat ro çentos . Etanto q ue chegou aç er / 15 ca da Jffante da paroulhe mentes / 16 et byo encomo amolh e r era f re mosa / 17 et de boo pareç er . aynda quelhe dout ra / 18 parte mj n guasse graça . Eestando / 19 assy penssou q ue ella lhe c on taria no / 20 uas das outras q ue antes byra . et / 21 sahiu ento m fora rrogandolhe q ue a / 22 guardasse et d isse Oo Jrm ãa dizee / 23 deme ora q ue donas som aq ue llas q ue / 24 aca diante uãao . ta m rricam ent e . / 25 apostadas . Am olher q ue bijnha asa z / 26 chea de pesar rrespondeolhe ma n ssa / 27 ment e dizendo . Senhora eu uos di / 28 rey . estas so m daq ue llas q ue u er dadeyra / 29 men t e s er uiro m . amor em seu tenpo / 30 et onde tijnha m seus coraçõ oes senp re / 31 man te u er om u er dade . Ora Senhora / 32 ficade com d eu s . ca no m posso mais a / 33 guardar . por q ue amy m c on uem d e hir . / [f. (99) / 96 v, b] 1 ap re ssa s er ujr meu ofiçio . et porem daae / 2 me licença . ca no m posso c on uosco m / 3 ais durar Dizee me yrm ãa eu uos / 4 rrogo por q ue andaaes assy aposta / 5 da et co m tanto s cabrestos çy n gida / 6 Senhora no m enbargando q ue eu / 7 tal seia como uos ora ueedes . eu / 8 tyue h ũ u pad re . q ue em seu tenpo foy / 9 Rey . mas eu e m my m era ta m p re gyço / 10 sa . q ue por cousa q ue me dissesem nu n ca / 11 curey dobedeçer aamor oq ue agora / 12 c on pro carament e . Epor q ue nu n ca / 13 tyue namorado om eu apostam ento / 14 he agora rroto . et omeu cauallo / 15 fraco et tam auizim aao com o uee / 16 des . et encadah ũ u ano no p ra ziuel / 17 mes demayo estas onrradas don / 18 as andam assy de cauallo arredor / 19 et eu p er fforça deuoas de Segujr et / 20 leuar seus cabrestos em esta m a / 21 neira q ue ora leuo . et som bem co / 22 mo pa yi e q ue penssa desseus caualos / 23 et no m tenho outro ofiçio Eesto po r / 24 quanto eu era p re guiçosa de Segujr / 25 adoct ri na damor ao tenpo q ue a pod er a / 26 bem aprend er . et nom curey dascuyta r / 27 aaq ue lles q ue me osseu caminho soube / 28 rom enssyna r . dizedeme eu uos / 29 rro go . p er a q ue he este freo q ue uos leua / 30 des tam rrico Entom desuyou ela / 31 orrost ro et começou de chorar dize n / 32 do . Senhora ofreo q ue uos ueedes aes / 33 te meu cauallo . trazer he por // [f. (100) XCVIJ r, a] 1 q ue seendo eu em ydade de mançebya / 2 ante q ue eu m orresse h ũ a p er ffia dam / 3 or me cahiu em coraçom et me u e n / 4 çeo p er tal g ui sa q ue depois parey me n / 5 tes et penssey damar h ũ u cauall / 6 eyro . et esto durou bem q ui nze dias / 7 et por q ue eu era . aç er ca de fym dem eus / 8 dias . omeu am or no m pode mais / 9 durar. Mas ora Heellas q ue eu de / 10 seu amor m ais çedo no m fuy p er çe / 11 bida . caam o r te me chegou tan / 12 to ap re ssa qnom tyue tenpo enq ue / 13 domeu amor podesse au er c on p ri me n / 14 t o d e p ra zer . Mas em rrelleuam ento . / 15 da mynha boa uoontade . amor / 16 q ue r q ue eu traga este freo Ora S e n hora / 17 pois auedes ouuyda mjnha rrepo / 18 sta . ad eu s uos encom endo . et p re çebede / 19 atodas q ue sse 305 La vocal a , est á tachada con una barra y con un punto p or deba jo, indica ndo el er ror de c opia. 264 cauydem po r es to que / 20 am y m aueo . q ue nom seiam ocçiosas / 21 e m amor . mandandolhes q ue este / 22 m eu freo lhes fiq ue Senp re em rrene n / 23 brança . Editas aq ue llas pallau ra s / 24 subitam ent e amodo de h ũ a nu / 25 uem desapareçeo da sua bista po r / 26 aqual cousa osseu coraço m streme / 27 çeo co m medo et disse asy m edes He / 28 ellas eu u er dadeiram ent e em este / 29 caso stou . Mas eu s e e u b i u er todo / 30 se corrigera muy to bem . atodo meu / 31 pod er . Eassy esta Senhora to r nou / 32 p er aos seus paaços mudada de toda / 33 sua primeira en tenço m Jurando [f. (100) XCVIJ r, b] 1 de dentro em seu coraçom q ue ella ca / 2 brestos no m q ue ria trazer Ves ora / 3 filho aq ui podes parar mentes enco / 4 m o ocçiosidade he muyto de tem er . / 5 spiçialment e e m a m o r c o m o t e / 6 euJa disse por q ue tu entenderas / 7 et saberas q ue antre os q ue ssom gen / 8 tijs da naturalleza . amor he h / 9 ũ a occupaçom aqual todo gentyll / 10 coraçom deuya aau er . Sooment e / 11 por guardar seus tallantes em / 12 saluo . Por q ue assi com o esta S e n h o ra / 13 foy castigada. bem assy ocaualley ro / 14 ocçioso . q ue ao amor no m q ue r s er ujr po / 15 de p er uentura m ere çer m ayor pena / 16 q ue adona ouue em leuar os cabres / 17 tos arredo r dessy . Porem bem he / 18 q ue sse cauyde cada h ũ u por esto / 19 et sobre todo estas donzellas u ir g ẽ es / 20 deuyam dello tomar enx enplo . po q ua nto / 21 he u er dade . Outrossy amolh e r que / 22 de m j nha S e n ho ra uenus cuio s er ujdor / 23 eu soo q ue r mereçer grado no m pode / 24 sq ui uar oamor dos namorados . / 25 mas c on uem q ue siga alley de Cupido / 26 comoq ue r q ue tal am or poucas uez e s / 27 he bisto enpaz . se auendo alg ũ a / 28 enculca de palrrar et de falssa e n / 29 ueia co m noio et pesar. todo dem e / 30 stura . Mas oamor q ue he posto so / 31 bre casamento bay bem encamy / 32 nhado por q ue tall amor ousa dem / 33 ostrar seu rrost ro ento logar ssem . / [f. (100) XCVIJ v, a] 1 u er gonha . Porem he de marauylhar / 2 da u ir gem q ue leixa despend er seu tenpo . po r / 3 no m chegar asynha aaq ue la festa cuio a / 4 mor he todo onesto . Ca p er da de b ẽ es. / 5 pode seer cobrada . mas nu n ca foy home m / 6 ta m Sesudo q ue tenpo p er dido podesse cob ra r / 7 Eporem qual q ue r uirgem deuya tom / 8 ar enx enplo de nom stranha r seu a mor / 9 ne m star longo tenpo sobre amuda n ça / 10 dess eu coraçom p er a c on p ri r seus delleyta / 11 mentos . na lley do mat ri monyo como / 12 ueem os q ue fazem cada dia . Ca po r aazo / 13 des to p er de dous anos outres ante q ue sse / 14 case . enq ue poderia au er filhos q ue omu n / 15 do no m pode scusar . saluo se ouuesse / 16 de falleçer . et qual q ue r u ir gem q ue tarda / 17 de sse sposar qua n do opode au er p er ue n / 18 tura . ficara fallida ao tenpo q ue e / 19 lla de mylhor m ent e q ue ria . deq ue eu c / 20 uydo . de c on tar h ũ a storia por tal / 21 q ue aq ue lla q ue em esto ffor culpada ap / 22 ossa ouuyr et aasua memoria rre / 23 duz er . [XCII, Capítulo XVI] ff. (100) XCVIJ v, a - (101) XCVIIJ r, b / 24 Aynda fallando sobresta mat er ia / 25 c on ta oc on fessor por enx enplo . h ũ a sto / 26 ria do q ue ac on teçeo . ah ũ a filha do / 27 nobre duc chamado Jepte : . / 28 Antre 306 os Judeus segu n do he di / 29 to antigam ent e auya h ũ u / 30 nobre duc q ue auya nome Jepte. / 31 oqual stando aparelhado p er a pelle / 32 iar c ontra ocrueuell . Rey aam om . 306 Letra capital roja afiligranad a. En la parte inferior del folio ha y dos motivos antropomórficos representand o un toro y un gato a modo de drôlerie . 265 fez / 33 uoto ad eu s . de dent ro em seu coraçom / 34 dizendo ooSen h or se tu amy m teu s er uo / 35 q ui s er es outo r gar bictoria eu e m synal / [f. (100) XCVIJ v, b] 1 et rrene n brança de ty ap ri meyra c ri atura / 2 q ue eu byr tanto q ue p er amjnha casa to r / 3 nar . ora seia home m . ou molher e m / 4 oteu nome omatarey . et aty q ue sobr e / 5 todos es S e n h or osac ri fficarey . Partio / 6 sse ento m co m toda sua cauallaria p er a / 7 onde. abya b ị jr dyr onde todollos seus / 8 i n mijgos uençeo et guançou qua n to / 9 q ue ria . neh ũ u opode to r uar oquelhe / 10 ha dac on teç er . Eeste du c tijnha h ũ afi / 11 lha muy to f re mos a . acuia orelha fama / 12 q ue as pallau ra s spargeo polla terra le / 13 uou nouas encom o seu pad re auya / 14 feyto fora e m sua guerra . aqual com / 15 dançares et cantares aguardou sua / 16 bijnda como aq ue lla q ue p o l l o u e e r s e / 17 q ue ria adiantar m ais q ue todas pollo / 18 ueer . et aç er tousse assy q ue ella foy ap ri / 19 me ir a q ue em malphat staua aapo r / 20 ta dosseu paaço. Etanto q ue sseu pad re / 21 allo chegou et byo sua filha come / 22 çou arronper suas uestiduras . di 307 / 23 et chorar dizendo assy . oopod er oso d eu s / 24 ora sey eu q ue em neh ũ a maneira an / 25 tre nos aq ui . p ra zer deste mu n do no m pode / 26 seer c on p ri do . Ca eu p o lla tua graça / 27 ouue c ontra meus i n mijgos todo qua n to q ui s / 28 pidir em tanto q ue em bijndo p er a es te / 29 logar no m auya hi home m mais ledo / 30 q ue eu . mais ora S e n h or . omeu p ra zer / 31 subitament e me s er a to r nado em pe / 32 sar por q ue de menhãa amy m c on uem po r / 33 onrra de teu sac ri ffiçio pois o po r m eti / 34 de matar mjnha filha et q ue imalla e m // [f. (101) XCVIIJ r, a] 1 teu s er uiço. tanto q ue a u ir gem esto sou / 2 be et byo onoio q ue seu pad re tomau a / 3 com pallau ra s p ra çiuees oc on fortou asi / 4 como ella podia dizendolhe q ue ma n / 5 teuesse todauya ad eu s oquelhe au / 6 ya po r metido p o lla g ui sa q ue era obr / 7 igado . Mas enp er o por qua n to oseu / 8 coraçom st re meçeo penssando q ue a / 9 sua mo r te era ta m chegada . p osesse / 10 e m giolhos ant e seu padre et disse / 11 q ue pois assy era q ue ella no m podia / 12 scapar demorr er pidiolhe q ue lhe o / 13 uto r gasse q uor eenta di as despaço p er a / 14 chorar sua u ir gijndade q ue ella ta n to / 15 guardara et leixou dea enp re gar po / 16 lla qual cousa sua mançebia fo / 17 ra to r uada deno m au er filhos na lley / 18 do mat ri monyo p er q ue o poboo fosse ac re / 19 çentado . s egundo . asua lley demandaua / 20 Mas por tal de sseer em alg ũ a / 21 cousa rreleu ada p o llo tenpo q ue asy / 22 p er deo ella co m as outras u ir g ẽ es se q ue / 23 ria hir faz er seu c on pllanto . et depois / 24 se to r naria p er a rreçeber pena de mo r / 25 te q ue lhe era ordenada . Opad re q ue re n / 26 do outo r gar oq ue lhe afilha pidi / 27 ra . p er c on ssentimento danbos . as u ir / 28 g ẽ es q ue com ella auyam de hir fo / 29 rom logo chamadas . Eassy fala n / 30 do da fim de todo aq ue sto ellas com / 31 choros et dooridas storias andaro m / 32 os montes et os ualles . fazendo ca / 33 da h ũ a seu c on planto . polla u ir gij n / [f. (101) XCVIIJ r, b] 1 dade daq ue lla quesse tanto guardara / 2 sem auendo filhos . polla qual q ua l / 3 cousa tijnha p er dida sua mançebia . / 4 q ue nu n ca depois podia sseer cobra / 5 da . por q ue affim deseus dias se chega / 6 ua. aalem daqual no m auya poder / 7 descapar. et p er esta g ui sa mo rreo esta / 8 doorida u ir gem pollo q ue de Suso he de / 9 uysado Aman te : . Padre meu po r / 10 dizer u er dade amy m pareçe q ue uos aue / 11 des ouiçio da p re gujça bem declarado / 12 qua n to he do amor q ue p er teeçe aas u ir / 13 g ẽ es . et aas outras molheres q ue ssom / 14 assy ta r dinheiras . Mas enp er o ora / 15 me n e n bra encomo uos dissestes / 16 dos hom ẽ es q ue nas causas damor / 17 no m q ue rem buscar trabalho po r mere / 18 çerem . digouos q ue as uossas palla / 19 uras tam encubertament e som di / 20 tas q ue eu no m entendo deq ue trabalho / 21 307 Borrada la letra d , y con un punt o por debaj o, indicand o el error de copi a. 266 / 24 et feytiçaria sabia todo engano . / 25 et tanto q ue elle soube arreposta q ue / 26 elrrey dera aercolles q ue lhe c on uij / 27 nha todauya de pelleiar co m elle. / 28 no m sse at re ueu e m su a sotilleza ao t en po / 29 dosseu mest er . Mas am o r q ue arreda / 30 todo temor et todo nobre coraçom / 31 sfforça q ue nom q ui ta aneh ũ u de tal / 32 g ui sa açendeu em ardideza ocoraço m // [f. (105) CIJ r, a] 1 deste gigante por amor de sua S enhor / 2 q ue muyto amaua. q ue elle enuyou / 3 diz er aerc olles . q ue elle por ella entra / 4 ria com elle em batalha . Odia / 5 foy asijnado et ocanpo scolheito . / 6 os caualleiros cubertos de sseus s / 7 cudos . chegaro n sse muy to de rryio h / 8 ũ u aoutro et enc on traro n sse et foy / 9 q ue enpelleiando anbos apee no m / 10 auya hi pedra ne m paao que lhe / 11 sto r uasse ocamynho . mas e np er o po / 12 ucos golpes hi ouue antre elles / 13 Ca ercolles com o caualleiro q ue / 14 açijnte q ue ria mostra r sua ua llentia / 15 foysse muy to rryiament e . aelle et a / 16 rrebatouho nos braços . et ogiga n te / 17 ueendo q ue nom podia longam ente / 18 durar c ontra tam grande fforça . pensou / 19 e m co mo p er ssotilleza podesse scapa r / 20 de suas mãaos . et como aq ue lle q ue sa / 21 bia t re sm udarsse em outra figura / 22 sahiolh e das mãaos em semelha n / 23 ça de coobra . et q ue rendo aynda out ra / 24 uez pelleiar c ontra elle to r nousse e m / 25 semelhança de touro et com eçou de / 26 bramar de tal soo m com o se todoo / 27 mu n do ouuesse de destroir scauando / 28 aterra e m sua braueza . Elançando / 29 os cornos endarredor ah ũ a pa r te / 30 et aaoutra . Mas ercolles q ue delle a / 31 uya peq ue no m edo qua n doo byo b ĩ jr / 32 tomouho p o llos co r nos anbos et de / [f. (105) CIJ r, b] 1 rribouho enterra et teueo q ue do ental / 2 g ui sa q ue por sotilleza q ue soubesse no m / 3 auya pod er delhe scapar . ataa que / 4 foy uençido et rrendido . Ercolles / 5 ouue ento m oq ue elle q ue ria. ca elrrey / 6 lhe outo r gou aassua uoontade to / 7 do sseu pidyr . et aaq ue lla po r cuio / 8 s er ujço trabalhara pareçeo q ue elle / 9 aauya bem m ere çida . P er esta g ui sa co m / 10 gra m m ere çimento em arm as guaa n / 11 çou elle caminho de Jaz er e m s e u s / 12 braços como aq ue lle q ue o auya cara / 13 m ent e c on prado . [XCIX, Capítul o XXIII] f. (105) CIJ r, b / 14 Nota e m como pantasillea rrainh a / 15 de feminea. por am or deytor de / 16 troya no m rrefusou de pelleia r em / 17 a r mas . co m piros ofilho de achilles : . / 18 Aallem 317 desto se tu q ui s er es ouuyr / 19 tocando cauallaria e m esta / 20 mate ri a et encomo amo r et a r ma s / 21 som c on u ĩ jdos bemsse m ostra p er esto / 22 rias sc ri ptas . et pynturas entanto / 23 q ue pantassillea . rrainha q ue ffoy de / 24 famynea por amo r deytor et out ro / 25 ssy por em a r mas onrra buscar / 26 co m llança et scudo chegou atroya . / 27 et co m gram pod er de donzellas ar / 28 madas . p er sseu co r po se ffoy ao ca n po / 29 co m entençom dea correr aaq ue lla çi / 30 dade q ue dos g re gos staua ento m ç er ca / 31 da . 317 Capital roja sin afiligranar, de tamaño menor. Se trat a de la última letra capital qu e se encuentra en la obra, quedando en blanc o los restantes espacios re servados a las letras capitales, hasta el final. 273 [C, Capítulo XXIV] f. (105) CIJ r, b - v, a N ota q ue as armazonas outo r garo m / 32 p er a senp re aelrrey philomeno de pa / 33 phagonya q ue por onrra de caua / 34 llaria do cabo do mu n do ueo por / 35 defensso m de troya : . [f. (105) CIJ v, a] 1 [.] 318 Reyno depaphogonya segu n do he / 2 dito em h ũ u dos cabos do mu n do / 3 he assytuado . et afillomeno q ue naq ue / 4 lle tenpo delle era Rey . aprouue de / 5 hir ento m atroya po r aJudar so en te n / 6 çom de cobrar onrra . et de mu n danal / 7 ffama leuar anomeada Oqual / 8 ant re as outras cousas em spiçial / 9 guaa n cou em amor h ũ u fermoso / 10 t ri buto . Por q ue assy ac on teçeo ento m / 11 q ue piros filho de achilles . com spada / 12 mo r tal andou buscando esta onrra / 13 da rrainha . et tal ffoy asua i n fortu / 14 na della q ue elle aachou et amatou / 15 p er ssuas mãaos . Eeste Rey depapho / 16 gonya auendo della c on paxom . leuou / 17 ha p er mar c on ssigo p er aa terra onde / 18 ella era rraynha . et co m suas donze / 19 llas q ue ficarom byuas apo r ta rom / 20 onde osseu co r po. muy to onrradam ente / 21 foy soterrado . et por abondade deste / 22 feito dapa r te das donzellas foilhe / 23 outo r gado depois m uy to p ra ziuel gua / 24 llardom q ue elle encad a h ũ u ano / 25 p er assy et seus erdeiros ouuesse por / 26 t ri buto tres donzellas muy to f re mo / 27 sas. P er esta g ui sa rrecadou aq ue lle / 28 q ue ffortuna darm as andou busca n / 29 do . oqual co m trabalho c on prou p ra z er . / 30 de q ue sse no m se trabalhara ficara fa / 31 llydo . [CI, Capítulo XXV] ff. (105) CIJ v, a - (106) CIIJ r, a Nota e m como por q ue eneas / 32 uençeo elrrey tu r nos em batalha / 33 cobrou e m armas gra n de o n rra et de / [f. (105) CIJ v, b] 1 mai s o amo r de lauyna q ue depois / 2 foy sua molh e r : . / 3 [.] 319 neas outrossy dent ro em yta / 4 llia seno m se trabalhara deue n / 5 çer abatalha c ontra elrrey turno seu / 6 mo r tal i n mijgo nu n ca ouu er a ladyna / 7 sua molh e r Mas po r q ue o lleuou / 8 de uençida gua n çou grande o n rra / 9 et mais osseu am or della . P er est e s / 10 exenplos q ue to hey dito filho meu / 11 tu podes bem beer et c on sijrar que / 12 quem he affouto et ousa de traba / 13 lhar por p er calç ar onrra s er a ma / 14 is asinha rreçebido aagraça . do / 15 amor . po r q ue comunalm ent e as / 16 molheres am a m em logar o n rrado / 17 onde agentilleza ha et humanal / 18 u allentia Ca os gentijs sobre / 19 todos ssom aq ue lles q ue ellas em este / 20 mu n do m ais deseiam Am ante : . / 21 Padre meu se p er uossa douct ri na eu / 22 no m ffor enss ynado no m ssey q ue q ue r diz er / 23 gentilleza. Eporem uos peço q ue / 24 me declaredes q ue cousa gentilleza / 25 he. Confessor : . filho meu p er a / 26 buscar ofundamento da defijço m / 27 desto q ue tu demandas . sabe q ue a costi / 28 tuyçom deste mu n do ao tenpo dora / 29 tem posto onome da gentilleza / 30 ha fortuna de rriq ue za q ue de llongo / 31 tenpo . he cayda em ydade Eassy / 32 he ohom e m dalto linhagem s egundo . for / 33 ma ma s n o m s egundo . materia Como // [f. (106) CIIJ r, a] 1 tu agora ouuyras. 318 Espacio en blanco destinado a albergar una letra capital. 319 Espacio en blanco para letra capital. Se lee el signo e , indica do al ru bricador po r el copi sta. 274 [CII, Capítulo XXVI] ff. (106) CIIJ r, a - v, b Aq ui diz q ue os ge n / 2 tijs hom ẽ es em feito damor leua m / 3 grande aua n tagem et desy declara / 4 ao amante. q ue cousa he gentilleza . / 5 [] 320 uem aarrazom q ui s er parar / 6 men te s . entendera q ue genti / 7 lleza no m pode star sobre rriq ue za / 8 Com o assy seia q ue rriq ue za he cou / 9 sa q ue asynha falleçe. et esto se p ro ua / 10 p er o home m q ue oJe sta em alto stado / 11 et tem omu n do em seu pod er . et de ma / 12 nhãa falleçe todo Juntament e et de / 13 rrico q ue era . to r na asseer pobre . Asy / 14 q ue no m sse segue q ue dello neh ũ u guall / 15 ardom q ue possa b ĩ jr p er gentilleza . / 16 da outra pa r te parando mentes / 17 ao naçim ento dos hom ẽ es q ue ssom / 18 gentijs . ueemos encomo ao t en po / 19 dos nossos p ri meiros parente s . ada m / 20 et eua sua m olh e r q ue elles anbos / 21 era m de ygual linhagem . Assy . q ue / 22 declarando em fe i to de geeraço m . no m po / 23 de hi seer gentilleza por q ue rrazo m / 24 nos mostra q ue a medida da naçe n ça / 25 dos hom ẽ es he com ũ u aanatura / 26 lleza . q ue da acada h ũ u em ygual / 27 m aneyra assy ao pobre como ao / 28 rrico . Ca nuus naçem elles anbos / 29 no m auendo oS e n h or aq ue lla ora mai s / 30 de uestyr qua n to he dessy medes q ue / 31 omais pobre q ue arredor delle m o r a / 32 Eao tenpo de sua mo r te qua n to h e / 33 dos b ẽ es deste m u n do no m ssey qual . / [f. (106) CIIJ r, b] 1 delles tem mais pouco Mas enp er o / 2 fallando do encarrego danbos oS enhor / 3 teera m ais q ue rrespond er . qua n do p er a / 4 nte d eu s sua c on ta ouu er de dar. Eco / 5 mo q ue r q ue a mo r te uem aos hom ẽ es p er / 6 dasuayrados modos . p er o hi no m ha sseno m / 7 h ũ a fym aq ue todo home m ha de b ĩ jr . / 8 assy opedinte com o oS e n h or . ca at e rra / 9 q ue he nossa mad re uelha p er h ũ a natura / 10 lleza . et h ũ a c on cordia rreçebe enssy ta m / 11 bem h ũ a cousa como aout ra . ep er tall / 12 modo as degasta q ue ella aneh ũ a das / 13 pa r tes he ffauorauel . et assy fallando / 14 da naturalleza . eu no m ssey encomo ge n / 15 tilleza e m ella possa seer achada . Ca / 16 onde my n gua u ir tudes hi ha outrossy / 17 mj n gua de graça. et porem rriq ue za em / 18 muytos logares qua n do os hom ẽ es . / 19 cuydam destar m jlhor subitament e / 20 se uay de suas mãaos. m as au ir tude / 21 q ue he firmada no coraço m nom ha hi / 22 mu n danall sotilleza q ue ataa morte / 23 apossa tyrar ne m desuyar . et entom / 24 s er a ella tam enrriq ue çida q ue sua rriq ue za / 25 passenp re durara. et as sy esto queda ao ho / 26 me m t am grande segurança. d ere itamente / 27 pode seer chamado gentilleza . Ca s egundo . / 28 acondiçom da rrazoauel entenço m aqual / 29 sooment e daalma te m seu original . / 30 p ro duzimento . et departe au ir tude do bi / 31 çyo . p er q ue ohome m sq ui ua ouiçio et segue / 32 au ir tude . tal he u er dadeirament e / 33 gentill ẹ za home m . et no m por outra / [f. (106) CIIJ v, a] 1 cousa q ue elle sayba tenha ne m possa M / 2 as no m enbargando esto ao tenpo da / 3 gora se pararmos mentes aacorte . / 4 damor apobre u ir tude no m pode rreca / 5 dar onde orrico uiçio q ue r t re met er po r / 6 q ue ueemos cada dia q ue o gentyl sem au er . / 7 poucas he louuado em amor posto / 8 q ue de sua c on diçom seia boo . mas enp er o / 9 ohome m q ue rrico he et co m ysso u ir tuoso / 10 outrossy sem duuyda ne m h ũ a he m / 11 uyto de louuar com oq ue r q ue aelle co n / 12 uem todauya fazer 320 Espacio en blanco para letra capital. Se lee el signo q. 275 sua dilligençia / 13 e m trabalhar por sse adiantar a to / 14 do sseu pod er . Por qua n to au er ne m gen / 15 tilleza no m podem aJudar os q ue ocçio / 16 sos som . Mas quem e m seu degraao q ui / 17 s er trab alhar como lhe p er teeçe aas ue / 18 zes sse lhe 321 aç er tara . de guaança r p ra zer / 19 et onrra . Ca de senpre ffoy et ha de / 20 seer q ue o onesto amor p er desuayrados / 21 modos . aproueyta. Por q ue segu n do / 22 os lyuros . c on tam ele faz ao home m / 23 sq ui uar os biçios et faz ouyllãao sse r / 24 cortes . et aos couardos da ardideza / 25 ental g ui sa q ue u er dadeira p ro eza p ri nçi / 26 pal ment e he causada . sobr e arreg ra / 27 damor . assi com o oq ue p er teeçe aarreg ra / 28 do hom e m co m o d a m ol h e r . quem a / 29 ello q ui s er parar mentes . Por q ue s egundo . nos / 30 ueemos claram ent e aolho q ue por a / 31 azo damor cadah ũ u delles enssy / 32 he milhor c on diçionado . ueem os ou / 33 trossy q ue nos gentijs hom ẽ es amor / 34 faz teer seu deseio s enp re u er de . oq ua ll / 35 segu n do naturalleza no m pode sseer / [f. (106) CIIJ v, b] 1 enbargado . et esto se proua p er qualq ue r / 2 anymal . ca ao tenpo q ue elle ao seu / 3 amor q ue r chegar por aq ue lla ora faz / 4 Sinal de na mor ame n to . Eassy c on c / 5 ludindo Sobre todo digo q ue aq ue lles / 6 som ocçiosos ameu pareçer q ue por / 7 p re guiça leixam de fazer cousa que / 8 am or Julga . seer fazedoira. [CIII, Capítulo XXVII] ff. (106) CIIJ v, b - (107) CIIIJ r, a / 9 Nota do amor da caridade onde / 10 diz aq ue lle q ue em este mu n do no m am a / 11 he bem como morto : . / 12 [] 322 allem desto filho meu falla n / 13 do damor s egundo . u ir tude moral eu / 14 acho sc ri pto em os sanctos liuros de / 15 gram saber q ue aq ue lle q ue em este mu n do / 16 no m ama . he bem como mo r to. Ca / 17 de todallas u ir tudes q ue ao home m p er tee / 18 çem . amo r he cabeça . et rregedor o / 19 qual ssenp re tem em odio ac on panhia / 20 da ocçiossydade . Eap re guiça q ue de 323 toda / 21 llas enpresas te m . em desdem . he p er a / 22 desp re çar. Eporem ella no m he c on corda n / 23 te ao home m q ue rrazo m et entendim ento ha / 24 Por q ue cousa c on ujnhauel he ao hom / 25 e m senp re trabalhar sobre as cousas / 26 de q ue lhe pode b ĩ jr p ro ueito et sq ui uar / 27 ocçiossidade . aqual todallas lleys de / 28 fendem . Outrossy onobre sabedor sa / 29 llamo m . q ue de todallas cousas ouue / 30 sentido . m ostrou po r exenpllo dize n / 31 do q ue bem como as aues forom fey / 32 tas p er a uoar . assy . foy fe i to ohome m / 33 p er a trabalho . oqual trabalho no m lei / 34 xam dusar todos aq ue lles q ue entende m / 35 mais ualler por q ue nos q ue ao tenpo // [f. (107) CIIIJ r, a] 1 dagora somos byuos podemos tom ar / 2 enx enplo . encadah ũ u dia daq ue lles q ue ante / 3 nos forom et trabalharo m assi em scola / 4 como alhures . quesse oq ue elle s ento m / 5 c on pos er om fosse ora por faz er . ataa fy m / 6 do mu n do nu n casse faria . ca as bidas de / 7 lles em aq ue lle tenpo eram muy to lon / 8 gas . et co m isso os pod er es grandes et os / 9 entendimentos m uy to p ro fundos . os seus / 10 coraçõoes outrossy em trabalho staua m / 11 occupados deq ue aprestança do mu n do a / 12 ssy em co r pos com o em coraçõoes sta / 13 321 Se corrige un signo de difí cil lectura. 322 Espacio en blanco p ara letra capital. 323 Elemento borrado, con un punto bajo la letra d , indicando el error de copia. 276 senp re mai s c o m p ro ueyto . Equem os no / 14 mes delles quis er traz er . aam emoria / 15 e m desuayrados lyuros os achara sc ri ptos / 16 com au ir tude quesse Seguyo dos seus / 17 fe i tos . [CIV, Capítulo XXVIII] ff. (107) CIIIJ r, a - (108) r, b / 18 Aq ui falla c ontra q ua ees q ue r ocçiosos et spiçi / 19 alm ent e c ontra aq ue lles q ue ha m engenho de / 20 exçellente sabedoria et no m fazem f / 21 ruyto q ue pareça p er obra et põe enx enplo . / 22 de trabalho et dilligençia q ue p or doc / 23 t ri na dos hom ẽ es . s egundo . c on tam as caro / 24 nycas fez er om os antigos phillo / 25 sophos : . / 26 [] 324 alto d eu s p er sseu sp iri to deu aos ho / 27 m ẽ es aq ui enterra ap er ffei ço m de / 28 todallas sciençias. acada h ũ u s egundo . afo / 29 rma et mat er ia doq ue lhe aprouue deo / 30 faz er sabedor Assy q ue o com eço dos ly / 31 uros et ossab e r de todo bem beo p ri m / 32 eirament e p er aq ue lles q ue antigament e / 33 entenderom adoct ri na quelhes foy / 34 dada . daqual os q ue ora som byuos . / [f. (107) CIIIJ r, b] 1 cada dia nouament e podem ap re nd er / 2 Mas assy com o ante q ue os hom ẽ es se / 3 meassem et p er sseu trabalho asseme n te / 4 foy nada nom foy achado pa m nos / 5 montes. ne m nos canpos aynda q ue o / 6 buscasse m . bem assy . todo home m Sesu / 7 do he ç er to q ue ante q ue o saber fosse achado / 8 p er aq ue lles q ue os lyuros sc re uerom hi ouue / 9 muy to gra m trabalho . Assy q ue neh ũ u de / 10 stes staua ocçioso . por q ue h ũ u tom ou / 11 carrego do arado . q ue he trabalho das / 12 mãaos . ooutro tomou encarrego / 13 destudar et i n magyna r como aq ue lle q ue / 14 no m q ue ria rrefusar otrabalho dosseu e n / 15 tendimento . Ep er esta g ui sa p o llo traba / 16 lho q ue elles entom tom aro m . nos sso / 17 mos enssynados doq ue ora sabem o s . / 18 Ca adillygençia q ue elles e m seu tenpo / 19 pos er om . sta senp re uerde p er h ũ u modo / 20 Eaynda q ue os corpos seiam soterrados . / 21 asua fama co m as suas obras senp re / 22 durara. Ca e m coronyca eu acho sc ri pto / 23 e m co mo ca m . cuio trabalho aynda fica / 24 e m memoria. foy op ri m eiro q ue achou o / 25 faz er das c ar tas . et e m linguage m ebrayca / 26 as sc re ueo . p er sua mãao . Efoy outrossy / 27 op ri meiro q ue de natural phillosop hia / 28 achou assabedoria Cadmos foy op ri m / 29 eiro q ue screueo c ar tas . em grego . Theges / 30 foy op ri meiro adeuynhador das cousas / 31 q ue auya m dac on teç er . Ephilemom de phis / 32 nomya foy op ri m eiro achador Ela / 33 dyus . Eldras . Suplliçes Thermegis / 34 pa n dulfos . frigidilles . Menand er . Ephi / 35 lloquoros . Solius Pandas et Josephus / [f. (107) CIIIJ v, a] 1 forom os p ri meiros dictadores das co / 2 ronycas uelhas et actores de Metra / 3 Rimanço et açento Heredote foy o p ri / 4 meiro achador sabudo . Jubal outro / 5 ssy . foy op ri meiro q ue em uoz dhome m . / 6 achou canto de musyca . Eo delleyto / 7 so soo m darpa q ue amuytos apraz . Po / 8 ulius oachou co m sua phisica Zanz e s / 9 foy op ri mei ro debuxador . Epromo / 10 theus op ri meiro entalhador . os q ua ees / 11 fezerom as semelhanças de qualq ue r fi / 12 gura q ue elles quis er om . Tubal foy op ri / 13 meiro q ue ferro et aço obrou em foria / 14 Jadael s egundo . c on ta olyuro foy op ri meiro / 15 q ue ffez rrede p er a pescar et p er a monte / 16 et caça outrossy . elle foy op ri meiro q ue / 17 324 Espacio en blanco p ara letra capital. 277 tendilhom fiz a r m ar Dos dilleyta / 18 mentos da cozinharia Herconyo / 19 foy op ri mei ro obrador . Aarte de faz er / 20 pano de lãa . Minerua oachou et o / 21 fez p er suas m ãaos . Edelbora foy a / 22 p ri meyra outrossy q ue pano de linho / 23 fez teç er . Mas cousa q ue nos de com er / 24 et beu er ouuessemos . et faz olau ra dor / 25 usar de sseu trabalho p er a laurar / 26 aterra et binhas poer p er q ue aterra / 27 pa m et binho creçe p er a mantijm e n to / 28 dos hom ẽ es . eu acho sc ri pto em ly / 29 uros antigos q ue Saturno de sseu / 30 p ro p ri o Siso achou p er a ello os pr im / 31 eiros engenhos . Eeste medes foy / 32 op ri meiro outrossy q ue usou de m er / 33 cadoria et de metaaes desuayrados / 34 crunho et moeda . Mas como m e / [f. (107) CIIIJ v, b] 1 tal foy p ri m eir o achado p er graça de d eu s / 2 et entendimento dos hom ẽ es . ac on / 3 panhia dos h ọ m ẽ es phillophos / 4 entendidos p er modos depa r tidos bu / 5 scarom ocamynho p ri meiram ent e / 6 deo tira r . das myneyras da terra . / 7 et des y deo p ro ua r et afynar . Outro / 8 ssy co m grande dilligençia acharo m / 9 aq ue lla sp er iençia q ue he chamada alq ui / 10 my a . p er aqual a r te fez er o m multip / 11 licar ouro et p ra ta . Ep er a mostrar / 12 q ue esto seia u er dade asustançia de toda / 13 asçiençia sta e m sete co r pos co m quat ro / 14 spiritos co n Ju n tos aelles et os co r pos / 15 de q ue ora falley dos pa r netas ham / 16 seu começo . Cao ouro he i n tito / 17 llado ao sol et Eall ũ a da p ra ta tem / 18 sua pa r te . ferro sta todo sobre todo / 19 sobre mar e s . Echu n bo c re çe . s egundo sutu r / 20 no . Jupit er llato m asseenta . Eco / 21 bre auenus he ap ro p ri ado Mercullyo / 22 comosse aç er ta sua pa r te tem no az / 23 ougue. Oqual s egundo . c on ta ollyuro / 24 he op ri meiro dos quat ro sp irit us suso / 25 nomeados . Eo sp irit u segu n do em sal / 26 a r monyaco . he achado Ot er çeiro sp irit u / 27 sulffur he chamado Oquarto ars / 28 en eco he . Conssopra r . et fogos q ue n / 29 tes obram os alq ui mystas nas cou / 30 sas Suso dictas p er modos desuayra / 31 d o s . C a s egundo diz ophillosopho ouro / 32 ep ra ta som duas ext re mjdades. aas q ua ees / 33 todollos outros metaaes sso m c on cor // [f. (108) r, a] 1 dantes . p er degraaos . et em naturaleza . / 2 *anto 325 semelhantes q ue que m soubesse / 3 *arar 326 afferruge m queos faz tornar ne / 4 gros . et co m ysso ossabor et adureza . / 5 fazellos hia tomar apareçer dou / 6 ro et prata. ap er ffeita c ollor. Mas / 7 p er a obrar Segurament e . ant re os / 8 corpos et os sp irit us . ant e q ue metal / 9 seia p er ffeito s egundo he posto em sete fo r / 10 mas . se h ũ u delles todos ffor en / 11 pidido . orremane n te nom pode p re sta r . / 12 et fazendo doutra g ui sa . aarte enssy / 13 no m pode falleçer . por q ue aq ue lles p er q ue / 14 es ta arte ffoy achada ordenaro m aca / 15 da ponto ç er ta fim . po r tal q ue todo ho / 16 me m seia ç er to q ue ella he a r te sse m enga / 17 no q ue p er uya denaturalleza he obra / 18 da . Mas qual q ue r q ue esta arte q ue r bsa r . / 19 c on p re lhe todauya agua r dar tenpo e m / 20 tal g ui sa q ue cousa neh ũ a fiq ue adepa r / 21 te Primeiram ente em feito da defall / 22 açom da c on iellaço m da ssulluço m et da / 23 desçensso m agua r dando na sua ente n / 24 çom oponto da sublimaço m . et assy / 25 adiante co m calçina ço m de u er dadeira . / 26 p ro uaçom con quenturas tenp er adas / 27 de fogo faz er q ue hi uenha fixaçom . / 28 ataa q ue elle op er ffeyto ellixer daq ue l / 29 la pedra phillosophal possa gua n / 30 çar. Da qual pedra muytos phi / 31 llosophos antigament e sc re uerom . / 32 Esse tu q ui s er es saber onome desta pe / [f. (108) r, b] 1 dra com outras duas q ue os sabedor e s / 2 entom c on pos er om . e u t e c on tarey ana / 3 turalleza dellas segu n do os liuros / 4 acordam . 325 Parte del t exto se esc o nde tra s la cose dura, debido a l a encuade rnació n dem asiado apreta da. 326 Id. 278 [Document text truncated for crawler view.]