Full text
UNIVERISITÀ DEGLI STUDI DI VE RONA
UNIVERSIDAD DE ZARAGOZA
DIPARTIMENTI DI
Linguistica, Letteratura e Scienze della Comunicazione
Filología Española
DOTTORATO DI RICERCA IN COTUTELA IN
LETTERATURA E FILOLOGIA
CICLO XIX
LA FORTUNA DE LA CONFESSIO AMANTIS EN LA PENÍNSULA IBÉRICA:
ESTUDIO COMPARATIVO DE LAS TR ADUCCIONES Y E DICIÓN DEL MS.
MADRID, REAL BIBLIOTECA, II-3088 (P RÓLOGO, I, II, III, IV LIBROS)
S.S.D. FILOLOGIA ROMANZA
Coordinatore: Prof. Mario Dal Corso
Tutor: Prof.ssa Rosanna Brusegan
Prof.ssa María Jesús Lacarra Ducay
Dottoranda: Dott.ssa Manuela Faccon
2007
ÍNDICE GENERAL
Presentación ……………………………………………………………………. 5
Abreviaturas ……………………………………………………………………. 9
PARTE I - ESTUDIO PRELIMINAR
I. Introducción general …………………………………………………….. 10
Status quaestionis ……………………………………………………........ 11
Principales ediciones de la Confessio Amantis de John Gower
Cronología de las referencias, estudi os y ediciones parciales de la
Confessio portuguesa
Cronología de las referencias, estudios y ediciones de la Confisyon d el
amante
El objecto del presente estudio ..................................................................... 17
II. Contexto histórico-cultural
II.1 El autor y la obra
La Confessio Amantis de John Gower y su difusión …………………….. 20
John Gower, autor ……………………………………………………….. 26
La influencia de Chaucer en la composición y difusión de la Confessio
Amantis …………………………………………………………………... 27
La estructura de la Confessio Amantis …………………………………… 29
II.2 Las circunstancias de la traducción
La Confessio Amantis : el prim er libro inglés en a travesar los límites
insulares ………………………………………………………………….. 31
Los caminos de la traducción: la política m atrimonial en tre
Inglaterra, Portugal y Castilla ……………………………………………. 33
Catalina (1372-1418) y Felipa ( 1360-1415) de Lancáster, y su
entorno ……………………………………………………………………. 35
II.3 Los traductores
Los autores de las tra ducciones ibéricas de la Confessio Amantis ………. 40
Nuevos datos hacia la identific ación de los traductores ............................. 46
La ciudad de Huete: el lugar de destino del traductor al castellano ……… 47
La ciudad de Lisboa: el lugar de adopción del tra ductor al portugués …… 59
II.4 El ambiente literario
El inglés como lengua literaria y las prim eras traducciones ....................... 65
La actividad literaria en la corte portuguesa de João I de Avís y de
sus descendientes ........................................................................................ 68
La actividad literaria en la corte castellana de Juan II de Trastámara ........ 75
2
III. Los testimonios manuscritos
La traducción portuguesa original de la Confessio Amantis de
John Gower. Elementos para una fecha plausible ………………………. 79
La traducción caste llana origin al de la Confessio Amantis de
John Gower. Hacia la datación del arquetipo …………………………… 81
III.1. El manuscrito castellano-portugués, [ Livro do amante ]
Madrid, Biblioteca Real, II-3088 ……………………………………… 82
La presencia de las filigranas en el ms. Madrid, Real Biblioteca,
II-3088 …………………………………………………………………… 86
La presencia de las letras capitales afiligranadas ………………………... 92
III.2. El testimonio manuscrito de la Confisyon del amante :
Ms. Madrid, Real Biblioteca de El Escorial, g. II. 19 ………………… 96
Las filigranas en el ms. Madrid, Real Bi blioteca de el Esco rial, g. II. 19 .. 104
PARTE II - EDICIÓN PALEOGRÁFICA
I. Nota preliminar ……………………………………………………….. 115
II. La presente edición ………………………………………………….... 116
Uso de las letras mayúsculas …………………………………………… 118
Abreviaturas ……………………………………………………………. 118
Términos por extenso …………………………………………………... 119
La puntuación …………………………………………………………... 120
La foliación …………………………………………………………….. 120
El aparato ………………………………………………………………. 121
PRÓLOGO …………………………………………………………………. 123
LIBRO PRIMERO …………………………………………………………. 133
LIBRO SEGUNDO ………………………………………………………….. 172
LIBRO TERCERO ………………………………………………………….. 212
LIBRO CUARTO ……………………………………………………………. 247
PARTE III - EDICIÓN CRÍTICA Y ESTUDIO COMPARATIVO
I. La edición crítica …………………………………………………………. 293
La presente edición ………………………………………………….….... 293
El aparato ………………………………………………………………… 296
PRÓLOGO …………………………………………………………………. 297
LIBRO PRIMERO …………………………………………………………. 336
LIBRO SEGUNDO …………………………………………………………. 459
LIBRO TERCERO …………………………………………………………. 577
LIBRO CUARTO …………………………………………………………… 678
II. La comparación textual …………………………………………………. 812
3
Nota preliminar …………………………………………………………… 812
La relación textual entr e las traducciones de la Confessio Amantis ……… 813
Hacia una tradición manuscrita. Los índices castellanos y las
rúbricas portuguesas de las tr aducciones ibéricas de la Confessio ……….. 814
Los lusismos de la traducción castellana …………………………………. 828
i. Fidelidad……………………. …………………………………………. 833
Servilismo de la traducción portuguesa ……………………………. 833
ii. Errores …………………………………………………………………. 834
Errores de traducción del portugués- errores de lectur a del castellano 834
Errores de lectura del castellano ……………………………………. 834
Errores de interpretación del portugués por desconocimiento ……... 837
Errores de interpretación del castellano ……………………………. 837
Correcciones del cas tellano, derivadas de una lectura dudosa
del portugués ……………………………………………………….. 838
iii. Reducciones ………………………………………………………….. 838
Lagunas del texto portugués – reducción del texto castellano …….. 838
Reducciones y simplificaciones del texto castellan o ………………. 838
iv. Omisiones ……………………………………………………………. 840
Omisiones com unes a lo s textos ibéricos .......................................... 840
Omisiones del castellano ................................................................... 841
v. Amplificaciones ………………………………………………………. 842
Adiciones comunes a las tr aducciones ibéricas ................................. 843
Adiciones del castellano .................................................................... 843
vi. Variantes ……………………………………………………………… 844
Cambios léxicos de las traducciones ibéricas .................................... 844
Cambios léxicos o sinonímicos del castellano ……………………. 845
Cambios sintácticos del castellano ………………………………... 848
Grupos binarios del castellano ......................................................... 849
Juegos de palabras ............................................................................ 850
Variantes culturales, comunes a las tradicione s ibéricas................... 851
Conclusiones ………………………………………………………………………. 853
Tabla de capítulos ………………………………………………………………… 858
Índice de láminas …………………………………………………………………. 863
Apéndices …………………………………………………………………………… 864
Apéndice I - De nominibus illorum nuper Am antum , qui tunc Amanti spasm ato, aliqui
iuuenes, al iqui senes, a pparue runt. Se nes au tem precip ue tam erga deum quam deam am oris
pro sanitate Amantis recuperanda multiplicatis p recibus misericorditer instabant
………………………… …………………… ………………………… …………………… ... 864
Apéndice II - Crónica del Rey don Juan , primero de Castilla e de León ……………….. 870
1386. CAP. VI. Como el Duque de Alencas tre vino a Galicia, e qué com pañas traia
1387. CAP. VI. Com o el Rey Don Juan envió tratar con el Duque de Alencastre
1388. CAP . V. Com o la Duque sa Doña Cost anza vino al Rey Don Jua n á Medina de l
Campo
Apéndice III - Inventari o de libr os que fue ron ent regados p ara su cust odia a los
diputa dos del Monast erio de San Lore nzo el Real po r Hernan do de Bribi esca, guar da-jo yas
de Su Magest ad, 30 de abril de 1576 ……………………… ………………………… ……... 872
Índice onomástico, topográfico y temático … …………………………………… 873
Bibliografía general ………………………………………………………………. 876
4
Presentación
El mundo científico se enteró defin itivam ente de la existencia de las
traducciones ibéricas de la Confessio Amantis de John Gower en los albores del siglo
XX, cuando Adolf Birch-Hirs chfeld publicó por primera vez el texto castellano del
manuscrito escurialense g. II. 19, Confisyon del amante , transcrito y estudiado con
anterioridad por Hermann Knust, referido por José Amador de los Ríos en su Historia
crítica de la literatura española , y citado un siglo antes en la Biblioteca Hispania Vetus
por don Nicolás Antonio. Los textos peninsular es comenzaron a suscitar el interés de
los estudiosos, in icialm ente fuera de los am bientes propiamente ibéricos, para
concentrarse sucesivam ente tamb ién en la península.
Las respuestas a los cuesitos de los p rimeros cr íticos y editores, sobr e la trad ición de la
Confessio Amantis en la Península Ibérica, han ido ge stándose a lo largo de los últimos
cien años y fueron el objeto de estudios es pecializados hace ya cas i veinte. ¿Cómo y por
medio de quién llegó el poem a inglés a la Pe nínsula Ibérica? ¿Quién puso en marcha el
proceso de traducción, y a quiénes iban dirigidos l os tra b ajos? ¿La traducción
castellana, pasó realmente a tr avés de un estadio portugués? ¿Se pueden identificar a los
traductores? ¿Cómo llegó el m s. g. II. 19 a la Real Biblioteca de El Escorial? ¿Cuándo
se hizo la traducción portuguesa? ¿Cómo inte rvinieron los traducto res sobre el texto y
por qué? A las que añadimos: ¿ Bajo qué circunstancias pudo llegar el m s. II-3088,
supuesta copia del perdido Livro do amante , a la Real Biblioteca m adrileña? ¿ Cóm o se
diferencian las traducciones entre sí? ¿Se pueden considerar variantes de un m ismo
texto? Éstas y otras muchas preguntas son el objeto de la presente investigación, hecha a
partir del análisis detenido del texto portugués y del castellano, comparados entre sí, y
acompañada por la edición del prólogo y de algunos libros del manus crito que alberga el
texto portugués, que aquí se presenta por primera vez.
El trabajo se desarrolla en tres partes consecutivas e interdepend ientes: la
primera está constituid a por el estudio de la recepción del texto in glés y de las
traducciones, en el marco de las relaciones en tre las tres dinastías que protagonizaron la
escena político-cultural de finales del XI V y la primera mitad del siglo XV: los
Plantagenetas, los Avís y los Trastámara. A partir de los elem entos lingüísticos y
paralingüísticos del incipit y del explicit presentes en las dos copias conservadas
5
respectivamente, in tentamos establecer la s circunstancias hist óricas, sociales y
culturales en las que vieron la luz las dos traducciones. Confirmamos su datación,
supuesta o conocida, justificándola a través del análisis paleográfico de los dos
manuscritos, de las filigranas de papel, de las letras, de las letras c apitales, y de otros
elementos de carácter codicológ ico. Tambié n aportamos nuevos datos sobre las figuras
de los traductores. El es tudio preliminar va precedido por un status quaestionis de los
estudios sobre la materia, cronológicamente dispuesto.
En la segunda parte, dado el a lto interés fi lológico del testimonio, se presenta la edició n
paleográfica de la Confessio portuguesa, según criterios estrictamente diplom áticos, con
la sola excepción de la resolución de aquellos signos de abreviatura, o sim plemente
gráficos, que puedan dificultar la lectura fluida del texto mismo.
En la tercera, nos dedicamos al estudio comp arativo de las dos trad iciones ibéricas, y de
ambas y cada una de ellas con respecto al texto inglés, incluye ndo dicho estudio la
edición crítico-interpretativa del texto portugués, como paso previo a la com paración.
Integran el estudio unos Apéndices que in cluyen: la edición del capítulo del epílogo
sumario de la obra, con el desfile de los amantes pro tagonistas de la colección de
ejemplos; unos textos de carácter histórico, sacados de las crónicas de la época, cuyos
protagonistas son unos miembros de las casas reales que se estudian en el presente
trabajo; un índice de voces, útil para la rá pida individuación de nombres, topónimos y
temas dentro de la edición interpre tativa de la Co nfessio portuguesa.
El hallazgo en 1995 del manuscrito II-3088, entre los fondos inexplorados de la
Real Biblioteca de Palacio de Mad rid, determina un an tes y un después en la histo ria
crítica de la transm isión textual de las tradu cciones ibérica s de la Confessio Amantis . El
texto portugués no se ha publica do hasta la fecha . Presentamos la edic ión interpre tativa
del Prólogo (Prefacio + 10 capp.), Libro pr imero (29 capp.), Libro segundo (15 capp.),
Libro tercero (22 capp.) y Libro Cuarto (35 capp.) que cons tituyen parte de la copia del
supuesto Livro do amante , los que forman un núcleo homogéneo y diferenciado con
respecto a los últimos cuatro. Por lo s moti vos aducidos, no publicamos los Libros V ni
VI. Tampoco editamos el VII, conjunto de exemplos enfocados sobre la figura de
Alejandro; ni el Libro VIII, centrado en las aventuras d e Apolonio, por es tar ya
estudiadas y en prensa las dos tradiciones.
6
Hemos adoptado el criterio del análisis dire cto de los textos en su forma manuscrita,
cuando ésto fuera posible, y también de los testim onios indirectos, como las obras de
los cronistas de la época que, a pesar de la reelaboración narr ativa que en la mayoría de
los casos las contradistinguen, no dejan de ser unas fuentes importantes para la
contextualización histórica y liter aria de la tradición. Las di squisiciones comparativas se
hacen gracias a la selección de los el em entos textuales y paratextuales más
representativos y significativos de la transm isión de la Confessio Amantis en la
península, dejando las moltéplices hipótes is surgidas para futuros estudios.
E l m a t e r i a l e n e l q u e s e b a s a e s t a Tesis doctoral se ha recogido y estudiado
principalmente en la Real Biblioteca de Ma drid, Biblio teca del Real Mo nasterio de San
Lorenzo de El Escorial, Biblioteca Naciona l de Madrid, Centro de Investigaciones
Científicas de Madrid, Biblioteca Nacional de Lisboa, Archivo Municipal de Huete,
Archivo Eclesiástico de Huete, Biblioteca de Hum anidades “María Moliner ” de la
Universidad de Zaragoza, duran te las múltiple s estancia s realizadas en la Pen ínsula
Ibérica. El trabajo se ha realizado en ré gimen de cotutela con el Departam ento de
Filología Española de la Universidad de Zaragoza.
Quisiera expresar m is más sinceros agradecim ientos a los que m e han
acompañado de la m ano a lo largo de este vislumbrante recorrido, y a los que me han
permitido ampliar m is horizontes cien tíficos con su incondicionado apoyo.
A Rosanna Brusegan, infatigable ejemplo de estudiosa que no olvida un punto sus
ajetreados comprom isos intelectuales, por la gran adm iración que le tengo y por haber
creído en mí desde aquel le jano día en que nos conocim os , cuando la escuchaba desde
mi pupitre de estudiante de filología románica, em bebida en sus fascinan tes
conocimientos. Por su libre m anera de corregir mis faltas y de velar por m í son estas
palabras.
A María Jesús Lacarra Ducay, figura sabia, determ inante y omnipresente en los
momentos decisivos, por su amplísim a ciencia, por su dulce trato y por la simplicidad
que ha sabido infundirme, además de los in finitos favores que m e ha venido haciendo
desde Zaragoza para que, al fi n, es ta cotutela pudiera lleva r se a cabo; a ella, y también a
Juan Manuel Cacho Blecua, por las va liosas e imprescindibles sugerencias
7
bibliográficas y de método, por la generosa disponibilidad, el cari ño y el entusiasmo
aportado a la formulación y desarrollo de la tesis.
A Alberto Montaner Frutos que en una ma ñana de sol esclareció todas m is dudas e
interrogaciones sobre el decorado manufacto ceutí.
A Antonio Cortijo Ocaña, el prim ero en ocuparse de la Confessio portuguesa, por sus
personales primicias bibliográficas que m e envió un día.
A Maria Ana Ramos, que en pocas hor as supo resolver algunas de m is dudas
paleográficas. También a Roberto Vecchi, por su consejo decisivo sobre los criterios
editoriales.
A José María Sánchez Benito, por toda la información genea lógica sobre las fam ilias de
Huete. Y a Carmen Marín P ina , y Antonio Armisén por el tr ato amistoso y la alegre
disponibilidad durante mis estanc ias en la capital aragonesa.
A Valentín Moreno Gallego, Bibliotecario de l Palacio Real madr ileño, y a Fernando
Galván Freile, Profesor titular de Historia del arte en la Universidad de León, am igos
desde los tiempos de las investigaciones y cursos en Madrid y en Poitiers, que la
casualidad quiso que volviéremos a encont rarnos en el lugar y en el mom ento
adecuados. A los dos les debo las sugerencia s más prácticas y útiles para que mis
suposiciones hallaran su buen camino. Y a José María Castaño Hervás, “filólogo
andaluz” por tenerle mucho am or a la palabra, por habe r aportado con generosidad y
sonrisas el primer tom o imprescindible para mis estudios.
A mis padres, com o siempre. A mi hermana que tam bién ha tenido algo que hacer por
mí, com o siempre. Y al que no nombro, por estar siempre.
Infinitamente agradecida, por estos tres años con Amor .
27 de febrero de 2007
8
Abreviaturas
CA Confessio Amantis
cap. capítulo
cast. castellano
CdA Confisyon del amante
Eg. Rom. Egidio Romano
Ep . Epístola
esp. español
Fab. Fabulae
Gesta Rom. Gesta Romanorum
Hist. Tr. Historia Troiana
ingl. inglés
Lib. Libro
l., ll. línea, líneas
LA Livro do amante
LC Leal Conselheiro
Met . Metamorfosis
Ov. Ovidio
P. Prefacio
Pr. Prólogo
port. portugués
RR Roman de la Rose
Spec. Hist. Speculum Historiale
ss. siguientes
vv. versos
9
el fructífero proseguimiento de los estudios sobre la tradición, marcada hasta entonces
por dudas, incertidumbres y suposiciones que no encontraban confirmación. Desde los
primeros años noventa gracias a la ayuda de la Comunidad de Madrid y al apoyo de la
Universidad de Alcalá de Henares un equipo de investigadores, dirigido por Carlos
Alvar, había estado trabajando en los arch ivos de la Biblioteca de Palacio y en
importantes centros m adrileños 30 en una tarea de catalogaci ón de sus fondos, un trabajo
enfocado principalmente en los “L ibros de cab allerías” que v ivían por aquel enton ces su
etapa áurea como m ateria de estud io y de debate entr e los espe cialistas del género.
Vieron la luz, también obras de distinto car ácter, obvia consecuencia de una m eticulosa
labor de búsqueda filológica. 31 Para sorpresa de los investigadores, ocultado bajo un
título inesperado, el de João Barroso, Oubras , que se lee en el dorso de la cubierta,
apareció en aquella fecha un manuscrito de la obra que llevaba m edio milenio
desaparecida, aquella com posición referida como O amante o Livro do amante en el
Leal Conselheiro y en el Livro da cartuxa del rey Duarte de Portugal; un testimonio
perteneciente a la m isma fa milia tex tual que otro en lengua castellana, la Confisyon del
amante , ambos del siglo XV.
El tópico del manuscrito perdido aludido por pa rte de la crítica antes de dicho hallazgo
al analizar las palabras de Juan de Cu enca en el prólogo de la obra en castellano 32 queda
totalmente infundado, pudiéndose ahora confirm ar que la Confisyon del amante está
estrechamente relacionada c on la traducción port uguesa, tal com o se declara en el
incipit:
«[E]ste libro es llamado Confysi on del am ante, el qual conpuso
Juan Goer, natural del reyno de Ynglalaterra. E fue tornado en
lenguaje portogues por Rroberto Pa ym, natural de dicho rreyno,
30 Palacio Real, Nacional, R eal Monasteri o de El Escorial, Real A cademia de la Historia, Real Academ ia
Española de la Lengua, Fu ndación Lázaro Galdiano, Bartolomé Ma rch y Fundación Zubálburu ent re otros
muchos. Véas e Carlos Alva r, “Manusc ritos rom ánicos no castellanos.”, Revista de Literatura Medieval ,
6, 1994 , p. 187.
31 Los resultado s de la investi gación se fuer on publi cando a lo largo de unos años en la Revista de
Literatura Med ieval . Apare ciero n prim ero en Carl os Al var, “Manusc rit os románi cos no castell anos.
Presentación” y “Manuscrit os románicos no castella nos. 1. Biblioteca del Pa lacio Real (Madrid)”, Revi sta
de Literatu ra Medieval , 6, 1994, pp . 185-209. El equipo de inv estigadores estab a formado por Joaqu ín
Rubio Tova r, Pedro Sánchez -Prieto B orja, José Manuel Lucía Mejías, Paciencia Talaya, María Jesús
Torrens, Ma ría Carmen Ferná ndez, a poyado por Pa loma Gracia Alo nso y Antoni o Alva r.
32 Vid. la tran scripció n de B.San tano Moren o en "El pról ogo de C onfysion d el amante de Juan de Cue n ca,
la traducción castellana de Confessio Am antis de John Go wer", Anuario de Estud ios Filológi cos , 13,
1990, p. 365, nota 12; ad emás , E. Alvar, O b. cit., p. 141.
16
e canonjgo de la çibdat de Li xboa. E despues fue sacado en
lenguaje castellano por Juan de Cuenca, vesjno de la çibdat de
Huete...». 33
La labor filológica del equipo de Alvar estuvo precedida en el tiempo por la
investigación emprendida en la década de los ochenta por un grupo de jóve nes filólogos
de la Universidad de Cáceres, quienes habían llevado a cabo la nueva edición parcial
del ms. Madrid, Real B iblioteca de El Escorial, g. II. 19, que contiene la cop ia de la
Confisyon castellana 34 .
Se ha anunciado la publicación de una edición trilingüe 35 que verá la comparación de la
obra inglesa, la copia de la traducción portuguesa de 1430 descubierta y la versión
escurialense castellana. Están a punto de salir las ediciones de los Libros V, VI, VII y
VIII de la Confessio portuguesa, al cuidado de Antonio Cortijo Ocaña, estudioso que ha
dedicado varios trabajos a la tradición.
El objecto del presente estudio
El objeto del presente estudi o son el Prólogo y los primer os cuatro Libros de la
Confessio en sus traducciones ibéricas. La obra de Gower se compone de ocho Libros.
Sin embargo, la parte que aquí tom amos en consideración es el núcleo m ás homogéneo
dentro de la obra, por lo que a estructura y a contenido se refiere. Por lo tanto, cualquier
resultado o suposición que se va a deriva r del presente trabajo, sólo se podrá ver
confirmado una vez llevado a cabo el an álisis de la obra en su totalidad.
En la Parte I de esta investig ación presen tam os un análisis de las circunstancias
de la difusión de la obra de Gower en la Pení nsula Ibérica, intentand o determinar el
momento en que pudieron efectuarse las dos traducciones. Investigam os sobre las
figuras de los traductores nombrados en el incipit de la obr a castellana, Ruberto Paym,
para el portugués, y Juan de Cuenca, para el castellano, y su relación con las casas
33 E.Alvar, Ob. c it., p. 141.
34 Vid. Santano M oreno, Art s. cit s.
35 Vid. A.Cortijo Ocaña, "La «Confessio Amantis» portugu esa en el deb ate del origen del sentimentalis mo
ibérico: un posib le contexto de recepción" en Actas del VIII Congre so Internaci onal de la Asociac ión
Hispánic a de Literatur a Medieval (Sa ntander, 22 -26 de sept iem bre de 1 999), San tander, 2000 , vol. I, p.
583, n ota 2.
17
reales de ambos territo ri os. Contextualizamos la Confessio en el panorama literar io de
las cortes portuguesa y castellana entr e principios y medi ados del siglo XV.
Estudiamos en detalle los m anuscritos Madrid, Real Biblioteca, II-3088 (M) 36 , y
Madrid, Real Biblioteca de El Escorial, g. II. 19 (E) 37 , con el fin de confirmar o integrar
las teorías sobre las circunsta ncias y tiem po de la confección. Analizam os el soporte de
papel, aportando nuevos datos s obre las filigranas presentes en ambos, y estudiamos sus
letras. También nos detenem os en las letr as capitales afiligranadas p resentes en el
manuscrito portugués.
El núcleo principal de la Tesis lo constituyen las dos edicion es que prese ntamos:
en la Parte II, efectuamos por prim era vez la transcripción paleográfic a del m s. M; en la
Parte III, proponemos, adem ás, su edición in terpretativa. Éstas nos van a servir como
base para comparación de los textos de la tradición ibérica, que se encuentra en el
último apartado.
A partir de las copias conservadas, intent amos establecer, lo m ás acertadam ente posible,
el tipo de influencia de la traducción port uguesa sobre la versión castellana, sin excluir
del todo también la posi bilidad de que primero pudi era haberse traducido la Confessio
Amantis en la corte castellana, y más tarde en ambiente lusitano. A tal fin, disponem os
los textos alineados par a que el lector pueda com parar con facilidad los dif erentes
capítulos de las dos tradicione s. Cada cap ítulo va encab ezado por la sec ción del texto
inglés correspondiente, y por la s apostillas latinas que lo ac om pañan, para que éstas se
puedan cotejar con las rúbricas de los textos ib éricos. Para el texto inglés utilizamos el
del ms. Oxford, Bodleian Library, Fa ifax 3, en la edición de Macaulay, 38 y para el
castellano usamos el texto de la edición de Elena Alvar, 39 modificado en sus norm as de
transcripción, dada la n ecesidad de adoptar criterios com unes y compararlo con nuestra
edición del texto portugués.
En el Apéndice insertamos el capítulo de l epílogo de Gower, que forma parte del
Libro Octavo de la Confessio Amantis , en sus tres variantes, la inglesa, la portuguesa, y
la castellana. En él, a modo de recapitulaci ón, desfilan los amantes protagonistas de las
diferentes historias distribuidas a lo largo de la obra. Además, incluimos unos capítulos
sacados de las Crónicas castellanas de la época referida, en los que destacan las
36 Determ inam os nosotros mi smos la sigl a del manuscrit o, refi riéndonos a la l ocalidad d onde se c onserva.
37 Id.
38 Ob. cit., vol. I.
39 Ob. cit. La m isma aporta las correcciones a la edición de Birch-Hirsc hfeld, Ob. cit.
18
principales protagonistas que, directa o indirectamente, impu lsaron la tran smisión de la
Confessio Amantis en la Península Ibérica.
Cierra la investigación un índice onom ástico, topográfico y temático, con las
voces de los personajes, lugares y temas que se subsiguen o se alte rnan en los Libros
aquí estudiados de la Confessio portuguesa. En especial, se han elegidos aquellas voces
que pudieran encontrar algún paralelo, o que puedieran repercutir se en otras obras
contemporáneas, propias de los autores o círcul os literar ios en los que vio la luz la
traducción. Nos referimos, sobre todo, al Leal Conselheiro de D.Duarte de Portugal,
cuyo análisis sospechamos que podría aporta r nuevos datos sobre su relación con el
mis mo Livro do amante .
19
II. Contexto histórico-cultural
II.1 El autor y la obra
La Confessio Amantis de John Gower y su difusión
Transmitida en m ás de cuarenta manuscritos y en algunas ediciones impresas
tardías, 40 la Confessio Amantis fue la última gran obra com puesta por el p oeta y pros ista
inglés John Gower (1325/30-1408) en los postreros años de su existencia, cuando se vio
afectado por una dolencia irrev ersible com o fue la ceguera que lo amenazó en los
últimos tiempos, aquí ap rovechada bajo form a de recurso retórico:
J.Gower, Co nfessio A mantis
Incipit Prolog us 41 [Livro do amante ] Confisyo n del amant e
incipit 42
Hic declarat in primis
qualiter ob reue renciam
serenissim i principi s domi ni
sui Regis Anglie Ricardi
secondi totus suu s humilis
Iohannes G ower, licet gr aui
infirmitate a diu
multipliciter fatigatus ,
huius opu scoli labores
suscipere non recusauit
[…] E declara prim eramente
en cómmo po r onra e
reverençia del rey R icardo
segundo, este auctor no
rehusó el travajo de aquesta
obra puesto que padeçiese
en sí grande enfermedad .
J.Gower, Co nfessio A mantis
Incipit Prolog us 43 [Livro do amante ]
[Prólogo ] 44 Confisyon del amante
[Prólogo ] 45
[…] ne schal his wil
observe; / And elles were I
nought e xcused, / Fo r that
thing m ay nou ght be ref used
[…] eu nom leixarei de
conprir se u manda do, e em
outra gui sa nom faria meu
dever. C a cousa que o re y
[…] no de xaré de conpli r su
mandado ; ca en otra guisa no
faría mi dever . Ca cosa que el
rey m ism o manda, no deve
40 Se conserva n cuarenta y nue ve manusc ritos y diecisi ete fragm entos, en l as bibliotecas uni versitarias y
en las colecciones particulares del Reino Unido y de los Estados Unidos, pri ncipalmente. Vid. Macaulay,
I, pp. cxxxviii-clxvii; Derek Pearsa ll, “The Man uscripts and Illustrations of Gower’s Works”, en A
Companion to Gower , e d. by S.Echa rd, 2004, pp. 73-9 8. Las prim eras ediciones im presas fuero n la de
Caxton, de 1483, y la de Berthel ette, de 15 32. Sobre l a tradición i mpres a, vid. Maca ulay , Ob. cit., I, pp.
clxviii-clxx; N.F.Blak e, “Early printed editions of Conf essio Ama ntis ”, en Medi aevalia , 16, 1993, pp.
289-306; Siân Echard , “Gower in Print”, en A Companion …, pp. 115- 135.
41 Se trata de la nota latina marginal. Macau lay, p. 3.
42 Ed. Alvar, p . 141, f. I r, a, ll. 16-24. Vid. las dos i ntroducciones a la s norm as de edición , paleográ fica y
crítica, del presente tra bajo.
43 Ed. Macaulay, I, p. 5, vv. 72*-80*.
44 Ms. M, f. (10) v, a, ll. 13-1 9. Sobre las no rmas de t ranscripci ón, vi d. los a partados arriba referidos.
45 Ed. Alvar, p . 174, f. XXII r, b, ll. 8-15.
20
/ Which that a king him selve
bit. / Forthi the sy mplesce of
my wit / I thenk e if that it
myhte avayle / In his service
to travaile: / Though I
seknesse have up on honde,
/ And lo nge have had ,
me es mo man d a n om d ev e
seer refusada de se fazer.
Porem, como quer que eu
doente seja […]
ser rehusa da de se faze r,
pero, commo quier que yo
doliente sea […]
En la Inglaterra de entonces , el éxito de la obra fue ta l que en 1483 el editor Caxton,
afirmó que se trataba de una de las pr oducciones m ás populares de su imprenta; 46 un
dato a tener en cuenta a la hor a de emprender el estudio de la copia escurialense tardía
de la traducción castellana, fechada en la m i sma época.
La materia que constituye la Confessio Amantis abarca tradiciones diversas, desde la
bíblica de los salmos hasta la alegórica del Roman de la Rose , pasando por la ovidiana
de las Metamorfosis o de los Fasti , el ciclo bretón y las Gestas romanorum , según una
tendencia perpetuada en general por los autore s de la época, la de recuperar fábulas y
exempla antiguos y disponerlos insertos en un a m arco narrativo de sello innovador, con
fines didácticos o a modo de m era cuestio filosófica, interrogándose sobre tem as como
el amor, el orden social, o el ejercicio de l poder, según la clav e de lectu ra que el
consumidor pudiera o quisiera tener de la obra.
Recorrido por los casos am orosos, camino de aprendizaje a través de exempla de
tradición laica en los que se altern an m itos arcaicos, historias coevas y creencias
populares, la Confessio Amantis ha sido definida por Má rio Martins «...uma longa e
formosa alegoria, de sabor ovidiano». 47 Básicamente recurre, latente, una pregunta:
¿Qué es el amor? Sin embargo, lo que destaca a primera vista en la ob ra es la enseñanza
moral presente en todo momento, aunque, tras la cortina del mens aje didáctico, el
aspecto lúdico que nos proporcionan las más de cien historias y cuentos de la trama
argumental, juega el p apel predom inante. El maestro ed uca al alumno hablando de
amor . El binomio anciano-m aestro-confeso r-Genius / joven-alumno-am ante-autor
redunda en esta obra que se desarrolla en un Prólogo y ocho Libros, relacionados
estructural y conceptualmente bajo un m a rco dialógico. Considerado un libro de
entretenimiento, a la vez que un manual apto a la educación del pr íncipe, por estar
dedicado precisamente al joven rey inglés Ricardo II Pl antageneta, la Confessio Amantis
46 Vid. Macaulay, I, p. ix.
47 Alegorias, símbolos e exemplos morais da literatura medieval portugues a , Lisboa, B rotéria, 1975, p.
297.
21
inglesa consta de 33.444 versos octosílabos, una lejana eco del Roman por excelencia de
la Rose del que intenta reproducir el carácter alegórico. Los cinco sentidos, los siete
pecados capitales, los doce signos, los doce pl anetas y las quince es trellas regulan el
microcosm o en el que se mueven los pr otagonistas, según un esquem a sumamente
medieval.
Estando un día en una floresta, en el mes de m ayo, el Amante, es decir el autor m ismo
integrado en el marco narrativo, sintiéndose viejo y cansado se encuentra desesperado y
desea la muerte. En esto le aparecen los dios es del amor, Cupido, que le mira de reojo y
le lanza su saeta, y Venus con la que se de sahoga por su malestar. Para que Venus le
conceda su consulta, el Amante tendrá que confesar prim ero con Genius y, en caso de
que éste quede satisfecho, podrá luego dialog ar con la diosa. Interrogado sobre sus
pecados contra el am or, acompañado por su tuto r a través de las hist orias, de las fábulas,
y en general, de los exempla que ilustran los siete vicios cap itales y sus subordinados, el
Amante tie ne que admitir o negar sus culp as con respecto a cada caso y pide la
absolución de sus pecados. Al fi nal, el Confesor lo invita a que abandone el Amor y a
que se ponga al servicio de la Razón, contra lo que el Amante protesta animadamente y
obtiene la atención de Venus, aunque, en cont ra de sus expectativas, ésta le acons eja
que se retire por estar ya viej o. El Am ante pierde la concie ncia y ve a Cupido pasar ante
sí, acompañado por Juventud y por Vejez, y por antiguos amantes, como Tristán e Iseo,
Píramo y Tisbe, o Sansón y Dalida, entre otras muchas parejas. 48 Cupido le quita la
flecha que tiene en el corazón, mientras que Venus le cura la herida y le trae un espejo
para que se mire. Tras ver sus m aduras f acciones reflejadas, el Am ante vuelve a la
Razón, recuperándose del todo de su enfermed ad. Cuando Venus le pregunta qué es el
amor, el Am ante no sabe qué responder, se siente confundido, pide su absolución.
Finalmente, Venus le obliga a que salga de su corte, que vuelva a donde las virtudes
morales; se despide de él, y desapare ce definitivamente del Amante recuperado.
Gower invierte el modelo al que se inspiró partiendo de un presupuesto diam etralmente
opuesto. El protagonista ya no es el joven inexperto a la búsqueda de la Rose , que va
enterándose de las propiedades del am or. Ahora, el personaje sacado del Roman es un
anciano, conocedor del mundo, deseoso de confesar sus pecados y de justificar su
48 Vid. el capítulo correspond ien te (“De nominibus illorum nuper Am antum, qui tunc Amanti spasmato,
aliqui iu uenes, al iqui senes, apparuer unt. S enes a utem precipue tam erga deum quam deam am oris pro
sanitate Amantis recuperanda multiplicatis precibu s misericorditer instabant.”), en el Apéndice I del
pre sente tr abajo.
22
conducta en el amor a través de su Virgilio particular. E l Am ante de Gower vuelve a
recorrer el jardín al revés y cae en sueños solamente al fi nal del cam ino. En el espejo –
eco del mito narcisiano – esta vez ve reflejad a su im agen real y, sabiamente, se retira.
La primera versión de la Confessio Amantis , dirigida a Ricardo II, rem onta a los
años ochenta del siglo XIV, aunque los críticos desacuerdan sobre la fecha exacta del
inicio de la composición, que oscila entre 1383 y 1386. 49 Por lo que concierne al
comienzo de su divulgación, la totalidad de los estudios concuerda con que el autor
disponía de la redacción definitiva o, al m e nos, de la primera versión completa de la
obra en 1390 50 . Tras una revisión parcial, en 1393 el autor difundió otra versión del
texto, renovado en su dedicatoria – habié ndose sustituido Ricar do II por Enrique de
Lancáster -, y privado del elogio al máximo es critor m edieval de la literatura inglesa,
Geoffrey Chaucer. Los motivos del cam bio de aptitud han de buscarse en las razones
históricas de la Inglaterra de finales de l siglo XIV cuando corrían los años de las
sublevaciones de los barones en contra de Ricardo II y de la lucha sin cuartel en tre éste
y Enrique Bolingbroke, que culminaría con la subida al trono de Enrique IV y el
ajusticiamiento de Ricardo en 1399. Sin embargo, la referencia a aquél prim er rey
siguió apareciendo en las sucesivas versiones de la obra. 51 Y recordemos que nuestro
autor justifica la com posición de la Confessio por m edio de un posible topos literario:
estando un día en un batel sobre el río Thámesis , el monarca le pidió que com pusiera un
nuevo libro:
J.Gower, Co nfessio A mantis
PROLOGUS 52 [Livro do amante ]
[Prólogo ] 53 Confisyon del amante
[Prólogo ] 54
Under t he toun of newe
Troye, Which to k of Brut his
ferste joye, / In Temse
[…] viindo e m h ũ u batel a
remos no rio de Themes ,
que vai a so a çidade da nova
[…] yendo en un b atel a
remos por el río de Atenas ,
que va a la çibda d de Nova
49 Vid. Macaulay, p. xxi.
50 Ibid.
51 En la primera versión, se lee la nota latina marginal: “Hic declarat in primis qualiter o b reuerenciam
serenissimi principis dom ini sui Re gis Anglie Ricardi secundi totus s uus humilis Iohannes Gower, […]”.
Vid. Macaulay, I, p. 3. En las dos siguientes v ersi ones, la apostilla latin a sigue nombrando al rey Ricardo
como m onarca en su se xto d écimo año de reinado, a unque, esta vez, l a obra va dirigi da a Enrique de
Lancáster: “Hic in principio declarat q ualiter in anno Regis Ricard i secundi sexto decimo Iohannes
Gower presentem libellum composu it et finaliter compleuit, quem strenuissimo domino suo domino
Henrico de Lancastria tunc Derbeie Co miti cum omni re uerencia specialit er destinauit”. Vid . Macaulay, I,
p. 2.
52 Ed. Macaulay, I, pp . 3-4, vv. 37*-53*.
53 Ms. M, f. (10) r, b, ll. 8-21.
54 Ed. Alvar, p. 173 , ff. XXJ v, b, 20 - XX IJ r, a, 10.
23
whan it was flowende / A s I
be bote cam rowende , / So
as fortune hir tyme sette, /
My liege lord par chaunce I
mett e; / And so be fel, as I
cam ny h, / O ut of m y bot,
whan he m e syh, / He bad
me come in to his barge. /
And whan I was with him at
large, / A monges ot hre
thinges seid / He hath this
charge upon me leid, / And
bad me doo my bes ynesse /
That to his hihe
worthinesse / Som newe
thing I scholde boke , / That
he him self it miht e loke /
After the form e of my
writynge.
Tróia, a qual de B ruto tom ou
o seu pri mei ro prazer, ave o,
como cousa que Fort una
tiinha açertada, que eu e ntom
per vent ura achei este m eu
senhor, e logo, tan to que me
elle vio, m andou que veesse
a h ũ a barcha en que el
viinha. E, antre as cousas que
me disse, deu-me encarrego
que me trabalhasse de
fazer h ũ u livro con que se
podesse aas vezes
desenfadar .
Troya, la qual de B ruto
commo el su prim ero plazer,
avino, c ommo cosa q ue
Fortuna açebtada tenía, que
yo estonçes fa llé por ventu ra
a este mi señor, e luego,
comm o me vido, m andó que
fuese a una varca en que él
vinía. Y, entre otras cosas
que me dixo, me dio car go
que me travajase de la faz er
un libro con que alguna s
vezes desenhadar se pudiese.
que Gower determinó escrib ir en inglés y decidió que combinara el placer con la
enseñanza moral :
J.Gower, Co nfessio A mantis
PROLOGUS 55 [Livro do amante ]
[Prólogo ] 56 Confisyon del amante
[Prólogo ] 57
/ I wolde go the midd el weie
/ And wryt e a bok between
the tweie, / Somwhat of
lust, somewhat of lore , /
That of the lasse or of t he
mor e / So me man mai l yk e
of that I wryte: / And for that
fewe men endite / In oure
englissh , I t henke m ake / *A
bok for king Richardes
sake […]
[…] queria teer o m eio antre
anbos e screver h ũ u livro,
parte de pr azer e parte de
doctrina , por tal que,
qualque r que o l eer . ou
ouvir, p ossa tom ar sabor d o
que eu screv o. E, por que
poucos sc revem em
lingoajem ingrês , eu
entendo conpoer em ella h ũ u
livro a onra del-rei
Richarte […]
[…] yo que rría tener el m edio
entre amos e escrevir un
libro en parte de plazer e en
parte de dotrina , por tal que,
el que lo leyere o lo oyere,
pueda tom ar plazer e sa bor de
la escritura e, porque pocos
escriven en lenguaje inglés ,
yo entiendo de conponer en
él un libro a onra del rey
Ricardo […]
recordando al final al que había sido discípul o y poeta de Venus, la diosa del amor, a la
que se apela para componer la Confessio , y que lo m anda saludar:
J.Gower, Co nfessio A mantis
LIBER OCTAVUS 58 [Livro do amante ]
[Livro viij] 59 Confisyon del am ante
[LIBRO OC TAVO] 60
And gret wel Chaucer
whan ye mete, / As mi
[…] sa úda da minh a parte
Chauçer , me u descípol lo e
[…] saluda de mi parte a
Cançer , mi diçiplo e m i
55 Ed. Macaulay, I, p. 2, vv. 16-25*.
56 Ms. M, f. (10) r, a, 16-24.
57 Ed. Alvar, p. 173 , f. XXJ v, a, 24 - v, b, 6.
58 Ed. Macaulay, II, p. 466, vv. 2 941*-2949*.
59 Ms. M, f. (258) CCLV r, b, 8-18.
60 Ed. Alvar, p. 67 0, ff. CCCCVIIJ v, b, 24 - CCCCVIIIJ r, a, 10.
24
disciple and mi p oete: / For
in the floures of his you the /
In sondri wis e, as he wel
couthe, / Of Ditees and of
songes glade, / The whiche
he for m i sake m ade, / The
lond fulfild is overal: /
Wherof t o him in special /
Above alle othre I am most
holde.
meu poeta, q uando com el
topares, c omo aquel que por
o meu, na frol de sua
mançebia, fez toda sua
dilligênçia pe ra conpoer [e]
screver dizeres e cantares de
desvairadas m aneiras, das
quaees toda a terra he chea,
por a qual cousa, em spiçial,
sobre todollo s outros lhe soo
muit o theúda .
poeta, quand o con él topares,
e qual, por m í, en la flor de l a
su mançebía, fizo toda su
deligençia para conponer y
escrevir dezire s y cantares de
diversas m aneras, de los
quales toda la tierra es llena,
por la qual cosa, e n espeçial,
le soy mucho tenido, más que
a ninguno de los ot ros.
La omisión, en 1393, de la referencia a Chaucer , al que le unía una estrecha am istad, ha
suscitado diferentes suposiciones; la m ás acr editada lee en ello una señal de ruptura
entre los dos, difícil d e justific ar si tenem os en cuenta que Troilus and Criseyde , de
1383, iba dedicada en parte al “moral Gower” y que la influencia del poeta Chaucer
(1342-1400) fue de gran importancia, sobre todo por lo que concierne a las obras
escritas en inglés medio. In cluso, algunas de las historia s que forman parte de la
Confessio Amantis se en cuentran en los Canterbury Tales , a los que Chaucer se dedicó a
partir de 1387.
Finalmente, de la redacción de 139 3, tambié n desaparece la referencia al rey Ricardo
que, en la prim era composición, cerraba el octav o y último libro de la ob ra:
J.Gower, Co nfessio A mantis
LIBER OCTAVUS 61 [Livro do amante ]
[Livro viij] 62 Confisyon del am ante
[LIBRO OC TAVO] 63
Upon m i bare knees I preye,
/ That he my worthi king
conveye, / Richard by
name the Sec ounde , / […]
[…] em giolhos nuus
omil dosamente rogo e peço
que el senpre queira m anteer
e guiar a honr a do meu boo
senhor, per nome cham ado
Richarte o seg undo , […]
[…] las rodillas en tierra muy
omildosam ente, le ruego e
pido qu e sienpre quier a guiar
e mantener l a onra de mi
buen señor llamado
Ricardo segundo , […]
61 Ed. Macaulay, II, p. 469, vv. 29 85*-2987*. En la nota m arginal lati na se lee: “Hic in fine libri
honorificos que virtuo sos illustrissimi Principis domini su i Regis Anglie Ricardi secundi mores, sicut
dignum est, laude co mmendabili describens, pro eiusdem status salu bri conseruacione cun ctipotentem
deuocius exorat”. En la tercer a redacción, la apostilla latina es la siguiente: “H ic in anno quartodeci mo
Regis Ricardi or at pro statu reg ni, quod a diu diuisu m nimia aduersitate periclitabatu r”. Vid. Ibid., p. 468.
62 Ms. M, f. (258) CC LV v, a, 25- 29. La rúbrica del capí tulo dice: “Aq ui screve os onra dos e virtuo sos
costum es del-rei R icharte, se u senhor, r ogand o a Deus m uito dev otamente q ue em on ra quisesse sen pre
guardar se u stado, e, depois d a sua m orte, aa sua alm a desse folgança conpri da em seu paraíso pe ra todo
senpre”. Vid. Ibid., ll. 6-12.
63 Ed. Alvar, pp. 670-71, ff. CCCCVIIIJ v, a, 18-2 6. La rúbrica del cap ítulo es la siguiente: “Que trata en
cómm o el auctor escri ve las onradas e virt uosas costunbres del rey Ricardo, s u señor, roga ndo a Dios
debotamente que en onra sienpre su estado quie ra guarda r, e, des pués de su m uerte, a su alma dé folgura
para sienpre”. Vid. Ibid., p. 670, f. CCCCVIIIJ r, b, ll. 13-24.
25
y empíricos, es decir para servirle de en tretenim iento a la prometida Felipa de
Lancáster, anglófona, y a su entorno cort esano, durante su tras lado y estancia en
Portugal en vistas de la boda con el rey. Los hijos de la pa reja real también aprendieron
inglés en su infancia; por lo tanto, no necesit aban leer o es cuchar en otro idiom a. Hay
constancia de que viajaban a Inglaterra con frecuencia. 75 Por eso, no se puede excluir
del todo la posibilidad de que el desaparecido Livro do amante o O amante de la
biblioteca de don Duarte estuvier a escrito en inglés y que éste lo heredara de su madre.
Tampoco sabríamos justificar la traducción al idioma portugués, si no fuera por ir
dirigida a miembros pertenecientes a un encl ave lusófono: al rey João, que posiblem e nte
la solicitara, y a sus protegidos, dentro y fuera del territorio peninsular, o no se
explicaría la existencia de una copia hech a en Ceuta, dedicada a Fernando Castro ‘o
Moço’, el único testimonio manuscrito de que disponemos para poder construir y
aclarar nuestras suposiciones.
Durante casi un siglo, es decir desde que se publicó la prim era edición del ms. E,
y hasta el hallazgo del ms. M en 1995, se ha bía dudado sobre la real existencia de la
versión portuguesa, intermediaria entre la obra inglesa y la entonces única superviviente
traducción castellana. Los estudi osos defendían la tesis del topos de la auctoritas , un
recurso al que se agarraban por costumbre los autores m edievales, a menudo para evitar
la crítica. Gracias a los sugeren tes result ados del análisis de documentos de archivo
llevada a cabo por Russell a finales de los años cincuenta, 76 datos que habían
proporcionado elementos cierto s para poder afirmar la ex istencia de Ruberto Paym,
traductor inglés, la hipótesis de la fals a traducción portuguesa estuvo evaluándose – y
encontrando cada vez m enos sostenedores - du rante m ás de tres décadas, hasta verse
descartada definitiv amente tras el hallazgo ref erido. El pr imero en s ospechar de la
existencia de una traducción portuguesa entre el texto inglés y la versión castellana, fue
el hispanista Karl Pietsch en 1923, que lle gó a reconocer una serie de vocablos de
origen portugués y también algunos térm inos de ascendencia aragonesa dentro de la
75 José Gam a A filosofia da cultu ra portuguesa no Lea l Conselheiro de D.Duarte , Fundação Calouste
Gulbenkian, [Braga], Junta Naci onal de Investigação Científi ca e Tecnológ ica, 1995, p. 57.
76 P.E. Russell, “Robe rt Payn and Juan de Cuenca, translat ors of Gower’s Confessi o Amanti s ”, Medium
Ævum , 30, 1, 1961 , pp. 26-32. Anteriormente, a finales de los añ os veinte, una búsqued a similar había
sido lle vada a cabo por Manl y, aunq ue habí a dado res ultados i nsatisfact orios o parciales, com o fueron la
individuaci ón de un Robert Payn, rect or en Alde burgh, o la identificación de ‘Tom alin Payn’, tesorero de
la reina Fel ipa de Po rtugal. Vid. J.M. Manly , “On the q uestion of the P ortuguese t ranslation of G ower’s
Confessi o Amanti s ”, Modern Philolog y , 27, 1929 -30, pp. 467, 4 72.
32
Confisyon del amante , acabando por declarar que las pa labras del incipit no eran un
mero recurs o retórico, sino una d eclaración fehacien te por parte del traducto r al
castellano, aunque su estudio se basara única y exclusivamente en los escasos lusism os
individuados en el te xto de Juan de Cuenca. 77
En este sentido, fue fundamental la edición de Piel, de 1942, del Leal Conselheiro de
don Duarte, donde se daba a conocer por primera vez la referencia del Livro do amante ,
identificado como la traducci ón portuguesa perdida de la Confessio Amantis , y
relacionado con aquel O amante que formaba parte del patrimonio librario del monarca
lusitano. 78 En el Leal Conselheiro (compuesto entre 1433 y 1438) , en la dedicatoria a la
reina Leonor, se lee:
“[…] Fiz trasla dar em el algu ũ s certos capitulos doutros livros, por m e
parecer que faziam declaraçom e ajuda no que screvia. E no compeço
deles se demostra donde cada u ũ é tirado, filhando em esto exemplo
daquel autor do «Livro do Amante», que certas estorias em el screveo, de
que se filham grandes boos conselhos e avisamentos. […]”. 79
Los caminos de la traducción: la p olític a matrimonial entre In glaterra, Portugal y
Castilla
Los enlaces m atrimoniales fueron el arm a más exitosa que los monarcas o
poderosos del triángulo anglo- luso-castellano aprovecharon casi sin escrúpulos, a lo
largo y ancho de toda la Edad Media, en un juego de pactos - logrados o frustrados -,
alianzas, conquistas, treguas, y traiciones repentinas, que determinaron el panorama
político del occidente europeo de entonces, en el m arco de la Guerra de los Cien Años
(1337-1453); 80 unos cuantos episodios que marcaron el com ienzo de la intervención
77 Pietsch, Karl, “Zur Frage nach de r Portugiesischen Über setzun g von Gowe rs Confess io Amantis “, en
The Manly Anniversary Studies in Languag e and Literature , Chicag o, 1923, pp. 323-2 7.
78 Sobre el inventario de la bib lioteca de don Duarte, vid. el cap. “La actividad literaria en la corte
portuguesa de João I de Avís y de sus descendie ntes” del presente t rabajo.
79 Leal Consel heiro o qual fez D om Duarte Rey de P ortugal e do Algar ve e Senhor de Cepta . Edição
crítica e anotada organizada por Jose ph M. Piel, Lisb oa, Livraria Bertrand, 1942, p. 7. Vid., a demás,
Manuel Ro drigues La pa, Dom Du arte e os pr osadores da C a sa de Avis , 3ª edição acresce ntada (selecção,
prefácio e nota s de Rodri gus Lapa), Lis boa, Seara Nova , 1972, p. 19.
80 De entre los pactos que no llegaron a llevarse a térm i no, en el perí odo inmedi atamente anterior al que
nos atañe , se po drán indi viduar al gunos a cuerdos im portantes entre lo s soberan os de los respectiv os
33
inglesa en la política peninsul ar, continuada activamente por los hijos de Eduardo III, el
Príncipe Negro, y Juan de Gante, duque de Lancáster, con mayor insistencia, hasta el
final del siglo. El casamiento, en 1387, de João I de Avís con Felipa Lancáster, nieta de
Eduardo III de Inglaterra, y el de Enrique III d e Trastám ara con Catalina Lancáster, en
1388; o, todavía, el de Juan II de Castilla con su prima María de Aragón, en 1418, o de
don Duarte de Portugal con Leonor de Ara gón, en 1428, establecieron las bases para
una larga y duradera rel ación de intercambio, que fue, inclus o, cultural. 81
El insistente interés del duque Juan de Ga nte hacia las cuestiones internas de los
estados peninsulares supuso una colaboración que se protrajo incluso hasta el tiempo de
las crisis co ntinuadas entre Cas tilla y Port ugal, siendo la batall a de Aljubarrota, de
1385, el conflicto que puso fin a las interv enciones bélicas del duque de Lancáster. 82
Tal vez el intento del aliado inglés escondiera un deseo de supremacía mucho mayor de
lo que la historia ha querido leer a posterior i. El caso es que la apretadora y prolongada
insistencia de Juan de Lancáster no di o señales de rendición hasta los últimas
llamaradas del sig lo XIV, cuando decidió retir arse física, d iplom ática y definitivam ente
del panorama peninsular, y una vez colocadas en los dos tro nos a las hijas Felipa, reina
de Portugal, y Catalina, soberana de Castilla.
Los documentos administrativos y notaria les de la época nos proporcionan un
testimonio muy elocuente para poder com prende r cuál fue el anhelo constante de J uan
de Gante: en 1372, el duque de Lancáster, casado con Costanza de Castilla, y padre de
la recién nacida heredera al trono ibérico, obtuvo del Consejo inglés el permiso para
países. Ed uardo III Pl antage net inte ntó du rante cinc o años col ocar a una de las hi jas en el tro no
castellano, de 134 3 a 1348. Desaf ortunada mente para él , Juana m urió de peste en julio del a ño ne gro, en
Guascoña, a la espe ra de enc ontrar al novi o, cuan do ya est aba desposa d a con él , don Pe dro, el futuro r ey
de Castilla, heredero de Al fonso XI. También se podría hacer re ferencia a otra boda frustrada, la del
Príncipe N egro de I nglaterr a con Leon or de P ortugal , por esta r com promet ida ella con Pe dro IV de
Aragón, seg ún los planes sec retos del pad re, Alfons o IV. Vi d. P.E.R ussell, “Una ali anza frustra da. Las
bodas de Pedro I de Castilla y Ju ana Plantagenet”, Anuari o de Est udios M edievales , 2, 1965, pp. 301 -332.
81 Los ejempl os de uniones m atrim oniales ent re los mi embros de los rei nos ibérico s son inn umerabl es.
Citarem os el casamiento entre do n Alfonso III de Port ugal y doña Beatri z, hija de Alf onso X ‘El Sabio’
en 1253; o el de do n Dinís con Isabel de Aragón, en 1282; o la unión , en 1309, en tre Alfonso IV y doña
Beatriz, hija de San cho IV de Castilla; la de María de Portu gal con Alfon so XI, en 1328; la de la in fanta
Beatriz con Juan I de Castilla, pactado en 1383. Incluso Juan II, hijo de Catalína de Lan cáster, casaría en
primeras nupci as con Isa bel de Port ugal, m adre de Isa bel ‘la Católica’.
82 Su interve nción rem onta a los añ os de las g uerras petrist as (concl uidas de modo san griento e n Monti el,
en 1369), c uando el duq ue ingl és, y su he rmano el ‘Prí ncipe Neg ro’ col aboraro n en la lucha ent re Pedr o
‘El Cruel ’ y Enrique II de Tr astáma ra, contrib uyendo e n favor del prim ero, con f uerzas arm adas y ayuda
pecuniaria. Vid. Juli o Valdeón , Pedro I el Cruel y Enrique de T rastám ara , Madrid, Aguilar, 2002.
Resulta interesante la afirmación que hace Pearsall: «It would seeem that ‘campaign’ is not too strong a
word to a pply to the im petus gi ven by Lancast rian pat rons to the pr oducti on of co pies of Gower ’s
works».Vid. “The Ma nusc ripts and Illustrations of G ower’s Wor ks”, en A Companion to Gower , p. 95.
34
incluir en sus arm as los emblemas de Castilla y León y la au torización a usar el título de
“Rey de Castilla y León”, una denom in ación que seguiría encabezando todos sus
escritos para siempre en adelan te. 83
En la Crónica de Pero López de Ayala se lee:
«Ca el rey don Enrique se rescelaba de l duque de Alencastre, porque casara con
doña Costanza, fija del rey don Pedr o e de doña María de Padilla, a llabase e l
dicho duque de Alencastre rey de Cast illa e de León, e traía armas de
castillos e leones ; ca decía que do ña Costanza, su mujer, con quien él casara,
era fija del rey don Pedro, mayor e legítim a, e de la reyna doña María de
Padilla, su mujer, e que todos los de Castilla e de León la avían jurado por
heredera de los dichos regnos después de la vida de don Pedro, su padre; e por
ende que él heredaba los dichos regnos , e llamábase la dicha doña C ostanza
reyna de Castilla e de León. […]». 84
Catalina (1372-1418) y Felipa (1360-1415) de Lancáster, y su entorno
La infancia y adolescencia de la que sería reina de Ca stilla tras el enlace en 1388
con Enrique III de Trastámara 85 se desarrollaron en la Ing lat erra regida por el abuelo
Eduardo III (1312-1377) y por Ricardo II (1367-1399) 86 , su primo-hermano, bajo el
cuidado y el séquito de damas inglesas, al menos a partir de 1375 que fue cuando el
83 Vid. Peter E. Russell, The E nglish I nterven tion in Spain and P ortugal i n the Ti me of E dward III a nd
Richard I I , Oxford, 1955, p. 175 ; Luis Suárez Fernández, “Po lítica internacional de Enrique II”,
Hispani a , 62, 1956 , pp. 16-129.
En los docum entos se lee: “Joha nnis regis Castell e et Legionis d ucis Lancastrie… ’ o ‘Johan, par l a grace
de Dieu roy de Castille et de Leon duc de Lancastre…”. Vid. Chaucer Life-Records , pp. 85-90 , 271-27 4.
84 Pero López de Ayala, Crónicas , Barcelona, Planeta, 1991, p. 475 . E n el Apéndice II del presente
trabajo se incl uyen algunos de los capítulos de las crónicas reales caste llanas, e n donde hace s u aparición
el duque inglés.
85 La ceremoni a tuvo lugar e n la C atedral de Pale ncia el día 17 de sept iembre. Sobre la fi gura de la
soberana, vid. l a m onografía d e Ana Ec hevarría , Catali na de Lanc áster , Hondarrib ia, Nerea, 2002.
86 Hijo de E duardo ‘ El Prí ncipe Negro’, y m uerto éste de pest e en 1376, R icardo II ll egó a he redar de
Eduardo III el trono de In glaterra a la edad de 10 años. Su tío Juan de Gant e, ya por en tonces Duque de
Lancáster, est uvo a s u lado d urante los prim eros tie mpos, e ncargánd ose de los as untos d e estado dent ro y
fuera del territorio, en especial d e Francia, Castilla y Portugal, viéndose invo lucrado personalmente en la
Guerra de l os Cien Años. S u reinado f ue caracteri zado por hechos históric os de gran relevancia, c omo
fueron la "Revue lta de los Campesinos" liderado s por Wat Tyler en 1381; la fundación del movimiento
evangélico de los Lollards por pa rte de Jo hn Wycl iffe, e l prim ero en trad ucir la Bi blia al inglés; y la
capitulación y asesinato del mismo re y en 1399, mandado por Enr ique IV (1399-1413). Terminab a de esta
manera la dinast ía de los Pl antageneta s.
35
núcleo formado por Catalina y su madre Cons tanza pasó a vivir de Hertford a una
residencia más apta para una futura sobera na y su educación. No hay datos precisos
sobre los primeros a ños de la heredera. 87 Es muy probable que su idioma nativo fuera el
castellano aprendido en el entorno casero, y perpetuado en sus residencias privadas
isleñas con las damas y señoras castellanas de abolengo de su entorno. Es m uy posible
también que utilizara el francés, dado el bi lingüism o aún vigente en la corte en una
época en la que, sin embargo, el inglés com enzaba a imponerse.
Presumiblem ente la form ación de Catalina co rrió a cargo de Philippa Chaucer, esposa
del famo so escritor, previam ente dama de la reina Philipp a de Inglaterr a (aprox. 1314-
1369) 88 y que había entrado al servicio de la ca sa de Gante en 1369. 89
Catalina vivió alejada de su padre por pref erir el duque Juan de Lancáster (1340-1399)
compartir su existencia con los hijo s de su primera m ujer Blanca (1345-1369) 90 –
Felipa, Isabel y Enrique, el futu ro E nrique IV de Ingla terra -, en la capital y, sobre todo,
con su tutora Catherine Swynf ord, cuñada del autor de los Canterbury Tales .
Por lo que se puede deducir, la boda con Constanza había sido un enlace de
interés, pactada entre Pedro I ‘El Cruel’ de Castilla y el m ismo duque, para permitir que
la destronada f amilia pudiera refugiarse en te rritorio aliado 91 huyendo del Trastámara
culpable, al poco tiempo, del hom icid io de Pedro en Montiel (1369).
La reconciliación del duque de Lancáster y su segunda esposa tuvo lugar al tener
constancia aquél de que la hija Catalina sería la legítima heredera al trono castellano y,
por consiguiente, al reforzarse la pretensi ón por su parte del derecho a dicho trono, un
87 Los datos sobre Catalin a de Castilla p roceden pr incipalmente de la Crón ica de Enri que III com puesta
por el Canciller López d e Ay ala y de la tradición novelad a de Froissart.
88 Philippa Chaucer hab ía entrado al servicio de Ph ilippa d e Hainaut en 1363 tras la muerte de su primera
ama, la condesa Philippa de Ulster, mujer del príncipe Lionel Plantageneta, hijo de la mi sma reina.
89 Sobre la figu ra de Phil ippa Cha ucer, o P hilippa Pan, consúlte sen: Al bert C.Ba ugh, ed., C haucer’s
Major Poetry , London, Routledge & Kegan Paul, 1963, pp. xii-x iii; Haldeen Braddy, “Chaucer’s
Philippa , dau ghter of Pa nneto”, Modern Language Notes , LXIV, May 1949, Number 5, pp. 342-343;
“Philippa Chaucer, Wife of Geoffrey Chauce r” en Chaucer’s Life-Records …, pp. 67-93 .
90 A dicha dam a iba dedicado el Book of the Duchess , el elogi o com puesto por Geoffrey Chaucer hacia
1369, a rriba re ferido. Vi d. cap. “La i nfluenc ia de Cha ucer en la com posición y di fusión de l a Confessio
Amantis ” en el pr esente tr abajo.
91 En el marco de la guerra civil fraticida que ensangrentó Castilla a mediados del siglo XIV y de la
Guerra de los Cien Años (1 337-1453) entre la Ing laterra de Eduardo III, apoyada por Pedro I d e Castilla
y Navarra, y la Francia de Carlos VI, s ustentada po r Enrique de Trastámara y Port ugal, caracterizada por
una red inigu alable de alianzas alter nas y de actos de traición . El 1 de agosto de 1366 Pedro I se refugiaba
con sus tres hijas – Beatriz, Constanza e Isabel - en la ciudad francesa de Bayona, entonces bajo el
domi nio inglés . Vid. J.Val deón, O b. cit., pág. 1 51. Tam bién se ha avanz ado la hi pótesi s de que las hijas
de Pedro I fue ran tomadas com o rehenes por el Prín cipe Neg ro por inc umpl imiento de la s promesas por
parte del rey castellano hacia los aliados ingl eses.
36
deseo que lo llevó a dirigir toda su fuerza pol ítica y bélica en aquella dirección durante
más de tres décadas.
En 1381 la ciudad de Londres se vio amenazada por la Revuelta de los Campesinos
(‘The Peasants’ Revolt’) 92 y el núcleo femenino de la m isma familia Lancáste r,
viéndose peligrosamente im plicada en ello decidió refugiarse fuera de la capital 93 , en
Knaresborough, una de sus poses iones en la campiña ingles a. De ahí, unos años más
tarde, los Lancáster em prenderían el cami no hacia la Península Ibérica, zarpando de
Plymouth, y llegando a Santiago de Com postela el 25 de julio de 1386, día del Apóstol
y de celebraciones. Fue cuando Felipa Lan cáster (1360-1415), pr im ogénita del duque,
se unió a su madrastra Constanza y a su herm anastra Catalina para quedar junto a ellas
al menos hasta su llegada al suelo lusitano en 1386, en vistas de la boda de aquélla con
João I de Portugal, y fecha de la reivindica ción oficial del trono castellano por parte de
Juan de Lancáster. Al fracasar su intento, el duque volvió a reclamar el derecho de su
hija a la corona. Las negocia ciones para la unión de Cata lina, nieta de Pedro I, con
Enrique, nieto de Enrique II de Tastámara se prolongaron casi tres a ños y se firmaron en
Bayona, in extremis , tras conceder las partes grandes privilegios y bene ficios en favor
de los contratantes y nobles intervenidos.
Se suele indicar la fecha de 1386 como la del distanciamiento de las dos hijas del
Lancáster – y f uturas reinas d e Portugal y Ca stilla respectivam ente -, por motivos
políticos, quedando Felipa en la corte lusitana y pasando Cata lina a la orilla castellana.
En realidad, hay constancia de que las dos prometidas siguieron viviendo bajo el m ismo
techo, o en el mismo lugar, durante un tie m po más prolongado, incluso después de la
boda de Felipa con el primer Avís. No se ha subrayado la circunstancia hasta ahora, es
decir que las dos hermanastras tuvieron una relación m ucho más estr echa de la que se
sospecha y que probablemente fueron juntas la s promotoras de la cultura del entorno
plantageneta dentro de la corte portuguesa. En una m iniatura del manuscrito de las
Crónicas de Inglaterra de Jean Wavrin, 94 conservado en la Br itish Library, se
92 Acontecim iento en el que c ulminaría la pésim a situación de desc ontento po pular exal tado en Pe ars
Plowman , obra alegórica de carácter satírico de William Langland de la que existen diferentes
redacciones (1362-1387). Vid. M. Praz , Ob. cit., pp. 22-23; Medieval Literature ..., pp. 188-206.
93 Su residencia londi nense, l a “Savoy Hou se” fue saque ada y quema da por los rebe ldes. Los dat os
proceden de Ec hevarría, Ob. ci t.
94 Recueil des cr onique s et anci ennes i stoires de la G rant Bret aigne, à present n ommé E ngleterre , e d. W.
Hardy, 5 vols., London , 1864-1891 ( Rerum Brit . medii aev i scriptores , 39), vols. I-II. La reproducci ón de
la miniatura se encue ntra en Ec heva rría, Op. cit., p. 39.
37
representa la escena de la boda de João I de Portugal con Felipa de Lancáster
acompañada por una dam a aparentemente m ás joven (Felipa le llevaba 12 años a su
hermana) que podría bien ser Catalin a, lo que atestiguaría la presencia de los familiares,
o de parte de ellos, el día de la cele bración y posiblem ente en el periodo siguiente.
Juan de Lancáster volvió a Inglaterra en 1389 junto con su mujer Constanza Pérez y se
hizo partidario, por un tiempo, de su sobrino, el rey Ricardo II, actuando en la causa de
éste contra los barones. En los últimos diez años de su vida, sin embargo, las relaciones
con el rey se volvieron cada vez más frías, a partir del exilio infligido por el monarca en
el mism o año de 1389 a su hijo Enrique Bolingb roke, el futuro Enri que IV, el que sería
rey desde 1399. A lo largo de esta décad a el duque enviudó de su segunda esp osa
Constanza, en 1394, y volvió a contraer ma trimonio con Catherine Swynford a los dos
años. La descendencia nacida en adulterio con anterioridad a su postrim era unión,
apellidada Beaufort, había sido reconocida
por Ricardo II en 1387 por medio de un acto
oficial.
Boda de Jo ão I con Fel ipa de Lancáster ,
Ms. Crónic as de Inglat erra de Jean Wavrin (detalle)
Tal y como decíam os, la esposa de Geoffrey Chaucer f ue con toda proba bilidad
la tutora de la pequeña Catalina en su resi dencia inglesa hasta el momento del viaje de
ésta a Castilla. Los datos referidos a Phili ppa Chaucer son muy escasos y se sabe tan
sólo que había nacido en el departamento de Somm e, Picardía, norte de Francia hacia
1348, que antes de septiembre de 1366 había casado en Londres y que todavía seguía
viva después de jun io de 1387, fecha a la que remonta la referenc ia del último pago de
una renta anual a la mism a. Sin embargo, el dato más interesante por lo que respecta a
nuestra investigación es el que se refiere a su o rigen genealógico. Philippa Roet era hija
de Sir Payn Roet (o Rouet), originario de Hainaut, hoy departamento de Bélgica.
Posiblemente fuera herm ana de Catherine (o Katherin e) Roet, nacida en Picardía en
1350 y fallecida en Lincoln, Inglaterra el 10 de m ayo de 1403, tercer a mujer de Juan de
38
Gante, duque de Lancáster, má s referida com o Catherine Swynford (debido al apellido
de su primer m arido), tutora de los primeros hijos del duque y su am ante durante mucho
tiempo antes de oficializarse la unión el 13 de enero de 1396, tras la muerte de
Constanza, su segunda consorte. También hay que considerar el hecho de que Catherine
fue la responsable de la educación de las ot ras hijas del primer matrimonio de Juan de
Lancáster, de Felipa y de Isabel, un dato que no se ha aducido hasta ahora, es decir que
las preceptoras de las diferentes hijas del duque de Lancáster fueron otras dos hermanas,
las Roet, muy cercan as al ambiente literario p l antageneta en el que participaban autores
de renombre como Geoffrey Chaucer – su marido y cuñado respectivamente – y John
Gower, muy am igo de aquél y que por lo tanto frecuentaría su casa.
Para comprender m ejor la historia de la transmisión de la Confessio Amantis de
John Gower en la Península y echar luz sobr e los autores de las traducciones ibéricas,
consideramos necesario profundizar la invest igación en el sentido de una búsqueda de
las relaciones de parentesco y de amistades dentro y fuera de los núcleos domésticos de
los Lancáster, descendientes de Eduardo III, y de los Chaucer por un lado; de los
Trastámara a partir de Juan I (tío-primo de Catalina d e Castilla) y de los Avís
portugueses, coevos y sucesores de João I (e sposo de Felipa de Lancáster y padre de
don Duarte, a cuya biblioteca perteneció un día aquel Livro , también referido com o O
amante , hoy desaparecido o en parade ro desconocido), por el otro.
39
II.3 Los traductores
Los autores de las traducciones ib éricas de la Confessio Amantis
Sospechamos que Ruberto Paym , citado por Juan de Cuenca en la Confisyon
castellana como autor de la traducción por tuguesa y, sin embargo, totalmente ausente
como referencia del manuscrito ceutí recientemente hallado, pudo haber sido una
persona mucho m ás relacionada con el entorno familiar ing lés de los prim eros años de
Catalina, un parien te de Phili ppa Roet, un Payn Roet (o Roue t), referido por el presunto
traductor castellano, sobre el que también se conservan datos escas ísim os e inseguros. 95
Si esto fuera así, habría que confirmar que la s traducciones de la pr im era recensión de la
Confessio Amantis de Gower (de 1390 aproximadam ente, aunque los críticos antiguos
la anticipaban a los años ochenta) se hi cieron no mucho después de su composición.
¿Viajaría algún Payn Roet a la Península con los Lancáster en 1386, para traducir la
obra a los pocos años, aunque el nivel de por tugués utilizado en la obra (de la que sin
embargo conocem os sólo un copia de hacia 1430 ), resulta m ás apropiado para un nativo
que para un extranjero angl osajón afincado en Portugal? 96
Las hipótesis avanzadas hasta ahora son num éricam ente reducidas y no han encontrado
confirmación aún. Adem ás, sobre la figura de Ruberto Paym se ha investigado en pocas
ocasiones, 97 y la referencia presentada por Juan de Cuenca de
«[...] Rruberto Paym, natural de dicho rreyno [de Ynglalaterra],
e canonjgo de la çibdat de Lixboa. [...] » 98
está falta de todo testimonio, ya que no se ha encontrado ningún canónigo de apellido
Paym o Payn o Paym e que obrara en aquella ép oca dentro de Portugal. L os esfuerzos de
95 Dado el sistema de pa tronímicos aplicado entonces, in cluso se pod rí a sospechar que el nom bre del
traductor se transmitiera como Ru (b)e(r)t Paym, entendiéndose por ello Payn de Ruet, o Payn Roet; o qu e
fuera hijo d e aquel Payn (com o nombre) Roet (como patr oním ico), y que po r lo tanto se llam aría Roet
(nom bre) Payn ( patroním ico).
96 Inclus o, cabe pre guntarse si una p rim era traducción pudo ha berse hecho co n anteri oridad al vi aje de l as
prom etidas de los m onarcas ibéricos, en l a mi sma Ingl aterra.
97 Vd. P.E.Russell, “Robe rt Payn and Ju an de Cue nca, translators of Gower’s Conf essio Ama ntis ”,
Medium Ævum , XXX, 1, 1961, pp . 26-32; Bernardo San tano Moreno, Estudio so bre la Confessi o amantis
y su versión castellana , Cáceres, Universida d de Extrem adura, 1990 , pp. 41-42; E.Alvar, Ob. cit., pp. 5-7.
98 Incipit Confisyo n del amante , ed. E. Alvar, p. 141.
40
Manly por determ inar la procedencia de dich a personalidad se vieron frustrados tras una
larga búsqueda en los archivos nacionales y eclesiásticos portugueses e ingleses, aunque
el crítico llegó a afirmar que un Robert Payn – de los cu atro identificados de los
numerosos que encontró en los docum entos, - clérigo originario de Whitby, Inglaterra
pudo haber recibido el encargo de canónigo de Li sboa del Papa m is mo en enero de 1390:
«On January 22, 1390, however, among persons lic ensed to pass beyond the sea to the
Roman court to obtain benefices was “Robert Payn of W hitby, cl erk”... it is possible that
the Pope granted him a canonry in Lisbon as he did to another Englishman about the
same date». Según Manly, el canónigo volvió a In glaterra tras la m uerte de la reina
Felipa, en 1415. 99
Russell, en 1961, hacía notar cómo el nom bre de Ruberto Paym aparecía hacia 1402 en
una “lista da redução do pessonal de el-rei D.João I, da rainha D.Felipa e dos infantes
seus filhos, decretada pelo monarca con se u conselho, para dism inuição das despesas”
con la indicación de su sueldo al lado. De forma parcial, incluimos el docum ento en el
que se enumeran, por orden de im portancia, lo s m iembros de la Casa Real lusitana, con
sus nombres y el sueldo correspondiente, tal como fue compilado en el año de 1402.
Damos la lis ta completa de los ‘Oficiaaes da casa da rainha’ en la que se lee el nom bre
de Ruberte Paym, el supuesto traductor: 100
[1402] 101
Lista da re dução d o pessoal da cas a de el-r ei D. João I , da rain ha D.Fil ipa e do s infan tes
seus filho s, decretada pelo mona rca com seu Con selho, para diminuição das despessa s.
Quaderno dos que ora elrrey de[ue ] trager por mora dores
E primeira mente do s do conse lho
[…]
Dos vi jnte g rande s que hi j ham dandar cont ynuadam ente
99 J. M. Manly , “On the quest ion of t he Portug uese transl ation of Gower’s Confessi o Amant is ”, Modern
Philology , XXVII, 4, 1930 , págs. 467-472. Vid., adem ás, Robert Wayne Hamm, “An analysis of the
Confisyo n del Amante , the Castilian Translation of Gower's Conf essio Amant is ”, A Dissert ation prese nted
for the Docto r of Philosop hy Degree, The Uni versity of Te nnessee, june 1975, Lang uage and Li teratur e,
general, Xerox U niversity Micr ofilms, Ann Arbor , Michigan 48106, Copyr ight by Robert W ayne Hamm,
1975, pp. 14 -15.
100 Vid. Mo nument a Henri cin a , Comissão Executiva das Comemorações do V Centenário da Morte do
Infante D.Henrique, 15 voll., Coimbra, 1960, v. I, pp . 280-293. La lista incluida en la colección está
sacada de un manuscrito del siglo XV, copia de un original perdido. Vid. Colecção de S.Lourenço , vol. 1,
fls. 25 ss. de la Bib lioteca Nacional de Lis boa.
101 El documet o no lleva fecha. Se calcula que l a lista es anterior al 29 de septiem bre de 1402, fecha de
nacimiento del infante don Fe rnando, el hijo menor de los Avís, ya que é ste no aparece toda vía citado. En
cambio, se nombran a don Duar te, don Pedro, don H enrique y don João.
41
de donde se desprende que en 1423 la localidad era todavía una villa;
1440, febrero 18. Huete.
Carta de venta de unas casas de morada en Castillejo otorgada
por Juan Martínez de Villanueva, vecino d e esta última aldea de
la ciudad de Huete, a Juan Sánche z, clérigo de Valdecolmenas
de Yuso, por el precio de 1300 maravedís.
Sepan quantos esta carta de vendida vieren como yo, Juan
Martines de Villanueva, vesino de Villanueva, ald ea de la çibdad
de Huepte, […] 116
que poco más tarde se volvería ‘çibdad’ , tal com o se declara en el incip it de la
Confisyon del amante ; en este caso el ‘veçino’ lo es d e una aldea, es de cir de un centro
urbano más aislado. Juan de Cuenca, en cam b io, subraya su calidad de ‘veçino de la
çibdad’, es decir de habitante del casco ur bano, según tendremos ocasión de com probar.
1492, mayo 5. Santa Fe.
Mandato por parte de los Reyes Ca tólicos al corregidor y demás
oficiales de la ciudad de Huet e, para que hagan justicia a Diego
de Cuenca, clérigo vecino de aquella ciudad, y al licenciado de
Sahagún, en lo relativo a la violac ión de unos molinos harineros
de su propiedad, en término de Torrejoncillo, por parte de
Alonso de Arnedo, vecino de Palomares..
Don Fernando e donna Ysabel et çe tera, al nuestro corregidor de
la çibdad de Huepte o a vuestro logarteniente en el dicho ofiçio,
[…].Sepades que por parte de Di ego de Cuenca, clerigo vesino
de la dicha çibdad, […] 117
palabras que nos confirman que un clérigo er a vecino de una ciudad a todos los efectos
y que, por lo tanto, nuestro Juan de Cuenca se ría posiblem ente el clérigo secular, o el
116 Id . , p. 17 1.
117 Id., p. 204.
48
maestro de escuela referido po r Santano More no, o un lego que obrab a en o por cuenta
de la comunidad m ercedaria activa en Huet e, o un lego de cierta formación cultural.
Consideremos los cam bios semánticos que el significan te ‘v ecino’ ha venido
sufriendo en sentido diacrónico, sin olvidar la s dif erentes acepciones del término a nivel
sincrónico:
vecino, na 118
(Del lat. VIC Ī NUS, de VICUS, barrio, lugar).
1. adj. Que habita con otros en u n mism o pueblo, barrio o casa, en habitación
independiente.
2. adj. Que tiene casa y hogar en un pueblo, y contribuye a las cargas o
repartimientos, aunque actualm ente no viva en él.
3. adj. Que ha ganado los derechos propios de la vecindad en un pueblo por haber
habitado en él durante el tiempo determ inado por la ley.
«VECINO, del lat. V Ī C Ī NUS íd., derivado de V Ī CUS ‘barrio’, ‘pueblo’, villorio’. 1.ª
doc. : bicino , 2ª mitad S. X, Glosas de Silos; b ecino , 1090 (Oelschl.), etc.
Vezino se encuentra desde Berceo ( Mil , 320 d , etc.) y es al grafía corriente en la Edad
Media (APal. 10 b , 87 b , 208 b , 393 b ; « v. de barrio : vicinus» Nebr.). Desde el principio
aparece con las dos acs. principales ‘cada uno de los que tienen casa y lugar en un
pueblo’ (muy frecuente en los fueros y docs. ar caicos, vid. Oelschl.) y ‘ el que vive en la
proximidad de otro’. Cej. IV, § 116. […]» 119
Cabe tener en cuenta que estamos frente a un traductor conocedor de dos
idiomas, o bilingüe, que dom ina el port ugués tanto como para poderlo trasladar
fielmente al castellano, o bien se trata de una personaje de origen lusitano, afincado en
tierra ajena. La suposición encuentra una posib le justificación en los hechos histórico-
políticos de finales del siglo XIV. A lo largo de los reinados de Juan I y de Enrique III
de Trastámara, en el m arco de las contradi ctorias relaciones entre Castilla y Portuga l,
118 Real Academia Espa ñola, Diccionario d e la Lengua Española .
119 Joan Corom inas, José A. P ascual, Diccionari o crítico etimológico castellano e hispánico , 6 v ols .,
Madrid, Gr edos, 1983, V, p . 751, col. b , ll. 31-44 .
49
que precedieron y prosiguieron tras la batalla de Aljuba rrota de 1385 - conflicto que
puso fin, aunque momentáneamente, al deseo de expansión del reino castellano hacia el
oeste peninsular, y que determi nó el predom inio dinástico de los Avís en Portugal – en
el país rival se vinieron fo rmando diferentes partidos, el legitimista-nacionalista (que
apoyaba la causa de los Infantes hijos de Pedro de Portugal y de Inés de Castro,
refugiados en Castilla), el na cionalis ta (regentad o por João de Avís) y el filo-castella no
(que veía en Beatriz, mujer de Juan I, la legítim a heredera del tr ono portugués). Tras la
derrota definitiva de los castellano s en Aljuba rrota, se asistió al éxodo d e miembros de
la alta sociedad portugu esa, partidar ios de Ju an I, hacia el reino vecino, en diferentes
fases de la crisis. Con el se gundo y tercero de los Trastámara se asistió a una política de
reajuste nobiliario alrededor de la figura del rey, al establecimiento de una nueva
oligarquía fo rmada por personas cercan as al m onarca por vínculos familiares o
amistosos, muchas de las cuales procedían de las filas portuguesas.
Precisamente en Cuenca se estableció uno de los núcleos nob iliares lusófonos
alrededor de Lope Vázquez de Acuña, un noble que pronto se relacionaría con los
Carrillo de Huete y del que te ndremos la oportunida d de hablar m ás adelante. Se trataba
de refugiados del reino vecino que se habían aliado con el bando pro-castellano de la
contienda. Entre ellos, Martín, Gil y el citado Lope Vázquez de Acuña, Juan y Lope
Hernández Pacheco, Egas, Pero y Gom e Fern ández Coelho, y Juan Alfonso Pim entel,
entre otros muchos, 120 a los que se concedieron privilegios, títulos y rentas i mportantes.
A modo de ejemplo citarem os a Martín Yáñe z de la Barbuda, antiguo clavero de la
Orden de Avís, com pensado con el maestr azgo de Alcántara; a Juan Pacheco, h echo
marqués de Villena; o a Juan Cabeza de Vaca, antiguo Obispo de Coimbra, al que s e le
otorgó el cargo de Obispo de Burgos. 121 Incluso hay que mencionar a Don Álvaro Pires
de Castro, 122 el cual, si se pudiera confirmar que no se trata de un simple caso de
120 Emilio Mitre Fern ández, “La emigración de no b les portugueses a Castilla a fines d el siglo XIV”,
Hispani a. Revista Es pañola d e Histori a , 101, 1966, p . 521.
121 Vid. Comienza la Crón ica del Serenísimo Príncipe Don Ju an, segundo Rey deste nombre en Ca stilla y
en Leon, escrita po r el noble é muy prudente Caba llero Fernan Perez de Guzman, señor del Batres, del
su consejo en Crónicas de los Reyes de Castilla desde don Alfonso el Sabio, ha sta los Católicos don
Fernando y doña Isabel . Col ección ordenada por don Cayetano Rosell, 3 vols., en Bibl ioteca de A utor es
Españoles , LXV III, 1877, tomo segund o, p. 302: Año segundo . 1408. Capítulo II. “De los Gr andes que
vinieron á Guadalaxara estando ende la Reyna Doña Ca talina y el Rey s u hijo é las Infantas y el Infante
Don Ferna ndo”. E n el capít ulo se nom bra tam bién a Juan, obisp o de Cuenca.
122 Laura Canabal Rodrí guez, “La em igración de no bles en tre el reino de Portugal y la Cast illa Trastámara
(siglos XIV y XV )”, en 1490, en el umbral de la moderni dad. El Medi terrán eo europe o y las ciud ades en
50
homonimia, estaría relacionado con Fernando de Castro, el mandatario de la copia de la
Confessio hecha en Ceuta, como se puede leer en el explicit del m s. M. 123
Sin duda, estas personalidades viajaron con un séquito considerable de ayudantes,
criados, acompañantes, y religioso s en especia l, libres de cualquier ca rgo familiar, de
los que, desafortunadamente, no nos han llegado dato s anagráficos. Dem asiadas
coincidencias nos hacen pensar que Juan de Cuenca pudiera formar parte de esa
comunidad de portugueses exiliados a la ciudad m anchega. Además, en 1396, Enrique
III eximió de la ley que prohibía a los extranjeros el disfrute de los beneficios
eclesiásticos a los portugueses que habían ayudado en la causa castellana al lado de Juan
I. 124 Es posible que Juan de Cuenca aprov echar a la ley para ejer cer de clérigo
autorizado en el pueblo de adopción, si se acepta la teoría del origen lusitano.
Tal vez nos puedan ayudar en la dete rm inación del panorama civil del tiem po
unos documentos bastante comunes para la época, como fueron las "cartas de
naturalización" de las que fuer on destinatarios gran can tidad de extranjeros dentro y
fuera de la península. Ya a partir del reinado de João I se concedieron varias
autorizaciones para ejercer oficios o realizar compraventas, entre o tras cosas, en calidad
de vecinos de una ciudad o de una villa. En el caso de Portugal, el fenómeno se
intensificó en las últimas décadas del siglo XV, sobre todo a partir de lo s años ochenta
cuando un gran contingente de españoles se ref ugió en el país fronterizo huyendo del
recién instituido Oficio de la Inqu isición; o en los primeros años noventa, tras el
descubrimiento del nuevo continente, cuando cantidades de inm igrantes iban en busca
de nuevas oportunidades de trabajo. De hec ho, bajo el reinado de João II, entre 1482 y
1492, se concedieron 40 "carta s de naturalização " principalm ente a castellanos, además
de a gallegos, bizcaínos, valencianos, genove ses, florentinos, alemanes y flam encos. 125
La concesión equivalía a la obtención de derechos tanto sociales com o cívicos, aunque
los documentos dem uestran cómo los benefi ciados tenían a sus espaldas un largo
periodo de estancia, que variab a de los quince a los treinta años en la mayoría de los
el tránsito de los siglos XV- XVI , edici ón a cargo de J osé Hin ojosa M ontalvo, Je sús Pradells Na dal, 2
vols., Valencia, Generalitat Valenciana, Conse il Valen cià de Cultura, 1994 , II, p. 687.
123 Vid. p. 84 del prese nte estudi o.
124 Emilio Mitre Fern ández, “La emigración de no b les portugueses a Castilla a fines d el siglo XIV”,
Hispani a. Revista Es pañola d e Histori a , 101, 1966, p . 520.
125 Paulo Dr umond B raga, “Estrangeir os em Portugal no reina do de D. João II . As cart as de
naturalização”, en Atas III E ncontro I nternaci onal de Estudos Me dievai s da A.BR.E.M. (Rio, Camp us de
Maracanã, 7 a 9 de ju lho de 1999) , Maria do Am paro Tavares (orga nizadora), Ri o de Janei ro, Edit ora
Ágora da Ilha, 20 01, pp. 268 -276.
51
casos, y cómo muchos de ellos estaban casados con indígenas, o poseí an bienes ya hace
bastante tiempo, siendo casi todos encargados en el sector m ercantil de las zonas m á s
propicias al comercio, com o la ciudad de Lisboa o la Isla de Madeira. La promesa a la
naturalización llegó a ser en varias ocasiones un medio de poder para atraer a gentes al
reino, o a partidarios de la causa de uno u otro monarca. Una investigación a fondo de
los archivos de la corona de Castilla apor taría más de un dato si gn ificativo sob re las
familias de exiliados portugueses afincados alre dedor de la zona de Cuenca en el s iglo
XV. Quizás en el Archivo Municipal de Hu ete esté la respuesta a nuestras hipótesis.
Si el traductor destaca con cierto énfasis su calidad de ‘vezin o’ es indudable que
lo hiciera en una fecha bast ante cercana a la de 1428, cuan do Huete acababa de recibir
el título y sus habitantes seguían celebra ndo la novedad. Por otra parte, el término de
‘vecino’ indica el habitante del núcleo urbano y lo distingue del ‘habitante’ que reside
en las pedanías. Desafortunadamente, no dis ponem os de datos del Censo para el siglo
XV pero podemos recurrir a la informaci ón que nos proporciona una relación del
Obispo de Cuenca, de unos cien años posterior con respecto al peri odo en que vio la luz
la copia escur ialense de la Confisyon . En 1587 por ejem plo, Huete tenía 6191 vecinos y
24.764 habitantes, 126 constituyendo la localidad con má s almas de todo el Obispado ,
incluso con un número mucho m ayor que en la capital mism a (con 3.937 vecinos frente
a 15.748 habitantes). 127 ¿Sería entonces el ‘vezino’ Juan de Cuenca un destacad o
mie mbro del c entro c iudada no? ¿O le ser vía par a dar c onsta ncia de su r ecien te – y
reconocido - cambio de domicilio, por ejem pl o de Cuenca a Huete? No se ha podido
identificar de m omento. Dando fe a las palabras de Santano Moreno, 128 vista la
existencia de un m onasterio merced ario en Huete desde los com ienzos del siglo XIV
como más tarde, y dadas las estrechas rela ciones entre la corona castellana y la
126 Los datos reflejan una situac ión casi idéntica a la de los inicios del sigl o XVI, cuando Huete contaba
con unos 7.000 pec heros y u n núm ero total de hab it antes que oscilaba e ntre 35.0 00 y 39.0 00, segú n el
Censo Gene ral del Archivo Gene ral de Sim ancas, Cont adurías Ge nerales, l eg. 768 . Vid. Mar ía
Concep ción Quintanilla Raso, La ciudad de Huete… , p. 56, nota 32.
127 Relación dada el 23 de m ayo de 1587. L os datos se reúne n a part ir de lo s Libros de Pil as. Vid. Miguel
Romero Saiz, La e nseñanz a y l a formació n cleri cal en Cue nca y provi ncia, d urante l os siglos XVI y XVII .
Los colegi os de gramátic a : el colegi o de Sa n Juli án de C añete – cr uce de ense ñanzas - . Tesis de
licenciatura, U.N.E.D., Facultad de Geografía e Historia, pp. 49 -50. Tr einta años más tarde, precisam ente
en 1627, el O bispado de C uenca contaba c on 354 pi las, 900 erm itas, 8 arciprestazgos, 20 vi carías, 25 5
curatos, 1 30 benefi cios sim ples, 307 prestam eras, 70 2 capella nías, 1 I glesia C olegial en Belm onte, 71
conventos de r eligiosas y monjas, 2 800 cléri gos, dos ciu dades (Cuenca y Huete), 1 14 vil las, 250 aldeas y
79 lugares. Vi d. Id., p. 51. La no ticia se saca de Pablo M artín Rizo, Historia de la muy noble ciudad de
Cuenca , Madrid, 1629.
128 Ob. cit., p. 21.
52
localidad conquense, podemos hipotizar que el Juan de Cuenca citado en el prefacio de
la Confisyon fuera un clérigo secular procedente de Cuenca, que no duda en subrayar su
estado de ‘veçino de la çibdad’ por ser de pendiente de la Orden y, por lo tanto,
reconocido jurídicamente com o habitante del lugar, aunque ‘natural’ de otro sitio. 129 De
esta manera, se pone en tela de juicio su vinculación directa con la com unidad de
monjes que actuaban dentro del convento. Re cordemos que en la Edad Media «[ …]
muchas abadías y prioratos benedectinos eran propietarios d e escuelas de gramática o de
canto, que funcionaban en una casa exterior a la clausura en el burgo adyacente. En
estos casos la corporación m onástica autorizab a a un clérigo secular a d irigir la escuela
a cambio de un salario. Por regla general, los propios monjes no daban clases en
escuelas externas. En una escuela situada en una casa de este tipo, era difícil que la
instrucción alcanzara u n nivel superior al de un poco de g ramática latina, enseñad a a
partir de un catón, y del conocimiento de los libros de los oficios requerido para
cantarlos en la igles ia». 130 ¿De qué otra manera podría ser, considerado que Huete, a
pesar de su posición y valor estr atégico para la Corona – form aba parte de la herencia de
reinas y princesas desde 1388-, er a una localidad alejada de cu alquier centro de estudios
superiores? 131 La duquesa Constanza de Lancáster y más aún su hija Catalina, 132 reina
de Castilla, habían pasado allí diversas temporadas, pos iblem ente en el castillo q ue
existía en lo alto del cerro, o alojadas en el m o nasterio por estar involucradas en las
prácticas religiosas o, simplemente, para ad m i nistrar el gobierno de la ciudad por orden
del rey, como se desprende de los documen tos adm i nistrativos oficiales del tiempo. 133
La elección de Juan de Cuenca como traductor de un tex to perteneciente a la bib lioteca
129 La existencia del Monasterio d e la Orden de la Mer ced en el arrabal de la villa de Huete se acredita a
través de un do cumento fechado en 1333 en el qu e se nombra la institució n. Incluso se podría adelan tar
su fundación a las últim as décadas de l siglo XIII, momento en el que es tá docum entada la presencia de
algunas casa de La Merce d en la diócesis de Cue nca. Los religiosos procedí an tant o de lugares ce rcanos
como de zonas alejadas del reino. Vid. J orge Díaz Ibáñez, El Clero y la vida religi osa en Huete durante
la Edad Media , Diputación de Cuenca, 1996, p . 40.
130 C.H. Lawrence, El m onaca to medi eval. F ormas de vi da religi osa en Europa occidental dura nte la
edad media . Versi ón espa ñola de Javier Mi guélez Ga rcía, Ma drid, Gre dos, 19 99, p. 1 75.
131 La más cercana, la Universidad de Alcalá, fue funda da oficia lmente al poco tiem po, en 1499, por el
Regente de España , el Cardenal Cisneros, a pesar de que y a desde 1293 la local idad contaba co n un
Estudio Gener al apro bado po r Sanc ho IV.
132 Después de la muerte de la duquesa Constanza, ocurrida en 1398, la villa d e Huete entró a formar parte
de las posesiones de la hija Catalina, por entonces ya reina d e Castilla, en virtud del matrimonio con
Enrique II I de Trastám ara. En 1418, añ o del fallecim i ento de doña Catalina, la lo calidad pasaría a doñ a
María de Aragón, esposa de Juan II. Vi d. María Concepción Quin tanilla Raso, La ciudad de Huete… , pp.
14-15 .
133 Vid. Echevarría, Ob. cit.
53
real tal vez se debiera al cont acto directo de estas dam as c on el am biente optense; lo que
implica el haber depositado la confianza en un hombre leído, de cier ta cultu ra y, so bre
todo, conocedor del idioma portugués y tal vez inglés, un licenciado, o un antiguo
predicador, en todo caso una personalidad oc ulta bajo un seudónimo demasiado común.
Por lo que concierne a los cargos eclesiásti cos, otra relación tardía del Obispado
de Cuenca, de 1627, nos consigna la cifra de dos m il ochocientos clérigos para la
Diócesis, y las dignidades con las que se si rve la Santa Iglesia Catedral de Cuenca.
Dichas dignidades son las de: Deán, Arcediano de Cuenca, Arcediano de Huete,
Arcediano de Moya, Arcediano de Alarcón, Chan tre, Maestrescuela, Tesorero, Abad de
Santiago, Abad de Assey, Arcipr este, Capellán Mayor y Prior. 134 Detengámonos por un
momento sobre los títu los de ‘maestrescuela’ y ‘tesorero’. El ‘m aestrescuela’ obraba en
los centros de enseñanza repa rtidos por las villas y ciuda d es, pero sus com petencias,
normalm ente de nivel medio-alto, le perm itían impartir clases principalmente dentro de
las Escuelas de Gram ática, unas institu ciones que fueron evolucionand o en el tiempo
hasta llegar a definirse también como Colegi os de Latinidad, una especie de colegios-
seminario, pensados para la educación sec undaria de los jóvenes que se encam inaban a
los estudios universitarios o a la vida clerical, donde se apren día el latín y su gram ática,
las Sagradas Escrituras y otras ciencias. Estos centros se fueron fundando en
determinados lugares gracias al patrocinio de un obispo, o a donativos de protectores
particulares adinerados; en resumidas cuentas, s e trataba de los directos anteceden tes de
los primeros sem inarios tridentino s. 135 Sin embargo, en el periodo que nos atañe, el
inmediatamente anterior al surgir del Estado español unificado organizado
institucionalmente, la frontera distintiva en tre una escuela de enseñanza primaria y una
escuela de gramática se hace im perceptible, s obre todo si se trata de un centro didáctico
menor y alejado de los puntos de referencia universitarios, com o es el caso de una
escuela de gramática en Huete, con un m aes tro, o preceptor cuya person alidad se debe
forzosamente reconstruir partiendo de un sintagma nom inal únicamente.
El peso de las comunidades religiosas, m onásticas y seculares, que se instalaron
en el pueblo de Huete a partir d e su fundaci ón al paso de la reconquista, durante el
134 Miguel Romero Saiz, La enseña nza y la for mación cleri cal en C uenca y prov incia, dur ante los sigl os
XVI y XVII. Los cole gios de gram ática : el cole gio de San Juliá n de C añete – cr uce de e nseñanz as - .
Tesis de li cenciat ura, U.N.E .D., Fac ultad de Geog rafía e H istoria, p. 52.
135 Id., pp. 39- 42.
54
proceso de repoblación de tierras, es releva nte a la hora de establecer el por qué del
origen geográfico y social del traductor. Sobre todo, nos parece fundam ental relevar
cómo el Cabildo de clérigos parroquiales de Huete ejercía un gran poder en la villa,
siendo poseedor de una treintena de casas en las más diversas ba rriadas y desarrollando
una actividad compradora consistente y consta nte a lo largo de t oda la Baja Edad
Media. El monasterio de la Me rced poseía al m enos tres inmuebles s ólo en la zona
denominada la ”Ferrería”. Im porta destacar también que Huete constaba de un casco
urbano y de arrabales tan importantes co m o el centro ciudadano por volumen de
habitantes y actividades que los caracteri zaban; una villa – más tarde ciudad – dúplice
que se partía y repartía por la pendiente de l cerro, dominado por la fortaleza, en la zona
de intramuros y en la de extramuros, conservando cada una su condición jurídica. 136
Una vez más nos sentim os autorizados a pe nsar que ‘vezino de la çibdad’ corresponde
al habitante del casco urbano intramuros, di stinto del más genérico ‘vecino de Huete’
que podía serlo de otra zona.
El topónimo de Huete y su hi storia como territorio de la corona castellana va
ligado en especial a los nombres de unas dina stías blasonadas: los Carrillo y los Acuña
que influyeron determinadam ente en su ad m inistración política y económica a lo largo
de al menos tres generaciones. En los últi m os años del siglo XIV y primera m itad del
XV las presiones de la clase nobiliaria optense sobre los asuntos internos de la villa
fueron insistentes, debido a los grandes inte reses que giraban a su alrededor; insistencia
que se vio intensificada a lo largo del periodo de minoridad de Enrique III, cuando los
Villena o los Mendoza em pezaron a tomar cad a vez m ás poder. Recordemos que la
clase caballeresca que había in tervenido en la reconquista había obtenido a cambio toda
una serie de privilegios y rega los en términos de concesiones de propiedades ya a partir
del siglo XII y que el papel que desempeñó fu e de la m ayor importanc ia en la vida de
los diferente s centros. El famoso Pedro Ca rr illo, halconero mayor y tam bién cronista del
rey Juan II entre 1420 y 1441, formaba parte de la familia más destacada de Huete. Fue
por petición del propio Pedro Ca rrillo que Huete obtuvo el pr ivilegio del nombramiento
a ciudad: “por quanto me lo suplicó e pidi ó por merçed Pero Carrillo de Huepte, m i
falconero mayor, et mi guarda m ayor de la dicha villa e de su tierra, et mi alcallde
136 La duplicida d se sigue m anteniendo hoy en dí a en la tradici ón festiva de la s celebracione s de San Juan,
por una parte, y de Santa Qu iterí a, por la ot ra. Vid. José M aría Sánchez Benito, “Est ructura urba na de
Huete en el siglo XV”, Es pacio.Tie mpo y Forma , s. III, 7, 1994, pp . 65-66, 69.
55
mayor de las alçadas de la dicha villa, et entendiendo que cunple a m i seruiçio […] fago
e constituyo e establesco çibda t la dicha villa de Huepte”. 137
Quizá podamos individuar al traductor de la Confisyon del amante entre los
miembros de este am biente nobiliar conquense y restingir el círcul o aún más al enclave
de origen lusitano establecido a lo largo de la última década del siglo XIV y primeras de
la centuria siguiente, delimitando el periodo entr e la entrada en la escena real de doña
Catalina en 1393 – m omento de la toma de poderes de Enrique III, m ayor de edad, y del
efectivo acercamiento a la corte de la reina -, la regencia de ésta y del infante Fernando
(hermano del difunto Enrique III), y el re inado de Juan II, el m onarca am ante y
patrocinador de obras lite rarias, que falleció en 1454. 138 En este mismo año se hizo la
entrega de poderes a Alfonso, menor de ed ad todavía, que heredó Huete tam bién. Por
aquel entonces la ciudad fue la protagonista de unos acontec imientos importantes en el
marco de los enfrentam ientos entre el here dero y el hermanastro Enrique IV, apoyado
este últim o por un partido nobiliario rebelde q ue se había constituido en la localidad,
hasta que en 1464 la ciudad y su fortaleza fueron entregadas definitiv amente al m arqués
de Villena, como tutor de Al fonso. De la tom a de posesión fue responsable un personaje
destacado de la zona, miembro del partido del marqués: Lope Vázquez de Acuña,
posteriormente alcalde y regidor de Cuenca, que procedía d el enclave de exiliados que
habían abandonado Portugal tras la batalla de Aljubarrota, en la segunda oleada; nobles
descontentos de la situación política en el pa ís de origen. Un hijo de Lope Vázquez de
Acuña, que llevaba su mismo nombre, y que ca só con Teresa Carrillo - de la f amilia
más importante de la ciudad -, llegó a obten er los cargos de guard a mayor y de alcaide
de la fortaleza de Huete y a formar parte de la casa y corte del infante como cam arero
mayor de las arm as. 139
Finalmente, tras la sospechosa m uerte de Alfonso en 1468, la ciuda d de Huete pasó a
manos de la princesa Isabel, futura Reina de España, 140 y ahí se desarro llaron diversos
episodios de la guerra civil que caracterizó el reinado de Enrique IV. De hecho, Lope
Vázquez de Acuña, hijo, al frente de los rebe ldes optenses, impidió que la heredera se
137 María Concepción Quin tanilla Raso, La ciudad de Huete… , p. 16.
138 Terminus a nte que m establecido por Sant ano Moreno para la t raducció n al castel lano. Vid. Estudio , p.
44.
139 María Concepción Quin tanilla Raso, La ciudad de Huete… , p. 17.
140 Pacto sellado en los Toro s de Guisando entre Enriqu e IV e Isabel, hi ja de Juan II y de Isabel de
Portugal.
56
hiciera con la ciudad dando comienzo a una fuer te fricción entre la oligarquía local y el
poder central, tensión que se intensificó a lo largo del nuevo re inado de los Reyes
Católicos hasta 1476 cuando la localidad fue recuperada por las tropas monárquicas y
Acuña perdonado con una fuerte compensaci ón económ ic a, aunque despojado de su
título de alcaide. 141 El 28 de febrero de 1477 Huete fu e nombrada ciudad “noble e leal”
por la Corona. Con doña Juana, la segunda y de safortunada hija de los Reyes Católicos,
en las más importantes plazas del poder optense se instalaron los m iembros del linaje de
los Mendoza. Es a partir de estos datos históricos que debemos reconstruir las andanzas
de las traducciones ibéricas de la Confessio Amantis y de su transmisión, difusión,
conservación, y pérdida final.
Si las familias con m ayor peso político en Huete fueron las de los Carrillo o de
los Acuña, más tarde reem plazados por los Osor io, los Sandoval, o los Coello – en su
mayoría, de ascendencia portuguesa - no tuvieron m enor importancia unos linajes
urbanos, en el número de diez aprox imadam ente, que incluían tam bién a la familia de
los Cuenca. Sus miembros participaron en la vida pública de la ciudad en reiteradas
ocasiones a lo largo de todo el siglo XV y hasta las prim eras décadas del XVI. Algunos
de sus componentes formaron parte del gobierno civil en el grupo de los denom inados
‘veinte caballeros’ o trabajaron en calidad de subalternos para la organización concejil,
con el título de bachiller o de licenciado, entre otros. Es el caso de Alfonso Díaz de
Cuenca que fue nombrado escribano en 1491, su cedido por su hijo Pedro de Cuenca, o
de Diego de Cuenca que entre 1515 y 1518 ejer ció de procurador y luego de regidor. 142
Un Juan de Cuenca aparece en un documento de 1496 como deudor ju nto con Egas de
Sandoval. 143 De probable origen converso - y seguramente por interrelación -, 144 la
familia Cuenca, que había fijado su residencia en el núcleo urbano, detentaba el con trol
sobre gran parte de los negocios mercantiles de la todavía villa ya a principios del siglo
141 En 1474 ha bía llegado a alcanzar hasta el t ítulo de duque de Huete, concedi do por el rey Enrique IV.
Vid. J osé María Sán chez Ben ito, “El poder en una pe queña ciudad castellana: el ejemplo de Huete en el
siglo XV”, En la España medieval , 25, 200 2, p. 189.
142 Vid. Id., pp. 19 7-198.
143 El docum ento se conserva en el Archiv o Gene ral de Si mancas, Re gistro General del Sello, 1496-VII,
fol. 140. Vid. José Mar ía Sánchez Benito, Id., p. 193.
144 Hay constanci a de que la madre de Pe dro de C uenca fue con denada por el Santo Ofi cio. Vi d. Id., pp.
208-210.
57
algún tipo de contacto, de relación entre los dos? ¿Las traducciones se hicieron
contemporáneam ente, o a distancia de tiempo la una de la otra? ¿E stán directamente
relacionadas , o intervino tamb ién el texto in glés? ¿Las tradu cciones ibéricas, se pueden
definir variantes de un mism o texto? ¿Cóm o inte rvinieron los tradu ctores sobre el
original y sobre el modelo del que partían?
El estudio de los manuscritos y de los text os contenidos en ellos d esde cerca, nos
ayudará ahora en establecer unas fechas posib les para las traducciones o, al m enos, para
las copias, a acercarnos a las person alidades de los traductores, a su sentido crítico, al
sello personal que dejaron en la difícil tarea de traducir. Y al público para el que estaba
pensada la obra.
64
II. 4 El ambiente literario
Antes de adentrarnos en el estud io del panorama literario ta rdomedieval de los
dos países que acogieron la propuesta poé tica de John Gower consideramos útil
presentar un cuadro sintético de los gusto s y las tendencias que abrieron camino a la
Confessio Amantis dentro de su lugar de origen, y de los m otivos que favorecieron la
transmisión de la obra de una tradición cortesana a otra.
El inglés como lengua literaria y la s primeras traducciones
El siglo XIV representó para el ámb ito anglogermánico el m omento decisivo
para el afirmarse del inglés entre las lengu as literarias. Al acabar la centuria fueron
perdiendo importancia el anglonormando y el francés, empleados por los intelectuales
de la corte plantageneta, y adquirió un pa pel cada vez más preponderante el inglés
medio, por tres razones fundamentales: se e xpandió el proceso de alfabetización y se
consolidó la centraliza ción de la com ercializac ión de la producción lib raria. En especial,
se fortalecieron el concepto de nación y el de pueblo inglés, act uándose una política de
consolidación de la figura regia por parte de los monarcas; una afirm ación tan lograda
que conllevaría un sig lo m ás tarde a la escisi ón de la Iglesia católica y al surgir del
credo anglicano, con la publicación de la primera Biblia en inglés, encargada por
Enrique VIII (1509-1547). Gracias a Chau cer y a Gower – que junto con Langland
constituyen las principales f iguras intelectua les de la Edad Media insular -, e l dialecto
del Centro Oriental (East Mi dland), utilizado por aquéllos en sus escritos, pudo elevarse
al rango de lengua nacional y tomaron fo rm a las obras maestras hoy mundialmente
conocidas, los Canterbury Tales , Piers Plowman y, aunque en menor medida, la
Confessio Amantis .
Al comienzo del siglo XV el destinatario inglés pedía poder aprovechar el texto
en su lengua nativa, en las modalidades de a udición o de lectura individual, o colectiva,
entonces en uso, y mudaron las características y la calidad de las obras de consum o. Se
esfumó el gusto por los ciclo s de la ma teria artúrica, con las novelas construidas
alrededor de las figuras de Lanzarote y Tristán, escritas en francés, y se abrió el camino
hacia la lite ratura de se llo didáctic o con ecos moralístic os, en la que el ensenhamen
65
servía para enm arcar la materia lú dica; una materia tomada de la tra dición antigua,
constituida por referencias mitológicas pa ganas, adaptadas en clave cristiana.
Se insistió sobre el tema del viaje y de l peregrinaje, que ocultaban un intento de
sistematización del recorrido vital hum ano en estaciones ascendentes, con pruebas que
superar en cada nivel, insist iendo sobre vicios, defectos, p ecados del caminante, que era
empujado a superarse a sí m ismo concentra ndo todos sus esfuerzos hacia la obtención
del estatus de virtuoso y de la liberación de todo mal. En suma, un viaje alegórico, cuyo
máxim o logro lo había c onstituido la com edia dantesca.
Materia mitológica, lección m oral, doctrina cristiana constituyen lo s
fundamentos del florilegio de la Confessio Amantis , un instrumento didáctico apto a la
educación del p ríncipe bajo el signo del Am or. El Genius protagonista de l Roman de la
Rose se hace sacerdote de amor y guía al a nónimo Am ante en busca de consejo, y la
obra toma forma de confesión de carácter consolatorio , lejano eco de aquella De
consolatione philosophiae boeciana, traducida en el sigl o IX por el rey Alfredo ‘El
Grande’ en la corte anglosajona del We ssex, y más tarde por el mism o Chaucer.
Con la Confessio Amantis estamos frente al prim er te xto medieval inglés que se
vio traducido y refundido fuera del territorio insu lar, en tierra ibérica. La razón de dicha
transmisión ha de buscarse en una necesid ad de carácter práctico: las co nsortes de los
soberanos portugués y castellano, por razone s que desconocemos, quisieron divulgar la
obra de su compatriota inglés y para cons eguirlo mandaron trasladarla a las lenguas
románicas de adopción para la audiencia de su nuevo entorno cortesano, o lo hicieron
sus descendientes más próxim os, los hijos don Duarte y Juan II, a cuyo alrededor
lograron reunir un importante am biente literario cortesano.
¿Qué bagaje cultural llevaron las inglesas a la península? ¿ Establecieron tal vez un
intercambio perm anente entre I nglaterra, Portugal y Castilla?
La investigación sobre los catálogos de las bi bliotecas europ eas de la época desm iente
que las prom etidas, en general, llevaran co nsigo gran cantidad –y calid ad – de tomos.
En los inventarios sue le cita rse un número m u y reducido de ejemplares escritos en la
lengua original de las consortes, y normalmente se trataba de Libros de Horas o
Evangeliarios . 163 Del inventario de Isabel la Católica, por ejem plo, resulta que la
163 Vid. Ge orges Doutre pont, Inventaire de la «Lib rairie» de Philip pe Le Bon, 1420 , Genève , Slatkine
Reprints, 1 977.
66
mayoría de las lecturas er an de carácter devocional, 164 aunque, en general, se le ha
querido destacar com o soberana culta.
Sin embargo, las im ágenes que nos quedan de Fe lipa, la reina austera y piadosa, o de su
hijo Duarte, el rey misántropo y afeminado, se derivan de cierta interpretación ya
superada, cuyos principales pr opulsores fueron el cronis ta real Rui de Pina a comienzos
del siglo XVI, 165 y, en tiempos más próxim os, el historiador Oliveira Ma rtins. 166 Existe
una tradición que atr ibuye a la reina Felipa la principal resp onsabilid ad en la educación
de los infantes. Escribía el cronista Duarte Nunes de Leão a finale s del siglo XVI : «[...]
E como a Rainha Dona Philippa sua m ãi, além de grandes virtudes, era molher de muita
polícia; e que com m enos regalo, e melhor criação, do que as senhoras de Hespanha
fazem, instituia seu s filhos; assi el Rey D.Duarte, com seus irmãos todos, foi bem
doutrinado nas letras, e costumes». 167 En Castilla, Catalina de Lancáster, por su parte,
quiso educar a sus propios hijos, tal v ez emulando a su herm anastra Felipa que ta n
buena cultura estaba aportando a los infantes de Portugal, los Avís, coetáneos de los
Trastámara: «E la Señora Reyna […] en lo que tocaba en la crianza é tenencia del Rey
Don Juan su hijo, el qual ella entendia tene r é criar, pues lo habi a parido, é de razon é
justicia le convenia mas que á otra persona. […]», 168 aunque, en realidad, Juan II tuvo,
por preceptor, entre otros, a Gómez Carr illo de Cuenca, tal como don Duarte fue
educado por diferentes miem bros del círcul o cortesano. En cualqu ier caso, parece que
las inglesas lograron crear un ej e cultural con su país de orig en y entre ellas, o al m e nos
ésto fue su afán personal durante un tiem po. En palabras de Russell: «[...] o papel de
D.Felipa na vida política do seu país de adopção foi importante. [...] e a sua côrte íntima
servia de centro de difusão de ideais i nglêses, cavaleirescos, m o rais e até estétic os
[...]». 169 Lo que sí es cierto es que, a distanci a de sólo una generación, surgieron en
164 Elisa Ruiz García, Los lib ros de Isabel la Cató lica: arqueolog ía de un pa trimonio escrito ,
[Salamanca], Instituto de Historia del Libro y de la Lectura, [2004].
165 Cronica d’El-Rey D.Duarte , ed. Coelho de Magalhães, Porto, Ren ascença Portuguesa, 1914.
166 Os filhos de D.João I , int rodução por Mari a das Graças Moreira de Sá, Biblioteca Ulisseia de Autores
Portugueses, 1998. La obr a se publicó en 1891 . Vid., además, W. L. Entwistle, P.E.Russell, “A Rainha D.
Felipa e a sua Côrte”, Congress o do mund o portug uês . Publicações, II: Memórias e comunicaç ões
apresent adas ao C ongresso de Hi stória M edieval ( II Congr esso) , Secção de Congres sos, Lisboa , 1940,
pp. 317-346.
167 Vid. José Ga ma, A filosofia da cultura p ortuguesa no Leal Conselheiro de D.Dua rte , Fundação
Calouste Gulb enkian, [Braga ], Junta Naci onal de In vestigação Científica e T ecnológica, 1995, p. 56 .
168 Adiciones á l as notas de la Crónic a del Rey Don Enrique II I en Crónicas de los Reyes de Castilla
desde don Alfonso el Sabio, hasta los Católicos don Fernan do y doña Isabel . Colección ordenada por don
Cayet ano Rose ll, 3 vols., e n Biblioteca de Auto res Españoles , LXVIII, 1877 , tomo segundo, p. 270.
169 Entwistle-Russell, Art. cit., p. 338.
67
Portugal y en Castilla unos ambientes culturale s destacados, en los que la circulación de
obras y de artistas era parte integrante, llegando a incluir algunos de los nombres m ás
importantes de los prehum anistas europeos, en un intercambio de obras y traducciones
sin igual.
En este apartado proponemos un recorrido ge neral por los géneros literarios y las
lecturas preferidas por los núcleos cortes anos del cuatrociento s ibérico, poniendo en
evidencia, por un lado, las obras propias de los intelectuales portugue ses y castellanos, y
por el otro las traducciones de au tores extran jer os que vieron la luz entonces gra cias a la
fervorosa circulación de hombres y de ideas sin precedentes, que tuvo lugar en la
península en los exordios del humanismo . Personalidades com o la de Alfonso de
Cartagena o Leonardo Bruni viaj aron constantemente entre las co rtes ibéricas, y es de
todos conocida la perseverante insistencia de los m iembros de una y otra fam ilia
monárquica por coleccionar obras de valor, i nvitar a intelectuales destacados, y estar al
día de las nuevas tenden cias.
Tras un breve análisis de la producción literaria en su conjunto, enfo cado
principalmente en las c aracterística s y finalidades del corpus , nos detendremos en la
producción en prosa, en las d écadas que s e vieron m arcadas por cierta estabilidad
política – y por lo tanto inte lectual - y que coinciden exac tamente con los periodos de
los reinados de João I de Avís, monarca de Portugal desde 1385, al que sucedió Duarte I
‘El Elocuente’ en 1433, y de Juan II de Tras támara, sucesor en la Navidad de 1406 del
fallecido Enrique III ‘El Doliente’, y rey de Castilla hasta 1454.
La actividad literaria en la corte portuguesa de João I de Avís y de sus
descendientes
Con la subida al poder de la casa de l los Avís en 1385 comienza una de las
épocas más prolíficas e intensas para Port ugal, desde el punto de vista cultural. La
denominada «ínclita geração», fundada por Jo ão I, sostuvo y prom ocionó los estudios,
la composición y las traducciones de textos clásicos o vu lgares, en una actividad
literaria sin precedentes. La unión m atri monial entre João I y Felipa de Lancáster en
1387 favoreció en la corte el intercambio cu ltural entre los dos países, Portugal e
68
Inglaterra, y los estados relacionados diplomática, política y com ercialmente, Castilla y
Borgoña en primer lugar, por encontrarse as entados allí algunos de sus descendientes.
Italia también tuvo un papel fundam ental en el intercambio intelectual, sobre todo a
mediados del Cuatrocientos.
La corte lusitana fue uno de los núcleos má s importantes en la Europa de finales
del siglo XIV y del siglo XV, muy atento a las modas y a la s tendencia s literarias de
entonces y abierto a las novedades procedentes de otros enclaves artísticos. Los infantes
de Avís fueron todos unos literatos, como don Duarte, apodado ‘El Elocuente’ por su
amor a las letras y a la cultura, o don Pedro ‘E l de las siete partidas’, viajero incansable
que visitó buena parte de Europa, y don En rique ‘El Navegante’ que em prendió la
aventura africana; además de Fernando, o Isabel, esposa del duque Felipe ‘el Hermoso’,
patrocinadora de tanta literatu ra en la corte de Borgoña.
El primero en dar com ienzo a la ferviente activid ad literaria cortesana en el país
lusitano fue el mismo João I con un tratado titulado Livro da Montaria feito por D. João
I , 170 compuesto entre 1415 y 1433, un tomo dedicado al arte y al ejercicio de la guerra
con finalidad lúdico-didáctica. La actividad traductora se concentró sobre todo en las
obras de carácter moral, com o el Livro da Virtuosa Benfeitoria del infante don Pedro, o
en los tratados f ilosóficos clásicos, de Aristóteles – los Segredos de aristotiles , Platón o
Séneca. También se tradujeron el De Regimine Principum de Egidio Romano 171 y obras
apologéticas como las Vidas e Paixões dos Apóstolos o el Livro de Vita Christi .
Don Duarte, conocido como el “rei filó sofo” por su predilección por las letras,
constituye una de las figuras de mayor refe rencia para la cultu ra portuguesa en los
albores de la Edad Moderna. A pesar de la «leyenda» que se creó alrededor de su
persona, debido a las diferentes Crónicas coevas o poste riores, que transm itieron la
imagen indeleble de un rey abúlico, soña dor y m isántropo, a la merced de intereses
ajenos, don Duarte fue también un m iembro activo de la política den tro y fuera del
reino, con funciones de alta responsabilidad, participando en la ge stión del estado junto
a su padre João I y a sus hermanos, una activid ad que fue intensificándose a partir de la
conquista de Ceuta (1415), en el marco de la política de expansión de Portugal hacia la
costa norteafricana y el mar océano. Él m ismo colaboró activamente en las em presas de
170 Precisamente el liuro de monteria qu e copilou o vitto rioso Rey dom Yohão ao qual deus d e eternal
gloria se gún la lista de los libros de la Biblioteca de don Duarte.
171 Bajo el título de Regimento de prinçipes.
69
la guerra de Ceuta y Tánger. Todavía infa nte, promocionó la traducción de un gran
número de obras an tiguas en especial del la tín en vistas de su ambicioso proyecto de
constitución de una importante biblioteca que recogiera textos historiográfico s y
literarios de gran valor o según un proyecto de portugalidad como se inclina a h ipotizar
parte de la c rítica actual. 172 También parece que fue él mi smo traductor de parte de las
obras que se suceden en la famosa lista o invent ario de su b iblioteca. Fu e autor d e dos
textos en prosa com o el Livro da ensinança de bem cavalgar toda sela y el Leal
Conselheiro , además de varios en sayos, entre los que hace falta citar el Livro dos
Conselhos (o Livro da Cartuxa ). Es en estas dos últimas obras donde se encuentra el
inventario diversas veces refe rido y que nos sirve para inte ntar determinar el tipo de
lecturas, el interés liter ario y la política cultural del heredero al tron o. La lista nos
atestigua también cómo, alrededor de los años treinta del siglo XV, un Regimento de
prinçipes pertenecía al catálogo de los volúmenes de la corte. Se trata, posiblemente, de
la traducción que hizo Don Pedro, el infa nte hermano de Don Duarte, del latín ‘em
lingoagem’ de la obra de Eg idio Romano, o Frei Gil Co rreado (o de Rom a). El De
Regimine Principum de Egidio Colonna (o Rom ano) había sido puesto también en
castellano por fray Juan de Castrojeriz (confesor de María de Portugal, ‘reina m adre’ de
Pedro I de Castilla) por orden del m ismo Pedro de Castilla, a través de su preceptor, el
obispo palentino Juan Saavedra.
Las obras traducidas procedían principalmente de la materia bíblica, de la patr ística, y
de la tradición historiográfica. En la lista aparecen, entre otras m uchas, una bliuia y el
Genesy , las Confições de San Agustín, y los Miracula Sanctorum ; o la H i storia geral, la
Coronica de espanha, y una Coronica de Portugal; además de coleccion es de dichos y
sentencias, de Valerio Máxim o o de Séneca. Y Aristó teles, en m ás de un volumen.
El público cortesano también se entre tenía con la tradición de los romans en
prosa de los diferentes ciclos: el Libro de Tristam , un Merlim , el Libro de Galaad ; o con
las composiciones de auto res del país vecino: el Conde Lucanor , o el Açipreste de Fyta ,
o la Conquista de Ultramar , aunque no sabemos en qué idioma se llegaron a leer. D el
rey Sabio se conservaban la Trovas . Y otras Trovas celosamente guardadas eran las del
antepasado don Denís. Un Marco Paulo , en latín y en ‘lingoagem’ en un volumen,
172 Vid. José Ga ma, Ob. cit.
70
también formó parte de la librería real. O Amante , nuestro probable Livro do Amante
aparenta ser el único texto proced ente de la trad ición anglosajona.
Veamos el inventario de la Biblioteca de don Duarte: 173
Estes são os liuros que tinha el rey dom duarte.
De latym.
o Pontifical.
Marco paulo la tim e lingoaJem em h ũ Volume.
Viatico.
Collações que escreue o Joam rodriguez.
Miracula Sanctorum.
bliuia.
Breviairo.
Collações que fora m do arçebisp o de santia go.
Dialetica de aristotiles.
liuros de a vicena.
Valerio maximo .
Epistolas de seneca con outros tra tados
Regimento de pri nçipes pi cado d o uro nas t aboas e as Cobe rtoiras vermel has.
Pastoral de let ra antiga.
Declaraç om sobre as e p istol as de senec a.
Agricultura que foy de Yoh ão pereira.
liuro da qui nta essentia .
H ũ liuro peque no que começa / si cupis esse memor.
Outro liuro pequeno que começa . Domino meo Jllustri potenti domino comiti nicolao de
petral da.
os Cade rnos da Confisão que escreu eo Yohão calad o/.
Titulo dos liuros de ling oajem do claro rey dom duarte.
o liuro dos eua ngelhos.
Actos dos apos tolos.
Genesy.
Historia geral.
o liuro de salomom c uberto de bezerro.
Coronica de espan ha.
Coronica de Portu gal.
liuro dos martires.
liuro de tristam.
173 El documento se p uede fechar entre 1433 y 1 438. Vid. Alves Dias, p . 206-208. Livro dos consel hos de
el-Rei D.D uarte (Li vro da C artuxa) . Edição diplom ática. Transcrição de João José Alves Dias. Introdução
de A.H. de Oli veira Marques e João J osé Alves Dias . Re visão de A. H. de Oli veira Marques e Teresa F .
Rodrigues, Li sboa, Edit orial Estam p a, 1982, p p. 206-208. La t ranscri pción de Alv es se basa en el
inventari o de los libr os que el rey poseía cuando m urió en septi embre de 14 38, m s. Lisboa, B ibliotec a
Nacional, 3390, f. 163 ; el mismo fue copiado también en un manuscrito tardío , que se conserva en
Lisboa, Biblioteca Nacional, cod. 3390, Excerpt os vá rios [s. XVIII]. Fue publicado por primera vez por
Inocêncio Francisco da Sil va, “Mem ória acerca da Biblioteca de el -Rei D.Duarte”, O Panor ama , XI,
1854, pp. 315-317, y más tarde por J.M. Piel, en su edición del Leal Co nselheiro , 1942, pp. 414-416. La
lista se encuentra también en: Aires A.Nascim ento, “As livrari as dos príncipes de Avi s”, Bibl os , LXIX,
1993, pp. 284-28 6. De form a parcial se i ncluye tam b ién en Be rnardo Sa ntano M oreno, Estudio s obre la
Confessio amantis y su versi ón castellana , Cáceres, Universi dad de Extremadura, 1990, p. 18. Vid.,
además, Manuel Cadafaz de Matos, “D.Duarte rei e filósofo, a sua li vraria e os interesses de um
humani smo pré-re nascentista”, Beira Alta , 50, 4, 199 1, pp. 542-544.
71
o amant e.
bliuia.
liuro de monte ria que copilou o vitori oso Rey dom Yoh ão ao qual deus de eternal gl oria.
Merlim.
Regimento de prinçipes.
Segredos d e aristotiles.
o liuro de gala az.
o liuro da cetaria per castelão.
o liuro das trouas d el rey dom denj s.
Liuro da C orte Jmperi al.
Liuro da lepr a encader nado e m purg aminh o.
Liuro de logica .
Liuro das pregaçõe s.
Liuro das medi tações de sant o agosti nho e d as conf isões.
Cadern o das c omemoraç ões em letra grosa.
Liuro das oras do spir ito s anto e m cade rnos em l etra gr osa, Cuberto de coi ro verde.
Cadernos d as çidades e vilas de port ugal.
Liuro da vi rtuosa be nfeitoria.
Liuro das orde nações dos reis.
Liuro dos o ffiçios de casa d alg ũ rey.
Bartolo c om tauo as e coi ro verde.
Marco tuli o o qual ti rou em l ingoajem o Jfa nte do m pedro .
Liuro da guerra .
o liuro do conde lucanor.
Julio cesar.
Coronica d espan ha em c ader nos.
Bartolo e m ca dernos enc adernado e m purgami nho.
Conquista d ultramar.
liuro da cetraria que f o y d el rey dom Yohão.
orto do espo so.
agricult ura que f oy d el rey dom Yohã o.
Aruore das batalhas.
Marco tulio.
liuro das trouas d el rey dom afonso , encadernado em co uro o qual cop ilou .f. de montemor o
nouo.
Valerio ma ximo em a ragoes.
guerra de maçedon ia em papel de marca grande.
o liur o da R omaquy a em papel .
Capitulos qu e el rey dom eduarte, fez quando em boa ora foy rey.
Liuro da m ontari a per c astelão.
Liuro de p apel uel ho encad ernado e m purgami nho que fala dos c ostumes dos home ns e d
outras c ousas.
o açipreste, de f yta.
o liuro d anib al per portu gues .
liuro da mon taria.
H ũ liuro das meditaçõe s de santo a gostinh o que trela dou o moço d a Camara.
Historia de tro ya per ar agoes.
liuro de Rumeleom.
liuro d est rologi a encade rnado e Cubert o de co uro branco.
outro d astr ologia e ncade rnado e c ubert o de C ouro pr eto.
liuro de reza r d el rey em que esta a confisão geral.
Lyuro da s trouas d el rey.
liuro dos padr es santos em papel de marca may or que foi de Yohã o Pereyra.
liuro da preim eira parti da.
Dous li uros de martym perez.
As collações de letra pequena.
Liuro do caualgar que el rey dom e duarte copil ou.
72
Del inventario se desp rende también el tipo de activid ad traducto ra que
caracterizó al ambiente portugués, aunque no estamos del todo seguros que por ‘liuros
de lingoajem’ el compilador del inventario (¿tal vez Fernão Lopes? activo como
bibliotecario en aquellos años ) entendiera lib ros escritos en su propia lengua vulgar. De
hecho, los tomos que se dicen en portugués s on unos pocos, incluidas las obras escritas
por los propios monarcas ( Benfeitoria ); valgan unos ejemplos como el Marco paulo
latim e lingoaJem em h ũ Volume o el Marco tulio o qual tirou em lingoajem o Jfante
dom pedro ; o liuro d anibal per portugues , o H ũ liuro das meditações de santo
agostinho que treladou o moço da Camara . También se guardaban libros en otras
lenguas peninsulares: Liuro da montaria per castelão , o un Valerio maximo em
aragoes y la Historia de troya per aragoes. La labor de traducción y de vulgarización
tuvo en la Edad Media un valor m uy semejante al de la propia creación literaria: en este
sentido, el príncipe Duarte fue uno de los principales patrocinador es. La traducción de
la Confessio Amantis al portugués tal vez encuentre su contextualización dentro de este
impulso inte lectual.
Con el final del siglo XIV había finaliza do en Portugal también la producción lírica
gallego-portuguesa; la nueva sociedad cortes ana prefirió los géneros en prosa: la
literatura novelís tica, la histór ica de las Crónicas, o la técn ica de los Tratados, siendo
toda la producción orientada en el sentido de la apología de la nueva dinastía de Avís,
derivada de un determ inado proyecto político-social. En la prim era mitad del siglo XV
se asistió al florecimiento de una importante literatur a laica, polarizada alrededo r de la
corte, aunque su tono siguió siendo prof ondamente moralizador y religioso. Los espejos
de príncipes encontraron en este clima terreno fé rtil y proliferaron en forma de
manuales, dirigidos a los gobernantes y a su s colaboradores más cualificados. Estas
artes de bien gobernar respondían a una necesidad de cod ificación de los
comportamientos individuales y sociales y su s destinatarios deberí an s ometerse a una
educación religiosa, m oral e intelectual, al mismo tiempo. Los miembros de los
principales círculos laicos de la alta nobleza, próxima al poder, poseían en sus
bibliotecas más de un espejo . Se com prende como en este m arco, en la corte, se
conservara la Confessio Amantis , cuyo Libro Séptimo puede definirse como un
verdadero tratado de educación del príncipe.
73
particular de don Duarte – si de la misma obra se trataba - 193 se encontraba el prólogo
desaparecido de la copia ceutí que poseemos y que se conserva, en cambio, en la copia
castellana escurialense; o bien que el autor del LC se inspirara directam ente en el
mensaje latente del Livro , colección de historias, cu entos y fábulas con finalidad
didáctica, un instrumento bien conocido y frecuentado por el pupilo de Avís y tal vez
mandado traducir del origin al inglés por él m ismo.
Russell avanza su hipótesis hasta proponer qu e fue gracias a la referencia de don
Duarte, insertada en el prólogo al LC , que Juan de Cuenca pudo enterarse de la obra y
plantearse emprender la traducción al castellano, 194 obligándonos a establecer su
terminus post quem en 1438. Cómo pudo Juan de Cuenca pe rcatarse de la existencia del
Livro es una cuestión que queda abierta. El LC salió de la corte lu sitana cuando la viuda
de don Duarte, doña Leonor, hija de Fernando I de Aragón (regente de Castilla junto
con la reina-madre Catalina La ncáster), abandonó Po rtugal tras la m uerte del consorte.
Se vislumbra, pues, la posibilidad de que ella m isma llevara consigo m á s obras literarias
en auge entonces. Incluso, Juan de Cu enca, miembro destacado de una im portante
familia de Huete, de o rigen portugués, o luso-hablante, o hasta anglófono, pudiera haber
viajado a Portugal en un momento determ inado.
Anterior al prólogo del Leal Conselheiro de 1438, anteceden te el inventario de la
biblioteca de don Duarte de 1438 aproxim adamente, forzosamente precedente la copia
ceutí de 1430, la traducción de la Confessio Amantis , el Livro do amante , debió tomar
forma en los años del principado del mismo don Duarte. Fundamentalm ente, dos son las
razones que nos llevan a afirmar lo expuesto:
- la coincide ncia de fechas alrededor de los años treinta de muchos
acontecimientos relacionados con la historia dinástica y cultural de Portugal, en
un periodo de estabilidad política y de paz después las c onquistas africanas;
- el concentrarse de los intereses literarios de don Duarte y de su m adurez
intelectual en el mismo periodo.
Nos adentraremos, adem ás, en el estudio de la letra y del soporte de papel del ms.
Madrid, Real Biblioteca, II-3088 (M ) para conf irm ar la fecha que aparece en el explicit
193 En el rol del inventario se indica sencillamen te O am ante sin más detalle. Vid. Livro da Cartuxa , Sin
embarg o, el pr opio R ussell no c uestiona el hecho de que se trat e de la m isma obra.
194 Art. cit., p. 28.
80
de la copia ceutí y d eterm inar, lo más acertadamente posible, el térm ino ad quem de la
traducción original.
La traducción castellana original de la Confessio Amantis de John Gower. Hacia la
datación del arquetipo
Birch-Hirschfeld, primer editor de la Confisyon del amante en 1909, indicaba el
año de 1400 como momento plausible de la tr aducción del texto a partir de la versión
portuguesa, basando su afirmaci ón en las referencias encont radas en el catálogo de la
Real Biblioteca de El Escorial de 1858 y en un a nota dejada por Knust. 195 Más tarde, y
con referencia a la propia c opia escurialense el padre Zarc o Cuevas, en la descripción
que nos proporciona en el catálogo de 1924, af irmaba que el manuscrito fue compilado
en letra cursiva de mediados del siglo XV. 196
Una vez establecido que el tes timonio s uperviviente es copi a de un original
perdido, y analizadas sus característi cas, podemos afirm ar que el testimonio
escurialense de la Confisyon del amante es un ejemplar m uy tard ío d e una tradición que
protagonizó las prim eras décadas del siglo XV.
Nos inclinamos a pensar que uno, o más ejem plares de la primera versión de la
obra inglesa en su lengua original llegaron a la península en un tiempo
aproximadam ente cercano al establecimiento de los dos miembros femeninos de
Lancáster en las dos cortes ibéricas, y que en una fase posterior, dados los intereses
literarios de don Duarte en Portugal y de Juan II en Castilla, se mandaron traducir a los
idiomas de los países. E l volum en referido como o amante por el escribano de la lista de
la bibliotec a de don Duarte, compilada cuando el mie mbro de Avís ya ocupaba el trono
(1433-1438), o póstuma (“Estes são os liu r os q ue tinha el rey d om duarte”), era ya la
traducción en lengua lusitana (o inglesa, incl uso), puesto que la sola copia conocida está
fechada en 1430, lo que nos obliga a an ticipar la confección del perdido Livro do
195 A. Birch-Hirschfeld, p. iii.
196 P. Fr. Julián Zarco Cue vas, Catálogo de los manuscritos castellanos de la Real Biblioteca de E l
Escorial , 3 vol s., Madri d, 1924, I, p. 169.
81
amante al periodo del principado de don Duarte y no al de su reinado, como hasta ahora
se ha venido afirmando. 197
III.1. El manuscrito castellano-portugués, [ Livro do amante ] Ma drid, Biblioteca
Real, II-3088
El testimonio m anuscrito de la Confessio portuguesa, obra que por sí sola
constituye el ms. Madrid, Real Biblioteca , II-3088, y que va precedid a por 8 folios de
tablas escritas en castellano, se encuentra descrito en el Catálogo de manuscritos de la
Real Biblioteca :
Gower, Joh n, Confessi o Amanti s , Portu gués . [ Livro do amante ] / [trad. Robe rt Payne],
s. XV (1430), [1] h. + 8 f. + 256 + [1] h.: papel ceu tí; 264x204 mm. […] 198
Reproducimos a continuación parte de la ficha compilada por Carlos Alvar en la Revista
de Literatura Medieval , VI: 199
Signatura : II.3088 ( olim . VII-J-3)
Juan Barroso, Libro de las morali dades
Descripción externa : 1. Códice homogéneo. 2 . Papel. Filigranas: a) Cru z latina; b)
Corona: Br iquet, n.° 4641 (Bâle, 144 4), n.° 4644 (Colonia, 1455) , y n.° 4645 (Lyon,
1459-1 469); c ) Mont es: Briq uet, 11891 (Fe rrara, 1405). 3. III-2 63-II I ff.; 260 x 200 m m .;
faltan I, IV, XXIX , XXX, LXXV, CCL , CCLI, según la num eración rom ana; los ff.
XXIIIv y XXXIVv e stán en blanco y co nserva n las líneas de la caja de escritura. 4. Dos
tipos de n umeraci ón: a) rom ana en el ángulo s uperi or derech o, a part ir del fol io 8; b)
197 Santano M oreno , en “La t raducción …”, p. 264, y e n su Estudi o… , pp. 39-41, llega a esta blecer el
moment o de la traducci ón port uguesa bajo el reinado de D.Dua rte. El estudi oso basa su hipótesis en l a
presencia de la referencia a las ‘seisçientas coronas’ que tra ducen los ‘h undred poun ds’ en el cap. XL VJ
del Libro Quinto de la CdA castellana, f. CCXVJ v, b, 2- 3, ed. Alvar, pp. 423-42 6 (corres pondie nte al
cap. XLVIII: “ Aqui põe contra aquelles que se casom por riquezas e nom por am or e conta por enxe nplo
h ũ a storia d o que fez h ũ u veedor del-rei de Pullia” de la Confessi o portuguesa, f. (1 38) / 135 r, a, 23 ),
calculando que aquél se ría el valor vigent e de la m oneda en 1433. En efect o, “[…] U nder Ferdi nand I
(1367-83), larger reis began to be struck, as they were in Castile at the sa me time. These reis eventuall y
provided an alternative m ethod of accounting. […] Antonio Marabo tti wrote from Lisbon i n November
1424 that exchange was undertaken in ‘c orone corr enti’, […]Giovanni Uzzano […]e xplained that 70 reis
were wor th one corona.” Vid. Peter Spufford, Handb ook of medieva l exchange , London, Of fices of the
Royal Hist orical Society, 1986 , p. 162. Si n embargo , “It was Peter I (1350-6 9) who i ntroduced a
successful coinage of groats into Castile. They were known initially as ‘coronas’ or ‘reales’.” Vid. Id., p.
158. El pano ram a de las monedas de cam bio se presenta m uy co mpli cado para el peri odo que nos at añe.
El estudi o necesi ta una ul terio r investi gación.
198 Para la descri pción c ompleta, cons últese el Catálogo de la Rea l Biblioteca . Tom o XI. Manuscri tos,
Madrid, Edito rial Patrimonio Nacional, 1996, vo l. III, pp. 453-455. La misma descripción se encuentra en
las páginas multi mediales dedicadas al Patrimonio Nacional españo l / Servicios culturales / Real
Biblioteca / Catálogo.
199 “Manuscritos románicos no castellanos”, Revista de Literatura Medieval , VI, 1994, pp . 204-206.
82
arábiga, desde el principio del códice y hasta el folio 36 en el ángulo supe rior derecho y
continúa en el ángul o inferior derec ho; esta num eración n o advie rte la f alta de f olios y
hay saltos del 32 al 34, d el 145 al 147 y del 244 se vuelv e al 243. 5. No se pueden
advertir l os reclamos p or los c ortes de l a en cuader nación. 6. Escrito a lí nea tirada hasta e l
fol. 8 y a pa rtir de éste 2 colum nas. Caja de escritura: 215 x 1 65 mm . Interc olumni o: 20
mm. 31- 36 líneas por foli o. Cabece ras al co m ienzo de cada libro . Pares: «lyuro ».
Impares: «p ri mero, s egu n do, terçer o, IIII, q ui nto, VII». 7. Letra co rtesana del si glo XV.
Tinta marrón para el texto; roja p ara los títulos de libros y p ara las intervenciones de los
personaje s ( confesor -ama nte ). En los siete primeros folios se añade un índice del libro e n
castellano del sig lo XV, el dibujo de un castillo, an otaciones y texto de otra mano; y en
7v-8r un c alendario con l os signos del zodía co. 8. C apit ales dec oradas e n rojo al i nicio de
cada capítulo, en el m arg en o en el intercol umnio. 9. En cuadernación de la biblioteca en
cuero jas peado sobre cartón: 272 x 212 x 55 mm . Adornos geom étricos do rados en tapa,
contratap a y lomo. En el lomo sobre cuer o rojo en letras dorados: BARR OSO OUBR AS.
10. El fol . LXV prese nta un gra n corte ve rtical; el fol. CLXII t iene un pe queño cosi do en
azul; los fol ios XLV-XLVI t ienen n umerosas m anchas que im piden la lectura.
[...]
Tras un anális is atento del m anuscri to por nuestra part e, resu lta que las
referencias aportadas por las descripciones existentes no son exhaustivas del todo. El
[ Livro do amante ] está formado por 1 hoja en blanco al comienzo y otra al final.
Después de la primera hoja en b lanco vienen las denominadas ‘tab las’ en 8 folios recto-
verso, concluyéndose el índice con un cuadro con los meses, días y los signos del
zodíaco, un letuario, y una nota gráficamente di fícil de descodificar que se abre con una
‘Santa eg’ y refiere a un ‘defuntus’. En la parte infe rior de éste último f olio de las tab las
figura un dibujo que reproduce una tie nda de estilo morisco. El [ Livro do amante ]
comienza a partir de este punto. Se divisa n los m árgenes de dos hojas que fueron
cortadas y los dos primeros folios se encuen tran invertidos. Tal com o sucede en la
Confessio Amantis inglesa, la traducción portugu esa empieza ex abrupto con el capítulo
que en la traducción castellana se encuentra, en cam bio, después de las tablas de los
capítulos, que tam bién forman parte del Prólogo :
CA , vv.1-3 200 LA, f. (10) r, a, 1-5 201 CdA , f. XXJ v, a, 1-8 202
Of hem that write n ous tofore
/ The bokes duelle, and we
therfore / Ben tawht of that
was write tho
Daquelles que screv erom
ante nós ficam os livros, e
nós por elles somos
ensinados do que e ntom foi
scripto.
De aquellos que escriviero n
los libros ante que nos otros,
queda ron, y nos p or ellos
somos ense ñados de a quello
que por estonçes f ue
escripto.
200 Ed. Macaulay, I, p. 1.
201 Ms. M.
202 Ms. E. Ed. Al var, p. 173.
83
Los folios miden 257x200 mm. La cubierta de pasta es de 268x198 mm. La caja de
escritura oscila entre los 205-215 mm x 162-170 mm más las letras capitales. El texto se
reparte en dos columnas de 28 a 35 lín eas cada una. Cada columna mide 80 mm
aproximadam ente con un espacio entre la s dos de 17 mm. Parte del texto está
guillotinado debido a la encuadern ación que se hizo en el siglo XVIII cuando s e
cortaron los márgenes e incluso falta gran pa rte de la numeración or iginal por el m i smo
motivo. Las hojas totales efectiv as de la parte portuguesa son 251, m ientras que en la
descripción del Catálogo de la Real Biblioteca se indican 256. Los folios (37) XXXIIJ v
y (38) XXXIIIJ v están en blanco, 203 aunque son evidentes las líneas trazadas para la
inserción del texto en columnas.
Las distintas f ases de compilación del m anuscrito son evidentes a través de los cambios
mínimos de letra y de tinta. Por lo general se distingue una nueva fase cada 6 u 8 folios
con una tirada más larga al final. Lo cual confirma que el texto pudiera ser copiado en
los cuarenta días declarados en el explicit, f. (259) / 257 v, b:
Este livro por graça do muito alto Senhor
Deus screve o por m andado de dom
Fernando de C astro, o moço, na cidade de
Cepta em xxxxta dias no ano de 1 4 3 0
Joham Barroso
Dentro del manuscrito se reconocen al m enos cuatro tintas de color diferente y hasta los
puntos en los que el copista Barroso 204 reanudaba la escritura, corregía, presionaba o
203 Vid. el apartado “La foliación” e n las normas de la edición paleográfica del presen te trabajo.
204 Todavía no se ha pod ido identificar al copista. Cortijo Ocaña aporta alg unos nuevos datos en “La
«Confessio A mantis» portuguesa en el de bate...”, p. 584. S obre el mandatario, F ernando de Castro ‘o
moço’, ténga se en cue nta la sigui ente afirmación de Aida Ferna ndes Dias, “Um a bibliografia medieval
em suporte electrónico”, en www.geocities.com/ail_br /ail.html, nota 10: “Este D. Fernando de Castro, o
Moço, também conhecido po r "O Cegonho", filho de D. Álvaro Pires de Castro, foi governado r da casa
do Infant e D. Fer nando. Era conhecido por "o Moç o", para o distin guir de D . Ferna ndo de Castr o, o
Velho, go vernado r da casa do Infant e D. Henri que, o qu al entronca nos Castros de seis arruelas , enquanto
o Moço pertence aos Castros de treze a rruelas. Ambos estiveram e m África (da dos fornecidos por Arthur
L-Francis Askins […].” En el Dicionário de Lancastre e T avora, pp. 134-135, se lee: “CASTR O – É es ta
uma das mai s nobres linha gens da Pe nínsula e t alves das que mel hor se encontram documentadas des de a
mais rem ota antiguidade . Por di versas ve zes el a se uniu p or mat rimónio com princesas e infantas de
várias famílias reais hispânicas e o seu poder sociopolítico e militar cheg ou a ombrear con aquele de tais
famílias. Em especial a partir do século XIV vieram estabelecer-se no nosso país membros da família dos
Castros, aqui erigindo grandes casas senhoriais. De recordar, a propósito, a figura da «mísera e
mesquin ha», D. Inê s de Castro, com quem se viria a casar «oficial mente» o nosso Re i D. Pe dro I.
Costum am os genealogi stas divi dir os Cast ros em dois principais ram os, designa dos n orm alment e por « de
Treze» ou «de Seis», consoante a vari ação que se verifica nas suas arma s. E alguns heraldistas tentaram
explicar essa variação dizendo que os Castros do ram o legítimo usaram : de ouro, treze arruelas de azul,
postas três, três, três e uma. Timbre: um leão sainte de our o, arm ado e lam passado de azul . E que os do
84
apresuraba la mano. Las tablas están escrit as en marrón oscuro con excepción de los
cuadros del zodíaco que vienen en marrón claro. En el fo lio (8) 8 v la tinta del letuario
que comienza por ‘dos m edidas de cal…’ es negra. En el m ismo folio hay un reclamo
en el margen derecho (‘concordia’) tam bié n en m arrón claro, al lado de la tienda que
está centrada en la parte in ferior y de una la rga nota a su izquierda. Sin embargo, las
tablas fueron dibujadas y escritas con una tinta marrón muy clara, como las notas
insertadas con posterioridad en diferentes partes del libro (por ejemplo, en la última
cara, bajo el explicit s e puede leer en dos línea s: ‘fynitur./ f injturlibris ’ de otra mano) o
los motivos antropom órficos de las pseudo- drôlerie s, o la numeración romana en el
margen superior derecho. De la m isma tinta que el texto portugué s (en negro o m arrón
oscuro) es lo que queda de la numeración arábiga del margen inferior derecho, que
parece haber sido la o riginal. Nos lo confirmaría el estado de conservación de la tin ta y
el recuento de los prim eros folios del m a nuscrito: el primer núm ero arábigo que se
puede leer en el margen inferior derecho es el 27. Le preceden 24 folios, excluida la
sección de las tablas en castellano. Considerado que tras un cotejo con las m ismas tablas
y con el texto castellano de la Confisyon del amante , se ha estab lecid o que faltan los
folios III y IV (lo que c onfirma el corte en el m argen desp ués de los folios del índice
castellano) es decir dos folio s en total, podemos afirmar que la numeración arábiga
coincide con el número de folios de la part e del manuscrito en por tugués y que por lo
tanto puede ser la original. A pesar de que también la num eración romana del m argen
superior derecho se corresponde con la arábiga hasta el folio145 no se puede determinar
cuándo aquélla fue introducida, por el tipo y el estado de la tinta (marrón claro), aunque
es muy probable que las tab las castellanas fueran añadid as en un tiempo bastante
cercano por el tipo de letra que las caracterizan, muy simila r a la del texto portugués.
Por lo tanto, el [ Livro do amante ] se compone actualm ente de: 1 hoja en blanco + 8
folios (tablas en castellano) + 251 folios (t exto en portugués) + 1 hoja en blanco.
La cubierta es de pasta marrón. En la solapa anterior, hay una etiqueta de papel blanco
con el sello de la Casa Real. En la mism a aparecen una numeración en lápiz (2-N-8) en
su parte superior izqui erda, una corona y un pallium y otro recuadro con “Biblioteca del
Rey N. Señor”; y otra numeración en la pa rte inferior (V II J 3). A continuación, en
ramo ilegítimo teriam diferenciado as armas, usando: d e prata, seis arruelas de azul, postas em duas pal as,
além de carregarem o leão do timbre co m arruelas do escudo. Esta teoria, porém , está longe de ser
inteiramente de aceitar sem discussão. De referir, a liás e sobre os timbres a que se fez referê ncia, que,
sendo eles de criação ta rdia, não devem ter nada que ver co m eventos a nteriores a o século XVI.”
85
sentido descendiente, hay otra pequeña eti queta de papel blanco, con la numeración
actual (3088) que se estableci ó a mediados del siglo XX 205 .
La presencia de las filigranas en el ms. Madrid, Real Biblioteca, II -3088
Antes de adentrarnos en el ex amen por m e norizado de cada trazo de filigrana
visible en el manuscrito de la traducción portuguesa hace falta establecer una distinción
entre las dos secciones del soporte m is mo: el pliego de las tablas (los prim eros ocho
folios) y la obra en sí. Las ve rjuras son reconducibles toda s al ambiente italiano y se
encuentran también en docum entos peninsular es y europeos fechables todos alrededor
de 1430.
La denominada corona con flor es propia del pliego de las tablas y no vuelve a aparecer
en ninguna parte del manuscrito, confir m ándonos que las dos secciones fueron
encuadernadas juntas con posterioridad.
En el cuerpo de la Confessio portuguesa se detectan tres motivos filigranados, tales
como el ancla , la flor y el monte . El ancla con cepo y argolla , también propia del
ambiente italiano, se encuentra recogida en un núm ero limitadí simo de repertorios; su
aparición en los m anuscritos investigados rem onta a comienzos del siglo XV:
205 Noticia referida por el Doctor Valentín Moreno Ga llego, bibliotecario de l a Real Biblioteca de Madri d,
al que agradez co la amabilidad y la disponibilidad en resolver m is dudas y facilitar m i tarea durante la
investigación en la Sala de lectur a.
86
- [n. 1130, 1131, Valls i Subirà] Vic CF, man. Artigues, 1409; Vic, CF, m an.
Escayó, 1413. 206
La flor, correspondiente a una pervinca de cinco pétalos con cruz,
también es muy frecuente en los documentos de las p rim eras
décadas del siglo XV, aunque un prim er esbozo del tipo (sin asta y
sin cruz) aparece ya en 1395 en un documento notarial de área
eslava. 207
La filigrana del monte o de las tres montañas , incluida en un círculo, con raya o con
cruz es también muy difundida.
- [n. 205, Valls i Subirà] Barcelona, Libr o de Cuentas y Testamentos (1425-1434).
Notaría de Antoni Brocard. It aliana.1425. 296 X 348 mm. (AHPB): 208
206 Oriol Valls i Subirà, Pape r and Wat ermark s in Catal onia , 2 vols., Amsterdam , The Paper Publicat ions
Society, 1970, II, pl. 163.
207 “Distributiones testamentorum”, VI, 1395-1 404, Dubr ovnik, Archives d’Ét at (Državn ai archiv). Vi d.
V l a d i m i r A . M o š i n , S e i d M . T r a l j i ć , Filigranes des XIIIe et XIVe ss. , 2 vol s., Zagre b, Acad ém ie
Yougoslave des Sciences et des Beaux- Arts, Institu t d’Histoire, 1957, p. 25.
208 Valls y Subirà (1980 ), p. 160.
87
La flor y el monte (aunque si n círculo) se encuentran en dos variantes cada uno en un
mismo manuscrito, conservado en París, copia do posiblem ente en el sur de Italia hacia
1424/5. 209
De la descripción oficial 210 y de la parcial de Cortijo Ocaña 211 falta por
completo la referencia a las fi ligranas de pape l presentes en m uchos de los folios del
manuscrito. En las dos descripci ones se dice que el papel u tilizado es ceutí, es d ecir
fabricado en territorio nort eafricano; sin embargo, dada la presencia de filigranas,
propias del papel de origen europeo, no se pue de considerar como tal. Se trata de un
texto copiado sobre papel en Ceuta, pero dicho papel proc edía con toda seguridad del
continente europeo. 212 El doctor Valentín Moreno Ga llego, bibliotecario de la Real
Biblioteca de Madrid, nos ha confirm ado que por una regla tácita y a falta de elementos
seguros para su identificación, los encargado s no suelen indicar las filigranas en las
fichas descriptivas de los catálogos; lo cual nos lleva a sospechar que, una vez
209 Paris, Bibliothèqu e Naionale, hebr. 1170 , en el que que se han identificado cuatro motivo s en total: el
perro, la torre, la fl or y el m onte. Vid. Moni que Zerd oun Ba t-Yeho uda, Les papiers filigranés médiévaux.
Essai de méthodol ogie descri ptive, 2 vols., Turnhout, Brepols, 1989 , pp. 174, 188-189.
210 Catálogo , 1996, p. 453-455 (cartáceo y m ultimedial).
211 Antonio C o rti jo Ocaña, “ La traducci ón port uguesa de la C onfessio A mantis de Jo hn Gower ”,
Evphrosyne. Revista de filologia clássica . Nova série – volume XX III. Separata, 1995, pp. 458-4 59.
212 Añadim os unos dat os más para l a identifica ción del soport e de papel: el espacio entre puntiz ones es de
37 mm y en 10 mm caben 9 corondeles.
88
catalogado, no se ha vuelto a analizar dire ctamente el manuscrito sino tan sólo las
fotocopias del m i crofilme. 213
En los primeros ocho folios de las tabl as ya referidas aparece tres veces la
filigrana de una coron a con ornamento en f o rma de flor y do s mitades, la «cou ronne à
un fleuron et deux demi» que Briquet 214 incluye entre la primera de las cuatro
categorías en las qu e subdivide uno de los tipos de filigranas más com unes y difundidas
a partir del siglo XIV. El tipo que más se le acerca es el núm ero 4639 del repertorio de
Briquet, aunque los pétalos es tán unidos (como en el n. 4636):
Todas las filigranas del manuscrito están en la parte central del folio y m iden entre 30 y
60 mm de ancho y de largo en su mínima y máxim a extensión. La corona se encuentra
en los ff. 1, 2, 5 y 6.
En la sección portuguesa, o [ Livro do amante ], se reparten tres tipos de
filigranas: u n ancla, una flor y un monte inscr ito en un círculo. La distribu ción es la
siguiente:
• Ancla, 32 x 59 mm: folios (11) V, (12) VJ, (16) 16 X, (17) 17 XJ, (19)
19 XIIJ, (21) 21 XV, (23) 23 XVIJ, (26) 26 XX, (27) 27 XXJ, (28) 28
XXIJ, (33) 34 XXVIJ; su parecido es similar al del ancla n. 439 de
Briquet, aunque en su ex tremidad tien e una estrella (o pendiente). El tipo
con traviesa lo considera Briquet de o rigen italiano . 215
213 Como nos confirma Antonio Cortijo Ocaña, Id., p. 457.
214 Charles Moïse Brique t, Les filigranes. Dictionnaire Historiqu e Des Marques Du Papier Dès Leur
Apparition Vers 1282 Jusqu’en 1600. Facsimi le of the Original 1923 Edi tion Publ ishe d in Leipzig, 4
vols., Ma nsfiel d, Marti no Publi shing, 20 00, vol. II (Ci-K), pp . 362, 36 4.
215 Briquet, Ob. cit . , I, 36- 37.
89
III.2. El testimonio manuscrito de la Confisyon del amante : Ms. Madrid, Real
Biblioteca de El Escorial, g. II. 19
En 1565, a los dos años del comienzo de las obras de cons trucción del Real
Monasterio de El Escorial, en el intento de crear una comple ta Libre ría Naciona l, Felipe
II mandó que se destinaran a la futura Librería 42 volúm enes de su biblioteca particular
como presente para el Cenobio que se iba a form ar; lo que hizo también en los años
siguientes hasta llegar a 1.044 volúmenes en 1568, número que se vería increm entado
regularmente en las décadas siguientes. A ta l fin encargó la loca lización de todos los
impresos y m anuscritos que pudieran enriquecerl a – tanto dentro como fuera de España
- para que llegara a ser «la más insigne y rica», la única en el mundo, según el
testimonio de Antonio Gracián, su secretario personal. 224
Si en un principio llegaron esencialmente libros devocionales para el uso de los
predicadores jerónimos, si bien de un gran valor artístico como fueron el Apocalypsis
iluminado o los Comentarios a los Evangelios de San Juan Crisóstomo entre otros
muchos, en los periodos sucesivo s la Real Biblioteca acogió joyas y piezas únicas
incluso de carácter laico. El 2 de mayo de 1576 la Librería escurialense registraba unos
4.000 volúmenes de diversas procedencias, aun que la mayoría de éstos llegaba de los
aposentos del monarca. Desafortunadam ente se ha perdido la lista de los manuscritos e
impresos donados por F elipe II (ms. Esc. F-IV-22), 225 tal vez en el incendio de 1671
que destruyó parte del corpus , pero sabem os que durante los dos primeros años, hasta
marzo de 1567 no se recibieron libros de fuera. 226 A partir de junio de 1567 comenzaron
a llegar tomos del obispo de Osma, o del arzobispo de Valencia; lu ego de Francia y de
Flandes (¿1571?), de R oma o de Venecia (1573), regalados o com prados, junto con
volúmenes que habían form ado parte de las propiedades del conde de Luna (1572), del
príncipe don Carlos (1574), o de D.Di ego Hurtado de Mendoza (1575), entre otros. 227
224 Zarco Cuev as, Ob. cit., p. XI.
225 Vid. “Entre ga de la librería real de Feli pe II (157 6) en Docu mentos para la Hist oria de l Monasterio
del San Lore nzo el R eal de El Escorial , VII, edici ón, pról ogos y notas por el P. Gregori o de An drés,
Madrid, Im prenta Saez, 1964, pp. 7-8.
226 Zarco Cuevas , Ob. cit., p. XII-XI II.
227 Zarco C uevas, O b. cit., p. XI V-XV.
96
El ms. Madrid, Real Biblioteca de El Es corial, g. II. 19 (E), que contiene la
Confisyon del amante castellana, fue re gistrado en el Inventario de 1576 , 228 siendo la
última entrega referid a la de Hurtado de Mendoza. La sigu iente vendría en 1577 por D.
Jorge de Beteta. 229
Por consiguiente, el ms. E constituye una de las primeras adquisiciones del
monasterio escurialense, hecha con anterioridad a 1576, aunque resulta imposible
determinar su procedencia por falta total de datos que puedan ayudar en la
reconstrucción de su trayectoria bibliófila . Entre la llegada a la península de la
Confessio Amanti s goweriana, su traducción al castell ano, la realizació n de la única
copia conocida (mediados o finales del si gl o XV) y su entrega a la Biblio teca
Escurialense median unos cien años y siete generaciones reales o cam bios en el poder:
Enrique III, la regencia de Catalina de Ca stilla y de Fernando de Antequera, Juan II,
Enrique IV, los Reyes Católicos, Carlos I y Felipe II. La Confisyon del amante no figura
en ningún inventario oficial antes de 1576. Ni nuestro manuscrito castellano, ni el
testimonio portugués m s. M de la Real Bibl ioteca d e Madrid, formaron parte de los
libros heredados por la reina Isabel I, 230 con lo cual es de pensar que procediera
posiblemente de alguna colección privada, 231 o que todavía no haya aparecido el
documento apropiado por estar repartidos en muchos archivos públicos y privados los
actos, contratos y testam entos de la corona castellana y española. 232
La primera referencia al contenido del ms . E se encuentra, com o decíamos, en el
Inventario de la Real Biblioteca del Monasterio del San Lorenzo el Real de El Escorial
de 1576 (ms. Esc. K.I.23): 233
228 publicado por Rud olf Beer, Die Handschriftenschen kung Philipp II an den Escorial vom Jahre 1576
en «Jahrbuc h der Kunsthi storische n Samml ungen des All erhöchste n Kaiserha uses», XXII I, 6, Wien,
1903. Vi d. “En trega de l a lib rería real de Fel ipe II ( 1576) e n Document os para la Hi storia del Monasterio
del San Lore nzo el R eal de El Escorial , VII, edici ón, pról ogos y notas por el P. Gregori o de An drés,
Madrid, Im prenta Saez, 1964, p. 11.
229 Zarco C uevas, Ob. cit . , p. XV.
230 Vid. Elisa Ruiz García, Los libros de Isabel la Católica… .
231 Tampoco formaba parte de la biblioteca personal de D.Diego Hurta do de Me ndoza.Vid. “La bibliote ca
de don Diego Hu rtado de Me ndoza (157 6)” en Document os par a la Historia… , pp. 237 ss.
232 Es nuestra opini ón que tam bién hay que i nvestigar otros ca mpos de l a geogra fía peni nsul ar, com o son
los archivos de la Corona de Arag ón o de C ataluña, o enclaves e xtranjero s relacionad os culturalm ente con
las casas reales castellana, española y portuguesa, com o por ejemplo Flandes o Italia.
233 Vid. “Entrega de la librería re al de Felipe II (15 76) en Doc umentos para l a Historia … , p. 180.
97
«Confesión del amante, compuesto por Juan Gozi inglés,
traducido en portugués y despué s en castellano por Juan de
Cuenca, vecino de Huete.»
Sin embargo, la primera catalogación analít ica remonta a principios del siglo XX y
representa, de momento, la única ficha dispon ible para conocer las características del
manuscrito que estudiamos en nuestra investigación. 234 En su Catálogo de los
manuscritos castellanos de la Real Biblioteca de El Escorial de 1924 el padre
escurialense Zarco Cuevas nos deja la siguiente descripción del m s. g. II. 19: 235
«Sig. ant.: v. M. 3 , y ij. A. 12 . 410 hs. de papel, foliadas a tinta
con num. rom ana, más 5 hs. al fin en b. Salta la num . del fol. 120
al 122. Letra cursiva de mediados del siglo XV, a dos cols. Faltan
las capitale s. Filigranas: m anos, con adorno pendiente de la
muñeca, y estrella, mano con es trella y B en la palm a, y mano
con corona sobre el dedo corazón. 236 Caja total: 292 X 205 mm.
Ancho de columnas: 65 y 70 mm. En c. de esta biblioteca. Cortes
dorados. Corte: «19. M. Confession del am ante. 12 (?)»
Inventario de 1576 , núm. 112. […]»
Según pudimos comprobar personalm ente en la actual Biblioteca Escurialense,
el manuscrito tiene las características re feridas por Zarco Cuevas, aunque tenemos
serias dudas sobre la datación temprana de la le tra utilizada para copi ar el texto. Se trata
precisamente de letra cursiva cortesana de mediados del siglo XV, que se acerca a las
grafías de los documentos de uso privado de carácter práctico - la conocida como letra
procesal de finales de l siglo -, como las cartas o los contr atos, más q ue a los textos
literarios. Elena Alvar la define:
«[…] “cursiva corriente cortesana”, muy frecuente en los có dices
a partir del siglo XV, y la copi a de nuestro manuscrito es muy
tardía. He cotejado la escritur a con otras de ese siglo y la
encuentro de enorme parecido con un documento fechado en
234 E. Alvar se li mit a a reproduc ir integralm ente la descripción del Padre Zarco C uevas, Ob. cit., pp. 18-
19.
235 3 vols., t. I (a. I. 8-H. III. 29), Madr id, 1924, pág. 169.
236 Vid. E. Alvar, Ob. . cit., p. 18.
98
1454 que se conserva en el archi vo ducal de Medinaceli y ciertas
fotografías me harían retrasar todavía la fecha. […] Más aún,
como la letra procesal com ienza por 1490 y la de nuestro
manuscrito no lo es, sino –insisto - cortesana muy cursiva, hay
que fechar la copia después de 1454 y antes de 1490. Téngase en
cuenta que en la datación de es te tipo de escritura hay siem pre un
margen de error, según sea la edad o formación del copista, pues
un escriba conservador seguiría util izando la escritura cortesana,
en la que se inició, ha sta entrado el siglo XVI.» 237
El volumen llev a la encuadernación del siglo XVIII, pero la cub ierta se
encuentra actualmente en m al estrado, separa da del manuscrito. Pegado al revés de la
cubierta hay un folio cuya part e interior encubre un dorso escr ito en letra cursiva que se
delata por la esquina inferior derech a. Siguen 3 hojas en blanco. En el verso de la
tercera hoja una m ano moderna puso las signatur a s antiguas y la nueva y el títu lo de la
obra, en cursiva:
19
M.
V.M.3
confesion del amante por ju ā goer ingles
ij.A.12
ij.g.19
g. II. 19 238
Los folios que componen la obra son de papel espeso, m ás grueso que el de las
tres hojas de guarda qu e lo preced en y de las últimas dos en blanco al final. Éstas
pertenecen a la encuadernac ión escurialense y tienen en común una filigrana q ue
representa una flor de lis atada a una líneas perpendiculares y puesta en sentido
horizontal a 20 mm del m argen derecho inferior.
En la parte superior del folio 1r aparecen otra vez la letra
237 Ob. cit., p.19.
238 Trazado en lápiz rojo.
99
M.
y el título
Confision
del amante
centrados en la hoja. La mism a tinta os cura que com pila la hoja con las antiguas
signaturas y el título, tachando incluso una de éstas (ij.A .12), y que encabeza los
primeros folios con una
M.
, destaca otra vez el título de la obra, subrayándolo en el
cuerpo del texto (en el incipit ):
[E]ste libro es
llamado co n
fisyo n del
amante el
qual co n puso j o n goer
natural del rreyno de
inglalat ie rra et fue
tornado en lenguaje
po r togues por rruberto
paym natural del d ic ho
rreyno et canonygo
de la çibdad de lixboa et
despu e s fue sacado en
lenguaje castellano p o r
j ua n de cuenca vezino de la
cibdad de Huete
que el Padre Zarco Cuevas resuelve alte rando el nom bre del primer traductor:
«[…]
Confision del amante.
[E]ste libro es llamado confis yon del amante el qual conpuso
juan goer natural de rreyno de ynglalaterra (!) E fue tornado en
lenguaje portogues por rroberto payva natural del dicho Reyno E
canonigo de la çibdad de lixboa E despues fue sacado en
lenguaje castellano por juan de cuenca vezino de la çibdad de
huete… (Sigue la tabla de los capítulos). [D]e aquellos que
escriuieron los lib ros ante que nosotros quedaron y nos por ellos
somos ensennados… que en parayso donde amor e paz estan en
100
sosyego el nuestro plazer para syenpre pueda durar deo graçias.
(fols. 1 a -411 b ).
Confision del Amante por Jvan Gver. Spanische Übersetzung
von John Gowers Confessio Amant is aus dem Vermächtnis von
H.Knust nach der Handschrift im Escorial. A. Birch-Hirschfeld,
Leipzig, 1909.» 239
Antes de analizar directam ente el texto en E l Escorial consideramos arriesgadamente la
posibilidad de que el traductor de G ower se lla mara R oberto Payva y no Payna o Payno
como se ha dicho hasta hoy, y que por lo ta nto no fuera natural de Inglaterra sino del
[dicho] reyno de Portugal. Payva es de hec ho uno de los apellidos más antiguos de la
península. Un cambio de este tipo altera ría la p erspectiv a de los estudios e
investigaciones. Desafortunadamente, no pode mos confirm ar la transcripción que hizo
el Padre Zarco Cuevas del nombre del prim er traductor del texto de Gower. Tras un
cotejo con el manuscrito original nos dim os cuenta de que no se trata de ‘rroberto
payva’, sino de ‘rruberto paym’, un apellido indudablemente extranje ro en Portugal; lo
que nos obliga a apoyar otra vez la teoría de la intervención del funcionario real Roberto
Paym que fue probablem ente tesorero de los Avis a principios del siglo XV, o de algún
miem bro de la mism a familia ingles a afincada e n Portugal antes o tras el casam iento de
Felipa de Lancaster con João en 1387. 240
La prueba de que la trascripción de Zarco Cu evas es errónea nos la proporciona el folio
1r, col. a, líneas 9 y 10 del m s. Madrid, R eal Biblioteca de el Escorial, g. II. 19:
239 Zarco Cuevas , Ob. cit . , p . 169.
240 Vid. Russell, “Robert Payn and Juan d e Cuenca…”, pp. 26-32.
101
Ms. Madri d, Real Bibliote ca de El E scorial g. II. 19, , f . 1r.
102
El texto de la Confisyon del amante se dispone en dos columnas de unas 32
líneas cada una. Cada columna m ide 75 mm de ancho aprox. y el espacio entre las dos
es de unos 10 mm.
Los folios son de 292 x 205 mm y la caja de escritura es de 222 x 155. La cubierta de
piel marrón claro m ide 295 x 215 mm. En el centro tiene un escudo y a tres cms. el
borde lleva un m arco rectangular que term ina en hojas filiformes en las cuatro esquin as.
La profundidad total del volumen es de 85 mm. La tinta utilizada en los primeros 134
folios lleva ahora un color m arrón claro que se hace mucho más oscuro, negro,
especialmente entre los folio s CXXXVr y CCXXXJ; en éste vue lve la tinta clara y la
grafía se hace más pequeña. A pesar del cam bi o de tinta la numeración sigue igual de
color.
En el f. LXXXVIJ hay una mancha impor tante de tinta negra que se repercute
levemente y en m enor medida en los dos fo lios sucesivos, encubrie ndo en parte el texto
y desbordando en los márgenes.
La numeración es rom ana de la época y se en cuentra en el margen superior
derecho, saltando del f. CXX al CXXIJ sin solución de continuidad textual.
La Confisyon del amant e termina en el recto del folio CCCCXJ (indicado con
numeración rom ana de la época y también en lápiz moderno entre parentesis). Siguen
dos folios sin texto aunque c on líneas trazadas para columnas y numeración, y dos hojas
más en blanco, de la m isma textura que la s tres prim eras. Faltan todas las letras
capitales a las que se reserva un espacio en blanco al com ienzo de las diferentes
secciones. También son eviden tes algunos esp acios en blanco en el in terior del
manuscrito, en el fol. CCLXVJr, entre la co l. a, a 25 mm del margen inferior, y la col. b
por 175 mm (sólo se compilan 7 líneas en la part e inferior de la col. b); o en el fol.
CCCCVJr, col. b, a 50 mm del margen inferior. A partir del f. CXXXVr los capítulos s e
indican en tinta roja. Hay un reclamo en el margen inferior derecho de cada verso del
folio. El reclamo del f. CXXXIIIJv se encuentr a en el CXXXVr en la seg unda línea. El
f. CXXXVr comienza con parte del texto co piado de las últimas dos líneas del f.
CXXXIIIJv.
Elena Alvar distingue cu atro manos diferentes.
La constitución definitiva del ms. E es de 3 hojas bl. + 410 folios + 2 folios bl. + 2 hojas
bl.
103
Las filigrana s en el ms. Madrid, Real Biblioteca de el Esco rial, g. II. 19
Tal como informa el Padre Zarco C uevas en su descripción 241 podemos confirmar
que el papel lleva tres tipos de filigranas, a pesar de que no se trata de una “m ano” sino
de un “guante”, ni de una “estrellas” sino de una “flor”. Los motivos ornamentales que
reproducen las filigranas son muy comunes y dif undidos en la Eur opa del siglo XV y de
difícil atribución:
I. un guante de cinco dedos con el pulgar levemente separado de los otros (segunda
categoria de manos de Briquet) hacia la derech a, con un pendiente del borde
mellado izquierdo, atado por m edio de un hilo que procede de la palma y se
reanuda en el extremo del borde. Del de do medio sale una línea que term ina en
una flor de cinco pétalos puntiagudos. En el centro de la p alma aparece un leve
signo indistinguible, esbozado, tal v ez una letra. La filigran a mide 100 mm x 37
(anchura de la parte inferior del guante), siendo la palm a de 25 mm. Su flor tiene
un diámetro de 5 mm y una extensión de 12-13 mm. Se posiciona bajo el texto de
la columna de la izquierda, en el centro del folio. Su representación se aproxim a a
la siguiente:
II. una m ano o guante de menor m edida, 65x25 mm, de cinco dedos con el pulgar
levemente separado hacia la izquierda. Lleva un pendiente atado al m a rgen
inferior derecho, de 5 mm. Sus líneas son más regulares, trazadas con mayor
nitidez. El borde term ina liso y rematado, tal como la parte inferior de la palma.
Del dedo corazón sale una línea que acaba en una flor de cinco pétalos
puntiagudos, 20x17 mm, igual que la flor del ot ro tipo de guante. En el centro de
la palma aparece la letra B mayúscula dibujada al re vés, con las m edias lunas
hacia la izquierda, difícil de recono cer en los fols. XXXVIJ, XXXVIIJ y XXXJX
y que se distingue claramente a partir del f. XLIIIJ. El gu ante se coloca en el
centro del folio, en el espacio entre las dos columnas deslizando ba jo el texto de la
columna de la derecha:
241 Ob. cit., p. 169.
104
III. una m ano o guante de dimensiones muc ho m enores, 55x12-17 mm, con los cuatro
dedos unidos y el pulgar separándose leve mente y con una corona de tres puntas
sobre el dedo corazón. Se encuentra en la sección central del m anuscrito, entre los
folios CLXXXVIJ y CCXXX.
Los motivos filigranados se distribuyen de la sigu iente maner a:
I.
a) dedos hacia arriba: ff. IIJ, VJ , VIIJ, XXXIIJ, LV, LVIJ, XCIIIJ;
b) dedos hacia abajo: ff. IIIJ, XJ, XIJ, XIIIJ, XV, XVIIJ, XX, XXJ, XXIJ, XXVJ,
XXVIJ, XXX, XXXIJ, XXXVJ, LJ, LVJ, LXXXVIIJ, LXXXJX, XCJ, XCVJ.
II.
a) dedos hacia arriba: XXXVIJ, XXXVIIJ, XLIIJ, CLV, XLVJ, L, LXIIIJ, LXVJ,
LXJ, LXXJX, LXXXJ, LXXXIIIJ, LXXX VJ, CJ, CVIIJ, CXJ, CXIIJ, CXXIIIJ,
CXXXIJ, CXLVJ, CXLVIJ, CXLVIIJ, CL J, CLIIJ, CLV, CLVIJ, CLXIIJ,
CLXV, CLXVIJ, CL XJX, CLXXX, CL XXXJ, CLXXXIJ, CCXXXVJ, CCXLJ ,
CCXLIJ, CCXLJX, CCLIIJ, CCLIIIJ, CCL V, CCLXV, CCLXXIIJ, CCLXXVJ,
CCLXXX, CCLXXXIIIJ, CCXCJ, CC XCIIIJ, CCXCJX, CCCJ, CCCIJ,
CCCIIIJ, CCCXIIJ, CCCXJX, CCCXXXJ , CCCXXXIJ, CCCLIJJJ, CCCLVJ,
CCCLVIIJ, CCCLXVIIJ, CCCLXJX, CCCLXXIIJ, CCCLXXIIIJ, CCCLXXV,
CCCLXXJX, C CCLXXXIJ, CCCLXXX V, CCCLXXXVJ, CCCLXXXVIIJ,
CCCLXXXJX, CCCCJ, CCCCIJ, CCCCIIIJ;
b) dedos hacia abajo: XLIIIJ, XLJX, LXV, LXX, LXXIJ, LXXV, LXXX,
LXXXIIJ, CIJ, CV, CVJ, CVIJ, CJX, CXIJ, CXIIIJ, CXJX, CXXIJ, CXXVJ,
CXXVIJ, CXXX, CXXXIIIJ, CXXXVIJ, CXXXJX, CXLJ, CXLIIJ, CXLV,
CLVIIJ, CLXIJ, CLXXIJ, CLXXVJ , CLXXVIIJ, CCXXIIJ, CCXXXIIIJ,
CCXXXVIIJ, CCXLVIJ, CCLJ, CCLIJ, CCLVI IJ, CCLX, CCLXIJ, CCLXIIIJ,
CCLXVIIJ, CCLXJX, CCLXXIJ, CCLXXVIJ, CCL XXXJ, CCLXXXIIJ,
CCLXXXVIJ, CCLXXXVIIJ, CCXCVJ, CCCVJ, CCCVIIJ, CCCJ X, CCCX,
CCCXIIIJ, CCCXVIIJ, CCCXX, CCCXXIJ, CCCXXIIIJ, CCCXXVJ,
CCCXXVIII , CCCXXXVJ, CCCXXXVIIJ, CCCXXXJX, C CCXL, CCCXLIIJ,
CCCXLV, CCCXLVJ, CCCXLJX, CCCL , CCCLV, CCCLVIJ, CCCLJX,
105
112
El tipo con pendiente seguiría utilizádose hasta entrado el siglo XVI, aunque en medida
mucho menor con respecto al guante o mano con manga o sin nada .
Unos años más tarde la s filigranas manuales se verían sos tituidas definitivam ente por
las marcas de imprenta de los tipógrafo s, tras el invent o que m arcó toda una era. Si el
papel fue el auxilio indispensa ble p ara el éxito de la im pr enta que acababa de nacer,
hace falta tener en cuenta que la pro ducci ón de m anuscritos a m ediados y a finales del
siglo XV se vio frenada por las consecuen cias del descubrimie nto gutemberguiano y
coexistió un tiem po con los incunables y los primeros libros im presos de las recién
estrenadas im prentas de Valencia, Zaragoza, Valladolid, Burgos o Sevilla, o
procedentes de los p rincipales centros europeos com o fueron Venecia, Amberes, o
Maguncia. La emulación de los elem entos paratextuales del modelo m anuscrito
fundamenta el desarrollo de la producción impresa en una evolución gradual que
emplearía varios siglos en llegar a térm ino. Portada , frontispicio , colofón , pie de
imprenta son el resultado de una adaptación que parte d el incipit fundido con el explicit ,
típicos de la tradición antecedente. Por ot ro lado, ¿qué obras se seguían copiando a
mano y para qué o quiénes? ¿Por qué razone s se destinaron determinadas obras a la
imprenta y otras a su transcipc ión a tinta ? ¿ Modelo obsoleto, censura, criba de textos,
intereses individuales, modas li terarias, petición del público? Es el caso del m s. E, si se
confirma su datación en la últim a década del XV. De nuevo, volvemos sobre los
motivos que llevaron a la copia de la Confisyon del amante castellana, al m enos medio
siglo después de la traducción al portugués.
113
PARTE II - LA EDICIÓN PALEOGRÁFICA
I. Nota preliminar
La necesidad de una edición paleográfi ca para el m s. Madrid, Real Biblioteca,
II-3088, surge de una serie de factores re lacionados con la accesibilidad del texto
mismo. El manuscrito constituye el único ejemplar de la tradición de la Confessio
Amantis en idioma portugués conocido en el m u ndo y seguía inédito desde su hallazgo,
en 1995, en el real aposento madrileño. La in existencia de una tr anscripción para un
testimonio tan valioso ponía el veto a la posib ilidad de una consulta de gran alcance de
una tradición aún por estudiar , la de las traducciones ibér icas tardomedievales de la
Confessio Amantis de John Gower.
El manuscrito está m icrofilmado y m i crofic hado en blanco y negro, y fue catalogado
omitiendo p arte de sus características codico ló gicas y paleográficas, perdiéndose, de
esta manera, toda la fundam ental información que puede aportar una correcta lectura del
color de sus decoraciones, o de los tipos de tinta utilizados por el amanuense, o la
visibilidad de sus marcas de agua.
Aunque para los iniciados y expertos lectores de manus critos tardom edievales un
trabajo de tal envergadura pueda resultar supérfluo, cr eemos indispensable volver
‘fungible’ un testim onio gráfico que, por su pr opia naturaleza, no lo es, con el fin de que
constituya un punto de partida para futuro s y m ás especializados estudios. Dada la
excepcionalidad del hallazgo y el estado de total desconocim iento del testimonio
mismo, la edición paleográfica se vuelve instrumento im prescindible para su
descodificación f ilológica y con textu alización, constituyend o, además, el traba jo previo
a la edición crítica, basada ésta en una lectura más m odern izada de los signos textuales
y paratextuales que aparecen a lo largo de la obra.
La fijación de los criterios adoptados para nue stra edición se basa en la adecuación de
las Normas gerais de transcrição e publicaç ão de documentos e textos medievais e
modernos establecidas por el Padre Avelino de Jesús da Costa en 1977 y actualizadas en
su tercera edición de 1993, que a su vez proceden de la revisión de los dictámenes de la
Academia Portuguesa da História, de 1940, de las norm as de la Escuela de Estudios
Medievales del C.S.I.C., de 1944, de las suge rencias de la Commission Internationale
115
de Diplomatique, en sus diversos Congresos de la década de los Setenta, y de las
Normas de transcrição del Centro de Estudos Filol ógicos de Lisboa, de 1971. También
tuvimos en cuenta los criter ios estableci dos p or Antonio Cortijo Oca ña y Maria do
Carmo Correia de Olive ira para su edición del VII y VIII Libro de la Confessio Amantis
portuguesa, ahora en prensa.
Aprovechamos las palabras de Margherita Morreale en su edición de Los doze trabajos
de Hércules : «Es indudable que cada obra con stituye un caso especial, y que cada
tradición manuscrita ofrece sus propios problem as y sus propias soluciones», para poner
de relieve la peculiaridad de un testimonio com o la Confessio portuguesa, cuyo proceso
de elaboración y cuya trayectoria hist ó rica han proporcionado múltiples claves de
lectura y han supuesto no pocas vacilaciones a la hora de fijar sus características
codicológicas y paleográficas.
II. La presente edición
Nuestra edición responde a un criterio de fidelidad paleográfica, primando éste
sobre cualquier otra norma de transcripción, dado el interés filol ógico-lingüístico del
testimonio. Por consiguiente, reproducim os se rvilm ente cualquier signo del texto, en su
disposición y peculiariades gráficas.
Las innovaciones que aportamos se lim itan a la resolución de las abreviaturas, que
indicamos en carácter itálico , y uniformamos la transcripción de ſ larga y s de doble
curva por medio del signo s , con valor sibilante, o por m edio del signo z , cuando con
valor fricativo.
El signo tironiano τ , o de conjunción, se resuelve con et .
Desdoblamos las abreviaturas de:
cau = caval leiro
= D eu s
enx° = enx enplo
ihu x°, ihu xp° (y derivados) = ih es u s x risto , ih es u s xp risto
p° = p edro
scud° = scud eiro
snça = s ente nça
116
spual = sp irit ual
sta = s anc ta
. . = scilicet
° = s egundo
S or = S enhor
t° = t estemunho
La tilde ~, como signo de na salización vocálica propio del port ugués, se conserva en los
diptongos (gráficamente triptongos ), pero se transforma en m a final de palabra, o en n
ante las oclusivas b ilabiales b , p , dentales d , t , o nasal m , según el criter io seguido por el
amanuense al escribir el térm ino por extenso, a pesar de que él m ismo (u otro copista,
dada la supuesta presencia de más de una m ano), y con excepciona lidad, usa el trazo m
incluso ante las consonantes susodichas.
Las adiciones entrelineal es se ponen entre paréntesis angulares altas <> . Ej: < tam > .
Los elementos no subs anables se señalan por m edio de un determinado núm ero de
puntos colocados entre corchetes [..]. A cad a punto corresponde una letra. Cuando la
laguna sea extensa, se utilizan convencionalmen te los tres puntos entre corchetes […] y
se precisan en nota sus características.
Para los espacios en blanco, cuando breves , se insertan los as teriscos [***], o se
describen en nota.
Las interpolaciones marginales de otra m ano, con el signo de llaves {}.
La separación de líneas se señala por medio de una barra /, y, volado, el núm ero de cada
línea; el cambio de folio, con doble barra //; el núm ero de folio o de columna, m ediante
corchetes [folio, recto o verso, columna] . Ej.: [f. (71) LXIJ / 67 r, b].
Los diferentes capítulos enum erados en los folios de las tablas en castellano van
precedidos por calderones ¶, siguiendo el p r incipio adoptado por el copista de dicha
sección del m anuscrito.
En consideración a la edición cr ítica del te xto, y a su posterior comparación con el
testimonio castellano, Confisyon del amante , ms. Madrid, Real Biblioteca de El
Escorial, g. II. 19, publicad o en edición semipaleográfi ca por Elena Alvar, hemos
optado por tener en cuenta los parámetros a doptados en dicha publicación, con el fin de
mantener la hom egeneidad del sistema, sin recurrir a m odificaciones sustanciales. Por lo
tanto, la determinación de los signos textuale s y paratextuales reflej a, en general, la
117
elección del editor del texto castellano, una vez cotejado éste con la correspondiente
transcripción que hizo Bernardo Santano Moreno, limitadam ente al Prólogo y al Libro
primero, en diferentes núm eros del Anuario de estudios filológicos .
Uso de las letras mayúsculas
Siguiendo el principio de integridad del texto reproducido, también hemos tenido en
cuenta las resoluciones del copista para la tran scripción de las le tras mayúsculas. En
especial, los sonidos fricativo palatal y el sibilante tienen cada un o dos variantes
gráficas, aunque prevalece indudablem ente el uso del trazo mayúsculo:
- J eta / i et a o J azendo / i azendo (igual que en los nom bres propios como J uno , o
como J rmãao ). Así mism o, el signo mayúsculo se halla en medio de palabra
cu J o / -a , lyngoa J em , so J eyto ;
- S esudo / ss esudo o S iso / o s iso , S imom.
Abreviaturas
Signo de
abreviatura
Letra/s sustituida/s Ejemplos
et
m, n, nm, o, u
eu, er, ue, to
ã, ẽ , ĩ , õ, ũ (nasalización
vocálica)
co m , o n rra, p o lla, a n i m adas,
aq u eeçer
d eu s, cl er igo, q ue , muy to
lãa, hom ẽ es, b ĩ jr, coraçõoes, h ũ a
er, ere, re u er melhas, d ere ito, p re guiça
er p er a
er s er ia
ia d ia
ir, ri, ui u ir tudes, doct ri na, g ui sa
a, ar, r, ra, ua, uar, ur agrauau a , gua r dados, o r a, p ra zer,
q ua l, g uar dasse, nat ur alleza
r po r
ro p ro uar
os, us todoll os , se us
118
Otros elementos entrelineados
ente, ento spiçialm ente , rregim ento
lo, no, ro enxenp lo , reg no , lyu ro
Términos por extenso
Enumeram os a continuación una serie de el ementos que ap arecen escritos por ex tenso
en el manuscrito, com o justificantes de la elección gráfica adoptada en la resolución de
las abreviaturas:
1) Elementos gráficos
a) Consonantes nasales
i) ante oclusiva bilab ial: tenplo / templo , tenpo
ii) ante oclusiva dental: obediemtes , endiante
iii) ante sibilante: emssinado
iv) ante velar: emxenplo
v) ante pronombre reflexivo: botamse
vi) al final de palabra: hom em
vii) en el cambio de línea: en / como , em / tom , nem / h ũ u
2) Elementos gram aticales:
a) Adverbios: muyto , tam
b) Conjunciones:
i) copulativa: e
ii) adversativa s: Epero
iii) completivas: que
c) Preposicion es:
i) simples: co m , per
ii) articuladas: contra , pella , pollo / a
d) Numerales: dous
e) Adjetivos posesivos: meu , seus
f) Formas verbales:
i) infinitivos: mereçer , screver
ii) presente de indicativo: soo / som , teem , teemos
iii) pretérito indefinido: pormeteo
119
3) Elementos léxicos:
a) Nomb res personales: daunger , genius
b) Nombres com unes: aqueeçimento , dereito , doctrina , feito , fermoso / fremoso ,
enmijgo , meestre , pr egui ça , pregunta , santa , Senhora , Senhores , testemunho ,
ypocresia
La puntuación
Insertamos, así m ismo, la puntuación del manuscrito, sin m odernizar.
Los tres, cuatro, o incluso más puntos y m o tivos decorativos varios al final de las
rúbricas, o tras las voces Confesor y Amante , se indican indistintam ente a través del
signo : .
La foliación
El manuscrito presenta la subdivisión en Li bros, pero no se enum eran los capítulos.
Encabezando cada nuevo capítulo, y entre corche tes, indicamos el número progres ivo
general de los capítulos de la obra, y el parcial de los de cada libro.
Entre corchetes también indicam os el númer o del folio en donde se sitúa el texto.
Señalamos todas las foliacion es que aparecen a lo largo del m anuscrito e insertamos
además la num eración de los folios ef ectivos, para mayor practicidad. Ej.:
[f. (83) LXXJX / 79 v, b]
La primera cifra, entre paréntesis redondo, corresponde a los folios efectivos y
ordenados cuando la última encuadernación del m anuscrito, incluidas las tablas en
castellano. Dicha cifra no aparece en el manuscrito. Para los folios insertados
equivocadamente se sigue el orden efectivo.
El segundo número, rom ano, es el que aparece en la parte superior del margen derecho
de cada folio, aunque gran parte de la numeración rom ana fue guillotinada cuando se
juntaron las tablas en castellano y se encuader nó la obra. Incluimos sólo las que se leen
en el manuscrito. Cuando son incompletas, pero deducibles, indicam os la cifra que falta
entre corchetes. En las tablas en castella no que preceden al texto po rtugués, aparece un
número arábigo en la parte superior del m argen derecho. Ej.:
[f. (4) 4, v]
120
De la misma manera, los folios que albergan el texto en portugué s llevan el número
arábigo de la serie de las ta blas castellanas hasta el 37. Éste se indica tras el del
paréntesis redondo.
Después de la barra insertam os el número arábigo, cuan do éste aparece en la parte
inferior del margen derecho del folio, o cuando se puede reconstruir a partir de las cif ras
parciales. En este caso, las cifras que no se leen por en tero en el manuscrito por estar
guillotinada s se indican entre corchetes.
Tras la numeración ind icamos la cara ( r ecto o v erso) y la colum na ( a o b ) del folio
donde se sitúa el texto al que nos referim os.
En determinadas ocas iones se leen unas cifras escritas en lápiz, puestas sin criterios
fijos, y de m ano moderna; aqu éllas se intr odujeron en un mom ent o indeterminado para
indicar la correcta num eración de los folios en cuadernados erróneam ente. Se encuentran
indistintamente en el margen derecho superior o en el inferior de l folio. Las cif ras en
lápiz se indican en la s notas.
El aparato
Se transcriben e indican en las notas las t achaduras, las ras gaduras, las raspaduras, las
manchas de tinta o de hum edad, los agujeros, las arrugas, o cualquier signo de deterioro
visible en el manuscrito.
Como la edición respon de a criterio s estr ictam ente paleográficos e intenta reproducir
fielmente cualquier signo del m anuscrito, los errores de copia, las lagunas y los
elementos interlineado s se transcrib en dent ro del texto m ismo y se mencionan también
en el aparato. Además, se inserta la descrip ci ón de la letra ca pital, cuando ésta aparezca,
o se hace referencia al espacio correspondien te dejado en blanco por el decorador o
rubricador. No todas las letras capitales son visibles por completo: parte de ellas están
guillotinadas o escondidas bajo la cosedu ra del do rso. Hay letras capitales de tres
tamaños: de pequeño, mediano y gran formato. Se indican en nota las dim ensiones de
las letras capita les de gran fo rmato y de sus m otivos afiligranados . También se indican
los cambios de tinta, de m ano, o de tamaño de l carácter, y la foliación moderna en lápiz.
En el manuscrito no hay reclam os , con la sola excepción de concordia , en el verso del f.
8, tras la receta y e l letuario.
121
Por motivos ajenos a nuestra voluntad y de te rminados por cuestion es técnicas, las
rúbricas se imprimen en negro. Se indican en nota tanto las rúbricas com o las letras
capitales de tinta diferente a la roja.
Al final de la ed ición paleográfica inser t amos una serie de lám inas que reproducen
algunos folios del manuscrito. Se trata de los ff. XL r, XLIJ r y LJ v del Libro segundo,
LXV v del Libro tercero, y el f. XCIIJ v del Libro cuarto, que alb ergan a demás los tipos
más represe ntativos de letras cap itales afiligran adas. Tam bién incluim os el f. CCLVI v
del Libro octavo, con el explicit de la Confessio portuguesa. Cierra la sección de
láminas la reproducción de dos documentos compilados en letra cursiva bastarda y en
letra cursiva cortesana, de 1437 y de 1492 respectivamente, contemporáneos por lo
tanto a las copias de las traducciones ib éricas, y producidos dentro de los mismos
ambientes cortesano s.
122
soiugado entom oenp er io derro / 6 ma q ue elle n u n ca depois mais / 7 beo aamãao dos
rromãaos . mas / 8 steue assy longo tenpo so opod er io / 9 dos françeses ataa q ue fortuna
deu / 10 h ũ u tonbo aasua rroda delles et / 11 ofez caher enpod er dos lonbardos / 12 Eesto
nom por pod er despada . / 13 mas p er conssentim ento de carllo o / 14 caluo . q ue entom era
rrej de fra n / 15 ça . oqual dem etio oenp er io all / 16 uis seu parente que era lon / 17 bardo . 32
[VII, Capítulo VII]
ff. (12) 12 VJ v, b - (13) 13 VIJ v, a
/ 18 Assy 33 durou oenp er io enpoder / 19 dos lonbardos ataa otenpo / 20 dalberto et
berimgario que / 21 ant re os grandes se começou / 22 tal debato et deuisom . p er que / 23 elles
p er derom depois afrolde / 24 sua on rra . Epo r isso diz oem / 25 xenplo q ue ohom e m
quando sta / 26 bem poucas uezes se conheçe / 27 oq ue pareçeo entom p er os de lo n / 28
bardia. ca ta l guerra comu m / 29 se leuantou ant re elles por / 30 por auareza et e n ueia q ue
cada / 31 h ũ u tirou p er asseu cabo et apa // [f. (13) 13 VIJ r, a] 1
nhou qua n tas gentes
podia ental / 2 g ui sa q ue o rregimento do d ere ito comu m / 3 nom auia ia lugar. Epor ade / 4
uisom q ue ant re elles auia p er for / 5 ça de neçesedade lhes co n uijnha / 6 de demandar
aiuda aas ter / 7 ras stranhas . Eestando assi / 8 depa r tidos fora de toda boa gu / 9 rreg ra
beerom atal c on cordia q ue a / 10 enlliçom do enp er io derrom a ste / 11 uesse sobre sete
p ri nçipes dalle / 12 manha et assi p er mj n ga de g ra ça / 13 abrirom mãao do enp er io et fic / 14
ou todo depois enpod er dos a / 15 llem aaes . Ep er a c on firmare m / 16 oestado sobre que foy
adis / 17 cordia tom arom os alle / 18 mãaes posse s egundo . ac on posiço m / 19 feita ant re
elles . et fez er om / 20 logo h ũ u enp er ador aque / 21 chamaro m othes . s egundo . diz / 22
acaronica et des aquelle / 23 dia ataa este ficou oenp er / 24 rio aos allemãaes . Eem es / 25 ta
g ui sa como uos aued es / 26 ouuydo soltou danyel o / 27 ssonho daquella statua / 28 q ue
sinyficaua omu n do que / 29 depois auja de q u eer . de q ue o / 30 derradeiro sinal dos pees .
/ 31 q ue eram de barro et de ferr o he / 32 ia Vijndo caassi sta agora todo / [f. (13) 13 VIJ r,
b] 1
omu n do em deuisom. Aqual se come / 2 çou quando oenp er io rro mãao assi / 3 foi
departido . de que he dau er pesar / 4 por q ue senp re depois de dia endia / 5 om u n do
peiorou oquesse mostra . /
6 bem aolho P ri me ir ament e s e c o m e /
7 çarmos em rroma
acharemos q ue o / 8 muro et todaa çidade aade dent ro /
9 sta deuassa et despouorada .
Caassi / 10 he ella guastada q ue onde steu er om / 11 os paaços rreaaes Agora he ca n po / 12
chãao. Esse para r mos mentes ou / 13 trossy . ao stado da cauallaria edo s / 14 çidadãaos que
em ella sohia dau er / 15 he de poer enpeso odagora com oden / 16 tom acharemos q ue o
grãao he tirado / 17 da palha . Assi que p er a dizer do pod er / 18 et da onrra . et da rriq ue za
derroma nada / 19 he agora arespeito doq ue sohia desseer / 20 Eo aazo por q ue ella assi
abaixou de / 21 sua onrra . foi diuisom . aqual he m a / 22 dre de toda c on fusom ondeq ue r
que ella / 23 bay . et nom s oomente do tenporal . / 24 mas bem assi do sp irit ual . Ea u er dade
de / 25 sto dias ha que he p ro uada na santa / 26 ig re ia polla peçonha dos b ẽ es m u n da / 27
naaes . q ue he mesturado em ella . / 28 Ca x risto . m eesmo confessa . q ue neh ũ u / 29 ha
32 Sigue un espa cio en blanc o, corres pondiente a dos líneas, destinadas a albergar la rúbrica, que no se
introdujo. El decorado r lo aprovechó para extender los motivos fitomórficos de la letra capital con la que
comienza el nuevo capítul o.
33 Letra capital roja, afiligran ada, de pequeño formato. Su cuerpo ocupa el espacio de dos líneas.
129
pod er . de s er ujr ad eu s ao mu n do que / 30 nom p er eça . et assua pallau ra nom po / 31 de em
neh ũ a maneira s eer me n tira / [f. (13 ) 13 VIJ v, a] 1 Eesto outrossy tam abertament e sem
/ 2 ostra aolho q ue nom conp re dello m ais / 3 fallar Mas p er esta g ui sa home m ap re / 4 nder
como om u n do andou arredor / 5 atanto que agora he açerca gua / 6 stado . s egundo . aform a
daquella figura / 7 de q ue fallou danyel em sua sc ri ptu / 8 ra. Cao do ouro et oda p ra ta et o
/ 9 do arame som ia auijnd os hidos / 10 et agora sta sobre os seus dedos / 11 uelhos . de fraco
barro et de ferro / 12 q ue pouco c on cordam . Eassy força / 13 do he q ue caya com o cousa
q ue / 14 enssy he depa r tida.
[VIII, Capítulo VIII]
f. (13) 13 VIJ v, a - v, b
/ 15 Aquy allega odicto do apo / 16 stollo: . 34
/ 17 O 35 apostollo sc re ue anos todos / 18 e diz q ue nos somos aquel e s / 19 e m o s q ua ees ou
enq ue aç er tou . oa / 20 cabamento do m u n do p er q ue nos po / 21 demos c on sijrar bem que
ayma / 22 gem que sinificaua omundo q ue / 23 foi ia onrrado . et agora he bil / 24 et fraco et
uelho et cheo dema lle / 25 za . et de p er igoo . et outrossi depar / 26 tindo como eram os pe es
daq ue / 27 lla statua q ue uos eu ia disse . h e / 28 ia aç er c a derr ibada et esto se most ra / 29 q ue
he por mj n gua dam or . Ca o n de / 30 os rregnos som depa r tidos. he for / 31 çado q ue os
om ẽ es passem m al Esse / 32 pararmos m entes entodollos / 33 cabos acharemos q ue o
mundo ant re / [f. (13) 13 VIJ v, b] 1
os xp ri stãaos geeralment e he depa r / 2 tido p er
guerras trabalhandosse / 3 cada h ũ u debuscar bing ança / 4 qua n to pode . nom enbargando
/ 5 que estes theollogos nos dize m / 6 q ue onde caridade nom ha nem / 7 h ũ a obra . boa
pode seer feita / 8 Eonde mo r tal guerra he usada / 9 eu no m sse j como caridade hi po / 10
ssa au er assesego Mas de todo est e /
11 mal oh ome m he aazo q ue rrazom et /
12
entendim ento ha . et q ue enssinal et test emunho / 13 dello aq ue lla ymage m tomou seme / 14
lhança dome m enom dout ra anj / 15 mallia Ca p ri meir am ente todallas / 16 c ri aturas forom
ordenadas p er asse / 17 rem soieitas a o home m . et depois / 18 foi rrestrangido aq ue llo .
Equando / 19 elle q ue eeo cahiro m ellas . equa n do / 20 ele adoeçeo assi adoeçero m ellas / 21
Caassi como ohom e m sobre doen / 22 ças et paixõoes . asi enconpar / 23 açom sofrem
todallas outras / 24 c ri aturas.
[IX, Capítulo IX]
ff. (13) 13 VIJ v, b - (15) 15 JX r, a
/ 25 De como per aazo d e co n / 26 trariedade as cousas c ri a / 27 das padeçem corupçom : . 36
/ 28 olhade 37 ao sol e aall ũ a q ue / 29 som figuras çellest ri aaes / 30 se acripssom 38 anbos p er
op / 31 ecado do home m . bem assy // [f. (14) 14 VIIJ r, a] 1 om ais puro aar que he em alto
34 Letra im itando la gótica. La rúbrica e stá escrita en tint a oscura .
35 Letra capital roja, afiligrana da, de pequeñ o tam año, ocup ando el espacio de dos líneas.
36 Rúbrica e n tint a marró n. Letra im itando la gót ica.
37 Falta la letra cap ital, para la que se guardó el espacio correspondiente a cuat ro líneas. El comienzo del
nuevo capítu lo se sitúa al final de la columna b del vers o del folio.
38 Se corrige l de un original aclipssom por r .
130
po / 2 llo pecado do home m he aas uezes / 3 corrupto et mouudo . ora co m ue n tos / 4 ora
com nuu ẽ es p er quesse m o / 5 stra bem q ue o ome m deue teer mu / 6 yto opecado em odio
pois aa / 7 za ao çeeo seer em debato . Eco n / 8 sijrando outrossi todallas p ro p ri / 9 edades
das cousas quessom / 10 aq ui enbaixo ant re nos . acha / 11 rem os q ue cadah ũ a em seu g ra
/ 12 ao sta semelhantem ent e / 13 em esta mat er ia. Ca om al / 14 ora enche ora uaza. et at er / 15
ra ora c re çe ora mj n gua . ora / 16 ueemos as aruores u er des . et ch / 17 eas de folhas et
outra ora uee / 18 mos todo em contrairo . ora / 19 he ouerãao p ra ziuel et cheo de / 20 flores
outra ora Vee m as chui / 21 uas et tenpestades. o ra som / 22 os dias et depois uee m as noi
/ 23 tes . bem assi omu n do aas u ez / 24 es he lumeoso et depois he / 25 scuro . enta l g ui sa
q ue as obras / 26 mu n dana aes . stam senpre s egundo . / 27 adesposiçom do hom e m et assua
/ 28 condiçom Eporem diz g re gorio / 29 nos moraaes q ue o ome m he p ro p ri a / 30 ment e
omeor . mu n do . et prouoo / 31 p er esta g ui sa. c a oho me m em q ua nto / [f. (14) 14 VIIJ r,
b] 1
tem alma rrazoauel . he semelha / 2 uel ao angeo . et enqua n to ha se n /
3 tido he
semelhauel aas anjm a / 4 llias . et enqua n to ha creç er he sem / 5 elhauel aas aruores . et
como as / 6 pedras ham seer assy oha elle . / 7 Ep er esta g ui sa ohome m de sua p ro p ri a ca
/ 8 llidade he assi como h ũ u mu n do / 9 et qua n do este m undo peq ue no erra . / 10 et torna
amal om aior mu n do to / 11 do se rreuolue . et aterra et omar et / 12 ofirm a mento todos delle
dema n /
13 dam Juizo . ca em qua n to elle sta / 14 fora do caminho oal todo sta e m /
15
discordia Ep er esta g ui sa c on cludindo / 16 eu entendo q ue o hom e m soo he aa / 17 zo de
todo omal. por q ue este mu n /
18 do em ssi he assi departido . Ediz / 19 outrossy
oauangelho . q ue deuiso m / 20 faz caher h ũ a casa sobre outra / 21 ataa q ue derriba todo h ũ u
rreino et / 22 pore m todo ome m bem pode ente n der / 23 q ue deuisom soo sobre todo he
cousa / 24 q ue mais faz caher ao mundo et senp re / 25 ofez des ocom eço. eesto se pode
p ro ua r / 26 p er ohome m q ue dessua conpleissom / 27 he feito sobre deuisom . de frio. hu / 28
mid o . q ue eente . sseco . oqual p er força / 29 c on uem q ue moira por q ue osseu stado / 30 he
senp re sobre debato. et ataa que / [f. (14) 14 VIIJ v, a] 1 h ũ a parte seia uen çida q 39 no m
pode / 2 hi au er paz final . p er o seo homem / 3 fosse feito em outra g ui sa todo . / 4 dh ũ a
mat er ia et aunydade dele / 5 no m s er ia geerada neh ũ a corrupço m / 6 Mais por q ue ha hi
cont ra riedade / 7 dent ro enssy no m pode durar q ue a / 8 açim a nom moira . Eaallem / 9
desto em elle ha out ra grande / 10 deuisom p er aqual elle senp re sta / 11 em debato em
q ua nto dura sua / 12 uida . et esto he ant re aalma et o / 13 corpo . q ue stam ant re ssy assi
deu / 14 ysos q ue qual q ue r cousa aque / 15 ocorpo q ue r mal . aalm a aama . / 16 et com
aq ue llo se d elleita . p er o / 17 q ue mujtas uezes aconteçe q ue da / 18 guerra q ue ant re elles
ha oq ue mai s / 19 pouco ual tem auictoria . Eq ue m / 20 q ui s er . traz er aam e moria oq ue ia de
/ 21 sto ha aqueeçido . bem au er a que / 22 rrep re nder da guerra q ue p ri mei ra m ente . /
23
começou no paraiso. por que / 24 ento m sse p ro uou que m ella era . / 25 et omal q ue obr ou
Ca daq ue lla / 26 guerra dentom naçero m todo / 27 llos biçios dos pecados mo r t / 28 aaes .
pollos q ua ees depois ent / 29 rou deuisom ant re os hom ẽ es / 30 aq ui no mu n do . Efoy
outrossy . / [f. (14) 14 VIIJ v, b] 1
todo aazo po r q ue d eu s destrohiu todo / 2 omu n do
39 q tachada con una ba rra y borrada con tinta.
40 aparece un trazo corrigiendo la letra y del verbo sin gular, ta l vez debido a u na revis ión posteri or de l
texto.
41 El copista corrige una a por un a e .
42 Debajo del 15 se lee un 17 trazado en lápiz.
131
p er dulluuio . saluo noe co m / 3 sua c on panha q ue sooment e polla / 4 arca foy 40 saluos .
Eaallem desto / 5 p er pecado aueo aquella magi / 6 naçom ane n prot q ua ndo man / 7 dou
faz er atorre de babillonya / 8 tam alta p er a pelleiar com opod er io / 9 de d eu s . pollo
pecado do qual forom / 10 m udadas as lingoag ẽ es ental / 11 g ui sa que çesarom depois
dobrar / 12 em ella . por q ue neh ũ u nom / 13 entendia oq ue lhe out ro dizia / 14 Eesto aqueeçe
entodas partes / 15 onde opecado tom a demanda / 16 q ue as cousas nom podem star co / 17
mo deuem . ca opecado de sua c on / 18 diçom he m ad re de toda deuiso m / 19 et he sinal do
tenpo enq ue om / 20 undo ha de falleç er . Ca ih es u s / 21 x risto . diz sem duujda . q ue preto
da / 22 fim d o mu n do paz et concordia / 23 ham de fugir et caridade ha / 24 de çesar ant re os
om ẽ es . et o / 25 odio se ha dac re çentar . Eq ua n / 26 do estes sinaaes se m ostrare m / 27 apedra
q ue danyel disse subita / 28 men t e ha de cahir . et todo om / 29 u n do tem de derribar . et
todollos / 30 om ẽ es entom ham de rre 41 surgi r / 31 p er a hirem agll or ia ou ap er diço m // [f.
(15) 15 JX r, a] 42 1 que q ue r dizer aparaiso ou ay n / 2 ferno . onde et er nalment e ha m / 3 de
morar . em oparaiso he paz / 4 et toda c on cordia . et oynferno he / 5 cheo detal discordia
que nu n ca / 6 hi pode au er neh ũ a boa auee n / 7 ça . Porem bem he q ue em q ua n / 8 to nos
pod er mos q ue aiamos / 9 paz h ũ us com os outros. / 10 et nos q ue iramos bem como Jr / 11
mãaos . ental g ui sa q ue possa / 12 mos aq ui uiu er em prazer et / 13 depois guaanhar saude
p er a / 14 as almas .
[X, Capítulo X]
f. (15) 15 JX r, a - r, b
/ 15 Aq ui conta h ũ u exenplo de / 16 aRyom otangedo r daarpa: . 43
/ 17 E 44 quisesse ora d eu s quenos em / 18 esto fossemos. todos assy co / 19 mo arryom que
tijnha / 20 h ũ a arpa de tal tenp er ame n to / 21 et mesura que quando canta / 22 ua com ella as
bestas bra / 23 uas se tornaro m manssas aç er / 24 ua com ollyom ollobo com / 25 oca r neiro
eallebor com ogal / 26 go todos stam enpaz et com / 27 isso todollos om ẽ es que ou / 28
arriom em aquelle tenpo . / 29 assy oS enhor com o oouelheiro to / 30 dos fez star em boa
c on cordia En / 31 tal g ui sa q ue os com ũ uees com . / [f. (15) 15 JX r, b] 1 os senhores eos
senhores com os / 2 com ũ ees elle os pos em amo r eos / 3 fez llançar dessy toda
menencoria / 4 Quem ora teuesse h ũ a arpa / 5 de mellodia tam p ra ziuel como foi / 6 aq ue lla
pod er ia prestar em mujtos / 7 lugares p er a faz er paz. onde ora ha / 8 odio . mas qua n do os
om ẽ es penssa m / 9 darroidar et ossiso q ue r ensandeçer et / 10 arrazo m tornar em braueza
ental / 11 g ui sa q ue tenp er ança et mes ur a t em p o / 12 sto sseu mu n do sobreo otrançe . eu / 13
no m ssej que cousa seia boa seno m / 14 au er me do . ca isto traz ogeeral te / 15 mor q ue sta
aapo r ta de cadah ũ u / 16 Pero qua n do aespora aguda fere / 17 se m m esur a ocauallo no
costado / 18 elle m ujtas uezes se agraua . o r a / 19 no m conp re de fallar m ais desta ma / 20
t er ia aqual neh ũ u pode gujar se / 21 nom soo d eu s . 45 aquelle d eu s que tudo / 22 tem em
rregimento .
43 Rúbrica e n tint a marró n. Letra im itando el carácter gótic o.
44 Letra capital roja, afiligran ada. 210 X 230 mm. Motivo afiligran ado: 30 X 26 mm .
45 Tachado con una barra y borrado con tinta.
132
Ms. Madrid, Real Biblioteca, II-3088
Lyu r o p ri mero
[XI, Capítulo I]
f. (15) 15 JX r, b - v, b 46
Aq ui c on sijrando oacto r / 23 encomo p o lla d euiso m das c on dições dos hom ẽ s / 24 dagora
oamor da caridade he u e n çido et e n / 25 tende de fallar daq ue lle amo r aq ue todallas c ri a
/ 26 turas a n i m adas som soieytas et po r q ue ha muij / 27 tos namorados q ue aallem da
rrazo m husam / 28 dos padecymentos dos seus dilleytes. / 29 Porende sobreesto em spiçial
fundou / 30 amateria deste lyuro em spiçyal : .
[f. (15) 15 JX v, a] 1 Eu 47 nom posso stend er minha / 2 mãao ao çeo nem assenta r / 3 em
ygualdeza este mu n do q ue senp re / 4 sta em ballança . por q ue nom he / 5 em meu pod er
de conpassar tam / 6 grandes cousas . porem amy m co n / 7 uem deas leixar passar et tr a / 8
ctar doutra materia Ca daq ui /
9 endiante eu entendo de mudar / 10 oestillo de meu
screu er et f allar / 11 de cousas no m muito stranhas / 12 q ue natura tem em sua m ãao. / 13
sobre q ue omu n do c on uem de star . et / 14 steue des ocomeço eestara em / 15 q ua nto hi
ouu er hom ẽ es . et es to / 16 he amo r de q ue eu fallo enq ue ne m / 17 h ũ u ome m se saba
rreg er . porq ue / 18 assua lley he ssem rregra . ca / 19 domu ito et do pouco neh ũ u aç er / 20 ca
se pode scusar q ue nom seia cu / 21 lpado . epor esso no m h a h i t a m / 22 sesudo que saiba
tenp er ar am / 23 esura damor seno m co n poersse / 24 com aq ue llo quelhe em ello a / 25 uyer .
ca siso nem força ono m / 26 pode aiudar . Eaquelle que e m / 27 out ra g ui s a s e t r a b a l h a d e
faz er . / 28 he p ri meiro lançado de soo pee . / 29 por q ue hi no m ha neh ũ u q ue aelo / 30
possa 48 au er rremedio . nem nu n ca / 31 ataa q ui foy achado sab e r q ue pode / 32 [sse] 49
ordenar meezinha aado ença / [f. (15) 15 JX v, b] 1 q ue deus tem posta aalley do am or . / 2
Ea esto nom sabe nem h ũ u dar / 3 outra rrazom senom que senp re / 4 foy et ha desseer
q ue amor he m ee / 5 st er onde elle q ue r . ca onde tem uo n / 6 tade alli sse assenta . q ue
contra / 7 ello no m ha hi toruaçom . mas / 8 do q ue ha daqueeç er aaderradeira ne m / 9 h ũ u
Siso pode dar rrecado . senom / 10 como aconteçe p er uentura . esse asi / 11 he que alg ũ a
ballança hi ha. / 12 q ue por fortuna seia gou er nada be m /
13 posso eu creer s egundo .
aprendi q ue amor / 14 atem e m suas mãaos po r q ue elle no m /
15 q ue r atend er aneh ũ a
rrazom et esto / 16 he por q ue amor he çego et no m pode / 17 ueer Eporem osseu Juizo
no m pode / 18 seer ç er to . mas como arroda anda / 19 darredor assy da graças sem m ere y / 20
çimento . et as p ri ua deque m as m ere / 21 çe bem com o oq ue ioga os dados. q ue / 22 nom
sabe se ha de guaanhar ou de / 23 p er der. ataa q ue ueia asua sorte. / 24 e m esto mujtas
uezes os om ẽ es co / 25 meçam quesse soubesse m oq ue era / 26 m udariam toda sua
entençom
46 En el m argen derec ho, en la parte su perior: 17 , e n lápiz.
47 Letra capital roja, afiligrana da.
48 Hay una mancha de tinta que se lim ita a la primera letra del vocablo.
49 La presencia de una m ancha de ti nta dificul t a la lectura del prim er vocablo de la línea.
133
[XII, Capítulo II]
ff. (15) 15 JX v, b - (17) 17 XJ r, a
/ 27 Aq ui bem como enpessoa daq ue lles q ue com / 28 amor som legados este actor finge n
/ 29 dosse namorado p ro põe desc re uer em çer / 30 tas destinçõoes deste lyu ro . os desuay
/ 31 rados padeçimentos q ue os nam orados / 32 Padeçem : .
// [f. (16) 16 X r, a] 1 E 50 que esto seia u er dade eu uos / 2 digo q ue eu meesmo soo h ũ u / 3
daquelles q ue he rreçebido aasua / 4 scolla et uos posso dizer seuos q ui / 5 s er des ouuyr
h ũ a forte so til et . / 6 marauilhosa au entura que / 7 amy m aqueeçeo aynd a no m ha m / 8
uyto te n po em rrazom desta m a / 9 teria damor aqual eu q ue ro de / 10 scobrir et
chãamente c on tar a a / 11 q ue lles quessom namorados . Ede / 12 ponto em ponto
declararlhes / 13 om eu noioso cujdado . et omeu / 14 noioso dia et omeu noioso aq ue / 15
eeçimento. po r tal q ue o q ue eu ag o ra /
16 sc re uo ao deante lhes pos sa fi / 17 car em
rrene n brança. por aq ua l / 18 rrazom eu c on sselho acadah ũ u / 19 q ue tome exenplo da
sabedoria / 20 quelhe d eu s deu et oq ue sabe debe / 21 faz er q ue o amost re aos q ue o nom sa
/ 22 bem. ca tal faz er he p er a louua r . / 23 Epor iso eu entendo desc re uer ea / 24 bertament e
demostrar 51 como a / 25 mor et eu encontram os portal / 26 q ue depois de mjnha mo r te
omu n do / 27 possa tomar exenplo daq ue lle / 28 p ra ziuel noio sem saude q ue p o llo e n / 29
tendim ento do om e m nom pode sseer / 30 rresestido . et cuia rregra ora em . / [f. (16) 16
X r, b] 1
lediçe ora em t ri steza sta encamj / 2 nhada . Sobre este ponto q ue he aco n / 3
tiçido do amor enq ue eu cahi conta r / 4 uoshey amat er ia . Ora ouça oq ue ha / 5 uoontade
douujr da mjnha fortu / 6 na . possouos eu diz er q ue andando e / 7 ste out ro di a
spaareçendo et esto foi / 8 no mes demaio qua n do cadah ũ a a / 9 ue tem tomada sua
pa r çeira et pe n / 10 ssa de conp ri r os p ra zeres q 52 do amo r / 11 q ue cobrou *** 53 de q ue eu
pouco p ra zer / 12 to mau a c omo aq ue lle q ue era mais / 13 longe do conp ri mento dosseu
amo r . / 14 Assi q ue eu nom entendi hi outro / 15 consselho seno m como h ome m fora de / 16
ssy fujme p er h ũ a fruest ra . nom por / 17 teenço m de cantar com as aues . / 18 mas co mo e u
fuj no meo della / 19 achey h ũ u chãao u er de et fermo / 20 so no qual eu soo choraua . et / 21
começey afaz er l 54 meu chanto a / 22 tam duram ente que mujtas vezes / 23 cahi no chãao
cujdando de dar / 24 aalma . pedindo ad eu s q ue me desse / 25 mo r te Ecomo eu acordey
daq ue lla / 26 pena alçey os meus olhos pia / 27 dosam ente ao çeeo dizendo . Oo tu cu / 28
pido etu uenus tu d eu s do amor. et / 29 tu deessa onde he auossa piedade 55 / 30 eonde he
auossa omildade 56 uos / [f. (16) 16 X v, a] 1 bos fazeeme agora biu er ou morrer . / 2 ca .
çertament e tal doença qual eu / 3 agora hei emujto ha q ue tenho se / 4 muyto durar
ouuesse dome m sesu / 5 do faria sandeu . Oouenus rrainh a / 6 do encarrego do amor. Tu
uida . /
7 tu tallante tu s aude humanal / 8 paramentes. aacausa demjnh a /
9 q ue rella et
outo r game parte de tua / 10 g ra ça ental g ui sa . q ue eu em este luga r / 11 possa achar se tu
50 Letra capital roja, afiligrana da.
51 Se tacha la pri mera sílaba.
52 tachado con una barra.
53 Letras tachadas con una raya, tal vez opi .
54 error sin co rregir.
55 Hay una pequeña mancha d e tinta justo sobre el término. Más abaj o, tras la última línea, en el margen
inferior, hay otra m ancha de tinta. Las d os se encuentra n en corres pondenci a con las ma nchas del foli o
anterior.
56 Una mancha de tinta oculta parcialmente la última sílaba y el término siguiente.
134
es graçiosa ou / 12 no m Edictas estas pallau ras . eu / 13 bi logo orrej do amor et arrainh a / 14
ta n bem . m ais orrej co m olhos q ue ixo / 15 sos et maao senbrante passou . / 16 seu caminho .
p er o ante quesse de / 17 todo fosse pareçeome q ue tomaua / 18 h ũ u dardo ardente conq ue
pasou / 19 arraiz domeu coraçom et em elle / 20 no m leixou achej out ro rremedio / 21 como
aquelle q ue nom auja uoo n / 22 tade daguardar Mas aquella / 23 q ue he acorro et fonte de
prazer . / 24 et noio q ue ha daqueeç er . aos que / 25 ama m ficou . et como q ue r que ella / 26
no m me m ostraua boo doairo p er o / 27 p er gu n tou . quem es tu filho . et eu / 28 acordej bem
co mo h ome m q 57 faz / 29 quando do r me . et parou ella be m / 30 mentes . et disse q ue nom
me t e me / 31 sse de n eh ũ a cousa . Mas com / [f. (16) 16 X v, b] 1 todo esto no m fuy eu
muy to ledo co / 2 mo a q ue lle quenom auja rrazom / 3 por q ue o sseer . Eout ra uez me per
/ 4 gu n tou quem eu era eeu lhe rre / 5 spondi q ue uos praz demj m S enhor s er ey / 6 sãao ou
nom . Eentom disse ella / 7 dh ĩ me tua enfirm idade. q ue te / 8 dooe et qe 58 q ue te agrauas
assy . / 9 no m te encobras . casseme finge / 10 res . no m te saberej faz er meezinh a / 11 neh ũ a .
Senhora eu som h ũ u / 12 hom e m que em uossa co r te uos / 13 hej longam ente s er uido . et
demais de / 14 m ando guallardom do p ra zer q 59 / 15 pois tanto tenpo ha que pa / 16 de ço
noio. Eella ento m começou / 17 denbruscar et disse mujtos rron / 18 çeiros ha hi deuos
outros . dos / 19 q ua ees pode sseer q ue tu es h ũ u. q ue te / 20 fyng es au er feito am eu am j m
s er uiço / 21 Ep er o q ue ella bem sabia q ue o meu / 22 mundo staua em out ra rroda se m / 23
rronçaria mandoum e todauja / 24 q ue lhe disesse au er dade q ue doença e r a / 25 am inha
Senhora disse eu seuos / 26 q ui s er des demy m au er piedade diruollo / 27 ey . dim e disse ella
out ra uez q ue ia n / 28 da he atua ynfirmidade enom / 29 encobrar dello nada . Senhora / 30
bem uolla diria se tanto m e du / 31 rasse auida . Eentom lançou ela // [f. (17) 17 XJ r, a] 1
os olhos sobremy m edisse . pois / 2 atua uida sta em uentura no m / 3 enba r gando q ue eu
saiba como esto / 4 he mjnha uontade he q ue te con / 5 fesses ah ũ u meu cl er igo q ue logo
/ 6 bijnra et que tu lhe rrecontes / 7 todo p o llo meudo assi os teus / 8 penssam entos assi
como as / 9 obras . Oo genius meu p ro p ri o cl er i / 10 go disse uenus uem adiante / 11 et ouue
este home m de c on fisso m . / 12 e tanto q ue ella esto disse le / 13 uantej acabeça et bj
aquelle / 14 cl er igo star p re stes . Easseentou / 15 se p er ame ouujr com o p er ela / 16 era
mandado .
[XIII, Capítulo III]
f. (17) 17 XJ r, a - r, b
De como ama n te / 17 se ficou engeolhos . p er asse c on fessa r / 18 agenius ossaç er dote da
deessa Venus
/ 19 Este 60 cl er igo onrrado esa n to / 20 homem começou de / 21 m e fallar . Benediçite / 22
Edepois disse mais filho m eu / 23 tu me deues ora descobrir / 24 os a ltos p ra zeres com
todos / 25 os noios q ue tu as sentido a n / 26 te desto p er rrazo m damor . eq ue . / 27 nom leixes
cousa q ue me n o m / 28 digas . comote aueo chaam ente . / 29 todo . editas aq ue llas pallau ra s
/ 30 fiquey os giolhos ante el le / [f. (17) 17 XJ r, b] 1 Ecom cont ri çom rrespondi . d omi n u s
57 tachado con una barra.
58 El copista trazó prim ero q , transformada luego en d .
59 Tachada con una barra.
60 Letra capital roja, afiligrana da.
135
Pad re / 2 sp irit ual genius pois tu as asp er iençia / 3 do amor por cuia rreu er e n ç a m e tu / 4 as
agora de c on fessar . rrogote q ue en / 5 esta mjnha confissom no m me leixes. / 6 p er der
tenpo . por q ue todo meu coraçom / 7 st a agora meu coraç ọ m toruado eno m /
8 posso
guaançar meu entendime n to / 9 p er ate diz er todo que alg ũ a cousa no m me / 10 squeeça .
p er o setu me q ue res p er gu n tar / 11 de ponto em ponto eu creo q ue neh ũ a / 12 cousa ficara
q ue te todo nom diga .
[XIV, Capítulo IV]
f. (17) 17 XJ r, b - v, b
/ 13 Pallauras q ue disse genius ossaç er dote / 14 ao am ante no começo de sua c on fisso m : .
/ 15 Entom 61 começou elle logo de p er g unt ar . 62 / 16 ta r edisseme manssamente p er boas / 17
pallau ra s. filho p er ate fazer p er guntas / 18 em tua c on fissom . eu soo aq ui assijnado / 19
p er mandado deuenus . adeessa cuio cl er igo / 20 eu som da pa r te do amor . p er o amj m co n
/ 21 uem por alg ũ as rrazõ oes no m soom ente / 22 por te p er guntar por as cousas damo r / 23
mais doutras cousas m ujtas q ue tocam . / 24 aos out ro s uiçios . ca esto p er teeçe ao ofi / 25
çio de saç er dote cuia ordem eu tenho e m / 26 tal g ui sa q ue te mostrarej os biçios h ũ u / 27 et
h ũ u que neh ũ u delles nom fiq ue . / 28 dos q ua ees tu pod er as tomar tal ex enplo . / 29 p er que
tu depois saberas rreg er atua / 30 c on ciençia . Mais enp er o c on clusom final / [f. (17) 17
XJ v, a] 1 mjnha s er a em spiçial por amor cu / 2 io s er uidor eu sõo . epor cuio s er u iço eu
/ 3 som aq ui bijndo . assy q ue eu entendo / 4 de faz er duas cousas . p ri me ir ame n t e / 5 de te
contar arregra dos uiçios / 6 s egundo p er teeçe am jnha ordem . e depois / 7 m ostrarte
todallas p ro p ri edades dam o r / 8 enq ue guisa stam p er degraaos . s egundo adis / 9 posiçom
de uenus . cuia condiço m / 10 eu deuo asseguyr . com o som th e u / 11 do . pois todo soo
reth e udo co m am o r / 12 Epore m mais pouco m e deuem / 13 de culpar aynda q ue de cousas
de / 14 Siso pouco saiba . ca eu nom / 15 ouue em huso nem nu n ca fuy . / 16 ta m pouco
enssinado p er a falla r / 17 de uiçios ede u ir tudes. m ais da / 18 mor ede sua doct ri na. por
q ue os / 19 liu ro s de uenus doutra cousa . / 20 no m me enssinam texto nem g ro / 21 sa P er o
por quanto eu ente n do / 22 q ue ao cl er igo p er teeçe de sseer bem / 23 acustumado et que
aelle he u er go / 24 nha deseer mj n guado em cousa / 25 q ue aelle c on p re de faz er . Eeu
demeu / 26 ofiçio saç er dotal po erej a tua co n / 27 fissom en tal form a q ue com de / 28 cabo
tu ouujras parte dos biçi / 29 os . os q ua ees eu apropriarey . aa / 30 mat er ia do amor em
maneira / 31 q ue tu entenderas bem oque elles / 32 q ue rem synificar. Ca ohom e m que / [f.
(17) 17 XJ v, b] 1
ha douujr c on fissõoes deue defaz er / 2 suas p er gu n tas chaame n t e et
nom / 3 p er sotilleza. por q ue au er dade no m q ue r pintar suas pallau ra s . Porem / 5 filho
meu oq ue te eu hej dep er gu n tar / 6 s er a assy chãao q ue tu entender as / 7 et conhoçeras
todollos pontos / 8 de tua confissom .
61 Capital roja afiligranada, con motivo zo omórfico, representando un a serpiente.
62 En origen: pergar , al que se añadi ó el signo de a b reviatura. En la nue va línea se lee tar , tachado.
136
[XV, Capítulo V]
ff. (17) 17 XJ v, b - (18) 18 XIJ r, a
Aq ui começa / 9 ac on fissom do amante. ao quall / 10 dos çinq uo sentidos oc on fessor lhe
/ 11 fez p er gu n ta de dous . scilice t . douee r et ouuy r
/ 12 Antre 63 auida e amorte eu / 13 ouuy as pallauras deste / 14 clig o ante quelhe e u rre spon
/ 15 desse . erroguejlhe entom q ue me / 16 disesse oq ue entendesse . et eu lhe / 17
obedeeçeria s egundo aforma desseu e n / 18 carrego . Eentom disse elle p er / 19 esta g ui sa
et mandou q ue me co n / 20 fessase de 64 meus çinq uo sentidos et /
21 ordenasse deos
correg er . doq ue os / 22 eu tijnha mal despesos . Ca / 23 elles p ro p ri ament e som as po r tas / 24
p er q ue as cousas q ue podem enpeeçer / 25 aas almas dos om ẽ es uãao d ere i / 26 to ao
coraçom Ora filho pois / 27 de troctar auemos desta m at er ia / 28 Eu 65 p ri mei ra m ente cujdo
de começar a / 29 ssab e r como sta oteu oolhar . oq ua l / 30 eu entendo q ue he m ais p ri nçipal
/ 31 de todos p er q ue p er igoo possa au ĩ jr . // [f. (18) 18 XIJ r, a] 1
Ep er a fallar em
naturalleza dam or / 2 muy to muytos pode ome m achar que / 3 senp re lançarom seu oolhar
arredo r / 4 p er a ueerem se pod er iam enculcar / 5 cousa que aelles pouco p er teeçia / 6 et
esto sooment e por deseiarem / 7 odesfazim ento dout re m Polla / 8 qual cousa m uj to
onrrados ca / 9 ualleiros et donas forom ia m / 10 uytas uezes ag ra uados . Assi q ue o / 11
oolhar he bem com o ladrom . / 12 cont ra amo r q ue aaza muj to gra n / 13 des et maa os .
aqueeçimentos / 14 q ue aas uezes ag ra uam a ss i me e s / 15 mo peor q ue aneh ũ u out ro . Ca / 16
faz corr er per elle ataa ocora / 17 çom dentro aq ue lle dardo quei / 18 mante dam or q ue
senp re arde / 19 ental g ui sa q ue o q ue elle aas uez / 20 es conheçe . por mal dessi m ee / 21
smo c re çe Porem filho para / 22 mentes ah ũ a storia q ue te eu / 23 ora direj p er q ue tu s er as
caujdado / 24 de guardar oteu oolhar q ue nom / 25 passe fora darregra.
[XVI, Capítulo VI]
f. (18) 18 XIJ r, a - v, a
Aq ui c on ta / 26 oconfesso r h ũ u enx enplo . do beer dize n / 27 do oq ue ac on teçeo aanthenor
neto / 28 dellrrey cadino de thebas : .
/ 29 Ouuidio 66 conta em seu liu ro . / 30 h ũ u exenplo do maao oolh / 31 ar . ediz que h ũ u
S enhor onrrado . / [f. (18) 18 XIJ r, b] 1
aq ue chamaua m atheon oqual . e ra / 2 parente
muy to chegado ao rrey / 3 cadino oq ue p er phebo foi posto em / 4 alto stado. Eeste etheon
como o / 5 me m pod er oso et monteiro deuonta / 6 de m ais q ue todos . tomou sabor / 7 dhir
acorrer monte com seus cã / 8 aes et grandes uozinas nas ma / 9 tas m ayores. onde elle
enten / 10 deo mais asinha dachar sua mo n /
11 taria . Assilhe aueo em h ũ u t en po / 12
andando asseu monte em h ũ a / 13 fruest ra . que ficou soo apartado / 14 de sua gente et
andou parando me n / 15 t es aas f re mosas flores q ue naçiam / 16 ant re as eruas u er des et
cataua out ro / 17 ssy . aos doçes cantares do rroussi / 18 nol et das outras aues . ataa q ue . / 19
chegou ah ũ u ualle no m sabendo / 20 elle pa r te. hu achou h ũ u chãao / 21 rredondo . ç er cado
63 Letra capital roja afiligranada, con motivos fitomórficos.
64 No se lee bien la vocal por estar bo rrada con tinta.
65 En origen: tu , que el copista corrige.
66 Letra capital roja, afiligrana da.
137
de booscos u er des et de / 22 mujtas fermosas aruores de des / 23 uairadas naturas . et
lançando seu / 24 olho cont ra omeo daquelle chãao / 25 bio h ũ a fonte mais ferm osa / 26 q ue
os om ẽ es birom . na qual dia / 27 na adeessa se staua banhando / 28 com todas suas
ny n phas que aela / 29 s er uem . Epero q ue ella era toda nua / 30 nu n ca el della partio se u
olho . / [f. (18) 18 XIJ v, a] 1 Por aqual cousa ella foy muy to san / 2 huda . ecomo deessa
q ue era mudouho / 3 em semelhança de ç er uo q ue logo per / 4 ante seus cãaes leuantou .
com o / 5 qual todollos de sua c on panha corr / 6 erom et fez er om montaria . ataa q ue / 7 os
cãaes omatarom . et por bing / 8 ança todoo spedaçarom . Ves ora / 9 m eu filho que cousa
he lançar / 10 oolho onde no m conp re oq ue antheo m / 11 carament e conprou . Por ta n to / 12
guardate q ue o nom faças. ca tu ach / 13 aras q ue m ilhor he aas uezes teer / 14 os olhos
çarrados q ue ueer com el e s / 15 oq ue te pode b ĩ jr ao depois em da / 16 pno . Ep er a p ro uar
q ue e s t o h e u er dade / 17 tu ouujras outrossi h ũ a storia / 18 do poeta ouujdio q ue c on corda
co m / 19 esta mat er ia.
[XVII, Capítulo VII]
ff. (18) 18 XIJ v, a - (19) 19 XIIJ r, b
Aq ui põe out ro em x enplo . / 20 do ueer et conta dh ũ u p ri ncip e p er no / 21 m e cham ado
Phorseus q ue ouue / 22 . tres filhas gorn 67 goneas dest ra / 23 nha naturalleza : .
/ 24 Contasse 68 em metamor em / 25 com o h ũ u S enhor aq ue cham / 26 auam forsseeo tijnha
tres filh / 27 as . et acostullaçom desua naçe n / 28 ça foy tal q ue a natureza q ue ell / 29 as
aujam dapa r te do m e m ao te n / 30 po desseu naçim e n to foi to r na / 31 do em sem e lhança de
s er pente / 32 das q ua ees h ũ a auja nom e selli / [f. (18) 18 XIJ v, b] 1
gona . eaout ra
surialla . et aout ra / 2 medusa . Mas em geeral to das / 3 tres eram chamadas gorgoneas / 4
p er toda aq ue lla terra . bem com ũ a na / 5 turalleza debestas feras aq ue cha / 6 ma m
mo n strõs 69 deq ue os om ẽ es ham / 7 medo . Pero ant re ellas tod as t re s / 8 no m a uj am ma is
dh ũ u olho co m / 9 q ue podesse m beer . oqual ora dh ũ a / 10 ora dout ra p er llanços dh ũ a aa
ou / 11 tra s egundo . acausa et aneçessidade / 12 q ue cadah ũ a dellas auja . Eou / 13 tra
maraujlha ainda m ais / 14 auja por q ue eu esta cousa digo / 15 que q ua l q ue r om e m que com
de / 16 seio as oolhasse logo era mu / 17 dado dome m em pedra . Por aq / 18 ual cousa mu jtos
forom enga / 19 nados sooment e por osseu ma / 20 ao oolhar Mais aq ue lle onrrado / 21
caualleiro p er sseeo aq ue m pallas / 22 deu em h ũ u scudo et oaiudou co m / 23 osseu grande
pod er et aq ue out ro ssi / 24 od eu s m er curio enp re stou h ũ a spada / 25 aallem do alto monte
de atha / 26 llas . foy buscar aestes mo n strõs 70 / 27 et achou desuairados om ẽ es daq ue la / 28
terra pollo oolhar dellas to r nados / 29 em pedras et como aq ue lle que auja / 30 Siso et
proeza do d eu s et da deessa en / 31 braçousse do scudo depallas et com // [f. (19) 19 XIIJ
r, a] 1 elle cobrio seu rrost ro et tirou aes / 2 pada de m er curio com aqual fez / 3 entom tal
façanha q ue todos aq ue / 4 lles tres moonstr ũ us medo / 5 nhos matou ante q ue dalli pa r / 6
tisse. Ora c on sijra filho meu / 7 et ssej auisado q ue nom uses de / 8 lançar oteu oolhar
sobre me / 9 dusa por tal q ue nom seias to r / 10 nado enpedra . Ca por sesu / 11 do q ue o
ome m seia se nom gua r / 12 da osseu oolhar do delleita / 13 mento da sandiçe q ue com de
67 borrado c on tinta y con un punt o puesto po r deba jo, indi cando el err or de copia.
68 Letra capital roja, afiligrana da.
69 Reproducimos el signo de tilde.
70 Una corrección hecha con ti nta más oscura dificulta la lect ura de la última sílaba.
138
toda santidade co n / 26 thuda nassua creença . de q ue depois / 27 ficou mujto f alleçida . ca
oduc ca / 28 lladament e staua ascondido em h / 29 ũ a camara Ju n to de q ue e lla no m sa // [f.
(23) 23 XVIJ r, a] 1
bia parte. e como aq ue lle que pe n sou / 2 dea enganar tomou tal
aposta / 3 mento sobressy q ue qua n do elle ala / 4 fosse pareç er ia u er dadeiram ent e a / 5
sseu olho q ue ella ao d eu s amibus / 6 bya . et ental g ui sa este ypoc re ta . / 7 com sua maa
sotilleza stauao 86 / 8 oolhando quando ado r meçeria / 9 et entom nom sabendo ella sa / 10
hiu daquel lugar efoisse ca / 11 lladament e aacam a hu e / 12 lla Jazia tom andoa
subitam ente / 13 nos braços et beyiouha. de q ue el / 14 la aco r dou c om t e mor fe my / 15 nyno
et nom sabia q ue faz er .Ee / 16 lle confortauaa com palla / 17 u ra s doçes et faagueiras .
dize n / 18 do q ue elle aenprenharia per / 19 tal natu ralleza q ue p er todo om / 20 u n do seria
soada aonrra daq ue lle / 21 filho . ca elle s er ia d eu s . et senp re / 22 auja de morar com os
deuses / 23 Com taaes p allau ra s et com o / 24 utras . q ue elle fingia em seu / 25 fallar ossiso
desta dona ficou / 26 todo c on to r uado . com o aquella / 27 q ue nom pemssou senom au er da
/ 28 d e M a i s a q ue lle q ue toda falssi / 29 dade cujdau a leuauaa com / 1 [f. (23) 23 XVIJ r, b]
taaes storias çegas ataa q ue c on prio / 2 com ella toda sua uoontade / 3 Edesq ue elle ouue
feito et acaba / 4 do este m al pa r tioss e callada / 5 mente della contraa m enhãa / 6 q ue o nom
sentio p er a onde foy . et /
7 assy foysse entom seu caminho / 8 p er a fora do templo
ficando ella . /
9 rrezando et orando com os giolhos / 10 enterra . Edepois q ue acabou
defaz er / 11 suas ofertas deu grandes aueres / 12 aos cl er igos ante quesse fosse . Ehi / 13 ndo
ella pella rru a contra sua / 14 casa achouha oduc no camjnho / 15 edisselhe oopaullina pois
tu es / 16 da santa c on panhia do d eu s am ibus / 17 elle te salue . ca pod er dom em no m / 18
faria oq ue esta noite < ele > ati fez em co / 19 usa q ue tu mujto rreçeauas. mais ta n / 20 to
Seguj eu assua graça q ue fuy fe i to / 21 seu logo teente . Porem te digo em / 22 man e i r a
dabença q ue daq ui endiante s er ey / 23 teu . et se aty praz seeres mjnha . esto / 24 s ta em tua
uoontade . Eouujdas suas / 25 pallau ra s callousse adona et foisse p er a / 26 sua casa et
lançousse sobre h ũ a cama / 27 dent ro em sua camara et começou de / 28 chorar et braadar
dizendo . ooescura / 29 ypoc 87 re sya p er cuia dissymullaçom de / [f. (23) 23 XVIJ v, a] 1
falssa ymaginaçom eu som assy ta m /
2 mal la ment e enganada . p er o dou gra / 3 ças
mujtas ao deoses todos . que / 4 dello som p er çibida. caayn da q ue esta / 5 uez m e esto
ac on teçeo eu faço po r / 6 mitymento aelles q ue em q ua nto / 7 eu biu er nu n ca eu outrauez
nee / 8 llo caya et em esta g ui sa fez ella / 9 seu pranto . chorando et com as / 10 lag ri mas
dos olhos osseu fermo / 11 so rrost ro . botando ataa q ue cheg / 12 ou seu m arido et abio s tar
asy / 13 doorida com pesar . et p er guntou / 14 lhe quelhe aueera . et ella co m / 15 aquello
mujto mais q ue dantes . / 16 acreçentando em seu planto diz / 17 endo heellas aonrra do
casam ento . / 18 q ue soh ia de sseer em my m onesta / 19 he ia p er duda . ca po is eu so m e n / 20
cuiada de dous no m soo ora mjlho r / 21 q ue h ũ a besta . Eassy como ella po / 22 de fallar
com grande u er gonha et / 23 piadoso senbrante c on tou asseu / 24 marido todaau er dade do
feito et fa / 25 llando assi com rrost ro demudado / 26 espasm ou ental g ui sa que foy aç er / 27
ca mo r ta . Eella alçou ha mu y to /
28 asynha nos braços Jurandolhe / 29 m ujtas uezes
q ue nom auja della / 30 neh ũ u q ue ixume. por q ue bem sa / 1 [f. (23) 23 XVIJ v, a] bia
q ue nom fora p er sua uoontade . / 2 mais en p er o de dentro desseu co / 3 raçom osseu
cujdado era asaz no / 4 ioso em m aginando q ue por cousa / 5 q ue aqueeç er podesse nom
leixaria / 6 desse bjngar detam g ra m despeito / 7 Emandou logo cham ar todos seus / 8
amigos et contoulhes todaa cou / 9 sa como aqueeçera demandando / 10 lhes c on sselho
q ue era oquelhes pa / 11 reçia bem de faz er sobrello . Eelles / 12 asinha forom auisados et
145
dis er om q ue / 13 lhe c on ujnha p ri meiram ent e d e a p / 14 agar onoio desua molh e r. et depo
/ 15 is q ue rellasse sobrello aelrrej et de / 16 mandarlhe quelhe fezesse d ere ito / 17 Sabendo
desto parte aquella ma / 18 goada mo lh e r ficou malaues co n / 19 fortada . et assesegou h ũ u
pouco / 20 ma la ue s et durou 88 assi ataa dous / 21 dias ou tres. q ue ella co m outras / 22 mujtas
onrradas donas foy rre / 23 contar aelrrej sua q ue rella et seu / 24 marido outrossy co m peça
de [..] 89 / 25 onrrados çidadãaos em sua c on pa / 26 nha. Quando oenp er ador esto / 27 ouuyo
diz er et conheçeo afalsseda / 28 de tam grande uiçio disse q ue lhes / 29 faria todauya
Justiça . Efez logo . // [f. (24) 24 XVIIJ r, a] 1 prend er os clerigos . et por tal que / 2 elles
no m podessem contradiz er . / 3 m andou sobrelles tirar enq ui ri / 4 çom Eelles sguardando .
enco / 5 mol hes no m c on p ri a negar au er da / 6 de pois auja desseer sabuda . / 7 pos er om
aculpa ao duc. cuj / 8 dando desse scusarem denom / 9 cahirem em pena . Mas con / 10 tra
esto dis er om os do c on sselho / 11 q ue por esso nom deuyam de / 12 seer scusados dau er em
oq ue od ere ito / 13 manda. ca elle he h ũ u . et / 14 elles som dous . et dous deuj / 15 am de
t e e r m a i s S i s o q u e / 16 h ũ u . assy q ue aquella scusa / 17 çom aujam elles por neh ũ a / 18
Aallem desto dis er om outrosi / 19 q ue quando os hom ẽ es q ue rem / 20 buscar u ir tudes
deuja m nas da / 21 char nos cl er igos. caasua o r / 22 dem he de alta naturalleza . / 23 q ue elles
deuem see r gujadores . /
24 do caminho d ere ito Porem se / 25 alg ũ u p er elles foy
desencamj / 26 nhado nom ha hi scusaçom / 27 q ue os possa tirar de culpa Ea / 28 ssy
aquelles q ue eram entom / [f. (24) 24 XVIIJ r, b] 1
Juizes p er d ere ito rrazo auel .
c on dapnarom / 2 os cl er igos am orte . p er aazo dos q ua ees / 3 aq uella maa callad a traiço m
as / 4 condida so falssa ypro ypoc re sya / 5 foy entom abertam ente atodos mostra / 6 da . et
como estes cl er igos assi forom / 7 mortos. trabalharonsse os da çidade / 8 de pu r gar
otemplo . enq ue sse fez aq ue / 9 lla cousa tam auorreçiuel Eay / 10 magem da deessa ysses
q ue foy causa / 11 da q ue lla rromaria tiraro m na logo et / 12 lançaro m na d no rryo de tibre.
por / 13 tal que aauga adestroisse Eper / 14 esta g ui sa otemplo foy purificado / 15 daq ue lle
pecado tam grande que hi / 16 foy com etido et aJustiça outrossy / 17 acabada na m an e i r a
q ue auedes ouuj / 18 do Mas qua n to ao quesse fez no fe it o / 19 do duc por q ue elle foy .
tomado da / 20 mo r . assua sentença no m foy tam / 21 rrigorosa . caam or desuya arrazo m / 22
et nom sabe ueer ocam jnho d ere ito / 23 Epor tanto elle ouue tal graça / 24 entom q ue a
mo r te lhe foy q ui tada . / 25 mas pore m por q ue elle enganara / 26 am or p er aquella g ui sa
foy por ello / 27 degradado q ue nu n ca entrasse mais / 28 na te rra . ca nom he de duujdar q ue
/ 29 quem falssa au er dade q ue possa scapa r / [f. (24) 24 XVIIJ v, a] 1 deno m au er por ello
bingança Ep er a traz er / 2 arrene n brança oq ue opoc re sia tem fe i to / 3 e m o u t r a s p a r tes .
no m deujam os / 4 om ẽ es acreer ta m altam ent e as / 5 cousas . quelhe aas uezes som / 6
dictas Mas qua n do tal uento / 7 uenta . ossesudo deuja entom / 8 derreg er bem anaao. Ca
posto q ue /
9 aa prime ira ma ns sa men t e co / 10 m eçe depois sefaz tam maao p er a / 11
amaynar q ue ante todo q ue bra asy / 12 masto com o callabre. ental g ui /
13 sa q ue
subitam ente qua n do ome m no m / 14 cuyda onauyo todo tresto r na . / 15 como beem os de
fe i to cada dia . / 16 Ede como antigament e esto ia / 17 aqueeçeo eu acho dello h ũ a / 18
grande sp er iençia deq ue om e m po / 19 de tomar ex enplo . et guardarsse / 20 do p er igoo
ante quelhe uenh a / 21 omal daquelles q ue assy . scuros / 22 et falssos . som dapa r te de
dent ro .
146
[XXVI, Capítulo XVI]
ff. (24) 24 XVIIJ v, a - (26) 26 XX r, a
/ 23 Aq ui põe outro exenplo de ypoc re sya / 24 vsada antre os hom ẽ es et conta / 25 enco mo
os gregos so ypoc re sya / 26 de santidade entrarom açidade / 27 de Troya .
/ 28 E 90 se começa r mos em troya ach / 29 aremos outrossy q ue ella p er / 30 tal ypocresya
foy trauda Equa n / 31 do os gregos tijnham todo p ro uado / [f. (24) 24 X VIIJ v, b] 1
et
acharom q ue batalha n e m Jazer em / 2 ç er co nem p ro eza nem h ũ a lh es no m / 3 prestaua
p er a cobrar açidade . fi / 4 ngido p ri meiro este uiçio so color / 5 de sinp re za p er consselho
de calcas / 6 et de crissa foi entrada p er esta guisa / 7 epois oss otil ma na canico p er ma n / 8
dado dos g re gos . forgou h ũ u caua / 9 llo darame de tal figura et en / 10 talhamento q ue
entodoo mu n do / 11 nu n ca foi om e m q ue out ra tal obra / 12 começasse Edout ra pa r te
conpa / 13 ssaro m os gregos outrossy denga / 14 nar ao rrej detroya et tractaro m / 15 com
antenor et enea q ue daq ue lla / 16 çidade eram os mais rricos epo / 17 d er osos et do
c on sselho auudos por / 18 mais ssesudos po r m etendolhes / 19 grandes dõoes . douro et
doutras / 20 rriq ue zas . entanto q ue ficarom / 21 anbos liados com elles . Eesta n / 22 do assy
c on co r dados em p ro posito fi / 23 ngerom de faz er paz ant re as pa r /
24 tes . so oqual
p ro pos er om de ordena r / 25 adestroiçom assy delrrej como / 26 de toda açid ade . E estando
assy / 27 apaz falssamente firm ada ant re / 28 elles os gregos consijrarom / 29 encom o pod er
lhes nom prestaua // [f. (25) 25 XJX r, a] 1
contra os troyãaos . ymaginarom / 2 desse
aiudar com falssa sotilleza . et / 3 so collor daq ue lla paz stenderom et / 4 fez er om dh ũ a
pollegada h ũ u pal / 5 mo . dizendo q ue eram muy to ledos / 6 da boa c on cordia q ue
antrelles era / 7 feita . ep or tal dia firmar m j / 8 lhor foronsse aelrrey et rrogaro m / 9 lhe
p er maneira dam or como aq ue / 10 lles q ue aujam deseio delh e faz er s er / 11 ujço quelhes
desse lugar doffer / 12 eç er sua oferta com boa tençom / 13 aadeessa m yn er ua a n te quesse
/ 14 fosse m . Aaqual cousa elrrej p er co n /
15 sselho dantenor et enea deu co n /
16
sentim ento . ental g ui sa q ue a u er dade / 17 do q ue elles q ue riam sac ri ficar p er /
18
ypoc re sia c on trafe i ta . foi entom / 19 aelle as condida . C a o s g re gos / 20 so collor degram
santidade t ra / 21 balharo n sse de faz er llogo acaba r / 22 o cauallo darame q ue foi h ũ a / 23
cousa muj to m arauilhosa de / 24 beer . Ca elle era cuberto de / 25 ssy mee smo et tijnha
doze rro / 26 das peq ue nas sobre as q ua ees ho / 27 m ẽ es ç er tos otirauo m p er aauj / 28 lla et
bijnha rresprandeçe n do / 29 como ossoll . Quem podia c on ta r / [f. (25) 25 XJX r, b] 1
op ra zer dos de troya q ue bijnham e m / 2 proçissom com gramde onrra p er a / 3 rreçeber
este sac ri fiçio ataa q ue chega / 4 rom aas portas daujlla.Mais / 5 assua entrada qua n doa
elles cata / 6 rom acharom q ue as po r tas eram / 7 mu y to peq ue nas et fi caro m end e muy to / 8
to r uados . p er o os da çidade entende n do / 9 q ue todo aq ue llo era feito por bem de / 10 paz
conq ue todos eram ledos . et ou / 11 trossy po r onrra d e mynerua em / 12 cuio s er uiço
cujdauom q ue bijnham / 13 fez er om birtar et derrib ar as portas / 14 et as paredes de
neptunos . q ue ant e / 15 mjll ano s auja q ue eram feitas . / 16 ental g ui sa q ue es te cauallo con
gra n / 17 de sopllenjdade foy posto na rrua / 18 larga . de dent ro da çidade . et ofereçido / 19
depois co m grande rreu er ençia . aq ua ll / 20 cousa foy aatroya s inal g r a m s i / 21 nal damor
90 Capital roja, afiligran ada. Sus extensiones a modo de dr ôler ies oc upan t odo el m argen inferio r del foli o.
Un motivo zoomórfico, repr esentando un perro, suj eta una de las extensiones.
147
et depaz p er assenp re . Ees / 22 to feito et acabado spidironsse os 91 / 23 entom os gregos
contoda sua c on pa / 24 nha . et cruz entrarom em seus naujos / 25 et cruzarom as u er gas et
fez er om todo / 26 p re stes assicomo se ouuessem logo de / 27 pa r tir . mas qua n do aescura
noite / 28 do ynu er no se m l u m e d e l ũ a et das st re / 29 llas b 92 tijnha cubertas as rribas do / 30
po r to hu elles Jaziam calladam ent e / [f. (25) 25 XJX v, a] 1 s ahirom dos naujos enterra .
bem / 2 armados . et como birom aalm ara / 3 do fogo q ue lhes fez synon oqual / 4 foi posto
po enculca em troya / 5 foronsse cam jnho daujlla et ent ra / 6 rom p o lla po r ta britada .
pella / 7 g ui sa q ue dantes aujam ordenado . /
8 Eem qua n to os da çidade do r mja m /
9
mat ar o m todollos que dentro a / 10 charom etomaro m das rriq ue zas / 11 qua n tas q ui serom .
et queimarom / 12 todo al q ue hi ficaua . Eem esta / 13 g ui sa obrou a traiçom q ue so falssa
/ 14 ypoc re sia foi scondida. p er aq ua ll / 15 aq ue lles que cujdauo m auer paz. / 16 no m
podiam entom achar rre / 17 medio contraa spad a q ue todo / 18 destrohia . Eassy m ujtas
uez e s / 19 odoçe se azeda qua n do he pro / 20 uado pollo gosto . et quem co m / 21 tal poboo
ha de tractar c on ue m / 22 q ue despenda mujtas pallauras / 23 em bãao . Ca onde elle cu jda
/ 24 mais deguaanhar . h i sta apa / 25 relhada p er a m ais p er der . et bem / 26 outrossy
{molh e r} scolhe alg ũ u home m / 27 pollas pallauras q ue delle ouue / 28 s er a enganada . por
q ue quando el / 29 lle mais u er dadeiro pareçe . ento m / 30 he m ais longe da uerdade . p er o /
[f. (25) 25 XJX v, b] 1 muytas uezes aqueeçe Epo remde / 2 he de au er pesar q ue aq ue lles
q ue ama m / 3 cada dia cousas nouas et enq ue nem / 4 h ũ a u er dade ha . aginha encalça m / 5
oq ue deseiam. deq ue abem q ue rida torna / 6 depois asseer auorreçida . et am or / 7 tem
aazo desse queixar . Mais q ua l / 8 q ue r q ue deseia dau er prazer em amor / 9 et
p er pallau ra s fingediças baj congei / 10 turando engano no m he de doujdar . ca / 11
oueemos cada dia q ue elle por ello no m / 12 rreçeba . grande d 93 pena . Porem fi / 13 lho
meu eu te digo q ue ati conp re de / 14 parar m entes et p er força datua hu / 15 manal rr azom .
guardate de ypo / 16 c re sia et dosseu falsso senbrante eq ue / 17 nom seias enganoso p er a
fazer aa / 18 molh e r cree r cousa q ue na tua cree n / 19 ça < no m> he c on th e uda Por q ue de
tal fin / 20 gida ypoc re sia naçe todaa traiço m /
21 aam or . p er aqual mujtas uezes / 22 he
enganado . ca fingido senbra n / 23 te he tam mansso enssy . q ue aa / 24 dur am or se pode
delle guarda r . / 25 Epor tanto meu filho eu te dou / 26 por encarrego assi como eu ouso / 27
q ue fugas deste biçio q ue ha feito / 28 mujtas m olheres neyçias et q ue te / 29 caujdes q ue
com elleno m te t re m et a s / / [ f. (2 6 ) 2 6 X X r , a ] 1 Amante . Parboa fe padre assy o / 2 farey
eu . Confessor . ora filho g ua r / 3 da bem oteu Juramento. ca esto q ue / 4 tu ora as ouuydo
he chamado / 5 op ri meiro rram o de sou er ba . et aalle m / 6 desto p er a p ro çeder m ais ao
diante / 7 em tua confissom ainda hi ha / 8 ossegundo rram o de soberua queh e / 9 cham ado
i n obediençia
91 Un punt o situa do po r debaj o de s señala el error.
92 tachado con una raya vertical.
93 tachado con una raya vertical.
148
[XXVII, Capítulo XVII]
ff. (26) 26 XX r, a - (27) 27 XXJ r, a
Aq ui falla / 10 da segunda speçia da soberua que / 11 he chamada ynobediençia . de / 12
clarando p ri meiro anaturalleza / 13 do biçio e de sy tracta daq ue lla a / 14 uorreçida
desobediençia q ue na co r / 15 te de Cupido desua rrudeza . faz / 16 rretardar acausa damor : .
/ 17 A 94 qual i n obediençia contraa / 18 rreg ra da c on çiençia deslou / 19 ua toda om jldade .
ental g ui sa / 20 q ue nom q ue r obedeeç er ao seu d eu s . s egundo . / 21 omandamento dassua
ley . co / 22 mo h ome m . mas ante husa co / 23 m o besta q ue sooment e seus dellei / 24 tos
brutos q ue r Segujr . et assi a n / 25 da este soberuoso uiçio sem omjl / 26 dade oqual no m
sabe q ue cousa he / 27 seer c on panh e i r o . mas me no s p re ça / 28 todalla s llex . et por soberua
no m / 29 pode s er ujr assy he mãao entodos / 30 os cabos. Este he aq ue lle deq ue falla m / 31
q ue ante q ue r q ue brar q ue abaixar . / [f. (26) 26 XX r, b] 1
Esse amo r no m ofez er
obedeeç er . eu e m / 2 outra cousa nom sej quelhe p re s / 3 tar possa p er ao sseu coraço m
Justi / 4 ficar Porem filho meu se oteu / 5 coraçom he desposto p er a tal fe i to / 6 como este
descubreo sem neh ũ a / 7 g ro s a . C a s e t u a a m o r e s d e s o / 8 bediente no m ssej enq ue
maneira / 9 possas cobrar oteu boo m u n do . / 10 Amante : . Pad re meu uos creede be m / 11
ç er tament e q ue nu n ca foi cachorro be m / 12 castigado q ue m ilhor guardasse seu / 13 dono
nem m ais baixo andasse / 14 asseu mandado q ue eu . qua n do ssej / 15 auontade dem jnha
S enhor . como q ue r / 16 q ue eu aauezes m e agrauo mujto / 17 dalg ũ as cousas q ue ella faz.
das / 18 q ua ees eu uos direj u er dade . de duas / 19 deq ue ora soo ne n brado . na s q ua ees ai n
/ 20 da q ue eu q ui sesse nom pod er ia obedeeç er / 21 ao seu mandado . mas do all uos / 22 faço
po r met i men to q ue entodo lhe / 23 soo obediente saluo soom ent e em / 24 estas duas cousas
. Confessor . / 25 Quaaes som essas contam as logo / 26 disse oconfessor . Am ante . Padre / 27
h ũ a he q ue ell a me man da q ue çarre / 28 mjnha boca . et q ue nom lhe enme n te / 29 fe i to
damor enq ue lhe eu mujtas uez es / 30 fallo . mas q ue me rretenha deo fazer / 31 et alleixe
enpaz . ao q ue eu no m pod er ia / [f. (26) 26 XX v, a] 1
obedeeç er por me darem todo
omu n do . / 2 por q ue quando eu stou onde ella / 3 he aynda q ue ella pouco preçe mj / 4 nhas
pallau ra s . c on uem q ue contra / 5 sua uoontade eu busq ue man e i r a / 6 dau er graça Mas
comoq ue r q ue a / 7 eu no m possa acalçar po r co / 8 usa q ue eu faça ou falle. enp er o / 9 eu
aas uezes assy fallo q ue ella / 10 se q ue ixa . et di z q ue me calle . et se / 11 eu tal mandado
deuo de c on p ri r / 12 et aelle sseer obediente todo / 13 m eu feyto seria p er dido. ca ç er to / 14
he q ue ssem fallar cousa ne m / 15 h ũ a se pode rrecadar . Eassi / 16 no m ssej q ue faz er por
q ue em esto / 17 no m lhe posso ta nto obedeç er / 18 q ue lhe todauja no m diga alg / 19 ũ a cousa
do q ue eu q ue ria . po r / 20 q ue ogrande a mor quelhe / 21 eu tenho . senp re sta em yg / 22 ual
u er dura deq ue eu nom / 23 posso anbos guardar .s. / 24 daquesta obediençia et o / 25 meu
fallar . Eem esta g ui sa / 26 mujtas uezes brito om eu / 27 sillençio . oqual he h ũ a / 28 das
cousas p er q ue m e baj mal / 29 p er o q ue nom he p er soberua q ua nto / 30 he da mjnha parte
Eora do / 31 utra pa r te por uos contar / [f. (26) 26 XX v, b] 1 mjnha desobediençia amj m
he g ra nde / 2 agrauamento et no m m e pode entrar / 3 e m no entendimento oq ue me e ll a m / 4
uytas uezes m anda dizendo q ue a / 5 leixe eu et q ue uaa scolher outra / 6 noua . et diz m ais
q ue sse eu soubesse / 7 qua n to ssoo longe da sua graça q ue / 8 eu me trabalharia de p oer
94 Letra capital roja, afiligrana da.
149
oseu / 9 amor em outro lugar mais em / 10 es to no m lhe posso obedeeç er . ca tam / 11 bem
me podia m andar p re nder / 12 all ũ a onde sta. como poer aq ue llo / 13 no meu
entendimento . et esto po r /
14 q ue nu n ca foy arbor q ue com sua rraiz / 15 tam forte
steuesse reigada na te / 16 rra q ue eu m ais forte no m seia ficado / 17 nosseu amor. et porem
no m posso / 18 tirar omeu coraçom della aynda / 19 q ue q ui sesse Ca d eu s sabe aynda q ue
de / 20 pois desto eu nu n ca aouuesse ma / 21 is debeer m ais dos meus olhos / 22 assy . sta
q ue eu nom posso mouer / 23 osseu am or de meu peyto . et esto / 24 he m araujlhoso
rretijmento q ue a / 25 ynda q ue ella q ue ira ou nom q ue ira o / 26 meu coraçom assy sta
senp re em h ũ u / 27 q ue nom ssej scolher outra et lleixa r / 28 ella. Ental g ui sa q ue posto
q ue eu guaa n ço / 29 ou p er ca c on uem dea ama r . ataa m orte / 30 Eem esto brito eu os seus
manda // [f. (27) 27 XXJ r, a] 1 mentos eno m em outra g ui sa. Porem pa / 2 dre meu . oq ue
p er teeçe aauossa douct ri na . / 3 aallem desto . peçouos q ue mo q ue rades / 4 enss ynar . po r
tal q ue me possa rreg er / 5 s egundo . a rregra das cousas dam or.
[XXVIII, Capítulo XVIII]
f. (27) 27 XXJ r, a - v, a
/ 6 Aq ui falla do Viçio q ue chamo m murmu / 7 rar et q ue rellar q ue sobretodollos out ro s . / 8
p ri nçipalm ente m inystram et s ir uem ao / 9 biçio da desobediençia : .
/ 10 Quanto 95 este uiçio deq ue auemos / 11 tractado disse oc on fessor aynda / 12 hi ha dous
de sua sorte os q ua ees / 13 som c ha ma do s mur mu r . eq ue rella / 14 acara dos q ua ees no m
pode sseer pin / 15 tada de senbrante ledo . ca posto q ue /
16 fortuna os faz p er der ou
guaa n çar / 17 no m sse c on tentam porem . ca assy so m / 18 comunalm ente . enssy agrauados
q ue po / 19 breza nem bem andança no m os / 20 pode tenp er ar q ue uenham ao s er uiço / 21
da omjldade . ca por soberua q ue / 22 os çega mujtas uezes elles des / 23 p re çam abo a
fo r tuna et amaa. asy / 24 como de 96 se de humanal rrazom / 25 no m ouuessem sentimento
Ebe m / 26 assy ha hi namorados de tal na / 27 turalleza q ue posto q ue elles aia m / 28 em
amor todo oq ue deseiam po r / 29 em senp re se descontentam et no m / 30 q ue rem sobre
au er dade obedeeçer como / [f. (27) 27 XXJ r, b] 1 deuem . et selhes falleçe cousa doq ue
/ 2 q ue riam logo cãaem ental pena q ue / 3 senp re desobedeeçendo q ue rella m mal / 4 dizem
et braada de fortuna . Eesto po r / 5 q ue nom q ue rem abaixar os coraçõoes / 6 et sofrer ataa
q ue lhes uaa mjlhor . / 7 Por tanto filho meu se tu ant re /
8 os outros as husado esta
c on diçom / 9 dimo ora chãam ente em esta tua co n /
10 fissom . por tal q ue eu possa
ç er tam ente . / 11 sab e r quem tu es . amante . Padre / 12 qua n to he do murmur et q ue rella da
/ 13 mor deq ue ençim a dicto auedes eu / 14 e m parte c on fesso q ue soo q ue relloso c on t ra / 15
fortuna . por q ue nom ueio b ĩ jr oq ue / 16 deseio . Outrossy aas uezes q ua ndo / 17 aq ue eeçe
q ue daparte demjnha S enhor a . / 18 mj m he dicta alg ũ a pallaura co m / 19 pesado senbrante.
logo fico agra / 20 uado aade den t ro . p er o no m lhe ouso diz er /
21 por ysso pallauras
neh ũ as q ue lhe / 22 possam despraz er . Ecom oq ue r q ue eu no / 23 meu coraçom com
murmuraçom / 24 seia mujto at ri bullado c on uem q ue be / 25 ua em my m o m eu suhor. Ca
po / 26 sto q ue eu onom dou aentend er . omeu / 27 coraçom he todo desobediente . Eem / 28
95 Letra capital roja, afiligrana da.
96 Un punto po r debajo de d , i ndicando el erro r de copi a.
150
esta g ui s a e u m e c on fesso daq ue llo que / 29 uos chamades desobediençia . ora / [f. (27)
27 XXJ v, a] 1 dizedeme sobrello ouosso boo c on sselho / 2 Confessor . filho meu eu te
digo q ue / 3 por cousa q ue te aia daconteçer q ue toda / 4 uya obedeeças aos mandados
damo r . / 5 tanto qua n to teu poder pode abasta r / 6 Ca soieyçom aamor mujtas uez e s / 7
presta . onde força dome m falleçe . Epo r / 8 exenpllo do q ue te hej dicto eu acho h / 9 ũ a
storia sc ri pta . assi como tu adea / 10 nte ouujras .
[XXIX, Capítulo XIX]
ff. (27) 27 XXJ v, a - (31) 31 XXVJ r, b
Aq ui por louuar obe / 11 diençia em amor . c on ta oc on fesso r /
12 h ũ u enx enplo doq ue
aconteçeo aflore n te / 13 sobrinho do enp er ador claudio q ua n / 14 ndo achou af ilha delrrey
de çezilha / 15 de moça ferm osa q ue ante s era p er e n / 16 cantam ento . dh ũ a sua madrasta .
t ra s / 17 formada em figura de uelha muj to / 18 auorreçida .
/ 19 Antigament e 97 naquelles dias / 20 foy h ũ u uallente caualleiro / 21 oqual s egundo . diz
acoronica era sobrin / 22 nho do enp er ador claudio . et c ri ado no / 23 seu paaço . mas aynda
nom era / 24 casado et cham aua m no . florente / 25 Era home m pod er oso et tallantoso / 26 de
faz er em armas . et por q ue era / 27 caualleiro et nam orado caualgou / 28 p o llas comarca s
darredor por / 29 entenço m de buscar stranhas aue n / 30 turas et guaançar fama Assi a / 31
ueo em h ũ u tenpo andando ele / 32 fora q ue fortuna aqual tem pod er / 33 datar et britar
todallas lenhas / [f. (27) 27 XXJ v, b] 1 dos aqeeçimentos dos hom ẽ es / 2 Em passando
este caualleiro p er / 3 h ũ u lugar caminho streito or / 4 denou como p er força fosse p re so / 5
et leuado ah ũ u castello onde / 6 achou poucos amigos. po r / 7 q ue assy se aç er tou aq ue lla
ora q ue / 8 elle em pelleiando matou bra n / 9 chos q ue do S enhor do castello era fi / 10 lho
h er deiro deq ue o padre et amad re / 11 ouu er om grande pesar. por q ue / 12 branchos era de
toda sua t e rra / 13 omais uallente caualleiro p er / 14 suas mãaos . Epor em elles / 15 de grado
q ui seram bingarsse so / 16 bre florente. mais ne n braro n / 17 sse da onrra da cauallaria et / 18
da gentilleza q ue em elle ha uer / 19 et outrossy como era tanto ch / 20 egado em parentesco
ao enp er a / 21 dor . as q ua ees cousas todas con / 22 sijradas . no m ousarom de poer / 23 em
elle mãao com medo. m as / 24 stauam em grande desputaçom / 25 q ue sobrello fariam
Eentom h ũ a / 26 m a dona q ue era auoa do mo r to aqual / 27 tijnham por amais gentil 98 so / 28
till molh e r q ue em aquel tenpo / 29 conheçiam et tanto uelha de / 30 dias q ue nom podia
andar de ue / 31 lhiçe começou de fallar dizendo / 32 q ue ella p er tal . llaço oataria q ue pe r
/ 33 outorgamento de ssi medes // [f. (28) 28 XXIJ r, a] 1 culpa de neh ũ u ofaria traz er aa / 2
morte sooment e p er força daueença / 3 et mandou logo chamar ocaua / 4 lleiro et
c on toulhe damo r te de sseu / 5 neto dizendolhe . p er esta g ui sa. flo / 6 rente p er q ue g ui sa
uos sodes de cul / 7 par damorte de branchos leix / 8 aremos por agora de tom ar / 9
bingança por tal q ue stes em Ju / 10 izo sobre ç er tas c on diçõoes et q ue rrespo n / 11 das h ũ a
questom q ue te s er a dema n /
12 dada et aallem desto tu Ju raras / 13 outrossy quesse tu
falleçeres da / 14 u er dade q ue cousa neh ũ a te possa / 15 prest ar q ue tu por ello no m aias / 16
derreçeb e r morte . E por te no m / 17 chamares aengano tu au er as / 18 dia et tenpo assijnado
et luga r / 19 dhjr seguram ente . por onde tu q ui / 20 s er es. p er aau er es sobrello auisam ento .
97 Letra capital roja, afiligrana da.
98 Tachado y con u n punto deba jo de la let ra n .
151
/ 21 com tanto q ue ao th e rm o q ue te for / 22 lemytado rreto r ne s com tua rre / 23 posta .
Ocaualleiro q ue era on / 24 rrado et de gram Siso pidio aa / 25 q ue lla dona quelhe mandasse
da r / 26 p er sc ri pto aquella questom p er q ue / 27 sua ujda ẹ r assi auja de star e m / 28 auentujra
Esseellado dos seus / 29 seellos . et ella fingeo man e y r a / 30 de c on panhia et disse . florente
/ 31 sobre amor pende todo q ua nto / 32 aa questom em geeral p er teeçe / [f. (28) 28 XXIJ r,
b] 1 Eo q ue te q ue ro demanda r he esto . qual / 2 he acousa q ue todallas molheres mais / 3
deseiam.Ora uayte ao en p er io onde / 4 tu tees m aior conhoçimento et to / 5 ma c on sselho
sobresta demanda . flo / 6 rente tomou sobressy oencanrrega da / 7 q ue lla cousa et odi a
assijnado sc re ueo o / 8 seu Juramento afirm andoo so osseu / 9 seello . etornousse
outrauez . p er aos / 10 paaços desseu tyo . et c on toulhe toda / 11 sua auentura p er ag ui sa
quelhe aue / 12 era. et os mais sabedores de todaa / 13 terra forom cham ados et
p er gu n tados / 14 por aq ue lla questom . mas e np er o no m / 15 c on cordarom todos em h ũ u .
por q ue / 16 h ũ us diziam dh ũ a g ui sa et outros / 17 doutra . ca s egundo . desposiçom de natu
/ 18 ral c on preissom oq ue ah ũ a molh e r he / 19 p ra zer aoutra he ag ra uo . mas h ũ a / 20 cousa
soo em spiçial q ue atodallas / 21 m olheres em geeral he mais p ra zer / 22 et m ais deseiada .
no m soubero m elles / 23 ymaginar p er costullaçom ne m nat ur / 24 a lleza Eassi flor ente
no m achou / 25 outro rremedio senom q ue lhe c on uij / 26 nha depassar sua uentura . et
p er mj n / 27 gua da rreposta star em camjnho de / 28 p er der aujda. et por q ue mai s q ue ria
mo / 29 rrer q ue britar sua u er dade pois de p ra ça / 30 oJurou. porem como chegou otenpo
/ 31 quelhe era asijnado nom q ui s m ais / [f. (28) 28 XXIJ v, a] 1 asp er ar . mas spidiosse de
todos et tra / 2 balhousse de tornar pidindo por / 3 m er ce r 99 asseu tio oenp er ador queo
nom / 4 ouuesse por mal . nem se queixa / 5 sse por q ue h ũ u dos pontos c on thu / 6 dos no
sseu Juram en to era q ue posto q ue / 7 morresse q ue neh ũ u bingasse su a / 8 mo r te et assy se
foy seu camjnho / 9 soo como caualleiro dauentura et / 10 de coraçom cujdoso doq ue auja
de faz er / 11 Ecaualgando assy . açerca do luga r / 12 onde auja dhjr . bio seer so h ũ a / 13 aruor
em h ũ a fruestra. h ũ a fig ura / 14 demolh e r m uj to auorreçiuel q ue tam / 15 fea c ri atura de
carne et dossos nu n / 16 ca bira Ocaualleiro oolhaua / 17 co m fem e nça et q ue rendo passar
p er / 18 apar della cham ouho et disse / 19 lhe q ue agua r dasse. et ento m uolu / 20 eu elle
acabeça do cauallo et / 21 foisse p er a hu ella staua p er a ụ eer / 22 et ally aguardou p er a ueer
oque / 23 q ue ria et ella auendo delle doo di / 24 sselhe florente tu h ũ u . encarr / 25 ego tees ora
sobre ty de tal io / 26 go . quesse tu mjlhor no m fores / 27 auisado acreezes oc on sselho
q ue te / 28 eu dis er . talhada te s er a tuam o r / 29 te q ue todo omu n do no m te salu ara . / 30 O
caualleiro qua n do aq ue llo oubio / 31 rrespondeo aauelha et rrogoulhe / 32 q ue o
consselhasse bem . Eelle ofaria / [f. (28) 28 XXIJ v, b] 1
et ella disselhe outrauez
florente / 2 se eu por ty assy ordenar q ue tu por / 3 my m scapes am orte et guaanhas / 4
onrra em este feito q ue me d ar as < tu > po r /
5 guallardom Qual q ue r cousa que / 6
demandares disse elle . O utro prei / 7 teiamento no m dem ando eu disse / 8 ella senom q ue
ante q ue tu otenhas / 9 acabado . a tua u er dade leixaras em / 10 penhor nas mjnhas mãaos
q ue / 11 s er as depois meu m arido . Nom / 12 he cous a q ue possa seer disse flor / 13 ente. Pois
uayte caualgando / 14 disse ella . et deh ũ a cousa ssej ç er to / 15 q ue se tu uaas sem meu
c on sselho / 16 tu morreras sem duujda neh ũ a / 17 ocaualleiro cahiu entom em / 18 grande
99 Letra tac hada y con un p unto p or deba jo, in dicando el error de copia.
100 Tachado y con u n punto deba jo de la let ra l .
101 Tachado y con un punto bajo la letra t .
102 Sigue un espa cio en blanco, corres pond ient e a una pala bra de c uatro letra s.
152
cujdado et ora se baj ora / 19 se to r na penssando em seu cora / 20 çom q ue de duas cousas
lhe c on ui / 21 nha scolher h ũ a. ou tomala / 22 por m olh e r ou p er der su a ujda / 23
c on passando qual dellas lhe s er ia / 24 mai s p ro ueitosa . et c on sijrou q ue s egundo . /
25
agrande hidade q ue ella auja no m / 26 pod er ia biu er seno m pouco et que / 27 ssea tomasse
q ue a poeria em / 28 h ũ a yslla onde nom s er ia co / 29 nheçida ataa m o r te . Etornousse / 30
entom p er aella et disselhe . Se / 31 p er outra auentura neh ũ a eu // [f. (29) 29 XXIIJ r, a] 1
nom posso scapa r seno m sooment e /
2 p o lla rreposta q ue tu dizes q ue me q ue res / 3
enssinar . ex aq ui amjnha m ãao / 4 q ue te rreçeberej por molh e r . Qua n do / 5 esto ouuyo
elrrej 100 auelha leua n tou / 6 as sobrançelhas et rrespondeulhe / 7 p er esta g ui sa. eu esta
aueença q ue ro / 8 c on tigo afirmar quesse tu p er out ra / 9 cousa alg ũ a podes scapar de mo r
/ 10 te saluo p er aq ue lla q ue tu ouu er es p er / 11 mjnha enssinança . eu te q ui tar / 12 ey atu a
u er dade et em outra g ui sa / 13 no m . Ora ascujta oq ue te q ue ro diz er / 14 como tu chegares
ao lugar o n / 15 de te ora mujto ameaçam ees / 16 p er am tua bijnda . logo em aq ue la / 17 ora
p er gu n tarteham . por tua rre / 18 posta . et bem ssej q ue tu no m te det er / 19 ras de diz er oq ue
cujdas por mjlho r / 20 et se tu pod er es assi scapar e m nom e / 21 de d eu s . et senom esta seia
tua do / 22 utrina. Tu diras q ue oq ue mas molh / 23 res mais q ue riam he de seerem se / 24
nhores do amor do home m . po r q ue / 25 qual q ue r mo lh e r q ue naq ue lle dag r aao / 26 teu er
tem c on p ri dam ente toda sua / 27 uoontade . et doutra g ui sa no m ha / 28 oq ue ella mais
deseia et porem / 29 com esta rreposta tu salu aras / 30 tua uyda . et p er outra nom . et co / [f.
(29) 29 XXIIJ r, b] 1
mo teu er es esto acabado to r nate aca / 2 et acharmeas aq ui et ssej
bem ne n bra / 3 do q ue neh ũ a cousa quete hej dito / 4 no m te squeeça . foysse entom ocaua
/ 5 lleiro seu camjnho com se n brante / 6 pesado como hom e m q ue nom sabia / 7 man ei ra
como podesse omu n do c on te n / 8 tar . ca dh ũ a p er te aelle era pen a / 9 dem orrer et da
outra parte se q ue ria / 10 biu er era forçado seer aiu n tado atal / 11 c ri atura q ue de toda
anaturalleza das / 12 molheres . era amais fea . mais enp er o / 13 ora lhe prouuesse ora lhe
pesasse / 14 foisse seu camjnho p er ao castello onde / 15 auja desseer dada p er elle
finalment e / 16 sua rreposta . sobre aqual staua ase n / 17 tença dessua mo r te ou da ujda
Ose / 18 nhor do castello beosse fora co m o s d o /
19 seu c on selho et mandou chamar
aq ue la / 20 dona uelha sua mad re et ella logo / 21 apareçeo p er ante todos . et depois q ue as
/ 22 firmanças daauença forom leudas / 23 abertam ent e antelles começou ado / 24 na adiz er
ao caualleiro florente et / 25 mandoulhe q ue dissese seu auisame n to / 26 como aq ue lle que
sabia bem op re ço enq ue o / 27 tijnha 101 tijnha . Eelle rrespondeolhe / 28 polla g ui sa q ue
entendia et nom s egundo . amuj to / 29 fea uelha q ụ lhe auja enssynado . / 30 mais porem
nolhe sahiu talpallau ra / [f. (29) 29 XXIIJ v, a] 1
polla boca p er q ue damo r te podesse
scapar / 2 et assy tardou elle qua n to pode ataa / 3 q ue adona demandou q ue fall desse fi / 4
nalment e sua rrepos ta em spiçial . / 5 aaquestom q ue lhe assy p ri meir am ente / 6 demandara
Eentom entendeo oca / 7 ualleiro u er dadeirament e q ue outra / 8 cousa no m tijnha aq ue sse
acorr er / 9 saluo sooment e aas pallau ra s / 10 q ue lhe enssinara aq ue lla molh e r . / 11 em as
q ua ees staua toda sua sp er / 12 ança como aq ue lle q ue p er outra / 13 maneira no m entendia
desca / 14 par demorte. Econtou ento m /
15 chaament e toda sua uoonta / 16 de. Equa n do
aq ue lla matrona / 17 ouujo arreposta do caull e i r o / 18 disse ouujndoo todos . ou trai / 19 çom .
traiçom . mal te uaa q ue / 20 as descobrido aporidade que / 21 todas as molheres m ais dese
/ 22 iam . q ui sesse d eu s q ue tu fosses ora / 23 q ue imada et per esta g ui sa flore n te / 24 p er ssua
rreposta foy q ui te damo r / 25 te q ue ouuera dauer prrazo m da / 26 q ue lla demanda . Mas
entom co / 27 meçou seu pesar de nouo por / 28 q ue lhe conuijnha de torna r aauelha / 29 q ue
tijnha sua u er dade . ou falleçer / 30 ia della . mas por qua n to tenja / 31 de cahjr em u er gonha
153
foisse p er a / 32 onde ella staua . tom ando em / [f. (29) 29 XXIIJ v, b] 1
peende n ça
oaqueeçim ento de sua fortuna / 2 como aq ue lle que foy costrangido deo . / 3 faz er .
soomente por m anteer u er dade / 4 Aquella uelha orca staua agua r / 5 dando no llugar
onde elle com / 6 ella fallara . Eflorente alçou a / 7 cabeça et parou mentes em ella / 8 hu
sija assentada et bio am ais / 9 auorreçiuil cousa q ue nu n ca foi uista / 10 ca os seus narizes
eram pachecos / 11 as sobrançelhas g rossas et Juntas / 12 et os olhos auja muj to peq ue no s
et en / 13 couados na cabeça . as queixadas co m / 14 lag ri mas eram molhadas. et co m isso
/ 15 enuerrugadas . assicomo h ũ a pelle / 16 uazia q ue dependurada fosse ataa / 17 oq ue ixo . os
beiços tijnha m j n gados / 18 com uelhiçe et os cabellos eram / 19 todos cãaos et sua testa
ap er tada et / 20 sya oolhando como rraiz dar / 21 uor uelha et seca . osseu collo / 22 tijnha
muj to curto et os onbros / 23 alcorcouados q ue faria c on to r uar o / 24 tallante de qual q ue r
ome m q ue a / 25 bisse . osseu co r po era grosso se / 26 melhante ah ũ a argãa chea / 27 de llãa .
et breuement e p er aade / 28 uisar de todo nom auja em ella / 29 ne n bro q ue pecha no m
teuesse Esta / 30 uelha assy fea ofereçeosse ao / 31 caualleiro et tom ouho p o llo / 32 freo
dizendolhe q ue pois p er ella // [f. (30) 30 XXIIIJ r, a] 1
fora liu re demo r te quelhe
teuesse / 2 todauja aauen ça q ue lhe po r mete ra / 3 co m as q ua ees pallauras d eu s sabe q ue
ele / 4 pouco p ra zer filhaua com o aq ue lle / 5 q ue com ellas aç er ca rrebentou co m / 6 pesar .
por q ue nom podia fogir / 7 saluo selhe falleçesse da u er dade / 8 mas assi com o odoe nta
toma . 102 / 9 [****] com canella et mirra co m / 10 açucar por sseer sãao. ental / 11 caso staua
entom ocauall e i r o / 12 florente. ca em sua dieta . lh e / 13 c on uijnha debeu er am a r gura co m
/ 14 doçura . por mesturaua pesa r / 15 com p ra zer por sse gua r dar de / 16 no m morrer. et
esto era por euj / 17 dar q ue auja de despend er sua ma n / 18 çebia com h ũ a tal que era ue / 19
lha et auorreçiuel de todo co / 20 mo he ocamjnho maao . mas / 21 enp er o c on uijnhalhe
p er força ma n / 22 teer todauya sua uerdade co / 23 mo todo caualleiro he th e udo / 24 de
faz er em qual q ue r auentura . / 25 q ue lhe aqueeç er nom enbargando / 26 q ue ella era mais
fea q ue outra / 27 neh ũ a . ca bem entendia e m si / 28 q ue era obrigado de parar me n tes / 29
aonrra femjnyna et porem po r /
30 mostrar agentilleza q ue enssy . /
31 auja asseento ua
antessy no ca / 32 uallo co mo milhor p ode uest ida / [f. (30) 30 XXIIIJ r, b] 1 em farrapos
uelhos comoa acha ra /
2 et nom aiaaes por maraujlha ai / 3 nda q ue mujtas uezes
sospirasse po / 4 llo camjnho . caassy como acor / 5 uJa anda denoite fora da uista / 6 das
outras aues . bem assi ocaua / 7 lleiro ascondiasse de dia por no m / 8 pareç er et andaua
senp re denoite / 9 ataa q ue chegou calladament e / 10 co m esta fea grossa anjm allia / 11 sua
sposa . ah ũ u seu castello po r / 12 tal q ue de dia neh ũ u no m podesse / 13 deuisar osseu talhe
Ecomo che / 14 gou assua cam ara onde tijnha / 15 os do sseu c on sselho . enq ue ma is / 16
fiaua c on toulhes toda sua aue n / 17 tuyra q ue lhe ac on teç era et como / 18 po r me te ra q ue
casaria co m ella . po r /
19 q ue o saluara de m o r te . As molhe / 20 res q ue sabiam desta
puridade de / 21 suitiro m na entom dos farrapos / 22 uelhos q ue trazia et fizero m na banha r
/ 23 et apostar na mjlhor m aneira / 24 q ue soubero m . Ecomoq ue r q ue ellas no m / 25 acharom
arte neh ũ a conq ue lhe / 26 fezessem spartidura dos cabellos / 27 q ue eram yrtos et crespos .
ella / 28 contodo esso nom quis c on sse n tir / 29 q ue lhos trosq ui assem . Eentom pe / 30 llas
molheres foy deuisado h ũ u / 31 apostamento p er tal arte q ue os / 32 cabellos no m pareçiam .
mais / [f. (30) 30 XXIIIJ v, a] 1
enp er o qua n to ella mais ap ostada staua / 2 tanto peo r
pareçia auista de quatos / 3 aujam . et por q ue ocasamento ant re lles / 4 no m sse podia
scusar et desy por afeal / 5 dade q ue ella enssy porem f orom an / 6 bos casados de noite
doqual casam ento / 7 nu n ca foy caualleiro no mu n do q ue / 8 de outro ta m mall treito fosse
154
tanta auya de f re / 2 mosura qua n ta lhe c on p ri a p er abem pa / 3 reçer . Muito se c on tentou
arrainha / 4 deste demophom . mostrandolhe / 5 muy to boo doayro qua n do chegou . et ele
/ 6 q ue e m s e u s f e e i tos er a tallantoso caua / 7 lleiro no m pode scapar de poer em / 8 ella
todo seu coraçom . ental g ui sa q ue / 9 ante de dous outres dias depois q ue hi / 10 steue
p ro uou de ueer sua fortuna . et / 11 co m pallauras p ra ziu ees começou de / 12 com unyca r .
seu coraçom aasua ore / 13 lha . et po r lhe afastar todo medo Ju / 14 roulhe p er sua u er dade
q ue s er ia seu p ro pio / 15 caualleiro . et em este faz er andou co m / 16 ella em qua n to se
corregeu osseu na / 17 uyo . et teue assaz tenpo et logar de / 18 falla r damo r et pidir graça
Eesta / 19 Senhora parou mentes ao q ue lhe / 20 dizia ta m bem ao Juram ento como / 21 ao
q ue lhe demandaua . aqual cou / 22 sa foy aella bem como encantam ento . / 23 po r q ue
aynda entom era ynoçente / 24 de tal engano et como sua fortuna / 25 q ui s teendo et
creendo por u er dade q ua nto / 26 elle f allaua . outo r goulhe todo oq ue / 27 q ue ria Ep er esta
g ui sa cobrou elle p ra zer / 28 por h ũ u tenpo ataa quesse ouue / 29 depa r tyr p er a troya . Mas
por q ue ela / 30 tomou por sua pa r tida gram pe / 31 sar . elle lhe leixou enpenhor / 32 sua
u er dade q ue dandolhe d eu s ujda et / 33 saude q ue sse to r naria p er a ella ant e / 34 dh ũ u mes .
Pa r tyosse ento m dhi et / 35 foysse camjnho de troya p o lla g ui sa. / [f. (95) XCIJ v, a] 1
q ue na sua p ri meira entenço m auya em p re po / 2 syto . foronsse os dias et passou omes / 3
et oamor della de d ia en dia se ac re çenta / 4 ua . et odelle cadauez se apouq ue ntaua . / 5 ca
ella leixou por elle odo r myr et o / 6 com er . et elle odia q ue lhe asijnara tijnh a /
7 ia
squeeçido . ataa q ue esta coitada rrai / 8 nha no m sabendo opo r q ue ta r daua e n uyo / 9 ulhe
rrogar p er sua c ar ta q ue logo to r nase / 10 sse m deteença. dizendo q ue ella co m força / 11
damo r. era tanto bençida q ue fo ra 290 de / 12 sua p re sença no m pod er ia mujto biuer / 13
por q ue tam af er uentadament e oama / 14 ua q ue sse elle ta r dasse aallem dh ũ u d ia / 15 q ue
lhe ella asijnou q ue asua p re gujça / 16 afaria m orrer . deq ue sse segujria u er go / 17 nha
aasua u er dade . Esta c ar ta enuya / 18 da muy to de p re ssa ella em seu coraço m / 19 ficou
h ũ u pouco c on fortada como a / 20 q ue lla q ue staua em spança de sua bij n da / 21 ao tenpo
em sua c ar ta lim ytado . Ma / 22 is piedade he de sab e r encomoa ele / 23 squ eeçeo de to r nar
p o lla g ui sa q ue ant e . / 24 fez er a . Ca ella q ue nom pode assy faz er / 25 parou ment e s por
elle aaq ue lle d ia / 26 q ue ouue de to r nar oolhando senpre / 27 c ontra omar. dizendo em
seu coraçom o ra / 28 uem . ora no m uem . ora ssy . ora no m / 29 Eassy despu taua c on ssigo
medes . no m / 30 sabendo oq ue Sobrello cujdasse. leixa n / 31 do de com er . por esto ataa
noite scu / 32 ra. Entom ma n dou poer h ũ a lant er / 33 na co m lume ençima dh ũ a alta torr e
/ 34 onde ella andaua so entençom q ue ao / 35 sino do llume q ue elle bisse ard er . po / [f.
(95) XCIJ v, b] 1 desse mjlho r gujar seu camynho p er a o n / 2 d e ella staua . Mas todo foy
e m uãao / 3 qua n to fez. ca uenus fez desuyar desu / 4 yar asua sp er ança et mostroulhe
p o llo / 5 çeeo q ue o dia era m uy to aç er ca Entom pa / 6 rou ella mentes ao mar largo et q ua
/ 7 ndo byo q ue nom bijnha barcha nem / 8 h ũ a . deçeusse datorre onde staua / 9 et foisse
soo ah ũ u Jardym onde no m /
10 sabendo ny n guem pa r te fazia m ujtos et /
11 muyto
dooridos c on plantos . como m olh e r . / 12 q ue de todo seu praz er . staua my n guada / 13 ental
g ui sa . q ue ora smoreçia ora se q ue re / 14 llaua . botando seu f re moso rrostro . / 15 co m
lag ri mas . q ue de seus olhos ta m forte / 16 men t e c orri am c omo s e fo sse m font e s / 17
290 Se tachan tres letras [fo rça ], se i nserta un punt o por deba jo, y se cam bia el término por m edio de una
abreviatura.
257
perenaaes . chamandosse senp re em / 18 h ũ u . qua n do podia por sseu am igo / 19 demoffom .
dizendo Heellas . quem / 20 byo nu n ca tam p re guiçoso caualleyro . /
21 q ue por sua
p re gujça et squeeçimento / 22 et desgentilleza q ui s britar sua p ro m / 23 essa . no m
sgua r dando u er dade . Ento m / 24 alçou os olhos c ontra o çeeo et disse Tu / 25 q ue es
desnatural se q ui s er es b ĩ jr beer / 26 acharas aq ui h ũ a dona mo r ta p er aazo / 27 da tua
grande p re guyça . cuJa uyda / 28 tu poderas bem saluar se q ui s er as . / 29 Eco m ysso tomou
h ũ u tixilho de s / 30 irgo q ue tragia et atouho em h ũ u / 31 rramo em oqual co m suas mãaos
/ 32 logosse enforcou . de q ue demoffom . / 33 foy desdito . et os deuses forom c on tra / 34 el
mouydos p o lla p er ujdençia dos q ua / 35 ees euydençia tal foy ordenada c ontra // [f. (96)
XCIIJ r, a] 1
os p re guiçosos passenp re q ue phillis na / 2 q ue lle ponto foy tornada em
auelee / 3 yra de cuJa nome aq ue lla aruor foy / 4 depois cham ada philliberta . Aqual / 5 por
u er gonha de demophom aynda / 6 em alg ũ as terras assy h e nome / 7 ada . Tanto q ue
demophom ouuyo diz er / 8 deste doorido caso q ue assi era ac on teçido / 9 et q ue cadah ũ u
fallaua dello anda n do / 10 to mou en s sy muy to grande noio. / 11 Ecom oq ue r q ue fosse
tarde culpou po r / 12 ello sua p re gujça. Por e sto filho tu / 13 podes sab e r oq ue he sc ri pto
c ontra este uiçio / 14 Eoutrossy q ue neh ũ u pode ymagi / 15 nar os malles q ue ac on te çem
p er aazo / 16 deste aqueeçimento. de q ue eu ia ou / 17 by tua c on fissom . Mas enp er o dout ra
/ 18 pa r te se tu es culpado no q ue ia ac on te / 19 çeo em este uiçio dep re guyça eu cuy / 20 do
aynda de te p re gu n tar .
[LXXXVII, Capítulo XI]
f. (96) XCIIJ r, a - v, b
/ 21 Aq ui tracta oc on fessor do uiçio da / 22 neg ri gençia cuia c on diçom adia n te / 23 p o llo
meudo chaament e decla ra : .
/ 24 Cheo 291 das c on diçõoes da p re guiça / 25 aynda hi ha h ũ u seu sec re / 26 tario . oqual he
chamado anegli / 27 gençia et es to no m q ue r p re ueer cousa / 28 neh ũ a de q ue sse deuya
gua r dar ataa / 29 q ue sseu feyto seia de todo p er dido et e n / 30 tom lhe uem oSiso et
qua n do nem / 31 h ũ a obrigaçom . lhe pode p re star e n /
32 tom q ue ria sseer op ri meiro
quesse o / 33 uuesse dobrigar . et p er esta g ui safica / 34 elle senp re derre q ue qua n do no m
pode / [f. (96) XCIIJ r, b] 1 correg er acousa entonsse p er çib e et diz ao / 2 depois . Haa se
q ui ssese d eu s q ue eu desto / 3 soubera . da qual cousa . fica assaz / 4 sca r neçido . por q ue
depois q ue sseu caua / 5 llo he furtado ento m p a r a e l l e m e n /
6 tes . et faz fechar
acauallariça . Ea / 7 ssy nas cousas q ue ha de ffaz er ou diz er / 8 p ri meiro Joga et depois
lança . Out ra /
9 c on diço m tem elle outrossy . q ue nom lhe / 10 praz dap re nd er . seer
Sesudo . ne m faz c on ta / 11 de u ir tudes . saluo p o llo tenpo . q ue el / 12 q ue r Epor tanto
muytas uezes se sse n te / 13 enganado qua n do elle cuyda de star / 14 em mayor Segurança .
et p er esto filho / 15 tu podes bem entend er q ue sse tu tal . /
16 es em amo r . çerto he
q ue nom podes see r / 17 ac re çentado p er aau er es c on p ri mento do q ue / 18 q ue rias . Am ante :
. Meu sancto pad re / 19 s egundo . 292 eu creo . bem posso scusar mjnha / 20 c on ciençia deste
uiçio de negligençia / 21 entodallas pa r tes qua n to aam or / 22 Por q ue aynda q ue eu no m
291 Letra capital roja, del tamaño corresp ondiente al espacio de dos líneas.
292 añadido en el espacio entre c olumnas.
258
seia dos m / 23 ais Sesudos . som por e m ta m u er dadei r a / 24 men t e na morado . q ue nom
çesso de / 25 p re gu n tar aaq ue lles q ue dello m ais c on / 26 nhoçimento ham . paau er mai s
ç er / 27 ta enformaçom do q ue p er teeçe aas a r / 28 tes damor Mas aynda ataaq ui / 29 no m
achey punho q ue c on cordante fo / 30 sse atal ferro . ne m ta m pouco quem / 31 m e dissese
ç er tament e q ue cousa po / 32 desse guaançar amo r . Ca nu n ca foy / 33 home m
q ue p er rrazo m ne m naturalle za . / 34 me soubesse ental a r te enssynar. / [f. (96) XCIIJ v,
a] 1 q ue em alg ũ a pa r te no m falleçes se et qu an to / 2 dem eu p ro p ri o Siso eu nu n ca pude
yma / 3 gina r ataaq ui onde achasse tal segu / 4 rança. p er q ue em amor pouco ne m mu / 5
yto me podesse adiantar Ca uos / 6 creede bem sse m duujda neh ũ a quesse / 7 tal cam jnho
hi ouu er a eu oap re nde / 8 ra mujto ha . m as eu ssey bem q ue o / 9 no m ha hi como q ue r
q ue bem pode see r / 10 q ue por abaix eza demeu stado et rru / 11 deza demeu entendimento
nom / 12 posso abrang er . ata m alta doct ri na / 13 Mas e np er o posto q ue o meu ente n di / 14
mento seia fraco. eu esto ouso be m / 15 diz er . q ue nom he p er my n gua de uontade / 16
aqual denoicte et de dia põe sua / 17 dilligençia por ap re nde r qua n to po / 18 de como
opodera guançar . p er o co m / 19 todo. esto eu aynda soo po r começa r / 20 do q ue eu q ue ria
faz er fim . et h ũ u dos g ra / 21 ndes pesares q ue eu tenho he por / 22 q ue nom sey com o
acousa se ha derre / 23 uolue r . ma s t o mo d eu s por testem unha /
24 q ue s egundo . me u
entendimento eu dou / 25 tra g ui sa nu n ca fuy negligente sa / 26 luo p o llo modo q ue uos hey
ia dicto / 27 Confesso r : . P er boa ffe filho be m / 28 me p ra z por q ue deste uiçio enq ue Siso
/ 29 neh ũ u pode asseseguar te as ta m / 30 bem gua r dado. Ca elle de tal p ro p ri a / 31 dade he
q ue em h ũ a ora p er dera q ua nto / 32 em h ũ u ano guaançou. ental g ui / 33 sa q ue s egundo .
dizem qua n to trabalh a to / [f . (96) XCIIJ v, b] 1 do he em u ã a o . por q ue nu n ca foy tal / 2
sciençia ata aq ui nem u ir tude alg ũ a co r / 3 poral q ue p er p re guiça de negligençia . / 4 no m
fosse p er dida et destroida. Enxenp lo . / 5 q ue esto seia u er dade eu em liu ro acho sc ri p / 6
to s egundo . adiante ouujras .
[LXXXVIII, Capítulo XII]
ff. (96) XCIIJ v, b - (97) XCIIIJ / 94 r, a
/ 7 Aq ui c ontra uiçio de negligençia c on ta oco n / 8 fessor h ũ u enx enplo . de phetom . et de
/ 9 phebo seu padre : .
/ 10 Febo 293 oq ue nte soll qtoda at e rra / 11 allum ea et < de > todos os biuos / 12 he causa de
saude em h 294 sua boa / 13 andança . ouue h ũ u filho q ue phe / 14 tom foy chamado . oqual
auendo / 15 deseio degujar ocarro de seu pad re / 16 nos dias claros et f er mos os . fallou / 17
co m sua mad re ellem ento q ue o aJuda / 18 sse ac on sserlharsse em este f eito Epo r / 19 esta
cousa rrogaro m anbos ao pad re / 20 et elle deulhe em rreposta q ue lhe / 21 p ra zia. Mas tres
pontos em spi / 22 cial di sse aseu filho . dos q ua ees em / 23 todas g ui sas mandou q ue sse
aJudasse / 24 et os tomasse em maneira de doc / 25 t ri na. Op ri meiro foi q ue nom pu n gisse
/ 26 ocauallor 295 dian teiro os egu n do foy / 27 q ue teuesse be m as rredeas . et ot er çey ro / 28
foy q ue fosse bem auisado enq ue ma / 29 ney ra leuaua osseu carro q ue nom / 30 errasse
293 Letra capital roja, afiligranada. Por debajo se lee la indicación f . La letra capital se alarga hacia abajo
ocupando casi todo el es pacio entre col umnas. Vi d. Lám ina 5.
294 Letra borrada con tin ta.
295 r tachada c on una barra .
259
oseu andar et q ue oolhasse / 31 todauya co m auy samento deo no m / 32 leuar muy to alto .
ne m muy to baixo // [f. (97) XCIIIJ / 94 r, a] 1 de g ui sa quesse podesse tresto r nar Ea / 2
ssy p o lla ordenança de phebo to / 3 mou phetom ogou er namento / 4 do carro desseu
padre . Mas desq ue / 5 se Sentyo em alto ouue enssy / 6 tal uãa gloria q ue por sua negli / 7
gençia no m parou mentes ao sta / 8 do enq ue staua po r aqual cousa / 9 no m pode m ujto
durar Ca elle / 10 fez ao cauallo tira r ocarro . atam / 11 ssem rrecado p er onde lhe ap rouue
/ 12 q ue p er mj n gua deno m conhoçer rrazo m / 13 oleuou ta m baixo q ue queymou to / 14 do
omu n do arredor deq ue todos steu er o m 296 / 15 spantados et braadarom ad eu s po r aJ / 16
uda das i n fortunas q ue eram aquee / 17 çidas Phebo ueendo aneglige n çia / 18 de phetom
q ue c ontra sua defesa leua / 19 ra seu carro fora do camjnho / 20 o r denou maneira encomo
elle ca / 21 hio em h ũ u alto rrio . onde em / 22 h ũ u ponto foy anagado . Ves / 23 ora filho
encomo aqueeçeo aaq ue / 24 lle q ue assy era negligente por / 25 q ue q ui s andar muy to
baixo foy su / 26 bitament e lançado do alto f irm / 27 am ento . afundo. Eporem em / 28 alto
stado . he uiçio andar muy to / 29 baixo . Ee m s er ujço he agrauam ento . / 30 andar muy to
alto . s egundo faz m enço m / 31 e m h ũ a fabulla q ue eu acho sc ri pta / 32 em poesya .
[LXXXIX, Capítul o XIII]
f. (97) XCIIIJ / 94 r, a - v, a
Aq ui sobresto mees / [f. (97) XCIIIJ / 94 r, b] 1 mo põe oc on fesso r enx enplo . de ycaro
ofi / 2 lho de dedallo seendo anbos pre / 3 sos no ca r çer de mynotauro : .
/ 4 Dedallo 297 ouue h ũ u filho q ue foy / 5 chamado ycaro . Eestes anbos / 6 Jouuerom ental
p ri som co m mynota / 7 uro de c re ta . q ue p er neh ũ u logar auya m / 8 pod er d e sahirem fora .
Eporem com e / 9 çaro m dymaginar ant re ssy . maney ra /
10 como podessem sca par
daq ue lla p ri som / 11 et este dedallo ensinado de peq ue no de / 12 m uytas a r tes q ue sabia
fez p er assy et p er a / 13 sseu filho ç er tas aas conq ue podesse boa r / 14 de penas et doutras
cousas . et aca / 15 bada aobra disse aseu filho q ue sse / 16 ne n brasse encomo suas aas eram
/ 17 pegadas co m çera. et pore m quesse g uar / 18 dasse de no m tomar seu uoo muy to / 19
alto . po r q ue sse poderia muy to asynha / 20 derret er açera co m ossoll . Eento m com / 21
eçaro m deuoar seu passo et passo fo ra / 22 da p ri som onde stauam . et hindo a n bos / 23
uoando p e llo aar ycaro no m cura n do / 24 do conselho q ue lhe dera seu padre / 25 com eçou
de monta r por alto ataa / 26 q ue o ssol co m sua queentura desape / 27 gou suas aas . et da
altura onde / 28 staua no m enbargando sua sotille / 29 za fezeo cahir em llogar onde / 30 foy
destroido . Essem elhauelm ente . s egundo . / 31 esta condiço m muytos ha hi q ue em / 32 sua
boa andança cãae m aas uezes . / 33 p er my n gua de rregimento . assy em / [f. (97) XCIIIJ /
94 v, a] 1
em am o r . c o m o e m o u t ra cousa Ama n te : .
/ 2 Ora padre se da mat er ia da
p re guyça hi / 3 ha mais eu uos rrogo q ue m o dedes ae n / 4 tend er . Confessor : . filho m eu
por q ua /
5 nto ohome m he th e udo deffaz er sua dilli / 6 gençia . em faz er . rreger et
guardar sua / 7 c on teençia segu n do rrazom se a ty praz / 8 de parar mentes . e u t e d i r e y
dh ũ u / 9 biçio . enq ue neh ũ a u ir tude pode ent ra r / 10 mas ante da aos b içios
assesegam ento . / 11 et de p re guyça he omais p re gujçoso .
296 La abreviatur a se sobrepone a la cap ital afiligranada del siguiente cap ítulo.
297 Letra capital roja, afiligrana da.
260
[XC, Capítulo XIV]
ff. (97) XCIIIJ / 94 v, a - (98) XCV v, b
/ 12 Aq ui falla oc on fesso r . sobre aq ue lla speçia / 13 de preguyça aq ue chama m oçyo decla
/ 14 rando p ri mei ra m ente . ao amante a c on di / 15 çom . delle q ue ianda he : .
/ 16 A 298 nt re todollos biçios q ue ssom a / 17 p ro p ri ados ao uiçio de p re guiça hi / 18 ha h ũ u
q ue sse trabalha . senp re em odyo / 19 et este he cham ado oçciosidade . aq ua ll / 20 he
p ri nçipal c ri adeira de to dollos biçio s / 21 na naturalleza humanal . et busca / 22 assesego
p er mujtas g ui sas . Ca no ynu er / 23 no no m q ue r faz er cousa pollo frio ne m / 24 no uerãao
tam pouco p o lla q ue en t ura / 25 et assy q ue r aia frio q ue r queentura. / 26 ou seia dent ro ou
seia de fora elle / 27 q ue r sseer oçcioso entodas g ui sas . sal / 28 uo em q ua nto Jogar os
dados . Carre / 29 çeba quem q ui s er teenças . et trabalhe / 30 dem ere çer onrra. no m ha hi
S enhor aq ue ela / 31 q ue ira s er ujr qua n to he p er a morar em / 32 seu s er uiço. Saluo seffor
p er uentura / [f. (97) XCIIIJ / 94 v, b] 1 po r sse encobrir com alg ũ u Senhorio / 2 por q ue
possa mjlhor asseseg ar et sua / 3 oçciosidade aasua uoontade mais / 4 bsar. Por q ue elle
nom q ue r tom a r / 5 trabalho ne m por amo r de sua Sen h o r / 6 caualgar q ue rendo ante
biu er sobre / 7 as suas deseiosas cuydaçõoes. Ebe m /
8 como ogato q ue ria com er
opescado / 9 sem molhando as m ãaos . bem / 10 assy offaria elle . mas n o m leixa / 11 porem
de ffalleç er mujtas uezes / 12 do q ue q ue ria filho se tu tal cousa / 13 as feyto et de tal
mas sa es dy mo / 14 chaament e . em esta tua c on fissom. / 15 Amante : .
Pad re digouos
q ue nom / 16 por q ue nu n ca em amor ataaq ui fuy / 17 oçcioso ameu entend er . ne m nu n ca o
/ 18 sserey . em ment re eu pod er andar . / 19 Confessor . Ora filho pois a / 20 ssy he dym e
logo q ue dilligençia / 21 as feyta aamor et atua S e n h or / 22 a q ue s er ues. Amante : . Padre
eu / 23 senp re ataaq ui que q ue r q ue mjnha S enho r / 24 mandasse faz er fuy senp re dillige n
/ 25 te deo poer em obra . en todo loga r / 26 co m todo obedijcimento demeu / 27 coraçom .
Eem caso q ue ella no m me / 28 manda alg ũ a cousa faz er eu obe / 29 deeço co m todo meu
poder ao q ue p ri / 30 meirament e me ue m aa memo / 31 ria offereçendolhe meu s er ujço / 32
aas uezes em cam ara et aas ue / 33 zes em salla s egundo . eu ueio q ue aos / 34 tenpos
ac on teçe Equa n do ella aa // [f. (98) XCV r, a] 1 mysa ha dhir aq ue lla ora no m me sca / 2
para q ue no m chegue onde ella sta po r / 3 tal dea leuar p er aa capeella. et tor / 4 nar co m
ella se pod er . entendend o q ue / 5 no m andarey ocaminho em uãao. Ca / 6 em parte bayme
por ello mjlhor / 7 em leuandoa uestida p o llo braço / 8 pois q ue nom aposso sentyr nua / 9
mas ao depois ue n m e por ello / 10 na min ha ma g ina ço m muy to m / 11 al por q ue amy m
medes faço ento m / 12 esta collaçom et digo Oossenhor / 13 como ella he doçe rredonda et
del / 14 gada . q ui sesse ora d eu s q ue p er sseu c on sse n / 15 tamento ateuesse aam jnha uoo n
/ 16 tade . Eento m sospiro eu et stou q ue da / 17 do por q ue ueio omeu trabalhoso / 18
penssamento to r nado em uãao et / 19 em nemjgalha . Mas no m leixo / 20 porem em out ro
dia de faz er mjnha / 21 dilligencia po lla s er ujr quando / 22 eu ueio tenpo . ca eu stou agu / 23
çando meu entendim ento por / 24 enculcar os tenpos q ue ssom de faz er / 25 q ue ssom de
leixar Assy q ue cadauez / 26 q ue aella p ra z oq ue me man da ffa z er lo / 27 go ofaço . et
p er onde manda q ue me / 28 uaa logo uou . et qua n dom e cha / 29 ma logo uenho . Ep er esta
298 Letra capital roja afiligranada, con motivos antropomórficos.
261
g ui sa / 30 por q ue amy m c on uem dea s er uj r ela / 31 tem uençida toda mjnha oçcio / 32
sidade ataa mo r te . Ca segu n do dize m / 33 neçessidade no m ha lley . et porem / [f. (98)
XCV r, b] 1
por q ue som c on strangido de chega r p er aella / 2 eu s er uo eu obedeeço eu
oolho eu abay / 3 xome et omeu oolhar senp re asseg ue / 4 p er onde ella bay . et oq ue ella
q ue r isso / 5 q ue ro eu . et qua n dosse ella asseenta po / 6 nhome e m giolhos aç er ca della et
qu an do / 7 ella sta stou eu Mas qua n do ella to / 8 m a em suas mãaos osseu lauor de / 9
testura ou broslladura . ento m no m / 10 sey outra c on tenença faz er saluo mu / 11 sar et
oolhar . sobre os seus dedos lon / 12 gos et delgados. Eora pensso et ora fa / 13 llo et ora
canto et ora sospiro . et asy / 14 ando buscando c on tenença . Esse ac on / 15 teçe q ue aella
no m praz de star apar / 16 de m y m por h ũ u tenpo et anda faze n / 17 do outras cousas .
entom por q ue /
18 me p a r to demaament e donde ella / 19 sta . busco outras ta r dan ças
conq ue / 20 passo odia ataa ocabo . fazendome / 21 ta m Sinp re z nos m e us feitos q ue po fi n
/ 22 g er . alg ũ a maneira de despo r to bou / 23 trebelhar co m osseu branchete p eq ue / 24 nyno
ora sobre acama . ora no ch / 25 ãao ora co m aues q ue stam nas gayo / 26 llas . ca no m ha hi
ta m peq ue no payie / 27 ne m tam Sinp re z camareiro aq ue eu / 28 no m faça boo senbran te .
por tal q ue / 29 todos digam de my m bem . Epo r esto / 30 podedes entend er q ue a mjnha
traba / 31 lhosa rroda no m anda p re gujçosam ente / 32 darredor. Outrossy q ue rendo ella al
/ 33 g ũ a ora hir em carreta et eu dello . / [f. (98) XCV v, a] 1 posso sab e r parte. logo me
faço p re stes et m 299 / 2 ando sellar po r tal de caualgar Ju n to co m / 3 ella et fallolhe aa s
uezes qua n do poso / 4 out ra ora canto h ũ u cantar q ue nos li / 5 uros do oubidio he sc ri pto
q ue diz assy . / 6 Ooqua n to p ra ziuel noio . et desp ra ziuel / 7 boa andança se Segue aos
q ue amor / 8 q ue rem s er ujr aynda q ue neh ũ u se pode / 9 desuyar q u e aasua lley no m aia
dobedeç er / 10 et em esta maneira caualgo meu / 11 cam ynho et som sp er to entodo llogar
/ 12 co m ocoraçom et com todo oco r po assy / 13 com o uos ia disse Eporem padre rrogo / 14
uos q ue me digades seno uiçio de occ / 15 iosid ade som culpado . Confessor : . / 16 filho
saluo seme dis er es outra cousa / 17 aallem do q ue me dito as ataaq ui . tu no m / 18 au er as
peendença neh ũ a comoq ue r / 19 q ue bem ueemos q ue ao tenpo dora m / 20 uytos ha hi de
coraçõoes ta m p re guj / 21 çosos q ue no m quere m trabalhar assa / 22 ber q ue cousa he am o r
ataa q ue elle / 23 p er fforça os derriba et os faz obede / 24 ç er et lançar dessy toda
ocçiosidade / 25 aynda q ue nom queiram soom ent e / 26 p er aos s er ujr. Mas filho tu no m es
da / 27 quelles por qua n to amor te scusa / 28 bem dello . p er o se tu em out ra g ui sa
q ui s er es / 29 rrefusar damar . p er uentura pod er / 30 as assy sseer ocçioso como em h ũ u / 31
tenpo foy afilha dh ũ u Rey no m see n / 32 do bem auysada ataa q ue Cupido a / 33 castigou
de q ue tu ouuyras h ũ a sto / [f. (98) XCV v, b] 1 ria bem c on cordante aesta m aterya.
[XCI, Capítulo XV]
ff. (98) XCV v, b - (100) XCVIJ v, a
/ 2 Aq ui põe oc on fessor . c ontra aq ue lles q ue auorre / 3 çem as occupaçõoes dam or . et
ve n / 4 lhes depois porem mais graues / 5 casos de y n fortunas et conta sobr / 6 elo h ũ u
enx enplo . do q ue ac on teçeo ah ũ a / 7 filha delrrey darm enea : .
299 Las últimas sílabas o letras d e las primeras diez líneas de la co lumna a se sobreponen a la capital
afiligranada del siguie nte capítulo, que em pieza en la columna b .
262
/ 8 Leesse 300 encomo em arm enea / 9 ouue h ũ u rrey p er nome cha / 10 m ado herupus . et
tijnha h ũ a u ir ge m / 11 por filha . aqual segu n do diziam ou / 12 ue nom e rrosyfillea . Epor
q ue ella / 13 era Sesuda et fremosa et herdeira / 14 de seu padre foy entom da gra m nom e
/ 15 ada . Mas dh ũ a cousa era dau er pe / 16 sar q ue ella er a muy to preguiçosa de / 17
c on ssentyr ao feito damor . Ca por / 18 cousa quelhe home m dissese p er aa e n /
19
camynhar nas occupaçõoes dam o r / 20 nu n ca neh ũ u pode tanto fazer co m / 21 ella . q ue de
tal scolla q ui sesse tomar / 22 conheçim ento Assy que foy h ũ a / 23 das mais p re guiçosas de
todas aq ue / 24 llas q ue ental trabalho metem seus / 25 coraçõoes . Ataa q ue uenus adeessa
q ue / 26 da corte dam or tem orregimento / 27 com aJuda desseu filho dom Cupi / 28 do
apos er om em milhor rregra como / 29 aq ue lles q ue eram muy to m arauylhados / 30 da
u ir gem q ue entom staua em ydade / 31 tallantoso et no m deseiaua desseer ca / 32 sada nem
outrossy q ue rer bem ane m / 33 h ũ u damor oq ue senpre foy com ũ u // [f. (99) / 96 r, a] 1
cursso ant re aq ue lles q ue tallantoso s sso m / 2 Eassy se mostrou ao depois por q ue / 3
aq ue lle q ue os dardos q ue im antes enuya / 4 et os altos coraçõoes abaixa . Cu / 5 pido 301
digo eu q ue do amor he d eu s fez / 6 h ũ a caualgada soom ent e por en / 7 tenço m dea
castigar et tirar della a / 8 q ue lla mymosa c on diçom . ental g ui sa / 9 q ue ante de poucos
dias enpeçou e m / 10 tal caso . q ue toda sua p re guiçosa ma / 11 neyra foy mudada . Ca lhe
ac on teçeo / 12 assy . como tu ora ouuyras Tanto 302 / 13 q ue foy vijndo omes dem ayo ella
h ũ u / 14 dia ante dossol leuado foysse scusa / 15 men t e com poucas molheres ah ũ u / 16
pa r q ue oqual hi staua aç er ca Eandou / 17 alla tomando seu desporto ataa q ue / 18 chegou
ah ũ a canpyna . onde h ũ u / 19 grande rryo corria . Epor q ue lhe pa / 20 reçeo ologar frem os o
. disse aas ou / 21 tras quesse afastassem . et ficou aly / 22 so os rram os . soo penssando no
/ 23 quelhe bijnha aa uontade . epara / 24 ua m entes ao naçimento das f / 25 rores * 303
cheirantes . et ao cantar das / 26 aues de desuayra das naturallezas / 27 oolhando outrossy .
as bestas q ue hy / 28 andaua m. assi como ç er uo et çerua . et / 29 gam o et gama. et senpre
macho / 30 et femea Por aqual cousa come / 31 çou denaçer h ũ a q ue rella ant re am o r . / 32 et
osseu coraço m . de q ue nom ouue po / 33 d er entom descapar . Elançando seus / [f. (99) /
96 r, b] 1 olhos arredor dessy byo b ĩ jr ao longo / 2 d a m a t a h ũ a c on panha de donas on / 3
rradas uestidas todas de h ũ a lyu r ee / 4 ençima de cauallos b rancos m uy to / 5 fre mosos .
q ue andauam muy to bem da n /
6 dadura . todos com sellas douro et /
7 daliofar tam
apostas q ue ella nu n ca / 8 tam onrradas byra . Ebynham to / 9 das p er h ũ a g ui sa uestidas
em sayas / 10 et m antõoes . ** 304 mu y to rricas . de b ra nco / 11 et azur partidas de meatades .
as / 12 q ua ees eram brosladas co m todollos praz / 13 erez q ue ella sabya deuysar . o s c o / 14
res dellas eram delgados et longos / 15 et af re mosura de seus rrostros . muy / 16 to m ais
q ue pedra cristal rrespra n de / 17 çya . Tragiam coroas nas cabeças / 18 assy como se
cadah ũ a dellas fosse / 19 rraynha . as q ua ees coroas eram ta m / 20 rricas q ue todo oouro da
salla de cresus / 21 nom auondara p er a c on p ra r am ais peq ue /
22 na de todas . Afilha
delrrey q ue esto / 23 bya tyrousse aade pa r te co m pura / 24 uergonha . et ascondeusse soos
rra / 25 mos de h ũ u boosco po r tal de as lei / 26 xar passar p er sseu caminho. com o / 27
aq ue lla q ue penssou na sua uoontade / 28 q ue nom era digna de p er guntar ado / 29 nas de
300 Letra capital roja, afiligrana da.
301 Se vuelve a ev idenciar la letra capital con tinta roja en su hueco.
302 Tint a roja en el hu eco.
303 Elemento borrado.
304 Dos letras borradas.
263
tal stado donde bijnham . / 30 nom enbargando q ue ella q ui s er a sab e r / 31 quem eram ante
quelhe darem to / 32 do om u n do . Elançou h ũ u pouco / 33 sua cabeça fora do boosco
parando / 34 mentes arredor dessy et byo b ĩ jr . / [f. (99) / 96 v, a] 1 h ũ a molh e r de tras as
ạ outras 305 e n çima / 2 dh ũ u cauallo murzello magro et das / 3 costas dessouado . et
man q ue iaua assy / 4 como se teuesse enc ra uadura. deq ue aq ue la / 5 molh e r muyto se
q ue ixaua . C a e s t e / 6 cauallo staua em ponto des se p er der / 7 et de mais tijnha na fronte
h ũ a st re / 8 lla branca. Comoq ue r q ue o freo q ue tra / 9 zia depedras p re çio sas et de ouro
era / 10 muy to rrico . et assua sella era m uy to / 11 ma a . et assaya della muy to esffarga / 12
lhada. et com esto t ra zia darredor de / 13 ssy d e cabrestos de cauallos m ais / 14 de
quat ro çentos . Etanto q ue chegou aç er / 15 ca da Jffante da paroulhe mentes / 16 et byo
encomo amolh e r era f re mosa / 17 et de boo pareç er . aynda quelhe dout ra /
18 parte
mj n guasse graça . Eestando / 19 assy penssou q ue ella lhe c on taria no / 20 uas das outras
q ue antes byra . et / 21 sahiu ento m fora rrogandolhe q ue a / 22 guardasse et d isse Oo Jrm ãa
dizee / 23 deme ora q ue donas som aq ue llas q ue / 24 aca diante uãao . ta m rricam ent e . / 25
apostadas . Am olher q ue bijnha asa z / 26 chea de pesar rrespondeolhe ma n ssa / 27 ment e
dizendo . Senhora eu uos di / 28 rey . estas so m daq ue llas q ue u er dadeyra / 29 men t e
s er uiro m . amor em seu tenpo / 30 et onde tijnha m seus coraçõ oes senp re / 31 man te u er om
u er dade . Ora Senhora / 32 ficade com d eu s . ca no m posso mais a / 33 guardar . por q ue
amy m c on uem d e hir . / [f. (99) / 96 v, b] 1 ap re ssa s er ujr meu ofiçio . et porem daae / 2
me licença . ca no m posso c on uosco m / 3 ais durar Dizee me yrm ãa eu uos / 4 rrogo por
q ue andaaes assy aposta / 5 da et co m tanto s cabrestos çy n gida / 6 Senhora no m
enbargando q ue eu / 7 tal seia como uos ora ueedes . eu / 8 tyue h ũ u pad re . q ue em seu
tenpo foy / 9 Rey . mas eu e m my m era ta m p re gyço / 10 sa . q ue por cousa q ue me
dissesem nu n ca / 11 curey dobedeçer aamor oq ue agora / 12 c on pro carament e . Epor q ue
nu n ca / 13 tyue namorado om eu apostam ento / 14 he agora rroto . et omeu cauallo / 15 fraco
et tam auizim aao com o uee / 16 des . et encadah ũ u ano no p ra ziuel / 17 mes demayo estas
onrradas don / 18 as andam assy de cauallo arredor / 19 et eu p er fforça deuoas de Segujr et
/ 20 leuar seus cabrestos em esta m a / 21 neira q ue ora leuo . et som bem co / 22 mo pa yi e
q ue penssa desseus caualos / 23 et no m tenho outro ofiçio Eesto po r / 24 quanto eu era
p re guiçosa de Segujr / 25 adoct ri na damor ao tenpo q ue a pod er a / 26 bem aprend er . et
nom curey dascuyta r /
27 aaq ue lles q ue me osseu caminho soube / 28 rom enssyna r .
dizedeme eu uos / 29 rro go . p er a q ue he este freo q ue uos leua / 30 des tam rrico Entom
desuyou ela / 31 orrost ro et começou de chorar dize n /
32 do . Senhora ofreo q ue uos
ueedes aes / 33 te meu cauallo . trazer he por // [f. (100) XCVIJ r, a] 1 q ue seendo eu em
ydade de mançebya / 2 ante q ue eu m orresse h ũ a p er ffia dam / 3 or me cahiu em coraçom
et me u e n / 4 çeo p er tal g ui sa q ue depois parey me n / 5 tes et penssey damar h ũ u cauall / 6
eyro . et esto durou bem q ui nze dias / 7 et por q ue eu era . aç er ca de fym dem eus / 8 dias .
omeu am or no m pode mais / 9 durar. Mas ora Heellas q ue eu de / 10 seu amor m ais çedo
no m fuy p er çe / 11 bida . caam o r te me chegou tan / 12 to ap re ssa qnom tyue tenpo enq ue
/ 13 domeu amor podesse au er c on p ri me n / 14 t o d e p ra zer . Mas em rrelleuam ento . / 15 da
mynha boa uoontade . amor / 16 q ue r q ue eu traga este freo Ora S e n hora / 17 pois auedes
ouuyda mjnha rrepo / 18 sta . ad eu s uos encom endo . et p re çebede / 19 atodas q ue sse
305 La vocal a , est á tachada con una barra y con un punto p or deba jo, indica ndo el er ror de c opia.
264
cauydem po r es to que / 20 am y m aueo . q ue nom seiam ocçiosas / 21 e m amor .
mandandolhes q ue este / 22 m eu freo lhes fiq ue Senp re em rrene n /
23 brança . Editas
aq ue llas pallau ra s / 24 subitam ent e amodo de h ũ a nu / 25 uem desapareçeo da sua bista
po r / 26 aqual cousa osseu coraço m streme / 27 çeo co m medo et disse asy m edes He / 28
ellas eu u er dadeiram ent e em este / 29 caso stou . Mas eu s e e u b i u er todo / 30 se corrigera
muy to bem . atodo meu / 31 pod er . Eassy esta Senhora to r nou / 32 p er aos seus paaços
mudada de toda / 33 sua primeira en tenço m Jurando [f. (100) XCVIJ r, b] 1 de dentro em
seu coraçom q ue ella ca / 2 brestos no m q ue ria trazer Ves ora / 3 filho aq ui podes parar
mentes enco / 4 m o ocçiosidade he muyto de tem er . / 5 spiçialment e e m a m o r c o m o t e / 6
euJa disse por q ue tu entenderas / 7 et saberas q ue antre os q ue ssom gen / 8 tijs da
naturalleza . amor he h / 9 ũ a occupaçom aqual todo gentyll / 10 coraçom deuya aau er .
Sooment e / 11 por guardar seus tallantes em / 12 saluo . Por q ue assi com o esta S e n h o ra / 13
foy castigada. bem assy ocaualley ro / 14 ocçioso . q ue ao amor no m q ue r s er ujr po / 15 de
p er uentura m ere çer m ayor pena / 16 q ue adona ouue em leuar os cabres / 17 tos arredo r
dessy . Porem bem he / 18 q ue sse cauyde cada h ũ u por esto / 19 et sobre todo estas
donzellas u ir g ẽ es / 20 deuyam dello tomar enx enplo . po q ua nto / 21 he u er dade . Outrossy
amolh e r que / 22 de m j nha S e n ho ra uenus cuio s er ujdor / 23 eu soo q ue r mereçer grado
no m pode / 24 sq ui uar oamor dos namorados . / 25 mas c on uem q ue siga alley de Cupido / 26
comoq ue r q ue tal am or poucas uez e s / 27 he bisto enpaz . se auendo alg ũ a / 28 enculca de
palrrar et de falssa e n / 29 ueia co m noio et pesar. todo dem e / 30 stura . Mas oamor q ue he
posto so / 31 bre casamento bay bem encamy / 32 nhado por q ue tall amor ousa dem / 33
ostrar seu rrost ro ento logar ssem . / [f. (100) XCVIJ v, a] 1
u er gonha . Porem he de
marauylhar / 2 da u ir gem q ue leixa despend er seu tenpo . po r /
3 no m chegar asynha
aaq ue la festa cuio a / 4 mor he todo onesto . Ca p er da de b ẽ es. / 5 pode seer cobrada . mas
nu n ca foy home m / 6 ta m Sesudo q ue tenpo p er dido podesse cob ra r / 7 Eporem qual q ue r
uirgem deuya tom / 8 ar enx enplo de nom stranha r seu a mor / 9 ne m star longo tenpo
sobre amuda n ça / 10 dess eu coraçom p er a c on p ri r seus delleyta / 11 mentos . na lley do
mat ri monyo como / 12 ueem os q ue fazem cada dia . Ca po r aazo / 13 des to p er de dous
anos outres ante q ue sse / 14 case . enq ue poderia au er filhos q ue omu n / 15 do no m pode
scusar . saluo se ouuesse / 16 de falleçer . et qual q ue r u ir gem q ue tarda / 17 de sse sposar
qua n do opode au er p er ue n / 18 tura . ficara fallida ao tenpo q ue e / 19 lla de mylhor m ent e
q ue ria . deq ue eu c / 20 uydo . de c on tar h ũ a storia por tal / 21 q ue aq ue lla q ue em esto ffor
culpada ap / 22 ossa ouuyr et aasua memoria rre / 23 duz er .
[XCII, Capítulo XVI]
ff. (100) XCVIJ v, a - (101) XCVIIJ r, b
/ 24 Aynda fallando sobresta mat er ia / 25 c on ta oc on fessor por enx enplo . h ũ a sto / 26 ria do
q ue ac on teçeo . ah ũ a filha do / 27 nobre duc chamado Jepte : .
/ 28 Antre 306 os Judeus segu n do he di / 29 to antigam ent e auya h ũ u / 30 nobre duc q ue auya
nome Jepte. / 31 oqual stando aparelhado p er a pelle / 32 iar c ontra ocrueuell . Rey aam om .
306 Letra capital roja afiligranad a. En la parte inferior del folio ha y dos motivos antropomórficos
representand o un toro y un gato a modo de drôlerie .
265
fez / 33 uoto ad eu s . de dent ro em seu coraçom / 34 dizendo ooSen h or se tu amy m teu
s er uo / 35 q ui s er es outo r gar bictoria eu e m synal / [f. (100) XCVIJ v, b] 1 et rrene n brança
de ty ap ri meyra c ri atura / 2 q ue eu byr tanto q ue p er amjnha casa to r / 3 nar . ora seia
home m . ou molher e m /
4 oteu nome omatarey . et aty q ue sobr e /
5 todos es S e n h or
osac ri fficarey . Partio / 6 sse ento m co m toda sua cauallaria p er a / 7 onde. abya b ị jr dyr
onde todollos seus / 8 i n mijgos uençeo et guançou qua n to / 9 q ue ria . neh ũ u opode to r uar
oquelhe / 10 ha dac on teç er . Eeste du c tijnha h ũ afi / 11 lha muy to f re mos a . acuia orelha
fama / 12 q ue as pallau ra s spargeo polla terra le / 13 uou nouas encom o seu pad re auya / 14
feyto fora e m sua guerra . aqual com / 15 dançares et cantares aguardou sua / 16 bijnda
como aq ue lla q ue p o l l o u e e r s e /
17 q ue ria adiantar m ais q ue todas pollo / 18 ueer . et
aç er tousse assy q ue ella foy ap ri / 19 me ir a q ue em malphat staua aapo r / 20 ta dosseu
paaço. Etanto q ue sseu pad re / 21 allo chegou et byo sua filha come / 22 çou arronper suas
uestiduras . di 307 /
23 et chorar dizendo assy . oopod er oso d eu s / 24 ora sey eu q ue em
neh ũ a maneira an / 25 tre nos aq ui . p ra zer deste mu n do no m pode / 26 seer c on p ri do . Ca
eu p o lla tua graça / 27 ouue c ontra meus i n mijgos todo qua n to q ui s / 28 pidir em tanto q ue
em bijndo p er a es te / 29 logar no m auya hi home m mais ledo / 30 q ue eu . mais ora S e n h or .
omeu p ra zer / 31 subitament e me s er a to r nado em pe / 32 sar por q ue de menhãa amy m
c on uem po r /
33 onrra de teu sac ri ffiçio pois o po r m eti / 34 de matar mjnha filha et
q ue imalla e m // [f. (101) XCVIIJ r, a] 1 teu s er uiço. tanto q ue a u ir gem esto sou / 2 be et
byo onoio q ue seu pad re tomau a / 3 com pallau ra s p ra çiuees oc on fortou asi / 4 como ella
podia dizendolhe q ue ma n / 5 teuesse todauya ad eu s oquelhe au / 6 ya po r metido p o lla
g ui sa q ue era obr / 7 igado . Mas enp er o por qua n to oseu / 8 coraçom st re meçeo
penssando q ue a / 9 sua mo r te era ta m chegada . p osesse / 10 e m giolhos ant e seu padre et
disse / 11 q ue pois assy era q ue ella no m podia / 12 scapar demorr er pidiolhe q ue lhe o / 13
uto r gasse q uor eenta di as despaço p er a / 14 chorar sua u ir gijndade q ue ella ta n to / 15
guardara et leixou dea enp re gar po / 16 lla qual cousa sua mançebia fo / 17 ra to r uada
deno m au er filhos na lley / 18 do mat ri monyo p er q ue o poboo fosse ac re /
19 çentado .
s egundo . asua lley demandaua / 20 Mas por tal de sseer em alg ũ a / 21 cousa rreleu ada p o llo
tenpo q ue asy / 22 p er deo ella co m as outras u ir g ẽ es se q ue /
23 ria hir faz er seu
c on pllanto . et depois / 24 se to r naria p er a rreçeber pena de mo r / 25 te q ue lhe era ordenada
. Opad re q ue re n / 26 do outo r gar oq ue lhe afilha pidi / 27 ra . p er c on ssentimento danbos . as
u ir / 28 g ẽ es q ue com ella auyam de hir fo / 29 rom logo chamadas . Eassy fala n / 30 do da
fim de todo aq ue sto ellas com / 31 choros et dooridas storias andaro m / 32 os montes et os
ualles . fazendo ca / 33 da h ũ a seu c on planto . polla u ir gij n / [f. (101) XCVIIJ r, b] 1 dade
daq ue lla quesse tanto guardara / 2 sem auendo filhos . polla qual q ua l / 3 cousa tijnha
p er dida sua mançebia . / 4 q ue nu n ca depois podia sseer cobra / 5 da . por q ue affim deseus
dias se chega / 6 ua. aalem daqual no m auya poder / 7 descapar. et p er esta g ui sa mo rreo
esta / 8 doorida u ir gem pollo q ue de Suso he de / 9 uysado Aman te : . Padre meu po r / 10
dizer u er dade amy m pareçe q ue uos aue / 11 des ouiçio da p re gujça bem declarado / 12
qua n to he do amor q ue p er teeçe aas u ir / 13 g ẽ es . et aas outras molheres q ue ssom / 14 assy
ta r dinheiras . Mas enp er o ora / 15 me n e n bra encomo uos dissestes / 16 dos hom ẽ es q ue nas
causas damor / 17 no m q ue rem buscar trabalho po r mere / 18 çerem . digouos q ue as uossas
palla / 19 uras tam encubertament e som di / 20 tas q ue eu no m entendo deq ue trabalho / 21
307 Borrada la letra d , y con un punt o por debaj o, indicand o el error de copi a.
266
/ 24 et feytiçaria sabia todo engano . / 25 et tanto q ue elle soube arreposta q ue / 26 elrrey dera
aercolles q ue lhe c on uij / 27 nha todauya de pelleiar co m elle. / 28 no m sse at re ueu e m su a
sotilleza ao t en po / 29 dosseu mest er . Mas am o r q ue arreda / 30 todo temor et todo nobre
coraçom / 31 sfforça q ue nom q ui ta aneh ũ u de tal / 32 g ui sa açendeu em ardideza ocoraço m
// [f. (105) CIJ r, a] 1
deste gigante por amor de sua S enhor / 2 q ue muyto amaua. q ue
elle enuyou / 3 diz er aerc olles . q ue elle por ella entra / 4 ria com elle em batalha . Odia / 5
foy asijnado et ocanpo scolheito . / 6 os caualleiros cubertos de sseus s / 7 cudos .
chegaro n sse muy to de rryio h / 8 ũ u aoutro et enc on traro n sse et foy / 9 q ue enpelleiando
anbos apee no m / 10 auya hi pedra ne m paao que lhe / 11 sto r uasse ocamynho . mas e np er o
po / 12 ucos golpes hi ouue antre elles / 13 Ca ercolles com o caualleiro q ue / 14 açijnte
q ue ria mostra r sua ua llentia / 15 foysse muy to rryiament e . aelle et a / 16 rrebatouho nos
braços . et ogiga n te / 17 ueendo q ue nom podia longam ente / 18 durar c ontra tam grande
fforça . pensou / 19 e m co mo p er ssotilleza podesse scapa r / 20 de suas mãaos . et como
aq ue lle q ue sa / 21 bia t re sm udarsse em outra figura / 22 sahiolh e das mãaos em semelha n
/ 23 ça de coobra . et q ue rendo aynda out ra / 24 uez pelleiar c ontra elle to r nousse e m / 25
semelhança de touro et com eçou de / 26 bramar de tal soo m com o se todoo / 27 mu n do
ouuesse de destroir scauando / 28 aterra e m sua braueza . Elançando / 29 os cornos
endarredor ah ũ a pa r te / 30 et aaoutra . Mas ercolles q ue delle a / 31 uya peq ue no m edo
qua n doo byo b ĩ jr / 32 tomouho p o llos co r nos anbos et de / [f. (105) CIJ r, b] 1 rribouho
enterra et teueo q ue do ental / 2 g ui sa q ue por sotilleza q ue soubesse no m / 3 auya pod er
delhe scapar . ataa que / 4 foy uençido et rrendido . Ercolles / 5 ouue ento m oq ue elle
q ue ria. ca elrrey / 6 lhe outo r gou aassua uoontade to / 7 do sseu pidyr . et aaq ue lla po r
cuio / 8 s er ujço trabalhara pareçeo q ue elle / 9 aauya bem m ere çida . P er esta g ui sa co m / 10
gra m m ere çimento em arm as guaa n / 11 çou elle caminho de Jaz er e m s e u s / 12 braços
como aq ue lle q ue o auya cara / 13 m ent e c on prado .
[XCIX, Capítul o XXIII]
f. (105) CIJ r, b
/ 14 Nota e m como pantasillea rrainh a / 15 de feminea. por am or deytor de / 16 troya no m
rrefusou de pelleia r em / 17 a r mas . co m piros ofilho de achilles : .
/ 18 Aallem 317 desto se tu q ui s er es ouuyr / 19 tocando cauallaria e m esta / 20 mate ri a et
encomo amo r et a r ma s / 21 som c on u ĩ jdos bemsse m ostra p er esto / 22 rias sc ri ptas . et
pynturas entanto / 23 q ue pantassillea . rrainha q ue ffoy de / 24 famynea por amo r deytor et
out ro / 25 ssy por em a r mas onrra buscar / 26 co m llança et scudo chegou atroya . / 27 et co m
gram pod er de donzellas ar / 28 madas . p er sseu co r po se ffoy ao ca n po / 29 co m entençom
dea correr aaq ue lla çi / 30 dade q ue dos g re gos staua ento m ç er ca / 31 da .
317 Capital roja sin afiligranar, de tamaño menor. Se trat a de la última letra capital qu e se encuentra en la
obra, quedando en blanc o los restantes espacios re servados a las letras capitales, hasta el final.
273
[C, Capítulo XXIV]
f. (105) CIJ r, b - v, a
N ota q ue as armazonas outo r garo m /
32 p er a senp re aelrrey philomeno de pa / 33
phagonya q ue por onrra de caua / 34 llaria do cabo do mu n do ueo por / 35 defensso m de
troya : .
[f. (105) CIJ v, a] 1 [.] 318 Reyno depaphogonya segu n do he / 2 dito em h ũ u dos cabos do
mu n do / 3 he assytuado . et afillomeno q ue naq ue / 4 lle tenpo delle era Rey . aprouue de / 5
hir ento m atroya po r aJudar so en te n / 6 çom de cobrar onrra . et de mu n danal / 7 ffama
leuar anomeada Oqual / 8 ant re as outras cousas em spiçial / 9 guaa n cou em amor h ũ u
fermoso / 10 t ri buto . Por q ue assy ac on teçeo ento m / 11 q ue piros filho de achilles . com
spada / 12 mo r tal andou buscando esta onrra / 13 da rrainha . et tal ffoy asua i n fortu / 14 na
della q ue elle aachou et amatou / 15 p er ssuas mãaos . Eeste Rey depapho / 16 gonya
auendo della c on paxom . leuou / 17 ha p er mar c on ssigo p er aa terra onde / 18 ella era
rraynha . et co m suas donze / 19 llas q ue ficarom byuas apo r ta rom / 20 onde osseu co r po.
muy to onrradam ente /
21 foy soterrado . et por abondade deste / 22 feito dapa r te das
donzellas foilhe / 23 outo r gado depois m uy to p ra ziuel gua / 24 llardom q ue elle encad a
h ũ u ano / 25 p er assy et seus erdeiros ouuesse por / 26 t ri buto tres donzellas muy to f re mo
/ 27 sas. P er esta g ui sa rrecadou aq ue lle / 28 q ue ffortuna darm as andou busca n / 29 do . oqual
co m trabalho c on prou p ra z er . / 30 de q ue sse no m se trabalhara ficara fa / 31 llydo .
[CI, Capítulo XXV]
ff. (105) CIJ v, a - (106) CIIJ r, a
Nota e m como por q ue eneas / 32 uençeo elrrey tu r nos em batalha / 33 cobrou e m armas
gra n de o n rra et de / [f. (105) CIJ v, b] 1
mai s o amo r de lauyna q ue depois / 2 foy sua
molh e r : .
/ 3 [.] 319 neas outrossy dent ro em yta / 4 llia seno m se trabalhara deue n / 5 çer abatalha
c ontra elrrey turno seu / 6 mo r tal i n mijgo nu n ca ouu er a ladyna / 7 sua molh e r Mas po r
q ue o lleuou / 8 de uençida gua n çou grande o n rra / 9 et mais osseu am or della . P er est e s / 10
exenplos q ue to hey dito filho meu / 11 tu podes bem beer et c on sijrar que / 12 quem he
affouto et ousa de traba / 13 lhar por p er calç ar onrra s er a ma / 14 is asinha rreçebido
aagraça . do / 15 amor . po r q ue comunalm ent e as / 16 molheres am a m em logar o n rrado / 17
onde agentilleza ha et humanal / 18 u allentia Ca os gentijs sobre / 19 todos ssom aq ue lles
q ue ellas em este / 20 mu n do m ais deseiam Am ante : . / 21 Padre meu se p er uossa douct ri na
eu / 22 no m ffor enss ynado no m ssey q ue q ue r diz er / 23 gentilleza. Eporem uos peço q ue
/ 24 me declaredes q ue cousa gentilleza / 25 he. Confessor : .
filho meu p er a / 26 buscar
ofundamento da defijço m / 27 desto q ue tu demandas . sabe q ue a costi / 28 tuyçom deste
mu n do ao tenpo dora / 29 tem posto onome da gentilleza / 30 ha fortuna de rriq ue za q ue de
llongo / 31 tenpo . he cayda em ydade Eassy / 32 he ohom e m dalto linhagem s egundo . for
/ 33 ma ma s n o m s egundo . materia Como // [f. (106) CIIJ r, a] 1 tu agora ouuyras.
318 Espacio en blanco destinado a albergar una letra capital.
319 Espacio en blanco para letra capital. Se lee el signo e , indica do al ru bricador po r el copi sta.
274
[CII, Capítulo XXVI]
ff. (106) CIIJ r, a - v, b
Aq ui diz q ue os ge n / 2 tijs hom ẽ es em feito damor leua m / 3 grande aua n tagem et desy
declara / 4 ao amante. q ue cousa he gentilleza .
/ 5 [] 320 uem aarrazom q ui s er parar / 6 men te s . entendera q ue genti / 7 lleza no m pode star
sobre rriq ue za / 8 Com o assy seia q ue rriq ue za he cou / 9 sa q ue asynha falleçe. et esto se
p ro ua / 10 p er o home m q ue oJe sta em alto stado / 11 et tem omu n do em seu pod er . et de
ma / 12 nhãa falleçe todo Juntament e et de / 13 rrico q ue era . to r na asseer pobre . Asy / 14
q ue no m sse segue q ue dello neh ũ u guall / 15 ardom q ue possa b ĩ jr p er gentilleza . / 16 da
outra pa r te parando mentes / 17 ao naçim ento dos hom ẽ es q ue ssom / 18 gentijs . ueemos
encomo ao t en po / 19 dos nossos p ri meiros parente s . ada m / 20 et eua sua m olh e r q ue elles
anbos / 21 era m de ygual linhagem . Assy . q ue / 22 declarando em fe i to de geeraço m . no m
po / 23 de hi seer gentilleza por q ue rrazo m / 24 nos mostra q ue a medida da naçe n ça / 25 dos
hom ẽ es he com ũ u aanatura / 26 lleza . q ue da acada h ũ u em ygual / 27 m aneyra assy ao
pobre como ao / 28 rrico . Ca nuus naçem elles anbos / 29 no m auendo oS e n h or aq ue lla ora
mai s / 30 de uestyr qua n to he dessy medes q ue / 31 omais pobre q ue arredor delle m o r a / 32
Eao tenpo de sua mo r te qua n to h e / 33 dos b ẽ es deste m u n do no m ssey qual . / [f. (106)
CIIJ r, b] 1 delles tem mais pouco Mas enp er o / 2 fallando do encarrego danbos oS enhor
/ 3 teera m ais q ue rrespond er . qua n do p er a / 4 nte d eu s sua c on ta ouu er de dar. Eco / 5 mo
q ue r q ue a mo r te uem aos hom ẽ es p er / 6 dasuayrados modos . p er o hi no m ha sseno m / 7
h ũ a fym aq ue todo home m ha de b ĩ jr . / 8 assy opedinte com o oS e n h or . ca at e rra / 9 q ue he
nossa mad re uelha p er h ũ a natura / 10 lleza . et h ũ a c on cordia rreçebe enssy ta m / 11 bem
h ũ a cousa como aout ra . ep er tall / 12 modo as degasta q ue ella aneh ũ a das / 13 pa r tes he
ffauorauel . et assy fallando / 14 da naturalleza . eu no m ssey encomo ge n / 15 tilleza e m ella
possa seer achada . Ca / 16 onde my n gua u ir tudes hi ha outrossy / 17 mj n gua de graça. et
porem rriq ue za em / 18 muytos logares qua n do os hom ẽ es . /
19 cuydam destar m jlhor
subitament e / 20 se uay de suas mãaos. m as au ir tude / 21 q ue he firmada no coraço m nom
ha hi / 22 mu n danall sotilleza q ue ataa morte / 23 apossa tyrar ne m desuyar . et entom / 24
s er a ella tam enrriq ue çida q ue sua rriq ue za / 25 passenp re durara. et as sy esto queda ao
ho / 26 me m t am grande segurança. d ere itamente / 27 pode seer chamado gentilleza . Ca
s egundo . /
28 acondiçom da rrazoauel entenço m aqual / 29 sooment e daalma te m seu
original . / 30 p ro duzimento . et departe au ir tude do bi / 31 çyo . p er q ue ohome m sq ui ua
ouiçio et segue / 32 au ir tude . tal he u er dadeirament e / 33 gentill ẹ za home m . et no m por
outra / [f. (106) CIIJ v, a] 1
cousa q ue elle sayba tenha ne m possa M / 2 as no m
enbargando esto ao tenpo da / 3 gora se pararmos mentes aacorte . /
4 damor apobre
u ir tude no m pode rreca / 5 dar onde orrico uiçio q ue r t re met er po r / 6 q ue ueemos cada
dia q ue o gentyl sem au er . / 7 poucas he louuado em amor posto / 8 q ue de sua c on diçom
seia boo . mas enp er o / 9 ohome m q ue rrico he et co m ysso u ir tuoso / 10 outrossy sem
duuyda ne m h ũ a he m / 11 uyto de louuar com oq ue r q ue aelle co n / 12 uem todauya fazer
320 Espacio en blanco para letra capital. Se lee el signo q.
275
sua dilligençia / 13 e m trabalhar por sse adiantar a to / 14 do sseu pod er . Por qua n to au er
ne m gen / 15 tilleza no m podem aJudar os q ue ocçio / 16 sos som . Mas quem e m seu
degraao q ui / 17 s er trab alhar como lhe p er teeçe aas ue / 18 zes sse lhe 321 aç er tara . de
guaança r p ra zer / 19 et onrra . Ca de senpre ffoy et ha de / 20 seer q ue o onesto amor
p er desuayrados / 21 modos . aproueyta. Por q ue segu n do / 22 os lyuros . c on tam ele faz ao
home m / 23 sq ui uar os biçios et faz ouyllãao sse r / 24 cortes . et aos couardos da ardideza
/ 25 ental g ui sa q ue u er dadeira p ro eza p ri nçi / 26 pal ment e he causada . sobr e arreg ra / 27
damor . assi com o oq ue p er teeçe aarreg ra / 28 do hom e m co m o d a m ol h e r . quem a / 29 ello
q ui s er parar mentes . Por q ue s egundo . nos / 30 ueemos claram ent e aolho q ue por a / 31 azo
damor cadah ũ u delles enssy / 32 he milhor c on diçionado . ueem os ou / 33 trossy q ue nos
gentijs hom ẽ es amor / 34 faz teer seu deseio s enp re u er de . oq ua ll / 35 segu n do naturalleza
no m pode sseer / [f. (106) CIIJ v, b] 1
enbargado . et esto se proua p er qualq ue r / 2
anymal . ca ao tenpo q ue elle ao seu / 3 amor q ue r chegar por aq ue lla ora faz / 4 Sinal de
na mor ame n to . Eassy c on c / 5 ludindo Sobre todo digo q ue aq ue lles / 6 som ocçiosos
ameu pareçer q ue por / 7 p re guiça leixam de fazer cousa que / 8 am or Julga . seer
fazedoira.
[CIII, Capítulo XXVII]
ff. (106) CIIJ v, b - (107) CIIIJ r, a
/ 9 Nota do amor da caridade onde / 10 diz aq ue lle q ue em este mu n do no m am a / 11 he bem
como morto : .
/ 12 [] 322 allem desto filho meu falla n / 13 do damor s egundo . u ir tude moral eu / 14 acho
sc ri pto em os sanctos liuros de / 15 gram saber q ue aq ue lle q ue em este mu n do / 16 no m
ama . he bem como mo r to. Ca / 17 de todallas u ir tudes q ue ao home m p er tee / 18 çem .
amo r he cabeça . et rregedor o / 19 qual ssenp re tem em odio ac on panhia / 20 da
ocçiossydade . Eap re guiça q ue de 323 toda / 21 llas enpresas te m . em desdem . he p er a / 22
desp re çar. Eporem ella no m he c on corda n / 23 te ao home m q ue rrazo m et entendim ento
ha / 24 Por q ue cousa c on ujnhauel he ao hom / 25 e m senp re trabalhar sobre as cousas / 26
de q ue lhe pode b ĩ jr p ro ueito et sq ui uar / 27 ocçiossidade . aqual todallas lleys de / 28
fendem . Outrossy onobre sabedor sa / 29 llamo m . q ue de todallas cousas ouue / 30
sentido . m ostrou po r exenpllo dize n / 31 do q ue bem como as aues forom fey / 32 tas p er a
uoar . assy . foy fe i to ohome m / 33 p er a trabalho . oqual trabalho no m lei / 34 xam dusar
todos aq ue lles q ue entende m / 35 mais ualler por q ue nos q ue ao tenpo // [f. (107) CIIIJ r,
a] 1 dagora somos byuos podemos tom ar / 2 enx enplo . encadah ũ u dia daq ue lles q ue ante
/ 3 nos forom et trabalharo m assi em scola / 4 como alhures . quesse oq ue elle s ento m / 5
c on pos er om fosse ora por faz er . ataa fy m / 6 do mu n do nu n casse faria . ca as bidas de / 7
lles em aq ue lle tenpo eram muy to lon / 8 gas . et co m isso os pod er es grandes et os / 9
entendimentos m uy to p ro fundos . os seus / 10 coraçõoes outrossy em trabalho staua m / 11
occupados deq ue aprestança do mu n do a / 12 ssy em co r pos com o em coraçõoes sta / 13
321 Se corrige un signo de difí cil lectura.
322 Espacio en blanco p ara letra capital.
323 Elemento borrado, con un punto bajo la letra d , indicando el error de copia.
276
senp re mai s c o m p ro ueyto . Equem os no / 14 mes delles quis er traz er . aam emoria / 15 e m
desuayrados lyuros os achara sc ri ptos / 16 com au ir tude quesse Seguyo dos seus / 17
fe i tos .
[CIV, Capítulo XXVIII]
ff. (107) CIIIJ r, a - (108) r, b
/ 18 Aq ui falla c ontra q ua ees q ue r ocçiosos et spiçi / 19 alm ent e c ontra aq ue lles q ue ha m
engenho de / 20 exçellente sabedoria et no m fazem f / 21 ruyto q ue pareça p er obra et põe
enx enplo . /
22 de trabalho et dilligençia q ue p or doc / 23 t ri na dos hom ẽ es . s egundo .
c on tam as caro / 24 nycas fez er om os antigos phillo / 25 sophos : .
/ 26 [] 324 alto d eu s p er sseu sp iri to deu aos ho / 27 m ẽ es aq ui enterra ap er ffei ço m de / 28
todallas sciençias. acada h ũ u s egundo . afo / 29 rma et mat er ia doq ue lhe aprouue deo / 30
faz er sabedor Assy q ue o com eço dos ly / 31 uros et ossab e r de todo bem beo p ri m / 32
eirament e p er aq ue lles q ue antigament e / 33 entenderom adoct ri na quelhes foy / 34 dada .
daqual os q ue ora som byuos . / [f. (107) CIIIJ r, b] 1
cada dia nouament e podem
ap re nd er /
2 Mas assy com o ante q ue os hom ẽ es se / 3 meassem et p er sseu trabalho
asseme n te / 4 foy nada nom foy achado pa m nos / 5 montes. ne m nos canpos aynda q ue o
/ 6 buscasse m . bem assy . todo home m Sesu / 7 do he ç er to q ue ante q ue o saber fosse
achado / 8 p er aq ue lles q ue os lyuros sc re uerom hi ouue / 9 muy to gra m trabalho . Assy
q ue neh ũ u de / 10 stes staua ocçioso . por q ue h ũ u tom ou / 11 carrego do arado . q ue he
trabalho das / 12 mãaos . ooutro tomou encarrego / 13 destudar et i n magyna r como aq ue lle
q ue / 14 no m q ue ria rrefusar otrabalho dosseu e n / 15 tendimento . Ep er esta g ui sa p o llo
traba / 16 lho q ue elles entom tom aro m . nos sso / 17 mos enssynados doq ue ora sabem o s .
/ 18 Ca adillygençia q ue elles e m seu tenpo / 19 pos er om . sta senp re uerde p er h ũ u modo
/ 20 Eaynda q ue os corpos seiam soterrados . / 21 asua fama co m as suas obras senp re / 22
durara. Ca e m coronyca eu acho sc ri pto / 23 e m co mo ca m . cuio trabalho aynda fica / 24
e m memoria. foy op ri m eiro q ue achou o / 25 faz er das c ar tas . et e m linguage m ebrayca
/ 26 as sc re ueo . p er sua mãao . Efoy outrossy / 27 op ri meiro q ue de natural phillosop hia / 28
achou assabedoria Cadmos foy op ri m / 29 eiro q ue screueo c ar tas . em grego . Theges / 30
foy op ri meiro adeuynhador das cousas / 31 q ue auya m dac on teç er . Ephilemom de phis / 32
nomya foy op ri m eiro achador Ela / 33 dyus . Eldras . Suplliçes Thermegis / 34 pa n dulfos .
frigidilles . Menand er . Ephi / 35 lloquoros . Solius Pandas et Josephus / [f. (107) CIIIJ v,
a] 1
forom os p ri meiros dictadores das co / 2 ronycas uelhas et actores de Metra / 3
Rimanço et açento Heredote foy o p ri / 4 meiro achador sabudo . Jubal outro / 5 ssy . foy
op ri meiro q ue em uoz dhome m . / 6 achou canto de musyca . Eo delleyto / 7 so soo m
darpa q ue amuytos apraz . Po / 8 ulius oachou co m sua phisica Zanz e s / 9 foy op ri mei ro
debuxador . Epromo / 10 theus op ri meiro entalhador . os q ua ees / 11 fezerom as
semelhanças de qualq ue r fi / 12 gura q ue elles quis er om . Tubal foy op ri / 13 meiro q ue
ferro et aço obrou em foria / 14 Jadael s egundo . c on ta olyuro foy op ri meiro / 15 q ue ffez
rrede p er a pescar et p er a monte / 16 et caça outrossy . elle foy op ri meiro q ue /
17
324 Espacio en blanco p ara letra capital.
277
tendilhom fiz a r m ar Dos dilleyta / 18 mentos da cozinharia Herconyo / 19 foy op ri mei ro
obrador . Aarte de faz er / 20 pano de lãa . Minerua oachou et o / 21 fez p er suas m ãaos .
Edelbora foy a / 22 p ri meyra outrossy q ue pano de linho / 23 fez teç er . Mas cousa q ue nos
de com er / 24 et beu er ouuessemos . et faz olau ra dor / 25 usar de sseu trabalho p er a laurar
/ 26 aterra et binhas poer p er q ue aterra / 27 pa m et binho creçe p er a mantijm e n to / 28 dos
hom ẽ es . eu acho sc ri pto em ly / 29 uros antigos q ue Saturno de sseu / 30 p ro p ri o Siso
achou p er a ello os pr im / 31 eiros engenhos . Eeste medes foy / 32 op ri meiro outrossy q ue
usou de m er / 33 cadoria et de metaaes desuayrados / 34 crunho et moeda . Mas como m e /
[f. (107) CIIIJ v, b] 1 tal foy p ri m eir o achado p er graça de d eu s / 2 et entendimento dos
hom ẽ es . ac on / 3 panhia dos h ọ m ẽ es phillophos / 4 entendidos p er modos depa r tidos bu / 5
scarom ocamynho p ri meiram ent e / 6 deo tira r . das myneyras da terra . / 7 et des y deo
p ro ua r et afynar . Outro / 8 ssy co m grande dilligençia acharo m / 9 aq ue lla sp er iençia q ue
he chamada alq ui / 10 my a . p er aqual a r te fez er o m multip / 11 licar ouro et p ra ta . Ep er a
mostrar / 12 q ue esto seia u er dade asustançia de toda / 13 asçiençia sta e m sete co r pos co m
quat ro / 14 spiritos co n Ju n tos aelles et os co r pos / 15 de q ue ora falley dos pa r netas ham / 16
seu começo . Cao ouro he i n tito / 17 llado ao sol et Eall ũ a da p ra ta tem / 18 sua pa r te . ferro
sta todo sobre todo / 19 sobre mar e s . Echu n bo c re çe . s egundo sutu r / 20 no . Jupit er llato m
asseenta . Eco / 21 bre auenus he ap ro p ri ado Mercullyo / 22 comosse aç er ta sua pa r te tem
no az / 23 ougue. Oqual s egundo . c on ta ollyuro / 24 he op ri meiro dos quat ro sp irit us suso
/ 25 nomeados . Eo sp irit u segu n do em sal / 26 a r monyaco . he achado Ot er çeiro sp irit u / 27
sulffur he chamado Oquarto ars / 28 en eco he . Conssopra r . et fogos q ue n / 29 tes obram os
alq ui mystas nas cou / 30 sas Suso dictas p er modos desuayra / 31 d o s . C a s egundo diz
ophillosopho ouro / 32 ep ra ta som duas ext re mjdades. aas q ua ees / 33 todollos outros
metaaes sso m c on cor // [f. (108) r, a] 1
dantes . p er degraaos . et em naturaleza . /
2
*anto 325 semelhantes q ue que m soubesse / 3 *arar 326 afferruge m queos faz tornar ne / 4
gros . et co m ysso ossabor et adureza . / 5 fazellos hia tomar apareçer dou / 6 ro et prata.
ap er ffeita c ollor. Mas / 7 p er a obrar Segurament e . ant re os / 8 corpos et os sp irit us . ant e
q ue metal / 9 seia p er ffeito s egundo he posto em sete fo r / 10 mas . se h ũ u delles todos ffor
en / 11 pidido . orremane n te nom pode p re sta r . / 12 et fazendo doutra g ui sa . aarte enssy / 13
no m pode falleçer . por q ue aq ue lles p er q ue / 14 es ta arte ffoy achada ordenaro m aca / 15
da ponto ç er ta fim . po r tal q ue todo ho / 16 me m seia ç er to q ue ella he a r te sse m enga / 17
no q ue p er uya denaturalleza he obra / 18 da . Mas qual q ue r q ue esta arte q ue r bsa r . / 19
c on p re lhe todauya agua r dar tenpo e m / 20 tal g ui sa q ue cousa neh ũ a fiq ue adepa r / 21 te
Primeiram ente em feito da defall / 22 açom da c on iellaço m da ssulluço m et da / 23
desçensso m agua r dando na sua ente n / 24 çom oponto da sublimaço m . et assy / 25 adiante
co m calçina ço m de u er dadeira . / 26 p ro uaçom con quenturas tenp er adas / 27 de fogo faz er
q ue hi uenha fixaçom . / 28 ataa q ue elle op er ffeyto ellixer daq ue l / 29 la pedra phillosophal
possa gua n / 30 çar. Da qual pedra muytos phi / 31 llosophos antigament e sc re uerom . / 32
Esse tu q ui s er es saber onome desta pe / [f. (108) r, b] 1
dra com outras duas q ue os
sabedor e s / 2 entom c on pos er om . e u t e c on tarey ana / 3 turalleza dellas segu n do os liuros
/ 4 acordam .
325 Parte del t exto se esc o nde tra s la cose dura, debido a l a encuade rnació n dem asiado apreta da.
326 Id.
278
[Document text truncated for crawler view.]