O espectador alerta: a activación da audiencia nas obras de Bruce Nauman

Facul ade de Xeog a ía e His o ia G ao de His o ia da A e Cu so 2021/2022 T aballo de Fin de G ao O espec ado ale a: a ac i ación da audiencia nas ob as de B uce Nauman. Au o a: Lucía Fe nández Amoedo . Ti o académico: Ped o de Llano Nei a RESUMO O que se p e ende abo da nes e aballo é un achegamen o a cinco ob as de B uce Nauman (Fo Wayne, 1941) nas que o espec ado xoga un papel esencial e especí ico. Pa i ase dun con ex o his ó ico-a ís ico pa a comp ende as condicións que odean ao a is a, seguido dunha in odución aos p imei os anos da súa ca ei a. T as is o, a análise das cinco ob as, que son: Ge Ou o My Mind, Ge Ou o This Room (1968), Li e- Taped Video Co ido (1970), Going A ound he Co ne Piece (1970), Body P essu e (1974) e Raw Ma e ials (2004). Todas es as pezas i e on un papel esencial no p oceso de ac i ación do espec ado que en luga na a e con empo ánea a pa i dos anos 60. PALABRAS CHAVE Nauman, Espec ado , Co po, Vídeo, Son. ABSTRACT The aim o his pape is o app oach i e wo ks by B uce Nauman (Fo Wayne, 1941) in which he iewe plays an essen ial and speci ic ole. I will s a wi h an o e iew o he a -his o ical con ex o unde s and he condi ions su ounding he a is , ollowed by an in oduc ion o he ea ly yea s o his ca ee . A e his, he analysis o he ollowing selec ion o his wo k, which a e: Ge Ou o My Mind, Ge Ou o This Room (1968), Li e-Taped Video Co ido (1970), Going A ound he Co ne Piece (1970), Body P essu e (1974) and Raw Ma e ials (2004). All hese pieces played an essen ial ole in he p ocess o ac i a ion o he spec a o ha akes place in con empo a y a om he 1960s onwa ds. KEYWORDS Nauman, Spec a o , Body, Video, Sound. CONTIDOS INTRODUCIÓN ........................................................................................................... 1 OBXECTIVOS E METODOLOXÍA ............................................................................ 3 1. CONTEXTO HISTÓRICO-ARTÍSTICO. ................................................................. 5 2. OS INICIOS NA ARTE DE BRUCE NAUMAN. ................................................... 11 3. GET OUT OF MY MIND, GET OUT OF THIS ROOM, 1968. .............................. 21 4. LIVE-TAPED VIDEO CORRIDOR, 1970. ............................................................. 24 5. GOING AROUND THE CORNER PIECE, 1970. .................................................. 32 6. BODY PRESSURE, 1974. ...................................................................................... 34 7. RAW MATERIALS, 2004. ..................................................................................... 38 CONCLUSIÓNS ........................................................................................................ 41 BIBLIOGRAFÍA ........................................................................................................ 43 ANEXO FOTOGRÁFICO. ......................................................................................... 45 1 INTRODUCIÓN. O in e ese en ealiza es e aballo nace do meu descub imen o dun dos p oxec os de co edo es de B uce Nauman: Li e-Taped Video Co ido (1970); en ningunha das ins alacións que coñece a an e io men e podía a opa un pa alelo. A aíz des a ob a, iniciei a busca de máis pezas de Nauman e descub ín que a expe iencia do espec ado pa ecía se undamen al en moi as delas. Ademais, mos a es e in e ese po medio de nume osas ías: a a és de escul u as, ins alacións, ídeos, g a acións de son... mesmo a a és do p opio co po. Nauman é, posiblemen e, un dos a is as máis poli acé icos dos séculos XX e XXI: expe imen ou con odo ipo de ma e iais g azas ao seu desexo case obsesi o de necesi a a opa o medio ideal pa a ep esen a as súas ideas e inquie udes. A elección de ob as escollidas nes e aballo mos a es a a iedade. Son nume osas as e e encias que Nauman ealiza sob e o a is a e a a e como on e e elado a de e dades. Algunhas das súas pezas mos an exp esións que epi e de dis in as manei as ó longo da súa axec o ia: Make Me Think Me, Please Pay A en ion Please... Pensa , pensa sob e nós mesmos, p es a a ención. Nauman que e que sexamos obse ado es e op emos pola e lexión, e pa a conseguilo ponnos en si uacións case lími e como e emos con Ge Ou o My Mind, Ge Ou o This Room (1968). As ob as non son a espos a, senón o medio pa a chega ás espos as. Median e elas descub imos. En Li e-Taped Video Co ido (1970) e Going A ound he Co ne Piece (1970) a nosa imaxe o ma pa e da ob a. Re a dada, de on e, de cos as. Case a modo de icha policial ou cap ación de cáma a de ixilancia. Se adoi amos xulga o que emos, ago a xulgámonos e émonos a nós. Nauman íllanos nas ob as, cada un de nós expe imen a á un p oceso de in ospección. O a is a pon os medios pa a que e lexionemos e des e modo e élanos e dades como adian aba co seu neon de 1967 (The T ue A is Helps The Wo ld By Re ealing Mys ic T u hs). An e es as si uacións, cada quen eacciona á dunha manei a dis in a aco de coas i encias de oda unha ida; habe á a quen se lle ac i en eco dos, di e en es ac o e lexos, unha maio ou meno incomodidade, e c. Nauman pide a ención, debe habe un in e ese e unha acep ación do isco. Pode da medo ac i a algo escondido. Ás eces, poñe a ención e pensa non é o máis sinxelo. 2 Po ou a banda, Nauman dialoga coa his o ia da a e e a súa escul u a: moi os dos seus aballos non deixan de se modos de ealiza cousas que se elacionan cun espazo. Os luga es de exposición adicionais na his o ia da a e onde a opamos escul u as semp e nos con idan a obse alas ou odealas. Comp endemos, sabemos cales son os códigos de obse a, pe o só somos suxei os pasi os que ga dan unha dis ancia cun obxec o. Son, ademais, espazos silenciosos e pulc os que esconden un aballo planeado pa a que o isi an e en e, obse e, camiñe un pouco e logo ma che. Non exis e unha in e pelación, ó menos non unha que sexa especí ica e e iden e; que o dici , o p oceso de aballo e ealización das ob as non i o como p eocupación undamen al ao espec ado , senón ao obxec o en si mesmo. Pe o nos 60, iniciado imidamen e polos a is as minimal, e le ado máis alá po igu as como Nauman no denominado posminimal, nace unha p eocupación pola elación da ob a co espec ado . O p oceso de aballo de Nauman ga da unha eno me e lexión que ma ca o umbo da c eación da ob a: o público se á quen a ac i e. Iso si, baixo os azos e umbos que o a is a ideou. Ago a o espec ado xa non debe unicamen e obse a , senón amén escoi a , camiña un pe co ido ou incluso man e con ac o ísico, como e emos en Body P essu e. As ob as poden unciona po si mesmas, pe o é dis in o; po exemplo, un co edo de Nauman es á aí, e pode se ap eciado, pe o é o público quen o comple a. Así, o espec ado pasa de suxei o pasi o a ac i o, e en ocasións o silencio adicional de obse a p esen e na his o ia da a e é subs i uído polo “ uído” apela i o, mesmo ag esi o, de pezas como Raw Ma e ials. Nes e in e ese po aballa nunha audiencia que se con e e en axen e ac i o pode en e e se un ío quizais ecido en elación coa ac i ude polí ica adqui ida nas úl imas décadas, co seu discu so de c ea cidadáns “au ónomos, conscien es e compe en es”. Un cidadán máis conscien e de si mesmo e máis e lexi o pode es a máis p e o dunha idea de libe dade, ó menos, que o dici , no sen ido in elec ual ou de pensamen o. Dende os inicios da súa ca ei a, Nauman ad í enos ace ca de que non debemos con ia en odo o que se nos con a, nin seque a no ela o do a is a. Debemos poñe a ención e cues iona a a o máis co iá p esen e nas nosas idas. 3 OBXECTIVOS E METODOLOXÍA. O obxec i o p incipal é o de consegui ealiza un achegamen o a unha se ie de ob as conc e as nas que B uce Nauman in oduce ao espec ado dun modo especí ico. En p imei o luga , ealizo un con ex o his ó ico-a ís ico pa a mos a a con o na que o odea nos p imei os anos da súa ca ei a como a is a. A in o mación des e apa ado en a súa base nos coñecemen os adqui idos na asigna u a de His o ia da A e das Úl imas Tendencias, ademais de nos esc i os ealizados po algunhas das igu as máis ele an es do ambien e a ís ico dos 60 e 70 como son a comisa ia e c í ica Lucy Lippa d ou o a is a Sol LeWi . T as es e p imei o apa ado, un segundo capí ulo no que a o de mos a os in e eses e inquie udes de Nauman nos seus p imei os anos a ís icos, expoñendo unha se ie de ob as que poden axuda nos a en endelos. Pa a es e apa ado in o meime a pa i dunha se ie de ca álogos de exposicións e ospec i as do a is a ales como a que i o luga no Museo Nacional Cen o de A e Reina So ía (Inside Ou , 1993-1994) ou a que se ealizou no MoMA (Disappea ing Ac s, 2018-2019). T as o con ex o his ó ico-a ís ico e a in odución aos seus inicios como a is a, cén ome en cinco ob as nas que a ac i ación do espec ado é undamen al. Ge Ou o My Mind, Ge Ou o This Room (1968), Li e-Taped Video Co ido (1970), Going A ound he Co ne Piece (1970), Body P essu e (1974) e Raw Ma e ials (2004). Como comen ei na in odución, odas elas mos an a a iedade p esen e no a is a á ho a de ealiza es as ob as de in eg ación, así como unha liña empo al que conclúo cunha ob a ecompila o ia (Raw Ma e ials) cuxo inicio i e moi elacionado coa c eación da p imei a (Ge Ou o My Mind). Pa a odas elas usei os ca álogos mencionados, en e ou os, ademais de a iada bibliog a ía de c í icos e eó icos con g an coñecemen o sob e B uce Nauman que consul ei en dis in as biblio ecas galegas, sendo a do Cen o Galego de A e Con empo ánea a que me apo ou máis núme o de ob as ao con a con máis de dez lib os que a aban exclusi amen e sob e Nauman. Ademais, oi imp escindible ó longo de odo o aballo a ob a Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds: W i ings and In e iews; un lib o que ecompila 14 en e is as co 4 a is a ó longo da súa ca ei a. Des e modo, g an pa e da in o mación eunida pa a axuda me a edac a o aballo én da man das palab as do p opio Nauman. Coa eunión das cinco pezas a adas o meu obxec i o p incipal é o de mos a , a pa i do conc e o, unha isión xe al na que comp ende a Nauman como absolu o p eceden e na in eg ación e ac i ación do público no p oxec o a ís ico, e odo o que is o conle a an o pa a o espec ado como pa a a his o ia da a e. 5 1. CONTEXTO HISTÓRICO-ARTÍSTICO. O ela o da his o ia da a e a pa i da segunda me ade do século XX ca ac e ízase polo acele ado i mo no que no as endencias an sucedéndose unha as ou a compa indo, en moi os casos, os mesmos a is as. Pa a e e i nos ao con ex o his ó ico-a ís ico que odea a B uce Nauman debemos si ua o ela o a pa i da segunda me ade da década de 1960, cen ándonos nos espazos de No a Yo k e Los Ángeles, cidades que i en un ai én de subidas e baixadas, en ce o modo in e elacionadas, que an mudando o cen o da a e dependendo do momen o no que es as se a open. En e 1965 e 1975 acon ecen unha se ie de sucesos que ma can o emen e o imaxina io colec i o da poboación es adounidense: o impac o da Gue a F ía (1947- 1991), Vie nam 1 , os asasina os de John F. Kennedy e Ma in Lu he King, maio do 68, a no a sociedade da in o mación baseada na publicidade e o consumismo, a no a elación co espazo ma cada pola chegada á lúa no 69, o exilio de moi os a is as la inoame icanos causado polos golpes mili a es, a c ise económica do 73... Dende 1964 a a 1967 B uce Nauman i i á en dis in as cidades de Cali o nia como son Da is ou San F ancisco. Du an e 1968 esidi á en Sou hamp on e en 1969 pe manece á du an e a ios anos en Pasadena, no condado de Los Ángeles. Pe o as exposicións máis impo an es du an e odos es es anos e án luga en No a Yo k, xe me e oga de nume osos a is as e co en es cul u ais (e con acul u ais) a a comezos da década dos 70, momen o no que a cidade en a nun pe íodo de decadencia causado po nume osas e a iadas azóns, ales coma a ele ada axa de c iminalidade en de e minados ba ios, a desindus ialización e caída demog á ica, o abandono de moi as in aes u u as u banas, a c ise do pe óleo... En ce o modo, No a Yo k con e íase na cidade desolada que adian aba Duane Michals nas súas o og a ías de 1964 e 1965. No ámbi o cul u al, No a Yo k sen ía a compe encia en aumen o dou os cen os es adounidenses, en pa icula dos que p o iñan do Sun Bel ; en Los Ángeles c ecía a o za de Hollywood e o auxe de de e minadas indus ias e no as p ensas po en es como 1 Os anos máis p oblemá icos da Gue a de Vie nam (1955-1975) en EEUU eñen luga en e o 65 e o 70. 6 Los Angeles Times ou The Washing on Pos non queda on á ma xe, se ben é ce o que naqueles anos non chegou a e unha e is a po en e no e e ido á c í ica de a e que causa a os deba es que si se xe aban nou as cidades 2 . Así, Cali o nia en aba nun pe íodo de esplendo de manei a máis ou menos simul ánea, e en pa e elacionada, co p oceso de decadencia no que se ía sumido No a Yo k. En conc e o Los Ángeles, sen aínda posuí a po encia ac ual, me gullá ase dende inais do XIX nun o alecemen o en aumen o que b indaba un ambien e moi p opicio pa a os a is as, xa que polas súas ca ac e ís icas ísicas e sociocul u ais acili aba a au onomía e independencia dos c eado es, así como un indi idualismo e anonima o que le ou a algúns deles a in oduci a cues ión da desapa ición nas súas ob as a ís icas, como así ixe on Bas Jan Ade , Allen Ruppe sbe g ou Nauman. Men es an o, a inais dos 60 algúns dos a is as minimal comezaban a cambia de umbo, con igu ándose des e modo o minimalismo como de adei o mo emen o o malis a e amén como de onan e das p opias mani es acións an i o malis as 3 , aínda que au o as como Lucy Lippa d conside aban que polo seu en oque non elacional e a súa insis encia na neu alización da “composición”, o minimalismo amén o a an i o malis a 4 . De calque a manei a debemos comp endelo como un paso decisi o no p oceso de libe alización da a e cuxas consecuencias o on esenciais a a a ac ualidade. Esa di ección ca a no os camiños le a ía ao que se ía denominado posminimalismo po Robe Pincus-Wi en en 1968. Es a co en e englobaba ob as que p opo cionaban al e na i as de g an con as e coa ialdade dos obxec os indus iais do minimal no caso de a is as como E a Hesse 5 ou Louis Bou geois 6 , cuxas ob as con iñan un ca ác e o gánico e co pó eo cuxa exp esión cues ionaba oda linguaxe escul ó ica an e io . Ambas pa icipan nunha das p imei as e máis impo an es 2 De Llano Nei a, P. (2012): Concep ual en Los Ángeles (1969-1977): A e en p esen e con inuo en: h ps://www.academia.edu/38674883/_Concep ual_en_Los_%C3%81ngeles_1969_1977_a e_en_p esen e_con inuo_ (Consul ado o 15/5/2022). 3 Guasch, A.M. (2000): El a e úl imo del siglo XX: del posminimalismo a lo mul icul u al, p. 28. 4 Lippa d, L. (1973): Seis Años: La Desma e ialización del Obje o A ís ico de 1966 a 1972, T ad.: Rod íguez Oli a es, M., p. 33. 5 Anexo o og á ico: Imaxe 1. 6 Anexo o og á ico: Imaxe 2. 13 camiño que os le a ía máis alá do minimalismo pe mi indo, po exemplo, mos a a pegada do a is a no acabado das ob as, elemen o amén p esen e en Nauman. Pe o aínda que algunhas das súas pezas posúan ca ac e ís icas comúns ás de a is as minimalis as, amén son moi as as di e enzas; nunha en e is a de 1970 con Willoughby Sha p 27 ala ace ca de que semp e p e i e ealiza as ob as el mesmo, aínda que nalgunha ocasión eco e a a ou os pa a ealiza copias de pezas o ixinais que non son sinxelas de aslada a de e minadas exposicións, en cuxos casos deixa unhas ins ucións de alladamen e especí icas. De ei o, en 1968 c ea á A Cubic Foo o S eel P essed be ween My Palms, peza onde u iliza unha g an placa de acei o, habi ual ma e ial do minimal, exp esando i onicamen e co í ulo a posibilidade de que a ixe a a man. Du an e os seus p imei os anos Nauman amén expe imen a co espazo dou as manei as: co balei o de A Cas o he Space Unde My Chai 28 (1965), unha das pezas cuxas medidas ep oducen o espazo en e e debaixo dos obxec os, nes e caso a súa cadei a. Con es a si cabe menciona a in luenza das p imei as pin u as de Willem de Kooning, cuxo es ilo inde inido e con adi o io Nauman puido sen i p óximo no momen o de ealiza as súas p imei as escul u as 29 . Robe Mo is de endía que o obxec o con e é ase en menos au o-impo an e po que o in eg a a expe iencia do espec ado e o acelo conscien e en an o que suxei o que pe cibe ol é ase undamen al. Nes e sen ido hai unha simili ude con Nauman, en quen a expe iencia do espec ado é esencial. Quizais a di e enza sexa que en ocasións, de manei a conscien e, en a in ención de p e iamen e de e mina como as pe soas se posicionan en elación coa peza non pe mi indo, digamos, un lib e albed ío, senón exe cendo un con ol que podía esul a op esi o ou angus ioso en de e minados casos, como e emos máis adian e. Is o amén se elaciona á con ob as máis pe o má icas nas que se in oducen ins ucións, que se ealiza ían na súa con o na a inais dos 60 e 27 Nauman nunha en e is a con Willoughby Sha p (1970) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 133. 28 Anexo o og á ico: Imaxe 13. 29 Halb eich, K. (1993): “Vida social”. Ca . Exp. Benez a, N.; Halb eich, K.; S o , R.; Schimmel, P. B uce Nauman, p. 70. 14 comezos dos 70. Con De ice o S and In 30 (1966) expe imen a con algo simila ; o espec ado podía in oduci un pé nun bu a o co que con a a peza, pe o non podía ace nada máis sal o, quizais, e lexiona . É en ealidade desconce an e pa a unha pe soa, que aguan a ía un inde e minado pe íodo de empo o mulándose que é o que es á a ace aí exac amen e. Pe o xa en 1966 Nauman sen ía que es as pezas non es aban espondendo ás súas inquie udes, senón que uncionaban máis como unha especie de expe imen ación escul ó ica que se desen ol ía de manei a independen e ás e lexións a ís icas que ocupaban o seu pensamen o naquel momen o. Po iso apidamen e deixa a escul u a de ib a de id o e esina e comeza coa ce a e o neon, cos que sabía que pode ía i máis alá. Es e mesmo ano, as licencia se en Da is do más e en a e, múdase a San F ancisco. Alí habili a á unha enda de ul ama inos abandonada como no o es udo e i enda. Nes e espazo pasa a maio pa e do empo só e dedica moi as ho as a e lexiona ace ca de que pode se a a e. Ao non con a con apenas ma e iais no seu es udo, ese ob igado a examina se a si mesmo, ós seus p opios lími es e ao que alí es aba a ace . Des e modo xu di án oda unha se ie de ob as nas que Nauman es a á p esen e máis alá de po se o c eado ; xogos co seu apelido, como en My Name as Though I We e W i en on he Su ace o he Moon 31 (1968) ou medidas do seu co po e g a acións de ídeo súas ealizando dis in as ac i idades, como e emos. En xe al, Nauman non adoi aba compa i con e sas ace ca do seu aballo, p obablemen e po que po aquel en ón non a opa a con quen pode acelo. Daba unhas poucas aulas á semana a algúns es udan es pe o conside aba que es es non mos aban unha análise ou e lexión ace ca do aballo que ealizaban, así que ampouco podía con e sa con eles nese sen ido. É a pa i des e ano, 1966, cando comezan as súas ob as onde os xogos de palab as e o ámbi o lingüís ico oman o p o agonismo. Es es p oceden de dúas on es: a p imei a, in e esábanlle as ideas de Ludwig Wi gens ein na medida en que se in e esaba 30 Anexo o og á ico: Imaxe 14. 31 Anexo o og á ico: Imaxe 15. 15 po obse a a linguaxe e as súas manei as de p ocede ao pensa as cousas, a súa conciencia ace ca de como pensalas 32 ; a segunda, o seu cí culo social naquel ano. “Iso e a algo que a xen e coa que es aba p e o dis u aba ace . Bill Wiley, a pe soa máis achegada a min nese momen o, dis u aba dese ipo de xogos de palab as. E amén c eo que sae máis da li e a u a. Es aba lendo a Wi gens ein (...) po obse a a linguaxe e o ipo de xogos de palab as que oco ían. E c eo que es aba lendo a Naboko nese momen o. U iliza moi o odo ipo de xogos de palab as. E p obablemen e e o za on o que a opei in e esan e neles 33 ”. En Flou A angemen s 34 (1966) amon oa unha g an can idade de a iña no chan do seu es udo, balei ado p e iamen e, e du an e un mes a modi ica e eo ganiza, case a modo de moldeado p opio dun p oceso escul ó ico. Fo og a a o p oceso de cambio u ilizando a cáma a como ins umen o in e media io de documen ación des as escul u as e éme as, pe o se e das omadas son o que p esen a como ob a de a e, dándolles un alo en pa e independen e do p oceso polo que nacen. Des e modo exp esa o seu in e ese po es u u a a súa ac i idade de a is a no seu es udo, le ando coa o og a ía es a ealidade a odo po encial espec ado . Cons i úe unha e lexión sob e a ac i idade dun a is a no seu es udo e po an o do papel do mesmo. Ao in e esa se po mos a que sucede nunha si uación descoñecida e que posibilidades pode o ece al p oceso, des ela a impo ancia que lle ou o ga ao desen olo da in es igación. Valían ac i idades sinxelas, como amén e emos nos seus ídeos; a cla e e a e se nun escena io sen p eceden es e p oba se a si mesmo epe indo ce as uncións pa a descub i as súas posibilidades como a is a e os signi icados que podía des ela a a e. Po an o, Nauman é un a is a que medi ou moi o ace ca de que posibilidades pode apo a a a e. Non coñecía en p o undidade a Duchamp pe o sabía que dalgunha manei a es aba e lexionando ace ca do mesmo ipo de p egun as, que ademais amén 32 Nauman nunha en e is a con Willoughby Sha p (1970) en K aynak, Jane (Ed.). (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 127. 33 Nauman nunha en e is a con Lo aine Scia a (1972) en K aynak, Jane (Ed.). (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 159. 34 Anexo o og á ico: Imaxe 16. 16 es aban cues ionándose nume osos a is as no eame icanos no mesmo momen o. O pensamen o de Nauman é comple amen e c í ico coa idea de que cada a is a deba a opa o seu es ilo ou ámbi o a ís ico ideal; a el non lle bas aba con se só pin o , ou só escul o . Es a isión de que e anscende a un ipo de a is a quizais máis adicional, apegado a un ipo de a e máis conc e a, débese non só á impo ancia da idea, senón amén a unha necesidade de con inuo in es iga con odo ipo de medios. Pa a el, o a is a ga da un comp omiso in elec ual e a a e unha unción social, onde enunciados é icos e mo ais son undamen ais e deben ansmi i se ao público; debe acé selle e lexiona , cues iona e dubida . Nauman usa a linguaxe como unha das dis in as posibilidades pa a en iquece e complica a súa ob a. Po an o, exis e unha e iden e elación coa a e concep ual en an o que impo ancia da linguaxe e en an o que idea e p oceso son cla e, de modo que expe imen a con dis in os ma e iais e medios a a da coa o ma adecuada pa a ansmi i ese algo. Pe o é impo an e des aca que non lle ale calque a; insis i á e epe i á odas as eces que sexan necesa ias a a consegui o que conside e ideal pa a cada p oxec o. Es e es o zo no aballo se á unha cons an e ó longo da súa ca ei a. “O que endo a ace é e algo, logo e acelo e e acelo e e acelo e p oba odas as o mas posibles de e acelo (...). Aínda así, como p ocede é semp e o mis e io. Reco do que nun momen o pensei que algún día descub i ía como as is o, como as a e, como Cal é o p ocedemen o amigos? e en ón xa non se ía an complexo. Máis a de, dinme con a de que nunca ía se así, semp e ía se unha loi a. Dinme con a de que nunca e ía un p oceso especí ico; e ía que ein en alo, unha e ou a ez. Iso oi ealmen e dep imen e (...). O meu aballo xo de da us ación pola condición humana. E sob e como a xen e négase a en ende a ou as pe soas. E sob e como as pe soas poden se c ueis en e si. Que non é que c ea que poida cambia is o, pe o é unha pa e an us an e da his o ia humana 35 ”. En 1966 en luga a exposición Eccen ic Abs ac ion na Fischbach Galle y de No a Yo k, comisa iada po Lucy Lippa d, con o mando un dos achegamen os máis impo an es ás ob as dalgúns a is as denominados an i o m ou posminimalis as, como os denomina ía Robe Pincus-Wi en un pa de anos despois. Como an e io men e sinalamos, nes a exposición Nauman compa iu espazo con au o as como Louise 35 Nauman nunha en e is a con Joan Simon (1987) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 319. 17 Bou geois ou E a Hesse. E ec i amen e o ca ác e co pó eo, agmen a io e o gánico p esen e nas ob as posminimal amén en a na desc ición dalgunhas das súas pezas que an e e encia ao co po, como en Collec ion o Va ious Flexible Ma e ials Sepa a ed by Laye s o G ease wi h Holes he Size o My Wais and W is s 36 (1966); unha se ie de medidas de pa es do co po do a is a son ep esen adas con ma e iais lexibles sepa ados po capas de g axa, cuxos bu a os se ían o amaño da súa cin u a ou o seu pulso. Sen o ex enso í ulo se ían ob as p ac icamen e incomp ensibles. Algo simila oco e en F om Hand o Mou h 37 (1967), “Unha decla ación in ospec i a e desp endida dunha sensibilidade que se bu la de si mesma 38 ”, onde ademais manipula as e dades, eco dando que debemos e coidado á ho a de da po sen ado ce as cousas, como as que nos c emos cando son di as po un a is a. Nes e caso, es a peza semp e oi en endida dando po ei o que a man e a boca que ma can os ex emos e an do p opio Nauman, cando en ealidade pe encían á súa pa ella daquel en ón. Esas p imei as e lexións no es udo en elación ao seu co po oma on a o ma de xogos de palab as, xu dindo así ob as a modo de ex ensións do que es aba in es igando ace ca da c eación de obxec os elacionados con xogos lingüís icos. En Wax Imp essions o he Knees o Fi e Famous A is s 39 (1966) o í ulo é independen e ao p oceso eal po que non hai ce a na peza e as ma cas son do p opio Nauman. Algunhas des as ob as son expos as na gale ía Leo Cas elli en eb ei o de 1968, quen lle acili a espazos e ma e iais como o ídeo, que logo a a emos. A man de Nauman amén é un azo cla e na súa ob a 40 non só po deixa a súa pegada; amén ep esen ándoa, como en P ojec ion o he Su ace o My Hand (1967) ou con e éndoa en elemen o undamen al, como ao es i a a pel pa a consegui imaxes dis o sionadas en Fi s Holog am Se ies: Making Faces 41 (1968) ou ao usala e g a ala pin ando os seus 36 Anexo o og á ico: Imaxe 17. 37 Anexo o og á ico: Imaxe 18. 38 Nauman nunha en e is a con Joan Simon (1987) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 324. 39 Anexo o og á ico: Imaxe 19. 40 Kelle , J. (1993): “The A is ’s Hand”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e , M.; Walsh, T. B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 265. 41 Anexo o og á ico: Imaxe 20. 18 es ículos de neg o en Black Balls 42 (1969). Incluso en debuxos de 1966 como Spilling Co ee Because he Cup Was To Ho 43 , onde i onicamen e des ela que a man do a is a amén pode se o pe. Des e modo, en 1966 e 1967 ealiza nume osas ob as onde se e lic en odas es as p eocupacións; nume osas e e encias ao co po, í ulos que cues ionan a con ianza na e dade do a is a po pa e do público, ou e lexións ace ca do papel de ambos (e po an o da a e) como nos neons The T ue A is is an Amazing Luminous Foun ain (1966) ou The T ue A is Helps he Wo ld by Re ealing Mys ic T u hs 44 (1967). Non sei can a i onía pode ía es a p esen e in encionadamen e nes as pezas pe o non c eo que deixe de habe unha e lexión ace ca das g andes p egun as que an o empo de Nauman chegan a ocupa no seu es udo, onde pa ece en ende a a e máis como ac i idade e menos como p oceso. Como dixemos, iña cla o que a a e debía esponde a unha esponsabilidade mo al e a unha ein ención e cues ionamen o da súa igu a que nunca ía e inal. En base a es e pensamen o podemos comp ende es e ipo de ob as de neons nas que ei e a o concep o de e dade e con inuidade coa o ma espi al. Des e modo, u iliza a on e como me á o a do a is a, i onizando ao mesmo empo con esa isión omán ica de golpes c ea i os que b o an espon aneamen e, e in oduce is o en nume osas ob as, como po exemplo a modo de au o e a o en Sel Po ai as a Foun ain 45 (1967), posiblemen e cun guiño a Duchamp p esen e. A súa ob a empe á amén aba ca o ámbi o do cinema e a in e p e ación. Xa en 1964 Nauman colabo a a nalgúns p oxec os ílmicos con Robe Nelson ou William Alan onde o uso da cáma a educíase especi icamen e a ins umen o de g a ación. A súa p imei a peza de ídeo é Fishing o Asian Ca p (1966), na que g a a a Alan in en ando a apa a un pez. Nes a ob a es á p esen e unha pa odia das nocións empo ais e de du ación habi uais nos ilmes e cu ame axes; non podían sabe can o a da ían en consegui pesca . Sábese que lles le ou unhas es ho as, ans o madas en es minu os no p oceso de mon axe. A peza con a cunha na a i a lineal que Nauman 42 Anexo o og á ico: Imaxe 21. 43 Anexo o og á ico: Imaxe 22. 44 Anexo o og á ico: Imaxe 23. 45 Anexo o og á ico: Imaxe 24. 19 non epe i ía en u u as c eacións de ídeo. É a excepción do que se á un habi ual nas ob as do a is a: non hai in ( ampouco comezo, en ce o modo). Nes e sen ido admi e a in luenza das películas de Andy Wa hol 46 , coas que compa e ca ac e ís icas de du ación, epe ición, esis encia, ensión e ou os enómenos sensibles de compo amen o. Pe o Nauman conside a que cando ealmen e comeza a aballa co ídeo é no seu pe íodo en No a Yo k, en 1968, cando pide a Leo Cas elli in e e nun equipo de g a ación. Así en du an e un ano o mesmo ma e ial que logo usa ían a is as como Kei h Sonnie , Richa d Se a, e c. Esas p imei as películas en San F ancisco só du aban dez minu os po que e a o empo que pe mi ía o amaño do olo do ma e ial co que con aba. Nauman que ía ealiza pezas audio isuais con inuas, non que ía p incipio ni in como al, e cando só con aba con dez minu os, c eaba bucles pa a p oduci esa con inuidade. Ao pode g a a a a unha ho a de du ación cando Cas elli me ca o equipo, descob e que pode ob e o e ec o desexado sen necesa iamen e e que eco e ao bucle 47 . Des e modo, c ea pezas nas que explo a os lími es das si uacións co iás co seu co po, execu ando mo emen os simples de manei a es i a. Apa en emen e a in e a a de ensaia as posibles a iacións que o seu co po asumía en de e minados espazos delimi ados, case a modo de ca álogo de pos u as e mo emen os. En 1968 sae Slow Angle Walk (Becke Walk) 48 , unha das pezas de ídeo nas que se ilma a si mesmo no es udo camiñando de dis in os modos nun ángulo de 90 g aos. Nes e caso o í ulo des élanos unha pequena homenaxe a Samuel Becke na que, colocando a cáma a de modo que pa eza que Nauman es á camiñando sob e a pa ede, o a is a in en a log a o equilib io ao ealiza de e minados pasos complexos de man e . Es e p ocedemen o alude á lóxica dunha das pe sonaxes dunha ob a de Becke , Wa (1945), que pe co ía odos os pun os e di eccións posibles dun espazo. En Walking in an Exagge a ed Manne A ound he Pe ime e o a Squa e 49 (1967), Nauman ai p ecisamen e iso. 46 Kaise , P. (ed.). (2002): B uce Nauman, mapping he s udio: We ke de Emanuel-Ho mann-S i ung, de Ö en lichen Kuns sammlung Basel und eine neue Videoins alla ion, p. 6. 47 Nauman nunha en e is a con Jan Bu e ield (1975) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 173. 48 Anexo o og á ico: Imaxe 25. 49 Anexo o og á ico: Imaxe 26. 20 Nes e caso amén nos p opón unha e isión da linguaxe de ídeo como al e na i a á linguaxe ele isi a, unha ob a que con igu a a na a i a cinema og á ica. Is o ese in ensi icado polo espello si uado pa a obse a ou as pe spec i as. O ídeo ca ece de sin axe; Nauman ai ca a dian e e ca a a ás, e se a ob a o a ep oducida do e és se ía idén ica. En Playing a No e on he Violin While I Walk a ound he S udio 50 (1967-68) ealiza unha ac i idade pa a a que non posúe o mación p o esional, oca o iolín, p opo cionando un esul ado o pe. “Se ealmen e c es no que es ás acendo e o as o mello que podes, en ón habe á unha ce a can idade de ensión, se hones amen e es ás cansándo e ou se hones amen e es ás a ando de man e o equilib io sob e un pé du an e moi o empo 51 ”. De no o insis e nos concep os de hones idade e e dade. En xe al, o que que ía con es e ipo de ídeos, e a explo a as ensións que xo den an o no espec ado como en Nauman ao non pode man e o equilib io en ce os mo emen os ou ao i i un p oceso de ago amen o as unha ex ensa epe ición de exe cicios. Is o des ela un in e ese po c ea expe iencias en si uacións descoñecidas e segui as esis encias pa a descub i o po qué das mesmas; expe imen a o inédi o, a opa manei as de ep esen a pezas que causen e ec o de golpe e espe en no as p egun as e e lexións no espec ado . Po ou o lado, F ede ick Pea ls, Paul Goodman e Ralph He e line coesc iben o lib o co que Nauman coñece a e apia da Ges al . Es a axúdalle a sabe como p ocede en an o que se máis conscien e do co po e e lexiona sob e o mesmo. As ideas que es a ga da en común con Nauman xa exis ían nel; descub i que se a aban cues ións simila es oi un a ance, pe o non un inicio nin un pun o dende o que pa i . “Resul ou que camiñaba moi o polo es udo, así que esa oi unha ac i idade que ixen (...), ilmei iso, só ese i mo. En ón, es aba acendo cousas ealmen e simples coma esa. Es a in e esado no son do i mo e só na ac i idade de camiña polo es udo. Logo, ese lib o íxome máis conscien e de que podes ace es es exe cicios ísicos ou calque a ipo de 50 Anexo o og á ico: Imaxe 27. 51 Nauman nunha en e is a con Jan Bu e ield (1975) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 173. 21 ac i idade simple, e logo coñecín a Me edi h Monk, que e a baila ina en San F ancisco (...). Foi ealmen e bo ala con alguén ao espec o 52 ”. É necesa io e en con a que du an e eses anos amén coñece ás co eóg a as Y onne Raine e Simone Fo i, ó baila ín Me ce Cunningham e ós composi o es S e e Reich, Philip Glass, Te y Riley e La Mon e Young, quen causan g an in luenza nel. Algúns des es úl imos es aban in es igando ideas da música clásica india, a pe cusión a icana, o jazz modal ou o se ialismo pa a c ea o que logo denomina ían música minimalis a 53 . Nauman non e a músico nin baila ín pe o moi as das ideas des es a is as en elación co co po e o empo conco daban coas súas e lexións a ís icas, e coñecelos oi undamen al pa a ea i ma se e i máis alá no ipo de ideas e ob as que ga daba en común co mundo da música e a no a danza. Unha das cousas que máis in e esaban a Nauman da música minimalis a e a a longa du ación dalgunhas pezas que podían in e p e a se en calque a momen o; e an con inuas e non dispoñían de comezo nin in. E ec i amen e is o émolo en pezas de Nauman como Lip Sync (1969), onde un in en o conscien emen e alido de sinc oniza son e imaxe pon en ensión ao espec ado du an e 61 minu os. 3. GET OUT OF MY MIND, GET OUT OF THIS ROOM, 1968. En 1968 Nauman ealiza unha ins alación a pa i de ca o pa edes e éme as: unha habi ación case balei a. Case, po que si a ocupaban es elemen os: o son dunha oz que se escoi a ao accede ao espazo, unha lámpada, e a pe soa ou pe soas que decidan en a . Unha ez o espec ado accede á sala, debe cump i a ias uncións básicas, xa non se a a só de obse a e camiña polo espazo, senón amén de escoi a . Unha oz cuxo co po non es á p esen e epi e de manei a en endible, impe a i a e cons an e as palab as “Ge Ou o My Mind, Ge Ou o This Room” en dis in os ons e i mos. Quizais a lámpada es ea p esen e coa inalidade de semella se a emiso a do son, 52 Nauman nunha en e is a con Lo aine Scia a (1972) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 166. 53 Ligon, G. (2018): “Neon Sign, None Sing”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e , M.; Walsh, T. B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 165. 22 pe o a ealidade é que a oz pe ence a Nauman, quen unha ez máis u iliza a linguaxe como e amen a pode osa. Segundo Jane K aynak, es a ob a pode ía desc ibi se como “unha escul u a expe iencial, que omen a o comp omiso minimalis a coas ope acións da pe cepción senso ial 54 ”. Nes e mesmo ano Nauman en ol e unha cin a de son coa g a ación dun g i o nunha bolsa de plás ico e a in oduce no in e io dun bloque de o migón comple amen e pechado. Es a peza de ca ác e pe o má ico, Conc e e Tape Reco de Piece, apa ecía en exposición co enchu e dun cable que saía do bloque cump indo a unción de ac i ación da cin a, mais dende o ex e io nunca chegou a escoi a se nada; “un ac o de e semp e inaudible 55 ”. Nes as pezas en a o ac o da desapa ición, común a moi as ob as da p odución a ís ica de Nauman; u iliza o desapa ece ou o ocul a de modo pa cial ou o al, como no caso de Ge Ou o My Mind, ao non e a oz unha p esenza ísica. Así, o que se nos o ece é un son que podemos comp ende pe o que non nos da pis as ace ca de quen o es á p oducindo ou do po qué. Unicamen e podemos deduci que habe á algún al o alan e ocul o en e as pa edes ou o ei o que ep oduce a cin a sono a, cuxa du ación o al é de seis minu os. A habi ación non deixa de se un espazo máis de exposición no que o espec ado sabe que pode en a . Pe o ao acelo, pa adoxicamen e o que se lle indica é que debe saí . Coa o ma impe a i a Nauman es á dando ins ucións ao isi an e, u ilizando o son como e amen a pa a da o ma á expe iencia espacial da audiencia. Como obse a Michael Auping, "o i mo e a di e en e én ase das ocalizacións de Nauman son emo i os, poé icos, inexp esi os, d amá icos e incluso musicais ás eces 56 ”. O on non consegue que nos sin amos con idados, senón in usos; debe saí o espec ado da habi ación? O con li o de in o mación se á habi ual na súa p odución a ís ica. Es a é a p imei a ob a expos a na que Nauman só o ece son e na que usa a súa p opia oz pa a comunica se de manei a di ec a co espec ado . Fo ma pa e dunha se ie 54 Nauman, B. (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds: w i ings and in e iews, p. 1. 55 Lo d, C. (2018): “The Space unde he Chai ”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e , M.; Walsh, T. B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 206. 56 M. Lewallen, C. (2007): A Rose Has No Tee h: B uce Nauman in he 1960s, p. 101. 29 coa que conec a no in e ese pola condu a humana en on ada a si uacións no as, desconce an es, en ocasións desag adables e incómodas. In e ésalle es uda os mecanismos de de ensa das pe soas an e es e ipo de expe iencias e, pa a que es as se dean, op a po c ea pezas nas que con unde ao espec ado , en ocasións sob eca gando os seus sen idos. Ao cen a se na expe iencia e na nosa espos a a ela, o obxec o pe de impo ancia; o oco es á pos o en nós. “O co po do espec ado pasou a o ma pa e da ecuación o mal, e o encad e da ob a de a e considé ase que aba ca non só aos obxec os con emplados, senón amén odo o ámbi o da isión, incluído o espec ado 73 ”. T as a exposición An i-Illusion (1969) Nauman deixa de apa ece nas súas ob as, an o nas ac uacións en gale ías como nos ídeos exis ando ac i idades. Tamén Acconci desapa ece como p o agonis a das súas pezas en 1974. Ou G aham, quen en, ademais, unha peza simila a Li e-Taped Video Co ido ; en Two Viewing Rooms (1975) a ob a son dúas habi acións (A e B). Na sala A, escu a e somb ía, unha cáma a colocada con a e en on e dunha das pa edes que, a ollos das pe soas des a p imei a habi ación, é un espello. O obxec i o des a cáma a en oca á sala B, de modo que alguén da A pode achega se e e o que es á oco endo na B. Men es an o a sala B, iluminada, dispón de dúas pa edes cube as de espello unha on e á ou a. Nunha des as hai un moni o que e lic e a imaxe do espec ado , e que ademais é e lec ida sob e a pa ede-espello opos a. Des e modo, a audiencia e a súa imaxe in e ida e a dis in a escala. Es e sis ema da pé a moi os xogos isuais nos que o espec ado obse a a ou os (na sala A) ou se obse a a si mesmo de dis in os modos (sala B) 74 . Así, os c eado es e í anse da escena en endendo as súas ins alacións como espazos capaces de apo a expe iencias ós espec ado es. O público ou de e minadas pe soas elixidas deben subs i uí ó a is a. No caso de Nauman, is o des ela unha especie de conclusión á que pa ece chega : as es uda se a si mesmo e ás posibilidades que podía o ece o seu co po, oma dis ancia pa a concen a a a ención no público; nós somos o no o obxec o de es udo. Ademais de pode ocupa os espazos das súas ob as, amén nos b inda a posibilidade de con empla nos, de obse a nos a nós mesmos dun 73 Po s, A. (2000): The Sculp u al Imagina ion: Figu a i e, Mode nis , Minimalis , p. 194. 74 Cen o Galego de A e Con empo ánea (ed.). (1997): Dan G aham, p. 109. 30 modo que non i i iamos en ningunha ou a si uación, con e éndose a ob a na opo unidade de coñece unha no a manei a de si ua nos no espazo e, quizais, de comp ende nos. “Ao non ac ua como ac o nin ope ado de cáma a, Nauman es ableceu unha posición de di ec o que cambiou adicalmen e o seu papel no expe imen o de, po así dicilo, pacien e a e apeu a 75 ”. No lib o que Nauman le sob e a Ges al , os au o es de inen ao e apeu a non en e mos de p o esión senón de unción; o e apeu a se ía “un ing edien e que p ecipi a a eacción que dou o modo non pode ía oco e (...). O que ai é inicia o p oceso 76 ”. T á ase de ala non an o do con ido como do mé odo de ensina como ap ende sob e un mesmo. Ci ando a Neal Benez a, Suzanne Hudson sinala que “se o aballo de Nauman oi axudado en ce a medida polas lec u as da psicoloxía da Ges al , os seus p ocesos e an moi o máis in ui i os e, a miúdo, a opaba pa alelos an o na li e a u a como na ciencia 77 ”. Po exemplo, ob as como Celos (1957) de Robbe-G ille , na que un ma ido exe ce unha ex ema ixilancia sob e a súa pa ella ou No Labi in o (1962), do mesmo au o , na que se a a a his o ia dun soldado pe dido en e úas e in e io es de luz deso ien ado a. En 1970 le Masa e Pode (1960), de Elias Cane i, un lib o que abo da a emá ica da elación en e os di e sos ipos de “masa” e as es a exias de con ol e pode median e as que gobe nan es e líde es polí icos di ixen a de e minadas masas. Des e modo, e lexiona sob e o impac o que o con ex o exe ce na condu a 78 . Ma cia Tucke sinala que as nosas espos as ás si uacións que plan exa non son pu amen e ísicas 79 . Cada p oceso de cada pe soa es a á in luenciado po odas as demais expe iencias que es a i o na súa ida, e que in olun a iamen e ae a colación 75 Hudson, S. (2018): “Resis ances”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e , M.; Walsh, T. B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 141. 76 Hudson, S. (2018): op. ci ., p. 137. 77 Hudson, S. (2018): op. ci ., p. 141. 78 Benez a, N. (1993): “B uce Nauman en pe spec i a”. Ca . Exp. Benez a, N.; Halb eich, K.; S o , R.; Schimmel, P. B uce Nauman, p. 32. 79 Nauman, B. (1970): Phenaumanology en A o um, ol. 9, p. 44. Recupe ado de h ps://www.a o um.com/p in /197010/phenaumanology-36374 (Consul ado o 20/5/2022). 31 en cada no a si uación. Po an o, a ob a c ea múl iples espos as, mínimo unha po cada isi an e, e semp e di e en e ás do es o. As p eocupacións do a is a des elan que en ende a súa c eación como unha máis es ei amen e elacionada coa na u eza do se humano que coa na u eza da a e, ao da an a ele ancia ás espos as psicolóxicas e isiolóxicas. Es a ac i ude queda demos ada ó comp ende a súa e olución dende a ab icación de obxec os e exis o de ac i idades a a a súa p eocupación ac ual po manipula os enómenos 80 . Exis e, ademais, unha imposibilidade á ho a de desc ibi o esul ado da ob a. É sinxelo ela a o que emos: alguén camiñando den o dun co edo . Pe o algo comple amen e dis in o é o que pode es a oco endo nesa pe soa; é imposible desc ibi a súa expe iencia. De calque a manei a, amén é impo an e sinala que as ob as nas que Nauman in e ac úa co espec ado , como es as ins alacións de co edo , non es án deseñadas pa a que a audiencia eña o al libe dade ou con ol sob e a súa expe iencia na si uación. A ob a aba ca o co po da pe soa den o dunha es u u a en ei amen e pensada polo a is a. A expe iencia do espec ado e o que lle poida causa i i es e ipo de si uacións se á di e en e en cada pe soa, pe o semp e nace á a aíz dos “pasos” ou o “p o ocolo” que Nauman idee. “Po que non me gus a a idea de lib e manipulación. Como poñe un mon ón de cousas e deixa que a xen e aga o que quei a con elas. Realmen e iña en men e algúns ipos de expe iencias máis especí icas e, sen e que esc ibi unha lis a do que debe ían ace , que ía que as expe iencias de xogo non es i e an dispoñibles 81 ”. Nauman segui á expe imen ando con dis in as ipoloxías espaciais engadindo luces e co es po en es, como en G een-Ligh Co edo 82 (1970), onde só podes accede camiñando de lado men es unha in ensa luz e de c ea unha especie de maxen a na úa 80 Nauman, B. (1970): “Phenaumanology” en A o um, ol. 9, p. 44. Recupe ado de h ps://www.a o um.com/p in /197010/phenaumanology-36374 (Consul ado o 20/5/2022). 81 Nauman nunha en e is a con Lo aine Scia a (1972) en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 167. 82 Anexo o og á ico: Imaxe 34. 32 e ina 83 , ou mes u ando un espazo iangula cunha iluminación ama ela en Yellow Room T iangula 84 (1973), causando unha sensación incómoda e deso ien ado a. 5. GOING AROUND THE CORNER PIECE, 1970. Going A ound he Co ne Piece 85 (1970) é unha ob a coa que Nauman e oluciona os códigos de obse ación do espec ado no espazo exposi i o. A peza consis e nunha especie de habi ación cad ada, sen ningunha en ada, o mada po ca o pa edes b ancas de madei a con achapada. Es a p oduce un desconce o no momen o no que o espec ado é conscien e de que non pode accede ó seu in e io . Un pouco po debaixo do pun o máis al o de cada unha das pa edes, ca o cáma as comp en o papel de espías. Ó inal de cada pa ede a opamos no chan un moni o , de modo que emos amén ca o en o al. En odos eles apa ece a nosa imaxe en b anco e neg o cap ada polas cáma as: semp e apa ece emos de cos as, dando a ol a á esquina an e io nunha especie de au o pe secución a nós mesmos na que Nauman e i a oda posibilidade de log o. Posiblemen e hai p esen e un guiño a Film (1965), de Samuel Becke , onde un maio Bus e Kea on i e unha especie de pe secución simila du an e 21 minu os. O p opio Becke “cali icou es e ag esi o ollo (da cáma a) como eye o p ey (ollo de p ésa) ou Raubauge, e con is o quixo e e i se ao aspec o ineludible e á ez des u o da (au o)obse ación 86 ”. Aínda que amén con a cun pe co ido conc e o, unhas cáma as e uns moni o es, es a peza é dis in a ós co edo es que a amos an e io men e: non se pode accede á g an es u u a coa que nos a opamos. O espec ado non pode ace máis que odeala e some xe se na au oobse ación. De manei a ausen e, Nauman comp e o papel de na ado da úa p opia his o ia. 83 Kelle , J. (2018): “The Physicali y o Sigh ”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e , M.; Walsh, T. B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 285. 84 Anexo o og á ico: Imaxe 35. 85 Anexo o og á ico: Imaxe 36. 86 Ha el, G. en VV.AA. (2005-2006): Tiempos de ídeo 1965-2005, p. 123. 33 “Son escul u as que mi an e camiñan, como as de Richa d Se a, pe o sen as subs anciais láminas de acei o e as o es a iculacións do espazo que p opo cionan un anco axe es able 87 ”. A imaxe espacial de ol a polos moni o es mos a o espazo que es á xus o de ás de nós. Dalgún modo, obse a nos de cos as apela a un descoñecemen o, p odúcenos a necesidade de c ea un no o concep o pa a algo que nunca expe imen a amos. Cando decides achega e máis ó moni o a imaxe desapa ece deixando á pan alla en b anco a a que, quizais, ou o espec ado apa eza epen inamen e nes a. “Incluso despois de comp ende a lóxica da disposición é imposible sinc onizala comple amen e coa pe cepción inmedia a da si uación. Exis e unha compulsión i ep imible a espe a un e lexo di ec o da p opia imaxe no moni o que se en dian e. O e ec o da lixei a con usión e desp azamen o é simila ao que p oducen as imaxes que se di isan nos moni o es de ixilancia, cada ez máis comúns nos espazos públicos 88 ”. “De íbase a dis inción en e e cos ollos e expe imen a co co po 89 ”. O isi an e econside a a idea de espec ado pasi o ó a opa a súa imaxe e a dada no moni o . Dan G aham amén expe imen ou cos concep os de iden idade, empo alidade e imaxe. No 1974 ealiza P esen Con inuous Pas (s) 90 , consis en e nunha habi ación de ca o pa edes. Dunha delas xo de a pan alla dun moni o e o obxec i o dunha cáma a. Ou as dúas es án en ei amen e o madas po un espello. O ídeo moni o amén unciona como espello, pe o un elec ónico e empo al, mos ando o pasado 91 (semp e ensina o que oco eu nesa mesma sala ins an es an es) ó mesmo empo que os espellos mos an semp e o p esen e. Ademais, o espello si uado on e á pa ede da cáma a es a ía mos ando amén o des ase empo al do moni o . "Cando o obse ado e 87 Po s, A. (2000): The Sculp u al Imagina ion: Figu a i e, Mode nis , Minimalis , p. 371. 88 Po s, A. (2000): op. ci ., p. 372. 89 K aynak J. en Nauman, B uce (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 1. 90 Anexo o og á ico: Imaxe 37. 91 Bone , E. (1987): “Sinopsis de la ob a de Dan G aham 1966-1986”. Ca . Exp. VV.AA. Dan G aham, p. 37. 34 inmedia amen e a súa imaxe, epe ida en bucle sob e a pan alla nes a empo alidade in ini a, conec a as súas pe cepcións ao seu es ado men al 92 ”. Nauman e G aham in es igan manipula o empo. O bucle xe ado nas súas ob as p o oca un p oceso de coñecemen o pe manen e e un sen ido subxec i o do empo p o ogable 93 . 6. BODY PRESSURE, 1974. O seguin e ex o pe ence á ob a Body P essu e 94 , ealizada po Nauman no ano 1974 pa a a exposición indi idual Yellow Body na gale ía Kon ad Fische en Düsseldo , Alemaña. Es a peza consis e nunha ins alación escul ó ica onde unha pa ede alsa é colocada sob e ou a eal, ambas simila es en o ma e dimensións. Nou a pa ede adxacen e Nauman coloca un olio co ex o e imp ime un al o núme o de copias que se ían dis ibuídas en e os isi an es da gale ía, como amén oco e á en epe icións da ob a anos despois. “P eme a maio pa e da supe icie on al do eu co po (palmas ca a den o ou ca a ó a, esque da ou de ei a) con a a pa ede o máis o e posible. P eme moi o e e concén a e. Fo ma unha imaxe de i mesmo (supoñendo que acabas de da un paso adian e) ao ou o lado da pa ede, empu ando ca a a ás con a a pa ede con moi a o za. P eme moi o e e concén a e na imaxe p emendo moi o e. (a imaxe de p eme moi o e) P eme a supe icie on al e a supe icie pos e io unha ca a a ou a e comeza a igno a ou bloquea o g oso da pa ede. (elimina a pa ede) Pensa en como as dis in as pa es do eu co po p emen con a a pa ede; pensa que pa es se ocan e cales non. 92 G aham, D. en VV.AA. (2005-2006): Tiempos de ídeo 1965-2005, p. 123. 93 VV.AA. (2005-2006): Tiempos de ídeo 1965-2005, p. 123. 94 Anexo o og á ico: Imaxe 38. 35 Pensa nas pa es do eu lombo que p emen con a a pa ede; p eme con o za e sin e como a pa e dian ei a e asei a do eu co po se p emen. Concén a e na ensión dos músculos, a do onde se xun an os osos, as de o macións ca nosas que se p oducen baixo p esión; conside e o ello co po al, a anspi acións, os olo es. Is o pode con e e se nun exe cicio moi e ó ico.” Mencionouse an e io men e a p esenza e uso do co po na p odución a ís ica de Nauman en dis in os ámbi os ales como a escul u a, o ídeo ou as ins alacións. En Body P essu e o co po é a cha e. Do mesmo modo que en Ge Ou o My Mind, Li e- Taped Video Co ido ou Going A ound he Co ne Piece, o esencial eside na expe iencia i ida polo espec ado , pe o no caso de Body P essu e dunha manei a di e en e espec o das ou as pezas. Tamén exis e unha simili ude coa película de Nauman Wall-Floo Posi ions (1968), onde o a is a se g a a a si mesmo no es udo ealizando dis in as posicións apoiado no chan e/ou pa ede. Con empla a unha pe soa ealiza de e minadas pos u as podía causa unha espos a no espec ado imposible de p edici . Nes a peza amén eñen moi a impo ancia os uídos p oducidos po Nauman ó cambia de pos u as; en Body P essu e o son non posúe esa ele ancia, si o silencio 95 . O ex o de Body P essu e amén conec a con algunhas das ob as concep uais o madas po enunciados lingüís icos de anos ecen es nas que de e minadas ideas non iñan po que chega a le a se a cabo de manei a ísica ou ma e ial; a ob a xa nace a coa idea. Tamén se achega ó camiño da pe o mance; algúns dos a is as que o an denominados posminimalis as a inais dos 60 in es iga on a linguaxe do co po en elación coa danza c eada po co eóg a as como T isha B own. Nauman xa ealiza a unha pe o mance en Da is no ano 1965; “(...) consis ía en es a de pé co lombo con a a pa ede du an e uns co en a e cinco segundos ou un minu o, logo dob ando a cin u a, 95 Me edi h Monk nunha en e is a con Ch is ine an Assche (1996) en an Assche, C. (1998): B uce Nauman, p. 77. 36 agochándome, sen ándome e inalmen e umbado. Ca a abaixo. Había se e posicións di e en es en elación coa pa ede e o chan 96 ”. Nese mesmo empo ealizaba as pezas de ib a de id o e xa nes as había un sen ido escul ó ico que amén pa ecía es a p esen e nas pe o mance de Nauman onde xun a co po con chan ou pa ede; a cla e a opámola nesa unión, na p esión p oducida polo conxun o onde dúas ou es pezas son unidas dalgún modo. Nes e sen ido, co po e ib a de id o se en como ma e iais manipulables. Tamén en 1965 ealiza a pe o mance Manipula ing a Fluo escen Tube 97 , que logo con e e á en ídeo no 1969. Consis ía en obse a a Nauman manipulando unha lámpada luo escen e de dous me os e medio, onde co po e luz son a ados como elemen os equi alen es, usados pa a p oba e c ea o mas 98 . Esa co elación en e ac uacións e obxec os escul ó icos é admi ida po Nauman. “Penso niso como en a no es udo e es a in oluc ado nalgunha ac i idade. Ás eces esul a que a ac i idade consis e en ace algo e ás eces que a ac i idade é a peza 99 ”. Neses p imei os anos pensaba en cousas que podían ace se cos obxec os (dob alos, xi alos...) e aslada esas ideas ás accións ealizadas co seu seu p opio co po (es a de pé, inclinado...). Co eóg a as como Simone Fo i, Y onne Raine e T isha B own con o man algúns dos nomes máis impo an es no e e ido á danza con empo ánea e á expe imen ación dende as p ác icas co po ais. O seu posicionamen o mós ase con a io ao i uosismo académico e busca a e lexión nacida do co iá, a pa i do que e o mulan o seu compo amen o co espazo ou a súa manei a de comp endelo. Es e ipo de in e encións con lúen coas ac i idades que explo aban a is as do posminimal como Nauman, a quen Raine e B own axuda on a con e e o seu aballo nun mo i o de in es igación e expe imen ación a ís ica. “Cues iona on o concep o de ep esen ación e conduci on a a e a unha explo ación básica da ealidade 100 ”. En 1968 coñece á baila ina 96 Nauman nunha en e is a con Willoughby Sha p (1970) en K aynak, Jane (Ed.). (2005): Please Pay A en ion Please: B uce Nauman’s Wo ds, p. 122. 97 Anexo o og á ico: Imaxe 39. 98 Nauman, B. (1970): op. ci ., p. 123. 99 Nauman, B. (1970): op. ci ., pp. 123, 124. 100 Pon b iand, C. en VV.AA. (2005-2006): Tiempos de ídeo 1965-2005, p. 126. 37 e co eóg a a Me edi h Monk, con quen ealiza algún p oxec o pe o má ico, ademais de en a en con ac o coa ob a de Me ce Cunningham e John Cage 101 . As inquie udes xu didas nas ob as desc i as e as e lexións das co eóg a as mencionadas quizais poidan axuda nos a comp ende como en 1974 Nauman chega a Body P essu e, peza na que desapa ece da escena 102 . Cos co edo es comp obamos como Nauman expe imen aba un p oceso cuxo inicio i e a luga nas súas e lexións, con inuando coa in es igación de si mesmo e, despois, co aslado ao público pa a que es e puide a i i as expe iencias. Con Body P essu e emos ou o exemplo do que oi o desen ol emen o dun p oceso. Ao execu a a peza con a a pa ede, “a dis ibución da p esión (...) p oduci ía sensacións complexas e esul ados indi idualizados, a pesa da ci cunsc ición da con oca o ia. (...) a peza es á des inada a epe i se pa a semp e, non moi di e en e dos seus ídeos en bucle que se ep oducen unha e ou a ez 103 ”. Body P essu e unciona como unha especie de al e na i a a un espello no sen ido de comp ende nos máis co ac o e menos coa is a. As ins ucións o muladas pa a o público po pa e de Nauman adoi an combina exe cicios ísicos e men ais. De no o, a Ges al 104 p esen e á ho a de e lexiona e comp ende o co po. “Se ben ales exe cicios xu di on das au oexplo acións de Nauman no es udo e man eñen un o e ínculo co espazo a qui ec ónico, o on sen dúbida alen ados polo seu in e ese na e apia da Ges al . (...) unha én ase en sen i , en luga de isualiza , imaxes dun mesmo (...). O que chama a a ención sob e algúns des es exe cicios da Ges al é (...) a o ma en que se 101 En 1970 Cage o ece a Nauman deseña a escenog a ía de T ead, in e p e ada pola Me ce Cunningham Dance Company. Jaspe Johns e a o di ec o a ís ico da compañía de danza, quen a miúdo con ac aba con a is as en elación con Cas elli pa a enca gos de escena ios. 102 Como mencionamos an e io men e, en ealidade Nauman deixa de apa ece nas súas c eacións en 1969, e non ol e a u iliza o seu p opio co po a a 2015, coa peza Con appos o S udies, unha especie de segunda e sión de Walk wi h Con appos o (1968). 103 Hudson, S. (2018): “Resis ances”. Ca . Exp. Halb eich, K.; F iedli, I.; Nae , H.; Schae e , M.; Walsh, T. B uce Nauman: Disappea ing Ac s, p. 142. 104 Nauman múdase a Pasadena en 1969, deixando a ás moi o do espí i o da Ges al do no e de Cali o nia. Igualmen e, a súa in luenza seguiu p esen e no a is a du an e décadas, conse ando o que o a pa a el o máis esencial: p es a se a ención a si mesmo. 38 p esen an nun p oceso paso a paso, di ixindo a men e a oma conciencia de di e en es elemen os á ez 105 ”. Nauman esixe cons an emen e unha no a elación en e espec ado e con o na a i icial 106 , a cal nos da á in o mación que non posuímos; de oda no a expe iencia co po al nace coñecemen o. Unha ez máis, o a is a egálanos a posibilidade de au ocomp ende nos. 7. RAW MATERIALS, 2004. A p imei a ob a a ada en p o undidade nes e aballo, Ge Ou o My Mind, Ge Ou o This Room, supuxo o g an p eceden e e p o o ipo dunha ins alación que Nauman ealiza ía in a e seis anos despois en Lond es, no Tu bine Hall do Ta e Mode n: e í ome a Raw Ma e ials 107 . O espazo do Tu bine Hall oi in e p e ado de nume osas e dispa es manei as po a ios a is as dende o ano 2000, inaugu ando Bou geois a adición coa súa ins alación I Do, I Undo, I Redo. En 2004 é Nauman quen se apode a do espazo con e éndoo nunha especie de álbum de eco dos, unha e ospec i a que ecompila g an pa e da his o ia da súa axec o ia a ís ica se índose dun único elemen o: o son. Raw Ma e ials cons i úe a eunión de 22 g a acións de ex os que Nauman ealiza a pa i dos inicios da súa ca ei a, aba cando po an o case co en a anos da mesma. As pa edes do espazo do Tu bine Hall enché onse de al o alan es dis ibuídos de manei a es a éxica, odos a pa i dunha ce a dis ancia en posición di eccional. En conc e o, 18 pa es de al o alan es pa alelos alineados a in e alos egula es, mais ou os a ios na pa ede do ondo e un no ei o da pon e. Os sons non se mes u a ían; o 105 Dezeuze, A. (2006): “Bound o ail: cons ain s and cons ic ions in B uce Nauman’s wo k”. Ca . Exp. G unenbe g, C.; Silla s, L. Make Me Think Me, p. 51. 106 Wapple , F. (2000): “Pay A en ion! Animal Sculp u es! Übe Gewah sein und In e ak ion”. Ca . Exp. Wapple , F.; B ockhaus, C. B uce Nauman: We ke aus belgischen, deu schen und niede ländischen Sammlungen, p. 29. 107 Anexo o og á ico: Imaxe 40. 45 ANEXO FOTOGRÁFICO Imaxe 1: E a Hesse, Un i led (1966). Recupe ada do ca álogo o icial do MoMA. Imaxe 2: Louise Bou geois, Amoeba (1965). Recupe ada do ca álogo o icial do Ta e Mode n. 46 Imaxe 3: B uce Nauman, Un i led (1965). Recupe ada de h ps://www.mu uala .com/A wo k/Un i led/9FBE5F88A88EC77D . Imaxe 4: Richa d Se a, Splashing (1968). Vis a na Gale ía Leo Cas elli. Recupe ada de h ps://www.a o um.com/p in /201509/due-p ocess- icha d-se a-s-ea ly-splash-cas -wo ks- 55532 . 47 Imaxe 5: Robe Smi hson, P oposal o a Monumen on he Read Sea (1966). Recupe ada do ca álogo o icial do MoMA. Imaxe 6: Ana Mendie a, Un i led (Blood Sign 2/Body T acks) (1974). Recupe ada do ca álogo o icial do Museo Nacional Cen o de A e Reina So ía. 48 Imaxe 7: Sol LeWi , Red Squa e Whi e Le e s (1963). Recupe ada de h ps:// . cg ound.com/25214/ . Imaxe 8: Dan G aham, Schema (1966-1970). Recupe ada do ca álogo o icial do MoMA. 49 Imaxe 9: Bas Jan Ade , I Am Too Sad o Tell You (1970). Recupe ada do ca álogo o icial do MoMA. Imaxe 10: Willem De Kooning, Exca a ion (1950). Recupe ada de h ps://www.willem-de- kooning.o g/exca a ion.jsp 50 Imaxe 11: B uce Nauman, Un i led (Eye-Le el Piece) (1966). Recupe ada do ca álogo o icial do Dallas Museum o A . Imaxe 12: B uce Nauman, Da k (1968). Recupe ada de h ps://www. heswcsun.com/shining- ligh -on-da k/ . 51 Imaxe 13: B uce Nauman, A Cas o he Space unde My Chai (1965). Recupe ada do ca álogo o icial do K ölle -Mülle Museum. Imaxe 14: B uce Nauman, De ice o S and In (1966). Recupe ada do ca álogo o icial do MoMA. 52 Imaxe 15: B uce Nauman, My Name as Though I We e W i en on he Su ace o he Moon (1968). Recupe ada do ca álogo o icial do S edelijk Museum. Imaxe 16: B uce Nauman, Flou A angemen s (1966). Recupe ada de h ps:// aussmuelle - insigh s.o g/en/b uce-nauman- lou -a angemen s-1966/ . 53 Imaxe 17: B uce Nauman, Collec ion o Va ious Flexible Ma e ials Sepa a ed by Laye s o G ease wi h Holes he Size o My Wais and W is s (1966). Recupe ada do ca álogo o icial do MoMA. Imaxe 18: B uce Nauman, F om Hand o Mou h (1967). Recupe ada de h ps://www. lick .com/pho os/lucindalunacy/2924526213 . 54 Imaxe 19: B uce Nauman, Wax Imp essions o The Knees o Fi e Famous A is s (1966). Recupe ada de: h ps://www.a sy.ne /a wo k/b uce-nauman-wax-imp essions-o - he-knees-o - i e- amous-a is s . Imaxe 20: B uce Nauman, Fi s Holog am Se ies Making Faces (1968). Recupe ada do ca álogo o icial de Los Angeles Coun y Museum o A . 61 Imaxe 33: B uce Nauman, P imei o espazo do Li e-Taped Video Co ido (1970). Recupe ada do ca álogo o icial do Museo Guggenheim. Imaxe 34: B uce Nauman, G een Ligh Co ido (1970). Recupe ada do ca álogo o icial do Museo Guggenheim. 62 Imaxe 35: B uce Nauman, Yellow Room T iangula (1973). Recupe ada do ca álogo o icial do Museo Picasso Málaga. Imaxe 36: B uce Nauman, Going A ound he Co ne Piece (1970). Recupe ada do ca álogo o icial do Cen e Pompidou. 63 Imaxe 37: Dan G aham, P esen Con inuous Pas (s) (1974). Recupe ada do ca álogo o icial da Lisson Galle y. Imaxe 38: B uce Nauman, Body P essu e (1974). Recupe ada de h ps://www.widewalls.ch/magazine/due -wi h-a is -21e -haus . 64 Imaxe 39: B uce Nauman, Manipula ing a Fluo escen Tube (1969). Recupe ada do ca álogo o icial do MoMA. Imaxe 40: B uce Nauman, Raw Ma e ials (2004). Recupe ada do ca álogo o icial do Ta e.