Re-descubrindo a tradición. A música tradicional galega: pasado, presente, futuro?

FACULTADE DE XEOGRAFÍA E HISTORIA GRAO EN HISTORIA DA ARTE RE-DESCUBRINDO A TRADICIÓN A música adicional galega: pasado, p esen e, u u o? TRABALLO FIN DE GRAO Sa ay Al i e Sánchez Ti o : Fco. Ja ie Ga bayo Mon abes Depa amen o de His o ia da A e (Á ea de Música) 2022-2023 Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 1 “A adición é a alma e e na de Galiza, que i e no ins in o popula e nas en añas g aní icas do noso chan. A adición non é a his o ia. A adición é a e e nidade” (Cas elao, Semp e en Galiza, 1944) A odas as pe soas que man i e on e seguen man endo i as a nosa adición e a nosa cul u a. A elas, ás mulle es que p o agoniza on a nosa his o ia e non ecibi on ecoñecemen o. Á amilia e á amilia que se escolle. G azas polo apio e con ianza incondicional. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 2 ÍNDICE 1. In odución _______________________________________________________ 5 1.1. Es ado da cues ión ______________________________________________ 6 1.2. Obxec i os e me odoloxía _______________________________________ 11 2. O ol de xéne o na música de adición o al: a impo ancia do papel eminino __ 13 2.1. A pandei e a __________________________________________________ 19 2.2. O pandei o cad ado ____________________________________________ 21 2.3. Tambo eminino ______________________________________________ 24 2.4. “Ins umen os” meno es ou pob es ________________________________ 25 2.4.1. Culle es __________________________________________________ 26 2.4.2. Cunchas de iei a __________________________________________ 27 2.4.3. Tixola ou cazola ___________________________________________ 28 2.4.4. La as de ca bu o e de pemen o ________________________________ 29 3. “Luga es” de sociabilidade __________________________________________ 30 4. O luga da música adicional nos nosos días ____________________________ 35 5. Conclusións ______________________________________________________ 39 6. Bibliog a ía ______________________________________________________ 41 7. ANEXO INFOGRÁFICO ___________________________________________ 45 Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 3 Resumo: Tomando como pun o de pa ida algunhas das coplas oi o das “ ecollidas” ealizadas, e especialmen e as que se a opan no Cancionei o Popula Galego de Do o hé Schuba h e An ón San ama ina, a onda emos no papel des inado á mulle den o da música adicional galega, así como nos ins umen os des inados de xei o hexemónico a elas, des acando os de pe cusión conside ados como “meno es”, ales como cunchas, culle es, pandei e a, pandei o, e c. A maio es, e anse en con a os luga es de con i encia p opios pa a o desempeño des a ac i idade musical: as ípicas oliadas, es as, pe o amén os luga es de aballo, acendo especial incapé nos can os inculados a ac i idades de labo . A música semp e es i o p esen e no día a día da sociedade e segue a desempeña un papel ele an e nos nosos días; po iso, inalmen e, abo da emos a si uación ac ual na que se a opa a música adicional galega e algunhas no as p opos as de inco po ación de es ilos, i mos e ins umen os (que non son p opiamen e galegos) a es e ipo de música. Palab as cha e: música ocal de adición o al; música adicional galega; ecollidas; ins umen os de pe cusión; música adicional na ac ualidade. Resumen: Tomando como pun o de pa ida algunas de las coplas esul ado de las “ ecollidas” ealizadas, y especialmen e las que se encuen an en el Cancionei o Popula Galego de Do o hé Schuba h y An ón San ama ina, p o undiza emos en el papel des inado a la muje den o de la música adicional gallega, así como en los ins umen os des inados de o ma hegemónica a ellas, des acando los de pe cusión conside ados como “meno es”, ales como conchas, cucha as, pande e a, pande o, e c. A mayo es, se end án en cuen a los luga es de con i encia p opios pa a el desempeño de es a ac i idad musical: las ípicas oliadas, ies as, pe o ambién los luga es de abajo, haciendo especial hincapié en los can os inculados a ac i idades de labo . La música siemp e es u o p esen e en el día a día de la sociedad y sigue desempeñando un papel ele an e en nues os días; po eso, inalmen e, abo da emos la si uación ac ual en la que se encuen a la música Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 4 adicional gallega y algunas nue as p opues as de inco po ación de es ilos, i mos e ins umen os (que no son p opiamen e gallegos) a es e ipo de música. Palab as cla e: música ocal de adición o al; música adicional gallega; “ ecollidas”; ins umen os de pe cusión; música adicional en la ac ualidad. Abs ac : Taking as a s a ing poin some o he couple s ha esul om he “ ecollidas” pe o med, and especially hose ound in he Cancionei o Popula Galego by Do o hé Schuba h and An ón San ama ina, we will del e in o he ole o women in adi ional Galician music, as well as he hegemonic ins umen s assigned o hem, highligh ing he pe cussions conside ed “mino ” such as shells, spoons, he ambou ine, e c. Fu he mo e, he p ope places o coexis ence o he pe o mance o his musical ac i i y will be aken in o accoun : ypical “ oliadas”, pa ies, bu also wo kplaces, wi h special emphasis on songs linked o labo ac i i ies. Music has always been p esen in he day- o-day o socie y and con inues oday o play an impo an ole; o his eason, las ly, we will add ess he cu en si ua ion in which adi ional Galician music inds i sel as well as p opose he inco po a ion o some new s yles, hy hms and ins umen s ( ha a e no p ope ly Galician) o his ype o music. Keywo ds: ocal music om o al adi ion; Galician adi ional music; “ ecollidas”; pe cussion ins umen s; adi ional music oday. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 5 1. In odución Sen dúbida, unhas das p imei as mani es acións máis ep esen a i as que o se humano emp ega pa a exp esa os seus sen imen os, son o can o e a danza. Así, Ca pin e o xa asegu a: A linguaxe é limi ada a ho a de ala das emocións e sendo a música, sen dúbida, a linguaxe des as, sendo o mello xei o que emos de ansmi i unha emoción (...). Así, a en ú ase a ace suposicións sob e o emp ego de música nos inicios da ci ilización: Nas sociedades de g upos pequenos uns indi iduos dependen o emen e dos ou os pa a a ealización de moi os aballos comunais. Desde es e pun o de is a podemos dici que a música xogou, e xoga, un papel ex emadamen e impo an e ao longo da e olución humana. Po es a azón nos é an di ícil pensa nunha sociedade paleolí ica ou neolí ica onde a música, nun sen ido amplo, es i ese ausen e. Non pode íamos si ua con ce eza es as eunións de indi iduos do mesmo g upo social pa a ace música, pe o pensamos que desde logo os galegos do neolí ico xa as p ac ica on. 1 Os usos, cos umes e cul u a das clases popula es ansmi iuse de xe ación en xe ación po ía o al. Is o debíase p incipalmen e a que a poboación pe encen e as clases popula es ca ecían de coñecemen os de lec u a e esc i u a, po an o só con aban coa ala e a escoi a, así como coa súa p opia memo ia, pa a man e i a a súa cul u a. Des e xei o, esul aba ine i able que unha pa e des e olclo e se pe dese pa a semp e. É innegable que a xeog a ía, e po conseguin e a paisaxe, de e mina non só os aspec os ma e iais da poboación ales como a a qui ec u a, senón amén o aspec o inma e ial: cos umes, cancións, bailes, e c.; des e xei o, a canción popula p esén ase como un e lexo da du a ida u al xa que o con ido de cada peza musical ala dunha emá ica popula moi conc e a das exións galegas. Así, cada unha das his o ias que se ga dan nas coplas que chegan a a nós alan, más alá dunha cul u a de con os e de adición o al, dunha o ma de pensa e de elaciona se os seus habi an es, po an o o compoñen e social nes as pezas é un aspec o cla e a e en con a. 1 CARPINTERO, P. (2010). Os ins umen os musicais na adición galega. Consello da Cul u a Galega. Ou ense: DIFUSORA DE LETRAS, ARTES E IDEAS, SL. Apa ado “In odución”, (pa ág. 3) e Apa ado “Can ado as” (pa ág. inal). Pode a opa se unha e sión dixi al na que cons a exac amen e o con ido do lib o (consul ada pa a a elabo ación des e aballo) na páxina do Consello da Cul u a Galega, en: Os Ins umen os Musicais na T adición Galega (consellodacul u a.gal). (Consul ado 21/11/22). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 6 An es da chegada da indus ialización e da u banización dos espazos, a sociedade e a ag a ia e i ía do campo. Pe o aínda hoxe, e sob e odo na época na que se comezou a poñe o oco na ecupe ación e p ese ación dos can os e da música popula , o sis ema ag a io segue p esen e en moi as zonas de Galicia. As mulle es que can an, po que p incipalmen e son elas as p o agonis as, alan de amo íos en seg edo, de ac i idades co iás, de como aballa a e a, de medos máis p o undos como a chegada da mo e... Naquel empo, a pob eza e as di icul ades es aban p esen es especialmen e nesas zonas aínda sen u baniza , e as p opias coplas álannos de como emp egaban a música pa a pode e adi se, máis amén esconden unha ealidade baseada en elemen os ou ei os dos que non se podía ala publicamen e, como é o caso da sexualidade. Des e xei o, es as pezas con eñen as his o ias dun empo e duns pobos que iñan moi pouco, pe o as súas oces e unhas pandei e as, en e ou os pequenos ins umen os, bas ábanlles pa a epa i a aleg ía que an o p ecisaban nos seus oga es. Así, es amos an e un discu so, nes e caso musical, p esen ado polo pobo e pa a o pobo que ep esen a a isión e modo de comp ende que iña a sociedade galega adicional o mundo no que lles ocou i i e a ealidade e co iandade que os acompañaba, dos indi iduos que a con o maban, e dos oles que se es ablecían e se desempeñaban nesa cul u a. 1.1. Es ado da cues ión A música de adición o al é aquela que, como o seu nome indica, se ansmi e co ensino di ec o e sen sopo es ísicos, ales como pa i u as, que son máis p opios dos epe o ios académicos. Ademais, es a música elaciónase cunha comunidade social especí ica. A ni el eó ico pódese a opa como sinónimo de música olcló ica (Randel, 1997). Realmen e na ac ualidade ala de música de adición o al non se ía adecuado pos o que a canle de comunicación queb ouse. Es e e mo pode ía se subs i uído polo de música adicional ao ala desa música nacida na adición o al (López, 2020). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 7 A p opia Do o hé Schuba h na década dos 90, anos despois de e ema adas as in es igacións que de on luga ao Cancionei o Popula Galego, ai unha alusión a pe da da música de adición o al, e e índose conc e amen e ó can o: Es e ei o, que a ec a a case odas as en idades é nicas eu opeas, explícase po dúas azóns: po que moi as labo es colec i as desapa ece on, como as dis in as ases da elabo ación do liño, ou se ealizan con máquinas, como a sega, e po que nas es as se p e i en as ac uacións de g upos olcló icos ou de bandas. Po ou a pa e, en case odas as zonas u ais, a xe ación in e media emig ou e debe ía se ela a que ansmi a a adición o al aos seus illos. 2 Pese a es a pe da p og esi a, en Galicia pódese a opa música de adición o al a a case o ema e do século XX. Realmen e ins umen os popula es e mesmo o can o popula , achega on ao século XX ó mulas í micas, ipos de a inación, es u u as ha mónicas, escalas, imb es e o namen os máis p opios da hoxe chamada música an iga 3 que os ecu sos p opios da música ap endida nos conse a o ios 4 . Is o pode e se g azas ao aballo ealizado po Schuba h du an e os 80 ou ó p oceso de compilación desen ol ido po asociacións olcló icas e cul u ais que se deu a pa i es dos 90 e que se popula izou baixo o nome de “ ecollidas”. 5 Es as ecollidas ealizadas en Galicia a pa i es dos 70 e 80, e con especial o za du an e os 90, pode ían de ini se como a ealización de aballo de campo po pe soas non especializadas e que iñan como obxec i o p incipal compila ma e ial audio isual e in o mación elacionada coa música e o baile de adición o al. Es e a as amen o do con ex o académico conduce a que es e aballo de campo quedase educido á ase cen al 2 SCHUBAR, D. (1999). “Galicia”. CASARES. E. (di . e coo d.). Dicciona io de la música española e hispanoame icana. pp. 327-336. Mad id: Sociedad Gene al de Au o es y Edi o es. p. 327. T aducido do cas elán. 3 En xe al es á acep ado que a música an iga é oda aquela música occiden al que oi compos a e/ou in e p e ada no pe íodo que ai dende a Idade Media a e o ano da mo e de J.S. Bach (Reyes, 2005, p. 75) 4 REYES, F. (2005). “Música An iga e Galicia”. ADRA – Re is a dos socios e socias do Museo do Pobo Galego, nº0. San iago de Compos ela: Museo do Pobo Galego. p. 76. Dispoñible en: Re is a ADRA nº 0 | Museo do Pobo Galego. (Consul ado 27/11/22). 5 LÓPEZ, C. (2021). “A ecompilación de música e baile de adición o al en Galicia: as ecollidas”. DIGILEC: Re is a In e nacional de Lenguas y Cul u as, 8, pp. 36-52. A Co uña: Uni e sidade da Co uña, p. 36. Dispoñible en: h ps:// e is as.udc.es/index.php/DIGILEC/a icle/ iew/digilec.2021.8.0.8658 (Consul ado 14/12/22). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 8 de isi a ao p opio campo e a súa espec i a ecompilación de da os, quedando un balei o signi ica i o en can o á análise de esul ados se e i e. 6 Pódense conside a como an eceden es das ecollidas aqueles p ocesos de compilación de música adicional que o on plasmados en di e en es publicacións de cancionei os que apa ecen en Galicia dende inais do s. XIX. O p imei o cancionei o do que se en cons ancia é o Cancione o popula gallego: y en pa icula de la p o incia de La Co uña de Pé ez Balles e os (1885-1886) 7 onde se ecollen as le as emp egadas pa a a in e p e ación das pezas; a es e séguelle o Can iguei o Popula de Ma cial Vallada es (publicado en 1970) 8 . T as is o, med a o in e ese pola p ese ación des e ipo de música de adición o al e apa ecen di e sos aballos que G oba (1998) di ide en unción do a amen o do ma e ial ecollido, di e enciando en e aqueles cen ados na publicación de cancionei os e os des inados a ein e p e ación das pezas. Non se pode deixa de menciona a igu a de Pe ec o Feijóo e a Sociedade de Folklo e gallego comandada po Emilia Pa do Bazán 9 , así como Can os y bailes popula es de Galicia de José Inzenga (1888) 10 , ou Can a es iejos y nue os de Galicia 6 LÓPEZ, C. (2021). Op. ci . pp. 39-40. 7 PÉREZ BALLESTEROS, J. (1885-1886). Cancione o popula gallego: y en pa icula de la p o incia de La Co uña. Mad id: Es . Tip. de Fe nando Fé. 8 VALLADARES, M. (1970). Can iguei o Popula . A Co uña: Fundación da Real Academia Galega. O Cancionei o popula , aínda que é un dos p imei os e con a con g an ele ancia ( oi esc i o de puño e le a polo seu au o en 1865), non chegou ealmen e a ealiza se; oi unha acumulación de pa i u as dando como esul ado un manusc i o, sendo publicada a súa pa e li e a ia, pe o habe á que espe a pola eedición do mesmo po pa e de José Luís do Pico O jais e Isabel Rei Sanma im pa a que se inclúan pa i u as e a edición do acsímil: DO PICO, J. L., REI. I. (2010). Ayes de mi país: o cancionei o de Ma cial Vallada es. Baiona: Dos Aco des S.L. 9 Consul a CLÉMESSY, N. (2004). “Emilia Pa do Bazán y Pe ec o Feijóo. Elogio y de ensa del olklo e musical gallego”. La T ibuna: Cade nos de Es udos da Casa-Museo Emilia Pa do Bazán, nº.2, pp. 65-75; e GARBAYO, F. J. (2015). “Víc o Said A mes o en el en o no de Pe ec o Feijoo y Ai es d’a Te a”. Villanue a, C., Ga cía, M. San os (eds.), Víc o Said A mes o e o seu empo: pe spec i as c í icas. A Co uña: Fundación Ba ié, p. 261-301. 10 INZENGA, J. (2005). Can os e bailes da Galiza. Ou ense: Di uso a de le as, a es e ideas. (O ixinal de 1888) Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 15 pa e das ocasións, ía colocado na cabezalla da súa ila (guía), e an o o es o dos homes como mulle es es aban ob igados a seguilo. Po an o, o home e a a igu a ac i a que podía pe mi i se des u a do baile sal ando e sacando os pun os que coincidisen co seu es ado de ánimo no momen o, en con aposición, a mulle es aba elegada a un papel secunda io es ando condicionada á ealiza os mo emen os que indicase o home, sen excesi o mo emen o e sendo eca ada, pois ao inal debía mos a se como unha mulle submisa pe o con g andes capacidades de baile, debendo así imp esiona as igu as masculinas. De no o, es a ealidade que se i ía no momen o do baile, ecóllese nalgunhas das coplas que chega on a a os nosos días ( ig. 3). Pese a a opa nos nunha ealidade de p edominancia masculina an o no ámbi o de in e p e ación musical como no e eo de baile, si nos achegamos ás expe iencias das compilado as e compilado es, odos coinciden no p o agonismo das mulle es como as e dadei as o ganizado as das es as así como na in e p e ación musical du an e as mesmas. Nas xun anzas ealizadas nas p opias aldeas du an e o ano (a mei ande pa e en elación a aballos colec i os) e an elas as enca gadas de p epa a o luga , así como as que logo in e p e aban a música pa a o baile acendo uso das súas oces e ins umen os de pe cusión. A p eponde ancia eminina no can o das uadas e pandei adas, xun o con es a ca ac e ís ica imp o isación das coplas, esul a (...): a maio pa e das coplas e an in en adas po mulle es. As mulle es galegas o on así as esponsables po excelencia da maio pa e da nosa adición lí ica, que can aban acompañándose de dis in os ins umen os dependendo da zona. 24 Aínda que a ci a an e io só se cen a no ámbi o xeog á ico galego, es e ei o non oi exclusi o de Galicia: En España la in o man e po excelencia es la muje , ella ha sabido ansmi i , en su in eg idad, oda la adición musical de canciones y omances pe enecien es al ciclo i al del indi iduo; siendo 24 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Can ado as”, (pa ág. 5). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 16 el ámbi o co idiano el con ex o donde ha con i ido con la música, o mando pa e del quehace de cada día, desde su in ancia has a su mue e. 25 Realmen e, ao se elas as enca gadas de ameniza as xun anzas, cando se desen ol e on os aballos de ecollida de coplas non so p ende a opa se con in o man es emininas xa que e an elas as que in en aban coplas imp o isando, quedándose con aquelas que esul aban máis a ac i as e in e esan es no seu imaxina io. As súas oces e algún acompañamen o í mico se ía como pun o de pa ida pa a inicia os bailes: O can o galego é unha exp esión undamen almen e eminina, sob e odo cando se a a de can o como sopo e pa a o baile. 26 Des e xei o, ao ala de música ocal de adición o al en Galicia, esul a imp escindible ixa a a ención nas mulle es do u al que man i e on con ida es e epe o io man endo ixadas na súa memo ia es as melodías, conse ándoas e ansmi índoas ao longo de xe acións. Is o que é algo lóxico, unicamen e comezou a se ido en conside ación nese momen o no que comezan as labo es de ecollei a des e ipo de pezas que sen dúbida con o man unha pa e moi impo an e do pa imonio inma e ial galego. Tomando como exemplo a seguin e áboa 27 de coplas con apos as, xa se pode en e e os ideais exis en es en o no á eminidade e a masculinidade adicional: FEMINIDADE MASCULINIDADE Tódolos páxa os mad e nace on pa a ola eu amén nacín no mundo pa a aballos pasa (Roade, Sob ado dos Monxes, Flé ida, 1980) Volume VI, p. 216 As apazas que lles ghus an éñenlle moi ’a ición pe o despois que se casan andan de con e sación (Callob e, A Es ada, Manuel, 1979) Volume VI, p. 326 Miña nai, miña naiciña, que aballo é se mulle |: s´é boni a é desg aciada s´é ea ninguén a que :| (San Ou en e, Ou es, Manola, 1979) Volume VI, p. 178 Si can o me llaman loco y si no can o coba de si bebo iño bo acho si no bebo mise able (Roade, Sob ado dos Monxes, An onio, 1980) Volume VI, p. 309 25 OLARTE, M. (2011). “La muje española de los años 20 como in o man e en los abajos de campo pione os españoles sob e el ciclo i al”. TRANS – Re is a T anscul u al de Música, 15. pp. 3-4. Dispoñible en:. h ps://n9.cl/pi674. (Consul ado: 18/03/23) 26 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Can ado as”, (pa ág. 5). 27 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 17 Así, en e o masculino e o eminino es ablécese unha con inua elación de pode onde o masculino apa ece semp e no pos o p edominan e; uns oles exis en es como oi o do con ex o machis a no que se desen ol e a música adicional. Men es que, al e como se indicaba coa igu a do gai ei o, eles ecibían ecoñecemen o e e an coñecidos a í ulo indi idual, no caso das mulle es a súa música e a is a como unha pa e da co iandade, e a maio es ense “ob igadas” a p esen a se como un conxun o pa a e se aledo as, pa a pode en on a se á segui ca gando co maio peso da oliada ( ig. 4). Igual es e xei o de ac ua como un colec i o esponde á unha necesidade xa que no ámbi o u al moi as eces quedaban soas cos illos endo que ace se ca go deles e da casa, algo polo que moi as eces ecibían c í icas ( ig. 5). A maio es, en elación coa ausencia de ecoñecemen o, ampouco ecibían ningún ipo de emune ación económica po can a e oca , moi as eces acían un es o zo pa a pode me ca un ins umen o (o máis habi ual e a unha pandei e a) e is o non signi icaba que osen a ace desa ac i idade unha p o esión como no caso masculino ( ig. 6). Toca, miña pandei e a, se non hei e de pa i |: que me cos áche-los ca os Axúdam’a di e i :| (Maza icos, Veciños, 1979) Volume VI, p. 46 Namo eime dunha nena po qu’ela can aba ben agho a mo o de ame e o can a non me man én (Mo an es, San iago de Compos ela, Mª do Ca me, 1981) Volume VI, p. 75 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Así mesmo, ás mulle es usaban es as opo unidades de con i encia co xéne o masculino pa a in en a a opa un p e enden e, pois o seu des ino na época e a p ocu a un ma ido pa a así sen i se comple as; endo is o en con a, en moi as ocasións e an os p opios homes os que as “con idaban” a que pa icipasen na oliada ac i amen e pa a e as súas capacidades, decidíndose a comeza o co exo ou non: As mulle es o on, no malmen e, as enca gadas de achega a música des es bailes, en que can a e a unha ob iga e non unha de oción, pois as mozas o que que ían e a, e iden emen e, baila cos mozos. 28 28 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Can ado as”, (pa ág. 3). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 18 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia 29 . A edo desa in ención de a opa un p e enden e, moi as eces e an is as como desespe adas e supe iciais, unicamen e p eocupadas po non queda sol ei as e des inando o seu empo e diñei o a aquilo necesa io pa a “engana ” aos homes ( ig. 8). Empeza emos polas mozas que son as máis zalame as que p a ace se boni as as a pin an as o ellas Pin an os labios e cexas, que pa ez’unh’he mosu a algunhas le an na ca a ca o quilos de pin u as (Callob e, A Es ada, Manuel, 1979). Volume VI, p. 325. 30 A maio es de supe iciais, as mulle es e an is as como débiles e queixosas po na u eza, chegando incluso a asocialas coa melancolía e a is eza, como mos an as seguin es coplas, po exemplo: Hein de can a hein de i e hein de se mulle alegh e hein de manda-la is esa pà ’ò demo que a le e (Añob es-Muxía, Del ina, Elisa, 1984) Volume VI, p. 27 Eu non can o po can a e nin po olun á qu’eu eña can o po ali ïa e io co azón que en pena (Ca pazás, Bande, Basilisa, 1983) Volume VI, p. 215 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. En esumo, e endo en con a odo o indicado nes e apa ado, g azas a es as coplas que chega on a a os nosos días podemos asegu a a exis encia duns oles ben ma cados, masculino e eminino, na música de adición o al galega, des inando pa a cada un deles unha o ma di e en e de ac ua en co espondencia as elacións de pode que exis en en e ese binomio masculino- eminino. Des e xei o, semp e se debe e p esen e o empo e o con ex o sociocul u al no que lles ocou i i , e en a se obxec i os sen p ocu a xulga es es ei os dende a ac ualidade. Nos nosos días séguese a loi a pa a poñe in a esas elacións de pode p eexis en es no mundo da música adicional, pe o a pesa es de log a 29 Consul a ANEXO INFOGRÁFICO. Fig. 7. 30 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Can a compañei a can a y aleg a los co azones que no digan que enemos pena po o os amo es olé olé (Pe eda, Candín, Do inda, 1980) Volume VI, p. 28 Can a ei po che da ghus o p enda do meu co azónhe can a ei po che da ghus o que p o ou a cousa nonhe (Roade, Sob ado dos Monxes, Ca me, 1980) Volume VI, p. 110 Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 19 unha se ie de modi icacións, no ondo séguese e elando ese pasado que condiciona eno memen e o camiño pa a ambos xéne os, esul ándolle máis doado ao home e máis complexo a mulle ace se un oco nes e mundo da música popula galega. 2.1. A pandei e a Se no caso masculino o ins umen o po an onomasia é a gai a, no caso eminino is o acon ece coa pandei e a. As pandei e as son os ins umen os que po excelencia acompaña on o can o eminino na maio pa e de Galicia du an e o século XX, excepción ei a das pa es mon añosas do o ien e, onde ou ben non apa ecen (caso da coma ca da Fonsag ada e zonas lindei as), ou ben es a unción é desen ol a polas pandei as 31 . Dada a ex ensión do seu uso, non é es año a opa coplas que se e i en dende o ma e ial emp egado pa a a súa cons ución, a a o mello xei o de oca o ins umen o pa a que soe mello ( ig. 9). Como xa se indicou, as mulle es e an as enca gadas habi ualmen e de acela oliada, e o ins umen o máis emp egado pa a acompaña o can o é a pandei e a, de aí que se asocie es e ins umen o habi ualmen e ao xéne o eminino. Hoxe en día, ao p egun a a xen e maio que sabe oca o ins umen o como ap endeu a acelo, p ac icamen e de xei o unánime esponden que ap ende on pola súa con a ao pa icipa nas oliadas e imi a as que xa sabían, ou que con so e puide on e a mes a na casa, ensinándolles súas nais ou a oas; es e ei o de ansmi i os coñecemen os do ins umen o de nais a illas, ou po pa e das aboas (semp e a liña eminina), pa ece que en de an igo xa que moi as coplas an incapé niso, ao igual que pa icipa na oliada sen e coñecemen os do ins umen o: Sei oca-la pande e a ensinoume miña nai cando me sacou a e a (San Ou en e, Ou es, Belei o, 1979) Volume VI, p. 47 |: Tendes que disimula e :| que collo a pandei e a e non a sei oca e ai la... (Aga , A Es ada, Ra ael, 1979) Volume VI, p. 47 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. 31 Ins umen o memb anó ono simila a pandei e a, pe o de maio es dimensións. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 20 Se como ú il a súa conside ación é pouca, as boas ocado as i é onse e éñense en g ande es ima e as nenas ap endían xa de moi pequenas es e o icio. 32 Is o de pa icipa en as mulle es ocando o ins umen o moi as eces sen sabe , ouxo cousas posi i as: e an o almen e au odidac as, ap endían no malmen e pola súa con a po imi ación, e is o pe mi iu que non se pe dese ese coñecemen o e chegase a a os nosos días; pe o ampouco podemos esquece que le ou a denig a en ce o modo es e ins umen o: ao se an “ ácil” ap ende a oca os i mos básicos, unha pandei e ei a ca ecía do ecoñecemen o que pode ía e un gai ei o, po exemplo, xa que e a necesa ia unha ce a o mación no ins umen o; así mesmo, e a un ins umen o que es aba ao alcance dun maio núme o de pe soas xa que esul aba menos cus oso que ou os, po an o exis ía un g an núme o de in é p e es, o que le ou a que se i esen que xun a pa a oca e chega así a iden i ica as pandei e ei as como un colec i o. Den o do noso sis ema de cul u a adicional a pandei e a é un ins umen o musical p opiamen e di o, pois o ma o sopo e í mico do can o, aínda que a súa conside ación es á po debaixo da dos ins umen os melódicos como a gai a de ol (...), ou dos que a es es acompañan. É un ins umen o musical ap eciado polo seu son, mais como ú il ense en meno conside ación que ou os ambo es de ma co como as pandei as e pandei os cad ados quizais debido ao seu meno p ezo e du ación ísica. 33 A pesa es de se máis doado adqui i unha pandei e a, pa a moi os supoñía un g an es o zo po que i ían no u al, ca ecían de moi os ecu sos, e in e i diñei o pa a algo que e a conside ado como unha di e sión, non deixa de esul a so p enden e, po iso nume osas coplas an e e encia ao que gas a on me cándoa (que cu iosamen e coinciden ao dici cinco eais, polo que pode ía se o p ezo medio habi ual que se paga ía), ou incluso de que se a opa en malas condicións pe o seguen dándolle uso ( ig. 10). Es a miña pandei e a cinco eás me cos oue ou a igual que ela no quin ei o non en oue (San a C uz de Mon aos, O des, Concepción, 1979) Volume VI, p. 48 Xa non én e iños e iños non én xa non én e iños pe o oca ben (Robido, A Rúa de Valdeo as, Unha eciña, 1981) Volume VI, p. 48 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. 32 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Pandei e a”, (pa ág. 19). 33 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Pandei e a”, (pa ág. 19). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 21 Como xa se indicou con an e io idade, moi as eces pa a as mulle es can a e a máis unha ob iga que algo que acían po di e sión, e a o único xei o que iñan de “imp esiona ” ao xéne o masculino; o can o ía acompañado da pandei e a, po an o cando podían comeza a can a e oca , o habi ual e a que o ixesen p ac icamen e a a cansa se: Agho a que me puxe on a pendei e a na manhe se me pe a na cabeza oca ei has a mañánhe (Vila da Iglesia, Ce ceda, Del ina, Elisa, 1980) Volume VI, p. 45 |: Po aquel qu’anda no baile po aquel qu’en ou aho a :| |: can a ei e oca ei anque se’a noi e oda :| (Aguada, Ca balledo, Sa i a, 1981) Volume VI, p. 41 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Es a al a de p o esionalización no ins umen o, conduce incluso a que os que o ocan non con en con un nome, xa non digamos p opio, senón asociado ao ins umen o, aínda que po so e “mode namen e es e ei o cambiouse, ao igual que o asigna a pandei e a exclusi amen e ás mulle es: As ocado as e ocado es de pandei e a ca ecen na adición galega de nome. Mode namen e nos g upos olcló icos adop ouse o de pande e ei a ou pande e ei o, son cas elanismos (...) os nomes co ec os se ían pandei ei ei o e pandei ei ei a. En Galicia é un ins umen o adicionalmen e eminino, aínda que haxa zonas onde amén os homes ocaban nela pa a acompaña o can o, nomeadamen e nos concellos do su de Pon e ed a. Xus amen e nes as zonas a pandei e a adoi aba acompaña a gai a de ol e de aquí pa e, segu amen e, unha adición desen ol ida ao longo do século XX de homes que acompañan a gai a de ol con es e ins umen o. 34 2.2. O pandei o cad ado Ao igual que a pandei e a, o pandei o pa ece asocia se no imaxina io colec i o á uso eminino, algo que pa ece azoado endo en con a as di e en es coplas que chegan a a nós. O p opio coi o emp egado pa a ace o pandei o é un ema eco en e, pódese a opa en moi as coplas a súa mención ( ig. 11). 34 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Pandei e a”, (pa ág. 7, 20). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 22 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Tal e como indica Ca pin e o, a pelica pa a os pandei os 35 debía se esis en e pois o seu amaño conside able así o esixía, de aí que en moi as coplas adicionais se xogue con es a ca ac e ís ica pa a poñe de mani es o a op esión que exe cían sob e os lab egos algúns elemen os do sis ema como o esc ibán, o xuíz, o alcalde ou o cacique: Is e pandei o que oco po moi o que epinique non eñas medo que ompe qu’é de coi o de cacique (Ca pazás-Bande, Veciños, 1983) Volume VI, p. 43 Ies e pandei o que oca e po moi o que epenique non eñas medo que ompa qu’é do pelico dun cacique (O Baño, Bande, Cla i a, 1981) Volume VI, p. 44 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. T á ase dun ins umen o des inado no imaxina io colec i o única e exclusi amen e ás mulle es, algo na u al xa que e an elas as enca gadas de acelo soa habi ualmen e ( ig. 12): Pa a oca es e ins umen o as mulle es sos éñeno de xei o moi semellan e ao es o dos ambo es de ma co ci cula es (...), o pandei o sos ense en posición case e ical, dian e do pei o da ocado a. 36 Exis e po an o, un conxun o mino i a io de can a es que eñen como denominado común o acompañamen o í mico do pandei o cad ado, ocado po mans emininas. A a o p imei o e zo do século XX es e epe o io acompañou moi as p ác icas i uais da sociedade p eindus ial galega e, po an o, a súa p esenza no e i o io a a ese momen o oi ex ensa e homoxénea. 35 Ac ualmen e na nosa xeog a ía en éndese po pandei o unicamen e o ins umen o cad ado; is o non semp e oi así e podía e i amén a ins umen os ci cula es. CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Pandei o (cad ado)”, (pa ág. 1, 3). 36 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Pandei o (cad ado)”, (pa ág. 11). Es e pandei o que oco é de pelexo de o ella que mo ió de mu iña |: que de mo iña mo e a :| Ai la (Cesullas, Cabana, Edua do, Manuel, 1980) Volume VI, p. 44 Ese pandei o que oca e do coi o do cas ónhe inda on e comeu he bas hoxe oc’a un ba allónhe (Olas, Mesía, El i a, 1979) Volume VI, p. 44 Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 23 O epe o io acompañado de pandei o cad ado ep esen a na ac ualidade un po cen axe mino i a io den o do co pus de música ocal de adición o al en Galicia. Os exis os documen ais ascenden a un o al de in a e oi o, e p esén anse en o mas de g a acións de ídeo ealizadas en e o ano 1996 e o 2009 polo olclo is a igués Luís P ego. Es as mos as a ópanse concen adas en dúas zonas moi localizadas das p o incias de Ou ense e Pon e ed a 37 . A pesa es de que chega a a nós só no su da p o incia de Pon e ed a, nou os luga es seguiuse emp egando a a ai pouco, caso dos Anca es 38 . A p esenza do pandei o cad ado i o que se máis p onunciada no e i o io an es do p imei o e zo do século XX. A pesa es de que non se conse en exis os sono os, hai es emuñas que asegu an que es i o p esen e en pa oquias adxacen es ás documen adas con ma e ial audio isual 39 . Ca pin e o xa indica que eñen ecollido illadas des e ins umen o en moi di e sas zonas de Galicia, sob e odo nas máis a caizan es, o que indica que nou o a debeu se un ins umen o amplamen e emp egado 40 . O pandei o apa ece en moi as can igas e nos can iguei os dou as linguas 41 . Cu iosamen e, e e omando a elación des e ins umen o co xéne o eminino, exis en nume osas coplas que pa ecen elaciona es e ins umen o, o pandei o, coa mo e única e exclusi amen e dunha pe soa eminina no núcleo amilia , e es e ipo de a ian es apa ecen po oda Galicia ( ig. 13). Es e pandei o que oco es e que eño na man e a de miña cuñada da mulle de möu i mánhe (Ol ei a, Dumb ía, Maza icos, Es ela, 1979) Volume VI, p. 43 A miña mulle mo eume en e eina no pallei o se e c egos a can a eu a oca-lo pandei o ai o le lo... (San Ou en e, Ou es, Manola, 1979) Volume VI, p. 210 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. 37 FEIJÓO, J. (2016). Op. ci ., pp. 331, 333. 38 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Pandei o (cad ado)”, (pa ág. 12). 39 FEIJÓO, J. (2016). Op. ci ., p. 334. 40 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Pandei o (cad ado)”, (pa ág. 12). 41 LORENZO, X. (2004). Can iguei o popula da Limia Baixa.. Ou ense: Depu ación P o incial de Ou ense, Museo do Pobo Galego, p. 107. Dispoñible en h ps://publicacionspe iodicas.academia.gal/index.php/BRAG/a icle/download/251/251/261 (Consul ado: 15/03/23) Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 24 Es a case ausencia de pezas ocadas po pandei o cad ado, igual esponde a cues ións de subs i ución do ins umen o po ou o de máis ácil acceso como pode se o caso das la as de ca bu o ou pimen ón, ei o que analiza emos máis adian e pe o que sen dúbida xu de da escaseza de ecu sos económicos pa a pode me ca o pandei o. No noso sis ema de cul u a adicional o pandei o é conside ado como un ins umen o musical p opiamen e di o. Nos luga es onde se conse a o seu uso a súa conside ación como ú il e supe io á das pandei e as, segu amen e po que os pandei os e an máis ca os e du aban moi os máis que aquelas. Tamén as boas ocado as e a e son idas en g ande es ima, pois é un ins umen o do que se poden a inca e mosos sons. Os pandei os pasaban moi as eces de nais a illas, caso no que as ocado as os conside an obxec os de al o alo sen imen al 42 . 2.3. Tambo eminino Sen dúbida, ao pensa no ambo galego que acompaña a gai a de ol, ins umen o po an onomasia masculino, amén se asocia ao mesmo xéne o; con odo, nas mon añas do no oes e ou ensán, nos concellos de Piño , O I ixo e O Ca balliño, así como no concello pon e ed és de Dozón e nas mon añas dos Anca es (Lugo), documén ase o cos ume de oca en as mulle es un ús ico ambo e e pa a acompaña en o can o. No no e de Ou ense apa ece ocado xun o con ou os ins umen os como a la a e as pandei e as, men es que nos Anca es aino coas pandei as. As po ado as consul adas en di e sas aldeas do no e da p o incia de Ou ense comen a on que es es ambo es e an cons uídos polos ca pin ei os a pe ición das mulle es 43 . En elación a es e ins umen o que o p opio Ca pin e o xa denomina como “ ambo eminino” esal ando a condición de asocia se ao xéne o eminino, xa indica: O ganoloxicamen e alando é bas an e so p enden e acha un ambo ba ido con paus en mans de mulle es, pois son ins umen os dunha longuísima adición masculina, polo que sospei amos que 42 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Pandei o (cad ado)”, (pa ág. 23). 43 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Tambo eminino”, (pa ág. 1, 2). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 31 Heiche de manda-lo57 sacho miña ca apuchei iña heiche de manda-lo sacho anque sea na cociña (Noguei a de Ramuín, Cas o Caldelas, Cas o , 1983) Volume VI, p. 49 |: Heiche de oca-las conchas miña ca apuchei iña :| |: heiche de oca-las conchas aunque sea na cociña :| la elo... (Ca pazás, Bande, Veciños, 1983) Volume VI, p. 49 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Es es luga es á anse de e dadei os cen os de sociabilidade onde se p oducía de xei o habi ual es e ipo de eunións, xe almen e un pa de eces po semana, co obxec i o p incipal de di e i se. Así, a ábase ealmen e dun encon o sociocul u al onde calque a e a ben ido, de aí que en di e en es luga es da xeog a ía galega podamos a opa exis o da mesma copla ( ig. 15) sen p ac icamen e ningunha a iación, po que e a ap endida ao achega se a un des es espazos de con i encia xen e moi di e sa con di e en e p ocedencia. A inalidade p incipal des as eunións, ó a dos aballos que nelas se podían ace , e a, sen dúbida, baila ; pe o amén se can aban his o ias e os mozos e mozas bo aban pa a eos en e eles. A di e sión incluía as ípicas his o ias ou con os así como nume osos xogos, bailados e can ados algúns, nos que pa icipaba oda a mocidade men es os máis maio es iaban, es ollaban ou ealizaban ou as a e as 58 . Polo mes de Nadal comezan a e luga os iadei os, nos que as mulle es, especialmen e as mozas, ían o liño e a lá cada unha co seu uso e a súa oca. (...) Á noi e, xún anse mozas e ellas no iadei o que lles co esponda [íanse endo po olda nas casas do luga ] e comenzan a aballa namen as aga dan a chegada dos mozos. Is es an apa ecendo pouco a pouco (...). Comp e e en con a que os mozos non son in i ados ao iadei o: an os que que en sen máis equisi o que en a en niles. Moi as eces ao chega en p e o do iadei o, os mozos comezan a can a , en oando can igas que son con es adas polas mozas, comenzando esí un desa ío ou un co exo (...). En ón comenzan, mes u ados cos aballos, os pasa empos: mozas e mozos can an, alan, b incan e bailan deica o ema e da es a, en que cada un ma cha pa a a súa casa. 59 A p eponde ancia eminina no can o das uadas e pandei adas é unha ealidade, algo e idenciado en nume osas coplas do noso olclo e, e ás eces ins umen is as masculinos 57 O e mo “manda ” é emp egado como eu emismo de “manga ”. 58 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Can ado as”, (pa ág. 7). 59 LORENZO, X. (2004). Op. ci . pp. 13-14. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 32 como aco deonis as, cegos iolinis as ou au ei os isi aban es as eunións e, se había so e, o gai ei o e o ambo ilei o acían a súa apa ición 60 . Así, un g an núme o de coplas álannos dos di e en es ins umen os que se podían oca nas xun anzas, ou as ac i idades que se podían desen ol e nelas ales como o can o ou o baile: Pa a baila eño eue, pa a can a meu i maue, |: pa a oca-lo pandei o i a quen o én na manhe :| (Pa ada, O des, Ma ía, 1980) Volume VI, p. 66 Hai ouliada que acha hai pandei os hai e eñas hai cas añolas de pla a (Bendimón, Roo, Ou es, Boudaña, Pi uca, 1980) Volume VI, p. 24 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Pe o sob e odo, moi as ou as delas an incapé na exis encia de di e en es pe soas que acudían a oliada sen in ención de pa icipa nela, po an o is o podía se obxec o en ce a medida de bu las ( ig. 16). Así mesmo, analizando algunhas das coplas, pa ece habe unha ce a c í ica especialmen e ca a as mulle es que sabían oca algún ins umen o ou can a , ac i idade que como xa se indicou desempeñaban pa a ace , den o do que cabe, máis amenos os aballos ( ig. 17). Po an o, a música oi un ehículo de coñecemen os conxun os dunha sociedade, unha ealidade que unía a xen e du an e, po exemplo, longas ho as de aballo no campo ( ig. 18, 19 e 20), po iso en coplas se nos ala da ealización de aballos conc e os has a al pun o de pode c ea unha denominación pa a algúns deles inculados a es a ealidade, como poden se os can os de sei u a ( ig. 21 e 22), da sega ( ig. 23 e 24), e c. Ademais, moi as ou as dan indicacións de di e en es p ocesos que acon ecen na ealización de ce o ipo de aballos ( ig. 25), odos eles inculados ao mundo dos pobos, das pequenas aldeas, onde odos colabo aban en caso necesa io pa a inalizalos a empo: Déixame sega.la ihe ba déixama poñe no eixe |: déixame deixa-lo mundo pa a qu’o mundo me deixe :| (Vila da Iglesia, Ce ceda, Del ina, Rosa, 1980) Volume VI, p. 218 Déixame segha-la ihe ba e poñela na pobea non que o amo es de lonxe que ios eño na ialdea (A Ag ela, Pa ada, O des, Escla i ud, 1983) Volume VI, p.87 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. 60 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Can ado as”, (pa ág. 5). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 33 Tendo en con a que os luga es onde se desen ol ía o aballo e an os campos e demais espazos simila es, no momen o non con a ían con ins umen os p opiamen e di os que lles axudasen no momen o do can o, po an o emp ega ían aqueles u ensilios que neses momen os i esen na man. Así, podemos ala po exemplo do caso conc e o dos can ei os cos seus ciceis. Todo is o es á de no o en elación coa exis encia deses “ins umen os” meno es ou pob es, dos cales a algúns xa se en ei o e e encia con an e io idade. Os can ei os p oducían un son ca ac e ís ico no que pa icipaban a ped a o pun ei o e a mace a. Es e son e a ap o ei ado pa a acompaña os can os que os dis aían du an e o edioso pica na ped a, imp imíndolles ademais un i mo axei ado ao seu aballo. A pa e dos can os elaxados e anquilos in e p e ados ao son dos pun ei os e mace as, os can ei os posuían ou o cu ioso e único ipo de can o. O aballo de e gue e coloca as ped as na cons ución esixía unha coo dinación e simul aneidade pe ec as dos can ei os de cuad illa que manexaban a mesma ped a, pos o que es a e an po eces ex ao dina iamen e pesadas. O sis ema escollido po es es homes pa a ob e un bo g ao de coo dinación é moi o ixinal e cad a á pe ección coa musicalidade do pobo galego: in e p e a can os de i mo lib e, baseados na mes u a de o des como a iba!, puxa !, con sílabas de es o zo como ouh!, eih!, acendo amén e e encias ás p opias ped as. Es as melodías ían guiadas polo capa az e espondidas polos ou os memb os da cuad illa, conseguindo así imp imi un i mo p eciso e coo dina pe ec amen e os luga es de es o zo conxun o 61 . Toda es a ealidade dos can ei os e o seu aballo, é eco dado g azas a nume osas coplas da nosa adición 62 ( ig. 26). Ou o con ex o comuni a io onde es aba p esen e a música e an as es as. Así, podémonos a opa conxun os ins umen ais pa a momen os conc e os como as cuad illas 61 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Ciceis dos can ei os”, (pa ág. 1, 2). 62 Faise ob igada a mención das g abacións dos aballos dos can ei os desen ol idas po Alan Lómax, e nomusicólogo no eame icano que as o seu paso po Galiza du an e 1952 e 1953 nunha expedición e nog á ica, deixa como esul ado a ecompilación de nume osas es emuñas des e can o. Así como GROBA, X. (2019) An onio F aguas e a memo ia musical de Co obade. San iago de Compos ela: aCen al Folque; e QUIBÉN, V. L. (1957) “Cancione o y e ane o de los can e os de Galicia”. Bole ín de la Real Academia Gallega nº 321-326, pp. 151-164. Dispoñible en: h ps://2012.academia.gal/bole ins- web/paxinas.do;jsessionid=4D507046CE269411069388C65AB2E6DE?id=2493&d-447263-p=3 (Consul ado: 03/04/23). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 34 de eisei os e os can os de eis e de nadal ( ig. 27 e 28) du an e esa época 63 . Pe o sob e odo a igu a p edominan e nas celeb acións públicas e a o gai ei o, músico que se con a aba pa a as es as pa onais onde, en moi os luga es, iña que oca na misa ademais de ace a p ocesión e anima o baile. Así mesmo, o gai ei o oi pa e esencial da ambien ación de odo ipo de oma ías; amén se chamaba pa a acompaña odo ipo de danzas, ben osen dos g emios, ben osen danzas de an oido ou de eis; e ampouco al ou a súa pa icipación nas odas e nou as es as que se xulgasen de ce a impo ancia, como nalgúns an oidos, magos os, e c. Como consecuencia des e in e ese po con a con un gai ei o en cada celeb ación, xu di on nume osos conxun os ins umen ais pa a pode pa icipa en an os e en os, ales como a combinación de bombo, gai a e ambo , ío moi ecuen e po oda Galicia; cua e os de gai a, cla ine e, caixa e bombo, moi p odigados po oda a nosa xeog a ía; mu gas, músicas ou cha angas, ecuen es a pa i de comezos do século XX, onde saxo onis as e cla ine is as ocaban coa gai a de ol, a caixa e o bombo con p a iños; conxun o de gai ei os (dous ou es) que in e p e an as melodías a oces, usualmen e po e cei as pa alelas, acompañados polo ambo e o bombo; ou as bandas de gai as que xo den en di e sas ilas e cidades xa a inais do século XX. Pese á sucesión de conxun os di e en es en que o gai ei o se ixo odea cada ez de máis ins umen os, es e músico só, sen acompañamen o, seguiu man endo o seu espazo nalgunhas zonas a as adas e amén en de e minadas si uacións i uais. Un caso oi na celeb ación das misas, cos ume que se man i o nas coma cas o ien ais a a mediados do século XX; ou o nos can os asociados co ciclo de Nadal, onde co os de can an es en oaban as súas composicións ao son do gai ei o, sen ningún ipo de acompañamen o 64 . 63 Es es conxun os musicais saían a pe co e a pa oquia de casa en casa du an e as noi es de Nadal, Anino o e Reis. Despois da cea, os mozos e as mozas se así o pe mi ía a adición da zona, xun ábanse o mando unha cuad illa. O seu obxec i o e a ecada en o aguinaldo pa a pode ace unha es a e quizais epa i algúns ca os. Pa a is o debían in e p e a unhas can a elas de le a e música xa sabida, que ela aban di e sos ei os elacionados co Nadal como a iaxe e ado ación dos Reis Magos, o nacemen o de Xesús, milag es da Vi xe, e c. En CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “As cuad illas de eisei os e os anchos de eis”, (pa ág. 1). 64 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “O gai ei o” (pa ág. 2, 3, 4, 11). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 35 Así, con amos con nume osas coplas que eñen elación coa celeb ación des as ce imonias elixiosas, acendo alusión po exemplo ao San o polo que se celeb a a oma ía, en e ou os ( ig. 29, 30 e 31). 4. O luga da música adicional nos nosos días Ao pensa en música adicional ac ualmen e, o p imei o que en a men e é, al e como xa acon ecía an igamen e, un g upo de gai ei os dando “as dianas” nun pobo ( ocando de casa en casa amenizando o espe a nos días de es a), e pos e io men e ocando no alzado do cáliz no sac i icio da misa que se celeb a con pos e io idade na hon a dalgún san o, acabando inalmen e po in e p e a un pa de pezas á saída da misa no ad o da ig exa. Pese a es a cons an e, exis e unha música adicional galega moi o máis aló des a ealidade, unha que se mos a encima dos escena ios de odo o mundo e espe a o in e ese das no as xe acións. A música e os bailes que se a opaban nas aldeas e can aban as pandei e ei as son moi a iados, con aban con di e sos xéne os musicais. Así, podemos ala de i mos como a muiñei a, e den o del a ian es do xéne o como a muiñei a ella, ibei ana ou empuñada, muiñei a no a, pun eada e muiñei a edonda (hoxe denominada ca ballesa); xa con pos e io idade chega ían as xo as. Pese a con a con i mos e xéne os p opios, a música semp e es i o ligada á mobilidade e ao in e cambio en e xéne os, ins umen os e músicos; así, inco po amos pasodob es, polcas, umbas, muiñei as co idas, e c. E an no as músicas que podían coñece maio i a iamen e g azas á chegada da adio, decidi on non da lle as cos as e inco po a as co en es que es aban “de moda” no momen o, unha e dadei a adap ación que con ibúe ao man emen o do olclo e i o pa a pode así chega a a os nosos días. Se á ca a a década dos 70 cando comezan a xu di os p imei os g upos olk como Fuxan os Ven os ou Milladoi o a domina os g andes escena ios, ambos g upos in es iga on a música adicional galega e pe mi i on ecupe a le as adicionais e coñece ins umen os ales como a zan ona. Habe á que espe a a 1986 pa a escoi a as p imei as pandei e ei as nun disco e nos escena ios, á ase da colabo ación de es Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 36 pandei e ei as da asociación Can igas e Aga imos pa a in e p e a unha melodía do Cancionei o Popula Galego, “Es oupelea ” ( ig. 32) no disco “Galicia no país das ma abillas”. A pa i es de aquí, o escena io comeza á a se ocupado po pandei e ei as, apa ecendo g upos como Leilía con o mado po mulle es pandei e ei as que g azas a ecollidas que desen ol e on polas aldeas, achegan es a adición ao público, pe o de manei a xa p o esional. Realmen e non podemos esquece que a música adicional, en ei e adas ocasións en elación coa música olk, conse ouse sob e odo nas capas máis baixas da sociedade, man endo os ins umen os musicais adicionais e a emá ica mais adicional 65 . Podemos dici así que se poden dis ingui dous ipos de música olk: adicional e p og esi a. O olk adicional, e iden emen e, baséase nos ins umen os adicionais galegos ales como gai a, a zan ona ou a pandei e a e ep esen a as pezas ep esen a i as do olclo e galego. En con aposición a es a endencia máis pu is a, nos úl imos empos es anse dando cada ez máis a c eación de no os g upos que buscan unha usión en e adición e no idade, á ase de música olk p og esi a con in odución de ins umen os dou os es ilos musicais di e en es aos xa exis en es no olclo e galego como a ba e ía, o sin e izado ou o baixo eléc ico, en e ou os. Ambos es ilos compa en o emp ego da gai a como elemen o in ínseco da música olcló ica galega e o seu elemen o des acable 66 . Des e xei o, podemos ci a nume osos g upos dedicados á ecupe ación da música popula ou olcló ica ademais dos xa indicados, ales como Fal iquei a, Be ogüe o, e solis as como Susana Sei ane, Ca los Núñez, C is ina Pa o, en e ou os. Po ou a banda, con amos con Lua na Lub e, g upo que xu de na cidade da Co uña no mesmo ano no que se in e p e a esa peza “Es oupelea ”, que se mo e en e o uso de ins umen os adicionais (gai a e pandei e a) e ins umen os “dixi ais” ( eclados e gui a as eléc icas), o ecendo así un no o cambio de ai es pa a a música adicional galega. 65 BOHLMAN, P (1988). The S udy o Folk Music in he Mode n Wo ld, Blooming on: Indiana Uni e si y P ess, p. IX-X. Dispoñible en: h ps://es.sc ibd.com/documen /390825262/Philip-V-Bohlman-The-S udy- o -Folk-Music-in- he-BookFi-o g-pd . (Consul ado 27/02/23). 66 PAWLIKOWSKA, M (2019). Como p ese a a memo ia coa música – adicións de Galicia e música de Lua na Lub e. A cas Uni e si a is W a isla iensis No 3940. ESTUDIOS HISPÁNICOS XXVII, W oclaw, p. 83. Dispoñible en: h ps://wuw .pl/eh/a icle/ iew/590/567 (Consul ado: 19/02/23). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 37 Seguindo es a co en e de usión en e an igüidade e no idade, hai moi os ou os e e en es como poden se Uxía Senlle, cuxa música se pode esumi como unha ep esen ación da ealidade cul u al de Galicia que é en si mesma unha usión de linguas, cul u as, i mos, ins umen os, e c; ou Xoan Cu iel, quen ademáis pon o oco na igu a eminina no seu disco “Nai”, á ase dunha usión de i mos e música ademáis de xéne o sexual, algo que ompe co exis en e de o ma habi ual na música adicional galega, inculando es a elación co eminino á conexión coa e a (como ma ia), e así mesmo emp éganse “ins umen os” meno es ou pob es como ixolas e noces, en e ou os, de no o acendo unha eg esión ás aíces galegas. Ou os nomes máis coñecidos especialmen e nos úl imos momen os son os de g upos como Baiuca ou Tanxuguei as, de no o usionando adición, elec ónica e incluso ap, pe o non podemos esquece a igu a de Me cedes Peón a quen moi os conside an unha adian ada ao seu empo xa que nos 2000 xa se p esen aba como unha mulle gai ei a e pandei e ei a mezclando as melodías máis adicionais con e ec os e i mos elec ónicos, le ando así a música adicional po odo o mundo espe ando eno me in e ese. Sen dúbida, as oliadas o on un luga de encon o e di e sión, polo menos pa a os máis no os, pe o ademais, Ca pin e o xa indica: Mais a unción social des as eunións lúdicas ai moi o máis aló dis o, chega máis p o undamen e co simple lece ou da p ocu a dunha pa ella. (...) a cong egación da xen e da aldea pa a baila e can a axuda a es ablece , man e e e o za os lazos des e g upo social. A música cump e en odas as sociedades humanas es a mesma unción de ag egación e e o zo da comunidade. 67 Tendo is o en con a, non cabe a meno dúbida de que segue a ale a pena in en a man e a celeb ación des as xun anzas hoxe en día, po iso exis en a ias po oda a ex ensión da xeog a ía galega, pe o p esen an moi as di e enzas con espec o as que exis ían na época de nosos a ós onde o habi ual e a que se xun asen pa a oca e baila de o ma o almen e lib e e inclusi a na maio ía delas. Nos úl imos empos, es ase c eando máis ben unha música de espec áculo onde o ac o económico es á a xoga un papel ele an e, caso po exemplo das oliadas que se o ganizan no Pub/Ba Casa das C echas de San iago de Compos ela amenizadas po un g upo o mado nese luga ex p o eso denominado Banda 67 CARPINTERO, P. (2010). Op. ci . Apa ado “Can ado as”, (pa ág. 10). Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 38 das C echas. Pa a comeza , es amos nunha cidade que i e do u ismo e pe eg inacións, ademais dos es udan es du an e o cu so escola , po an o unciona a modo de au én ico escapa a e e escena io pa a os que se achegan dou os luga es; así, non hai nada máis p opiamen e galego que unha oliada na que se in e p e a a música p opia. O escena io p esén ase como un espazo de pode , e no con ex o pa ia cal se án os homes os que se a open na cima, po an o é máis habi ual a opa se co xéne o masculino nes es espazos; así, a Banda das C echas es á o mada única e exclusi amen e po homes, e aínda que de cando en ez hai unha pa icipación de xen e allea ao g upo, en an en xogo oles de xéne o á ho a de in i a a pa icipa na oliada: é sinxelo, de no o a opamos as mulle es in i adas pa a can a habi ualmen e acompañadas das pandei e as (ins umen o asociado de xei o adicional ao xéne o eminino), como poden se as Tanxuguei as, men es que no caso masculino in í ase pa a oca a gai a a Manuel Budiño, po exemplo. Tendo en con a es a ealidade, non pode so p ende que ao achega se a a es e ipo de oliadas a xen e, e máis conc e amen e a pe encen e ao xéne o eminino, nin seque a pense en oca a pesa es de pode con a cunha o mación musical no mundo adicional, algo lóxico ao e un g upo que pa ece pechado, pe o que de ez en cando inco po a unha ca a no a (semp e homes), e que ademais non con a con ningunha in eg an e eminina. Así, en luga de des u a e inco po a se á in e p e ación como se acía na época de nosos a ós, pa ece que é necesa ia unha in i ación pa a da o paso e acompaña a es e g upo de músicos, cons a ando que segue a exis i un sis ema pa ia cal que ma ca unhas pau as de compo amen o e iden es nes es espazos. En can o aos ac os públicos, ealmen e as mulle es pandei e ei as e an as que conse aban as le as e os i mos popula es, pe o iso apenas se pa ece ao que se podía mos a neles. Po so e, co paso do empo, comezou a dá selle isibilidade a es as mulle es e apa ece unha ce a ealidade nos medios de comunicación e nos palcos. Con is o e í ome po exemplo, ao que sucede no ámbi o do baile adicional: acos úmase en iba dos escena ios a si ua semp e unha pa ella de baile con o mada po un home e unha mulle , pe o non podemos esquece que nos pobos endía a habe un núme o máis ele ado de mulle es que de homes, po an o non debe ía so p ende que bailasen odos xun os indis in amen e do xéne o ao que pe encesen; is o, aínda que es á a cos a moi o Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 39 mudalo, es á a epa a se en ce a medida podendo a opa de no o dúas igu as emininas bailando xun as, pe o is o unicamen e se pode á “consen i ” naquelas ag upacións que non es ean an ligadas ao pasado nin con en con unha longa axec o ia, xa que as máis pu is as seguen a ma can unha dis inción en e xéne os. Es á cla o que en Galicia con amos con unha eno me iqueza a ni el da música adicional, a sociedade mudou e con ela oi da man a música, po iso a pesa de se coñecedo es de cales son as e dadei as aíces, nos descub imos cunha no a o ma de ace música. Exis e unha eno me can idade de es i ais onde a música adicional galega se mos a i a, ao igual que nas p opias úas alonxándose das ag upacións olcló icas, pois cada ez máis a xen e simplemen e que e ap ende a saca algún pun o pa a pode baila e des u a ao pa icipa nunha oliada imp o isada, e non an o liga se a ag upacións des inadas a ealiza ac uacións lucindo o axe p opio adicional, c eando case un espec áculo. Non es á cla o se o camiño é p o esionaliza e ins i ucionaliza a ama da música e baile adicional galego, pe o o que si é e iden e é que o seu u u o es á asegu ado, pois hai xen e no a dispos a a segui conse ando es a impo an e pa e do noso legado e non pe manece impasibles an e a posible pe da dos mesmos. 5. Conclusións Ao pensa no pa imonio cul u al e a ís ico dun pobo, acos umamos a acelo nun conxun o de bens ma e iais que esa comunidade c eou e pos e io men e conse ou ao longo do empo a a chega aos nosos días; sen emba go, non podemos esquece que a maio es exis e un pa imonio inma e ial cunha impo ancia can o menos simila con o mado po cancións, e áns, lendas, odas mani es acións de adición o al, que o on ansmi idas de xe ación en xe ación a a o ma pa e da nosa memo ia colec i a. Sendo conscien es do alo in ínseco da canción e baile galego, he danza dos nosos de ancei os que chegou a e nós con g andes di icul ades pe déndose moi a dela polo camiño, non queda máis que en a axun a es o zos pa a di undi o seu coñecemen o en e p incipalmen e as no as xe acións xa que ealmen e coñece a adición p opia pe mi e c ea unha iden idade do pobo e un sen imen o de pe enza a el, algo que eñen Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 40 que segui a sen i os máis no os pa a p ocu a segui p o exéndoa, man endo así uns ben que es án ca gados de azos de di e enciación con espec o a calque a ou o luga . Pa a consegui man e es a adición, al e como se adap a on an igamen e aos no os i mos e es ilos que chegaban de ó a, é comp ensible que eña que “ac ualiza se” dalgún modo a música adicional pa a que poda esul a de in e ese pa a as no as xe acións. Hai que e en con a que debido ás emig acións ca a as cidades po pa e dos sec o es máis no os da sociedade se pe deu a cadea de ansmisión o al que an es incluía aos a ós, no malmen e galego alan es, que ansmi ían na súa co iandade as adicións locais; así, unha das o mas máis doadas pa a ace ca lle es a ealidade que p o én das aldeas a es e sec o ci il, pode se a ec eación do adicional usando ins umen os e medios que poidan ap oximala, asegu ando así des e xei o a ansmisión das bases musicais adicionais e dos con idos cos que con a. Unha das úl imas endencias de musicoloxía é a mi ada eminis a e a pe spec i a de xéne o como espos a a g an exclusión que su i on as mulle es ó longo da his o ia, sob e odo no e eo musical; po is o, aínda que nas g a acións de Schuba h a opamos mulle es con nomes p opios, nos úl imos empos es ase comezando a ei indica máis o papel da mulle música. Sen dúbida os oles de xéne o den o da música adicional galega é e iden e que seguen impoñéndose, pe o po so e anse dando pequenos pasos ca a unha mello a des a ealidade, po an o non queda máis que segui loi ando po que queda moi o camiño po pe co e e moi os es udos sob e eminismo po ealiza . Así, podemos ga an i que a adición o ma pa e da alma da p opia Galicia, unha adición c eada polo pobo deixando nela pegadas dou o empo, mos as da ealidade que lles ocou i i , con o mando así a nosa iden idade como comunidade. A música semp e desempeñou un papel undamen al e ele an e nos nosos días acompañándonos na nosa co iandade, des e xei o a adición non é pasado, é p esen e e sen dúbida amén se á u u o po que is o é unha cons an e, algo que non muda á a pesa es do a ance do empo. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 47 Figu a 6. Se que edes que os can e habédesme da diñei o qu’es a miña ga gan iña non a ixo un ca pin ei o (Sa eaus, Bande, Ca me, 1981) Volume VI, p. 32 Se po can a me pagha an debía de can a benhe pe o como non me pa(gha)n hei de cna a ó desdénhe (Li a, Ca no a, Manuela, 1981) Volume VI, p. 32 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Figu a 7. Sen ai os mozos sen ai os nises bancos d’a edo e non es éades mi ando cual mociña é ia mello e (Bande-Beade, Basilisa, 1983) Volume VI, p. 26 Eu cän a non cän o benhe pe o eñ’unha de boa qu’o amo que me po ende |: non que mulle cän ädo a :| (Asaio, San iago de Mens, Asunción, Manuela, Te esa, 1980) Volume VI, p. 33 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Figu a 8. O que ghas ades en pol os con pin u as e almidón mello os o a me elo en pas illas de xab ón Que as que non le an camisa lé ana como un ca bón e de comida seño es pasan a media ación (Callob e, A Es ada, Manuel, 1979). Volume VI, p. 325. 70 Figu a 9. La pande e a é de coi o i as e iñas de la ón i as niñas que a ocan son de O ense na u al (Ca balledo-Chan ada, Ca me, 1981) Volume VI, p. 48 A miña panda e iña én os a os de noghale ócana iá miña po a esona no Ca ballale (Ca pazás, Bande, Basilisa, 1983) Volume VI, p. 48 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. 70 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Elabo ación p opia. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 48 Figu a 10. Es a miña pande e iña cos oume cinco aiás as malas lenguas do mundo din que ma dou un apás (A G ela, Pa ada, O des, Escla i ud, 1983) Volume VI, p. 48 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Figu a 11. Is e pandei o que oco én o pelaxe ghas ado que llo qui ei òn cas ón que andaba no meu ellado (Ca pazás, Bande, Veciños, 1983) Volume VI, p. 45 Es e pandei o que oco e a de cui o de can que mu iu á úa po a po un bocado de panhe (Mon ou o, Sna a Comba, Soledad, 1980) Volume VI, p. 44 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Figu a 12. Es e pandei o que oco es e que eño na manhe e a de miña cuñada |: da mulle de meu i mánhe :| Ai la... (Cesullas, Cabana, Edua do, Manuel, 1980) Volume VI, p. 43 Es e pandei o que oca non é meu qu’é de Ma ía |: que mo p es ou es a noi e pa a i á oma ía :| (Maza icos, eciños, 1979) Volume VI, p. 43 |: Tocado a do pandei o :| dádell’augha dádell’augha qu’o iño cos a diñei o (Ma oxo-A zúa, Salomé, 1979) Volume VI, p. 42 O pandei o é de amiei o os a os son de z eixal es meninas o ocaban na aia de Po ugal (A Mezqui a, Nemesia, 1981) Volume VI, p. 43 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Figu a 13. A miña mulle mu iume en e eina nu pallei o os meus illos a cho a eu a oca no pandei o (Baza , San a Comba, Pas o , 1980) Volume VI, p. 210 A miña mulle é ella en e eina no pallei o se e c eghos a can a e eu a oca-lo pandei o (Vila , Ca no a, Ma ía, 1981) Volume VI, p. 210 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 49 Figu a 14. Io que non can a nin bäilla qué én ace ó se án én oí ca o men i as pa a i con a mañán (Mede , Sal a e a, Lau a, 1980) Volume VI, p. 26 E ai de ondiña E ai de ondá E ai de ondiña A nui e odá A nui e odá O día amén E ai de ondiña O día amén (Baza , San a Comba, Pas o , 1980) Volume VI, p. 25 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Figu a 15. Unha ol a polo medio ou a polo da edo e así ai o que ben baila así ai o bailado (Pa ada, O des, Ca meli a, 1980) Volume VI, p. 55 Unha ol a polo lado ou a polo da edo así ai o que ben baila así ai o bäilado ai la... (Roo, Ou es, Peleg ina, 1979) Volume VI, p. 55 |: Baila ben o bäilado e :| unha ol a polo medio ou a polo a edo e (Aga , A Es ada, Ra ael, 1979) Volume VI, p. 55 |: Unha ol iña po den o ou a polo ededo :| |: así ai o que ben bäilla i así ai-no bäillado :| (Pe elos, Mos, José, 1981) Volume VI, p. 55 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Figu a 16. |: O que non can a nin baila qué ai ace á uada :| ai e man do pa edón ai e man de que non caia (A cos de Fu cos, Cun is, Vi udes, 1980) Volume VI, p. 26 Io que non can a nin bäilla qué én ace ó se án én oí ca o men i as pa a i con a mañán (Mede , Sal a e a, Lau a, 1980) Volume VI, p. 26 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 50 Figu a 17. As miñas mans son de ou o heinas de manda dou a e saben oca-lo pändei o ämén saben ábälla (Seaia, Malpica, Es ela, 1983) Volume VI, p. 42 |: Sei can a e sei bäila e amén sei sega-la ihe ba :| |: o que se case conmigo non sabe qué aina le a :| (Callob e, A Es ada, Me cedes, 1979) Volume VI, p. 237 Coa lingua non aballo coela podo can a p ä que non digha mou amo qu’eu pe do de aballa (Seaia, Malpica, Es ela, 1983) Volume VI, p. 27 Le as ex aídas de Schuba h e San ama ina (1984/85). Op. ci . Elabo ación p opia. Figu a 18. Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume I, p. 4. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 51 Figu a 19. Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume I, p. 7. Figu a 20. Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume I, p. 18. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 52 Figu a 21. Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume I, p. 19. Figu a 22. Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume I, p. 28. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 53 Figu a 23. Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume I, p. 50. Figu a 24. Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume I, p. 50. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 54 Figu a 25. Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume I, p. 14. Figu a 26. Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume I, p. 209. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 55 Figu a 27. Can o de Reis Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume II, p. 29. Figu a 28. Can o Noi e de Nadal Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume II, p. 31. Sa ay Al i e Sánchez Re-descub indo a adición. A música adicional galega 56 Figu a 29. Can o elixioso Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume II, p. 79. Figu a 30. Can o elixioso de Xo es San o Ex aído de Schuba h e San ama ina (1984/85). Volume II, p. 48.