A vulnerabilidade psicolóxica infanto-xuvenil: análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica

FACULTADE DE PSICOLOXÍA Traballo de Fin de Máster A vulnerabilidade psicolóxica infanto-xuvenil: análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica. Autora do TFM Viana Quijano Ocampo Máster Universitario en Psicoloxía Xeral Sanitaria Ano 2022/23 Traballo de Fin de Máster presentado na Facultade de Psicoloxía da Universidade de Santiago de Compostela para a obtención do Máster Universitario en Psicoloxía Xeral Sanitaria 1 Índice Índice ................................................................................................................................ 1 Resumo ............................................................................................................................. 4 Abstract ............................................................................................................................ 5 Introdución ...................................................................................................................... 7 Método ........................................................................................................................... 15 Resultados ...................................................................................................................... 19 1. Conceptualización e avaliación da desvantaxe socioeconómica nos diferentes estudos......................................................................................................................... 21 2. Conceptualización e avaliación dos problemas psicolóxicos infanto-xuvenís nos diferentes estudos.................................................................................................. 23 3. Relación entre desvantaxe socioeconómica e problemas psicolóxicos infantoxuvenís........................................................................................................................ 25 4. Variables intervintes na relación entre desvantaxe económica e problemas psicolóxicos infanto-xuvenís. 29 4.1 Eventos vitais negativos/estresantes ........................................................... 29 4.2 Contorna familiar/Procesos familiares ......................................................... 30 4.3 Variables individuais dos menores ............................................................... 31 Discusión ........................................................................................................................ 33 Proposta aplicada .......................................................................................................... 45 Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 2 1. Xustificación......................................................................................................... 45 2. Características do programa.................................................................................. 45 3. Selección dos/as participantes............................................................................... 47 3.1. Recompilación de información e cribado inicial. ............................................. 47 3.2. Avaliación das dificultades e necesidades. ....................................................... 48 3.1.1 Entrevistas iniciais coas familias ..................................................... 48 3.1.2 Probas psicométricas ........................................................................ 49 3.3. Análise dos resultados e cribado. Clasificación de necesidades e asignación aos niveis do programa. .......................................................................................... 50 4. Contido e estrutura................................................................................................ 51 4.1. Obxectivos xerais. ............................................................................................. 51 4.2. Intervención. ..................................................................................................... 52 4.3. Seguimento ....................................................................................................... 58 Conclusións .................................................................................................................... 61 Limitacións e directrices futuras ................................................................................. 63 Referencias bibliográficas ............................................................................................ 67 Índice de táboas ............................................................................................................. 77 Índice de figuras ............................................................................................................ 78 Anexos ............................................................................................................................ 79 Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica 3 Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 4 Resumo A desvantaxe socioeconómica é unha situación que sofren numerosas familias en todo o mundo, experimentando condicións económicas e sociais desfavorables. As persoas nesta posición deben enfrontar obstáculos para satisfacer necesidades básicas e acceder a unha maior calidade de vida. Isto conleva implicacións na saúde mental das familias podendo propiciar a aparición de consecuencias psicolóxicas nos fillos/as. O obxectivo deste traballo é averiguar a influencia da desvantaxe socioeconómica nos problemas psicolóxicos infantoxuvenís e a función doutras variables que poidan estar intervindo na relación. Para acadalo levouse a cabo unha revisión bibliográfica sistemática das publicacións dende o ano 2017 en distintas bases de datos, tratando de integrar as máis relevantes que analizasen a relación obxectivo do traballo. Seleccionándose así 37 artigos que conforman a revisión. Fundamentouse a desvantaxe socioeconómica familiar como factor de risco para problemas psicolóxicos infanto-xuvenís (internalizantes, externalizantes ou mixtos), ocasionando malestar e comprometendo o seu benestar e oportunidades futuras. Asimesmo, identificáronse variables intermediarias (vivencias negativas ou estresantes, procesos familiares ou características individuais) que actuaban como mediadoras ou moderadoras nesta relación. Finalmente, elaborouse unha proposta de intervención preventiva e multinivel para problemas condutuais e/ou emocionais na nenez intermedia en familias economicamente desfavorecidas. Palabras chave: Status socioeconómico, vulnerabilidade económica, risco psicopatolóxico infantil, problemas de comportamento infantil. Número de palabras do traballo: 19539 Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica 5 Abstract Socioeconomic disadvantage is a situation suffered by many families around the world, experiencing unfavorable economic and social conditions. People in this position must to overcome obstacles to meet basic needs and access to a good quality of life. This has implications for the mental health of families and can lead to the appearance of psychological consequences in their children. The aim of this work is to find out the influence of socioeconomic disadvantage on child and adolescent psychological problems and the role of other variables that may be involved in the relationship. A systematic bibliographic review was made using publicacións from 2017 of different databases. It was focus in the most relevant ones that analyzed the objective relationship of the work. Eventually, 37 articles were selected for the review. Family socioeconomic disadvantage was considered as a risk factor for child and adolescent psychological problems (internalizing, externalizing or mixed), causing discomfort and compromising their well-being and future opportunities. In this relationship intermediary variables( negative or stressful experiences, family processes or individual characteristics) were identified as mediators or moderators too. Finally, a proposal of intervention preventive and multilevel was designed to treat middle childhood emotional and/or behavioral problems in economically disadvantaged families. Keywords: Socioeconomic status, economic vulnerability, child psychopathological risk, child behavioral problems. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica 7 Introdución Dende o inicio do segundo milenio a sociedade debeu enfrontar dúas grandes crises de carácter mundial. A primeira delas, supuxo un declive económico xeral, un período de crise financeira sen precedentes (Fondo Monetario Internacional [FMI], 2008). A segunda, a máis recente, iniciada por unha pandemia, unha crise sanitaria que trouxo con ela unha recesión económica mundial, para facer fronte á emerxencia sanitaria, os países deberon paralizar a actividade económica durante o confinamento, xerando unha profunda recesión (FMI, 2020). Adicionalmente, nun contexto de recuperación progresiva, máis de dous anos despois do inicio da crise económica xerada pola aparición da pandemia do COVID-19, a economía mundial viuse golpeada de novo polos efectos da guerra entre Ucraína e o exército ruso. As consecuencias desta invasión son difíciles de predicir, pero anticípanse de natureza global e gran profundidade, tanto na orde xeopolítica como nos ámbitos económico e financeiro, ocasionando novos riscos para a estabilidade financeira. Sendo fonte dunha enorme incerteza e consecuencias adversas (Banco de España, 2022). A experiencia da poboación nestas crises, ten importantes aspectos en común, e está definida pola inestabilidade nos ingresos, precariedade e inseguridade laboral, social, alimentaria e de saúde, con un destacado papel de incerteza cara o futuro e sentimentos de falta de control (Costa et al., 2020a). As condicións de vida e de traballo empeoran substancialmente, importantes aspectos vitais vense comprometidos e os niveis de pobreza e exclusión social agravábanse. A literatura fai eco de como as crises económicas afectan a factores determinantes na saúde poboacional, os factores de protección debilítanse mentres que os riscos socioeconómicos (a pobreza, os problemas económicos e a privación social) sofren o efecto contrario e vense reforzados (World Health Organization [WHO]). Obsérvase como os cambios nestes determinantes chave refléxanse tamén no benestar mental das poboacións, mostra delo é a existencia da relación positiva entre desemprego, Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 8 baixos salarios, traballos temporais, problemas económicos e o risco de padecer mala saúde mental (Oliva et al., 2020). Polo tanto, é probable que as recesións agraven e potencien os problemas de saúde mental debido ao aumento de factores de risco socioeconómico como o desemprego, as tensións financeiras, as débedas e os problemas relacionados co traballo (Frasquilho et al., 2016). As persoas que enfrontan ditos cambios vitais son máis propensas a padecer problemas de saúde mental (Modrek et al., 2013). Isto garda relación coa maior prevalencia de trastornos mentais en situacións de dificultade económica, tanto en nenos e adolescentes como en adultos (Oliver-Parra et al., 2020). Por todo elo, a saúde mental (SM) debería ser considerada un ámbito sanitario de risco durante unha recesión (Frasquilho et al., 2016); sendo, ademais, os problemas de SM os que máis contribúen á carga mundial de enfermidade e discapacidade (WHO, 2002). A pobreza conduce de maneira directa a resultados adversos a nivel psicolóxico, condutual e educativo en nenos e adolescentes e promove factores de risco para un adecuado desenvolvemento (Jiang, 2020), polo que é identificada como un dos factores que máis dificultan o desenvolvemento potencial das crianzas (Li et al., 2021). De feito, é destacado o impacto negativo das desigualdades sociais na saúde mental dos nenos/as (Moulin et al., 2022). A situación de pobreza familiar é asociada cun maior risco de sufrir déficits no desenvolvemento físico, emocional e psicosocial e no benestar infantil e xuvenil (Bøe et al., 2018; Strohschein et al., 2018). A adversidade durante a nenez, dentro da que se inclúen as dificultades económicas, asóciase con maior psicopatoloxía nesa etapa (OliverParra et al., 2020). Este fenómeno pode deberse á exposición temperá que os menores con un nivel socioeconómico baixo teñen máis frecuentemente á inestabilidade familiar, a experiencias asiduas e prolongadas con angustia emocional e a unha maior exposición acumulativa ao risco, en relación cos seus homólogos de maior nivel socioeconómico (Assing-Murray e Lebrun-Harris, 2020), efectos que inflúen, de maneira indirecta, na súa saúde mental (Bøe et al., 2018). A pobreza é un importante determinante social da saúde que contribúe aos resultados de saúde infantil (Assing-Murray e Lebrun-Harris et al., 2020). Os indicadores de desvantaxe social (baixos ingresos familiares, baixo nivel educativo e desemprego) están asociados cunha mala saúde mental infantil (Costa et al., 2020a) e poden considerarse factores de risco de padecer problemas mentais graves (Christensen et al., 2017). A literatura Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica 15 Método No presente traballo desenvólvese unha revisión bibliográfica das publicacións que examinan os resultados das asociacións entre a desvantaxe económica das familias e os seus efectos na saúde mental infantil e xuvenil. Con dito fin realizouse unha busca sistemática en tres bases de datos, PsycInfo, Scopus e Web of Science (WOS) empregando como termos de búsqueda (income OR "socioeconomic status" OR "economic vulnerability") AND (“child* mental health” OR “child* psychopathology" OR "child* behav* problems" OR "child* psychological risk"). As publicacións seleccionadas exploran a relación entre o status socioeconómico e os problemas psicolóxicos na infancia e a adolescencia, así como os factores que inciden en dita relación. Establecéronse como criterios de inclusión son o tipo de artigo (artigo de revista, avaliado por expertos; publicacións académicas); a data de publicación (estudos publicados dende o 2017, inclusive os do propio ano); o tipo de estudo (investigación empírica, lonxitudinal ou transversal); o tipo de mostra (poboación infantil, nenez e xuvenil); e o obxecto de estudo, variables que actúen como factores de risco (dificultades socioeconómicas) dos problemas psicolóxicos dos/as menores ou como mediadores, moderadores ou correlatos da relación. Na mesma liña excluíronse aqueles documentos non empíricos, os que se enfocaban nos instrumentos de avaliación e os artigos sobre programas de intervención ou eficacia de terapias específicas, por non ser o tema de estudo do traballo. O proceso de busca, desenvolto segundo a estrutura das directrices do modelo PRISMA, obtivo, inicialmente, un total de 828 artigos, recadados nas bases de datos de PsycInfo, Scopus e Web of Science (WOS). Mediante a eliminación de duplicados (N= 272) os artigos resultantes situábanse en 556; posteriormente leváronse a cabo cribados por título e Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 16 por resumo excluíndose un total de 472 artigos, ademais, por falta de texto completo descartáronse 12. Por conseguinte, resultaron 72 artigos de texto completo analizados para decidir a súa elixibilidade; dos mesmo foron invalidados 35, obtendo un total final de 37 estudos. As características dos estudos, nun inicio seleccionados, que obrigaron finalmente a prescindir deles son repetirse nas bases de datos; non cumprir algún dos criterios anteriormente mencionados; ser meta-análises, estudos de caso ou revisións; mostras que non se axustaban ao rango de idade establecido (idade da poboación xuvenil superior aos 18 anos); non abordar o tema de estudo do traballo (artigos sobre instrumentos de avaliación, sobre programas de intervención ou eficacia de terapias específicas, nos que non se estuda a variable do status socioeconómico, estudar a asociación do SES con trastornos do desenvolvemeto ou orgánicos); e aqueles que non se adaptaban aos obxectivos do presente estudo por considerar o tema central do traballo de forma periférica (artigos que non contemplan o SES dentro das desigualdades sociais investigadas, basear a investigación en sectores de poboación, contextualizados en conflitos bélicos, etc.). Finalmente, foron seleccionados para incluír na revisión sistemática un total de 37 traballos empíricos. A Figura 1 expón mediante un diagrama de fluxo a busca realizada. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 17 Figura 1. Diagrama PRISMA sobre o proceso de selección dos estudos Número total de rexistros duplicados eliminados: N = 272 Número total de rexistros eliminados por falta de texto completo: N = 12 Número total de artigos cribados: N = 556 Artigos excluídos tras ler título e resumo N = 472 - Artigos non empíricos. - Artigos sobre instrumentos de avaliación. - Artigos sobre programas de intervención ou eficacia de terapias específicas. - Artigos nos que non se estuda a variable do status socioeconómico. - Artigos que estudan a asociación do SES con trastornos do desenvolvemeto ou orgánicos. - Artigos situados en contexto bélicos. Artigos de texto completo analizados para decidir a súa elexibilidade: N = 72 Artigos de texto completo excluídos: N = 35 - Artigos cuxa mostra non se axusta ao rango de idade establecido. - Artigos que non contemplan os SES dentro das desigualdades sociais investigadas. - Artigos que avalían as diferenzas en dificultades psicolóxicas en base a sectores da poboación. Número de rexistros identificados nas búsquedas: N = 828 PsycInfo (n= 99); Scopus (n= 426); Web Of Science (n=303) Número total de artigos incluídos na revisión sistemática: N = 37 Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica 19 Resultados A seguir, expoñeranse os achados empíricos de maior relevancia, obtidos nas distintas investigacións experimentais recompiladas para a elaboración do presente traballo, abordan o estudo da situación socioeconómica familiar e as súas asociacións coa saúde mental infantoxuvenil. Para facilitar a consulta dos datos principais da revisión sistemática realizada preséntase unha táboa no Anexo 1. A orde seguida para a disposición dos artigos é cronolóxica, dende as publicacións máis antigas ás máis recentes, coa intención de amosar a evolución das investigacións co paso do tempo. A continuación realizaranse unha descrición das características xerais dos traballos que conforman esta revisión, características que permiten unha visión global das investigacións desenvoltas: A maioría dos estudos fundamentan a relación entre a desvantaxe socioeconómica e vulnerabilidade infanto-xuvenil baseándose en enquisas nacionais (lonxitudinais) que recompilan información (en múltiples momentos) permitindo aos investigadores/as estudar e avaliar dita cuestión, así como o impacto de factores ambientais, problemas de saúde ou outros. Entre elas está a National Longitudinal Survey of Youth (Comeau e Boyle, 2018; Ramanathan et al., 2017; Strohschein et al., 2018) recompilando en EE.UU, entre os anos 1997 e 2019, información sobre acontecementos vitais significativos. Igual que o Millennium Cohort Study (Schenck-Fontaine e Panico, 2019; Tamura et al., 2020; Wickham et al., 2017) que proporciona medidas do desenvolvemento físico, socioemocional, cognitivo e condutual de mozos nados en Reino Unido en 2000-2002, así como información detallada sobre a súa vida cotiá, o seu comportamento e as súas experiencias. Ademais do Avon Longitudinal Study of Parents and Children (ALSPAC) (Russell et al., 2018; Tamura et al., 2020) realizado en Avon, Inglaterra. Ou o proxecto SAPRIS (SAnté, Perception, pratiques, Relations et Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 20 Inégalités Sociales en population générale pendant la crise COVID-19) (Monnier et al., 2021; Moulin et al., 2022) onde a análise das desigualdades sociais será o principal tema transversal. Tamén se empregan outros estudos como o National Survey of Children’s Health (NSCH; Assing-Murray e Lebrun-Harris, 2020), o Longitudinal Study of Australian Children (LSAC; Christensen et al., 2017), o National Health Interview Survey (NHIS; Goldberstein et al., 2019) ou o Born in Bradford (BiB; Kirby et al., 2020), entre outras (Bøe et al., 2018; Greder et al., 2017; Hosokawa e Katsura, 2017; Nagata et al., 2019; Pryor et al., 2019; Reiss et al., 2019). Adicionalmente, faise uso dun estudo internacional (lonxitudinal) (SchenckFontaine et al., 2020). Asimesmo, son empregadas prevalencias oficiais (Marryat et al., 2018; Mennies et al., 2021; Thomson et al., 2017; Oliver-Parra et al., 2020). Úsanse tamén datos obtidos en proxectos nacionais ou locais (Costa et al, 2020a; Costa et al, 2020b; Dagvadorj et al., 2019). Ou empréganse datos recadados en enquisas nacionais como a Statistics Denmark (Keilow et al., 2020), a Growing Up in Scotland (Treanor e Troncoso, 2022) ou outras (Johnson et al., 2019; Kim et al., 2020; Lee, 2022). Finalmente, para fundamentar a relación estudada, dúas investigacións recadan datos propios (Li et al., 2021; Wen et al., 2022). As mostras dos estudos revisados, en liña co anterior, proveñen de estudos que utilizan os datos de enquisas nacionais de amplo espectro cun rango aproximado de participantes entre 235 e 925279. Conxugadas con mostras provintes de estudos que recadan datos propios, oscilando entre os 168 e os 21526 participantes. A idade dos/as participantes móvense nun rango entre o nacemento e os 18 anos. Adicionalmente, os artigos revisados foron levados a cabo en mostras comunitarias. No que á ubicación xeográfica se refire, aportan mostras comunitarias diversas, polo que os/as participantes dos estudos proveñen de múltiples países. Así pódese comprobar a presencia de nacionalidades variadas, que abranguen catro dos cinco continentes (sendo a excepción África). Porén, aínda que os estudos presentan investigacións desenvolvidas en países moi diversos (EEUU, Canadá, Dinamarca, Francia, Reino Unido, Xapón, China, Portugal, Australia, etc.) a unidade de mostra máis común provén de Estados Unidos aparecendo en oito artigos (Assing-Murray e Lebrun-Harris, 2020; Comeau e Boyle, 2018; Goldberstein et al., 2019; Greder et al., 2017; Li et al., 2021; Mennies et al., 2021; Nagata et al., 2019; Ramanthan et al., 2017) e de Reino Unido tamén en oito estudos (Kirby et al., 2020; Russell et al., 2018; Schenck-Fontaine e Panico, 2019; Smith et al., 2022; Tamura et Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 21 al., 2020; Treanor e Troncoso, 2022; Wickham et al., 2017; Marryat et al., 2018). Soamente un estudo (Schenck-Fontaine et al., 2020) tivo carácter internacional, ao incluír unha mostra con participantes provintes de nove países. As investigacións revisadas teñen unha serie de características compartidas, non obstante, algunhas delas difiren entre si en diversos aspectos. Ambas circunstancias serán expostas a continuación: 1. Conceptualización e avaliación da desvantaxe socioeconómica nos diferentes estudos. As desvantaxes económicas aparecen, nas investigacións revisadas, conceptualizadas de múltiples maneiras. O concepto/termo de status socieconómico (SES) é a forma de medida empregada maioritariamente para operativizar a desvantaxe socioeconómica. Para a súa cuantificación, os estudos nos distintos países consideran o nivel educativo dos proxenitores ou coidadores principais. Aínda que se pode utilizar como indicador único (Costa et al., 2020b), a maioría dos estudos (Bøe et al., 2018; Costa et al., 2020a; Hosokawa e Katsura, 2017) o combinan coa situación económica familiar (i.e., nivel de ingresos familiares, renta familiar, restricións financeiras), utilizándose nalgúns estudos (Moulin et al., 2022; OliverParra et al., 2020; Reiss et al., 2019; Smith et al., 2022) un indicador adicional máis, a profesión ou ocupación dos proxenitores. En todos os casos, os datos son recadados dos propios proxenitores ou coidadores en base a preguntas pechadas, e o nivel de SES obtense seguindo fórmulas ad hoc (Dagvadorj et al. 2019; Strohschein et al., 2018) ou ben calculándose en base a indicadores de estatus socioeconómico previamente establecidos na investigación (e.g., Duncan's Socioeconomic Index (SEI), Hollingshead's Four Factor Index of Social Status, Glasgow Index of Multiple Deprivation (GIMD; Marryat et al., 2018). Excepcionalmente, dous artigos utilizan como indicador exclusivo do SES a situación económica familiar. É o caso de Mennies et al. (2021) obtén un índice SES, neste caso, utilizando os datos recadados na ABCD Parent Demographics Survey, unha enquisa de categoría demográfica do Adolescent Brain and Cognitive Development, un estudo a longo prazo do desenvolvemento cerebral e a saúde Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 22 infantil en EEUU. Por último, Kim et al. (2020) baseáronse no Gini Index para representar a desigualdade nos ingresos dentro do país. Por outra parte, algúns estudos operativizan a desvantaxe socioeconómica en termos de pobreza, ben seguindo un índice específico para a súa avaliación, como é o Multidimensional Poverty Index (MPI; Comeau e Boyle, 2018; Jiang, 2020), ben utilizando bases de datos estatais para estimar a consideración de pobreza, como é o caso de Johnson et al. (2019), no ano 2011 identifican como pobreza mediante o Australian Census of Population and Housing en rangos ou tramos de ingresos empregando os ingresos brutos anuais. Tamén é o caso de Treanor e Troncoso (2020), que estiman o limiar de pobreza coa medida combinada dun índice de privación material (o 9-indicator index of material deprivation, elaborado por un dos autores noutra investigación previa), a intensidade do traballo informada polo coidador principal e a pobreza lonxitudinal clasificando aos participantes en catro grupos (persisitentemente pobres, persistentemente non pobres, que escapan da pobreza, caen na pobreza) ao longo de 8 olas de 9 dende o 2005/2006 até o 2017/2018. Por outra banda, o estudo de Lee (2022) relaciona o concepto de pobreza coas necesidades do fogar obtendo catro niveis de SES (i.e., pobres, ingresos medio-baixo, medio e alto) a partir dos proxenitores na Japan Household Panel Study. Unha forma alternativa de conceptualizar a desvantaxe socioeconómica das familias, utilizada por cinco dos estudos desta revisión, é facendo referencia, estritamente, aos compoñentes definitorios de tipo financeiro e as súas repercusións no funcionamento familiar (Assing-Murray e Lebrun-Harris, 2020; Kirby et al., 2020; Russell et al., 2018; SchenckFontaine e Panico, 2019; Wen et al.; 2022). Aínda coincidindo na forma de aproximarse ao concepto de desvantaxe, estes estudos seguiron distintas fórmulas para operativizalo, con diferente grado de complexidade. Por exemplo, Assing-Murray e Lebrun-Harris (2020) consideraron como indicador da desvantaxe socioeconómica a combinación situación de pobreza no fogar co índice FEH (Family Economic Hardship), unha medida que pretende captar as experiencias subxectivas das nais/pais e as tensións familiares derivadas das carencias económicas, ambos (situación de pobreza e FEH) obtidos utilizando os datos provintes da National Surveys of Children´s Health (NSCH) de 2016 e 2017. Na súa investigación, Kirby et al (2020) entenden a desvantaxe socioeconómica como o resultado da combinación dos recursos económicos, concretamente da privación en adultos e as Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 23 prestacións económicas (avaliados mediante a Family Resources Survey (FRS), unha enquisa anual a sobre os ingresos e as circunstancias dos fogares en UK), os pagos (medidos en base a unha pregunta ad hoc sobre as facturas do fogar) e o grao de preocupación que o seu balance xera nas nais/pais. Dunha maneira máis simplificada, Russell et al. (2018) equipara a desvantaxe socioeconómica coa capacidade da familia para cubrir os gastos en necesidades esenciais informada pola nai; mentres que Schenck-Fontaine e Pánico (2019), tamén recorrendo á información materna, miden a desvantaxe socioeconómica en base ás dificultades económicas das familias, en combinación co nivel de privación material e o grao de estrés percibido asociados. Por último, Wen et al. (2022) operativizan a desvantaxe socioeconómica utilizando unha enquisa de dificultades económicas, o Economic Hardship Questionnaire (EHQ), un instrumento previamente validado e administrado ás nais. Na variedade de estudos revisados atópanse outras formas de conceptualizar a desvantaxe socioeconómica. É o caso de Keilow et al. (2020) identificándoa como desvantaxe social entendida en base aos ingresos, o nivel educativo e o desemprego dos proxenitores, tamén exploran os seus efectos acumulativos. Ademáis, a desvantaxe socioeconómica é equiparada (Greder et al., 2017; Nagata et al., 2019) coa inseguridade alimentaria, avaliada mediante Household Food Security Module, un módulo da USDA sobre a seguridade alimentaria nos fogares estadounidenses. No estudo de Ramanathan et al. (2017) empregan o concepto de dificultades financieiras transitorias (transient income decline, TID), información extraída das nais no National Longitudinal Survey of Youth-79. Pola súa banda, Schenck-Fontaine et al. (2020) usan a privación material percibida polos pais/nais en función dos ingresos e a capacidade de solventar as necesidades básicas do fogar. Para rematar, Tamura et al. (2020) achéganse ao concepto de desvantaxe SE ao relacionalo o coa posición socioeconómica (SEP) mediante os datos maternos sobre os ingresos familiares, o nivel educativo e a súa ocupación. 2. Conceptualización e avaliación dos problemas psicolóxicos infanto-xuvenís nos diferentes estudos. Os problemas psicolóxicos son abordados, nos estudos revisados dende unha perspectiva dimensional, en base a escalas que miden as diferencias cuantitativas nos problemas dos nenos/as considerados internalizantes e externalizantes. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 24 A avaliación dos problemas psicolóxicos, estudados de maneira xenérica, realízase empregando diversos instrumentos, sobre todo, cuestionarios estandarizados. Sobresae o manexo do Strengths and Difficulties Questionnaire (SDQ) co que os estudos recadan información da nai (Christensen et al., 2017), de ambos proxenitores (Dagvadorj et al., 2019; Goldberstein et al., 2019; Li et al., 2021; Reiss et al., 2019) ou do profesorado (Marryat et al., 2018). Pola súa banda, Jiang (2020) obtén datos de autoinforme sobre a saúde mental co Problem Behavior Frequency Scale (PBFS). Adicionalmente, Kim et al. (2020) fan uso dun cuestionario de autoinforme online incluído na Korean Youth Risk Behavior Web-based Survey, unha enquisa nacional. Costa et al. (2020a) recadan datos de autoinforme co DASSC, combinándoos coa medida do funcionamento psicosocial vía SDQ administrado aos proxenitores e da calidade de vida relacionada coa saúde valorada co KIDSCREEN-27 mediante autoinforme. Mentres que Thomson et al. (2017), na súa investigación, obteñen información proporcionada polo coidador principal no Early Developed Instrument (EDI). Os problemas mixtos, caracterizados pola co-ocurrencia de problemas externalizantes e internalizantes, son estudados en quince investigacións e avaliados de diversas maneiras. Assing-Murray e Lebrun-Harris (2020) fanno mediante un cuestionario ad hoc que cubren os coidadores. Tamén fan uso do Strengths and Difficulties Questionnaire (SDQ) para obter datos de autoinforme (Bøe et al., 2018) ou heteroinforme das nais ou un dos proxenitores (Hosokawa e Katsura, 2017; Monnier et al., 2021; Moulin et al., 2022; Schenck-Fontaine e Panico, 2019; Tamura et al., 2020; Treanor e Troncoso, 2022; Wickham et al., 2017). Ademais, empregan o Behavioral Problem Index (BPI) para recadar información materna (Comeau e Boyle, 2018; Ramanathan et al., 2017). Finalmente, recádanse datos de heteroinforme a partires das respostas das nais ao Child Behavior Checklist (CBCL) (Greder et al., 2017; Kirby et al., 2020; Strohschein et al., 2018; Wen et al., 2022), no caso de Nagata et al. (2019) complementa esta información coa información recollida de bases de datos estatais ao igual que Oliver-Parra et al. (2020). No seu caso, Lee (2022) estuda mediante o SDQ os problemas de conduta e, aplicando aos menores o KINDL e o Quality of Life Scales, a adaptabilidade social e calidade de vida, respectivamente. Johnson et al. (2019) e Mennies et al. (2021) realizan unha avaliación heteroinformada mediante, respectivamente, a Diagnostic Interview Schedule for Children Version IV (DISC-IV) e a Kiddie Schedule for Affective Disorders and Schizophrenia for DSM-5 (KSADS-5). Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 31 aumento da agresión psicolóxica declarada polos proxenitores explica unha parte significativa da asociación entre a privación material percibida e os problemas de psicolóxicos da poboación obxectivo. Porén, Strohschein et al. (2018) non explicaban por que a dinámica de pobreza influía na saúde mental infantil. Tamura et al. (2020), baixo o termo “contorna de crianza”, engloban as variables intervintes de prácticas de crianza, SM materna, relacións nai-fillo/a, conflito e regras no fogar. Atopan que a contorna de crianza e parental temperás tiñan unha asociación independente máis forte co benestar socioemocional dos nenos que a posición soecioeconómica e atenuaba o gradiente socioeconómico ao longo da infancia e adolescencia. A crianza severa, pola súa parte, non mostrou moderar o efecto. Abordando o estudo do conflito conxugal, Hosokawa e Katsura (2017) obteñen unha relación inversa entre o SES e a sintomatoloxía internalizante e externalizante, a través de dimensións positivas e negativas dos estilos de crianza e das relacións maritais dos pais e nais, ambas consideradas como variables mediadoras. Identifícase o conflito conxugal como unha posible vía, tanto negativa (conflito conxugal destrutivo) como positiva (conflito marital construtivo) entre o SES e o funcionamento da saúde mental infantil. O número de membros da familia foi considerado un correlato da situación de desvantaxe económica por Lee (2022), atopando que vivir nunha familia numerosa con baixo SES tiña un impacto negativo nos problemas de conduta dos nenos/as. 4.3 Variables individuais dos menores Varios estudos contemplan variables individuais dos/as menores como intervintes en relación aos problemas psicolóxicos da nenez e adolescencia. Examinan o efecto mediador da autoestima infantil (Jiang, 2020) na relación entre a pobreza e o estado psicolóxico tendo un efecto significativamente positivo na SM positiva e negativa dos adolescentes. O mesmo efecto mediador é estudado por Wen et al. (2022) respecto á autoestima materna (unha menor autoestima da nai asociouse cunha maior probabilidade de ansiedade clínica do neno/a) e infantil (o seu efecto indirecto non foi significativo). Hosokawa e Katsura (2017) céntrase no papel das habilidades sociais dos/as menores como mediadora, obtendo que un SES máis baixo asóciase directa e indirectamente con peor Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 32 competencia social, a través de factores familiares, é predí inversamente a sintomatoloxía inter/externalizante posterior. Segundo este estudo, a competencia social media na asociación entre os factores familiares e o axuste condutual dos nenos. Nunha liña diferente, Kirby et al. (2020) contemplan o estudo de moderadores como a alfabetización infantil e o desenvolvemento físico os cales asócianse directamente cunha saúde mental infantil positiva, pero non moderan a relación entre a dificultade económica e a SM infantil. Coa presenza de correlacións significativas entre dificultades económicas e menor nivel de alfabetización. No referido ao temperamento infantil, atopáronse menos probas positivas nas súa relación coa SM infantil. Este último tamén é estudado por Christensen et al. (2017) quen atopa que afecta á saúde mental dos nenos/as. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica 33 Discusión O presente traballo realizouse co obxectivo de responder a dúas grandes preguntas que se expoñerán a continuación. Coa pretensión de respondelas mediante o manexo dos principais resultados achados desenvólvese este apartado. Engádense tamén unha serie de reflexións derivadas da realización da revisión e destácanse as fortalezas da mesma. Finalmente, recóllense as limitacións atopadas durante a elaboración do traballo e inclúense propostas para investigacións futuras. A primeira das preguntas é se existe unha relación entre a exposición a dificultades socioeconómicas familiares na infancia, nenez e/ou adolescencia e a aparición de problemas psicolóxicos neste mesmo período. Semella quedar ben fundamentada a presencia de consecuencias psicolóxicas na poboación infanto-xuvenil tras a exposición a unha situación socioeconómica deficitaria na contorna familiar. Isto pódese observar nos estudos revisados, cuxos achados indican unha relación significativa. A análise dos resultados evidencia a existencia dunha relación entre a desvantaxe socioeconómica e os problemas psicolóxicos infanto-xuvenís. Estes fundamentan como a escaseza de recursos e as súas implicacións supoñen un factor de risco para a mala saúde mental na infancia, nenez e adolescencia. Establecendo como comparativa as familias sen dificultades e con estabilidade socioeconómica. A revisión dos artigos reafirma a importancia das condicións socioeconómicas como posibles determinantes do benestar psicolóxico familiar, en concreto, dos nenos/as e adolescentes. A literatura revisada apoia á investigación previa que mantén estas mesmas premisas, para ilustralo pódese empregar o achado por Reiss (2013) ou Peverill et al. (2021). Entre os artigos aprécianse propostas de posibles explicacións deste fenómeno. Keilow et al. (2020) aluden aos estresores psicolóxicos, produto das condicións familiares de menos recursos socioeconómicos, que afectan á saúde mental e ao desenvolvemento socioemocional dos nenos/as. Pola súa banda, Assing-Murray e Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 34 Lebrun-Harris (2020) recorren para a súa xustificación a que os menores con familias en situación de baixo nivel socioeconómico están máis expostos á inestabilidade familiar, teñen experiencias máis frecuentes e prolongadas de angustia emocional e están máis expostos a riscos acumulativos que os seus homólogos de status socioeconómico máis alto. Polo tanto, están ben establecidos os efectos prexudiciais da desvantaxe socioeconómica nas familias, particularmente nos fillos/as. Non obstante, é de interese abordar cales son os problemas psicolóxicos que teñen lugar nesta relación. Os resultados son heteroxéneos ao respecto e conforman tres dimensións. A primeira delas componse de problemas mixtos, caracterizados pola co-ocurrencia de problemas externalizantes e internalizantes. A meirande parte dos estudos revisados neste traballo secundan esta opción. A segunda dimensión contempla os problemas principalmente externalizantes como resultado da adversidade socioeconómica. Esta dimensión é a que máis apoio recibe da literatura previa (Reiss, 2013), onde se observa unha relación máis forte para os trastornos externalizantes que para os internalizantes. Os problemas internalizantes, compoñen a terceira dimensión, son estudados en tan só dous traballos, un transversal (Costa et al., 2020b) e outro lonxitudinal (Smith et al., 2022). Situación que parece habitual entre a literatura científica, ao ser menos frecuentes as investigacións sobre os problemas internalizantes (Pryor et al., 2019). Os resultados deste par de estudos coinciden na relación entre un baixo nivel socioeconómico e os problemas internalizantes. A análise reflexa que os problemas psicolóxicos, derivados da desvantaxe socioeconómica, semellan concurrir predominantemente en condutas externalizantes, dándose en combinación con internalizantes ou soas. Estes achados non resultan sorprendentes, pois anteriores traballos xa confirman unha maior asociación entre a desvantaxe socioeconómica e a psicopatoloxía externalizante que coa internalizante. É o caso de Davis et al. (2010) quen expón que os problemas de conduta relacionábanse máis coa desvantaxe social que os problemas emocionais. Ao igual que sucede na meta-análise desenvolta por Peverill et al. (2021), onde o baixo SES asociouse cun maior aumento da psicopatoloxía externalizante fronte á internalizante. Coincidindo tamén co recabado por Reiss (2013) quen rexistrou que un SES baixo tendía a estar máis fortemente asociado cos trastornos externalizantes que cos internalizantes. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 35 Iranse desenvolvendo a continuación outros fenómenos involucrados no efecto da situación socioeconómica familiar sobre o axuste psicolóxico dos/as menores. O período histórico pode ser un acontecemento de interese no desenvolvemento da devandita relación, en especial aqueles que involucran cambios económicos. Por conseguinte, algúns dos estudos revisados exploran dous períodos de crise económica: a crise de 2008 (Costa et al., 2020a; Treanor e Troncoso, 2022) e a pandemia mundial ocasionada pola COVID-19 (Li et al., 2021; Monnier et al., 2021; Moulin et al., 2022). Os achados, en consonancia coa literatura existente, poñen en relevo as repercusións na poboación a nivel psicolóxico, especialmente naquela con problemas soeconómicos previos. En xeral, os resultados de Costa et al. (2020a) suxiren que os cambios na vida familiar atribuídos á crise económica de 2008 poderían afectar negativamente á SM dos nenos/as. Ditos cambios afectaron a todos os grupos de status socioeconómico, pero menos frecuentemente nos niveis máis altos, de tal forma que as familias desfavorecidas tiñan máis risco de verse afectadas polos cambios que inflúen na saúde mental dos fillos/as. Así pois, os achados vinculan a exposición a unha tensión financeira agravada pola crise coa afectación da SM dos nenos/as. Unha achega acorde co argumento mantido por Frasquilho et al. (2016), que sosteñen que as recesións agravan e potencian os problemas de SM, sendo especialmente vulnerables as persoas desempregadas, con dificultades económicas, con problemas de SM preexistentes e as familias con nenos/as. En consonancia, no estudo lonxitudinal de Treanor e Troncoso (2022), establécese unha asociación entre a inestabilidade do traballo (emprego inseguro) e traxectorias de pobreza derivadas da crise, sendo máis severas nos problemas de conduta e emocionais da nenez. Estes estudos amosaron que a crise financeira de 2008 seguiu tendo consecuencias negativas anos despois para os nenos/as que medraron envoltos nela. Achegas acordes á literatura previa que establecía como a exposición a condicións socioeconómicas duras durante a infancia podía ter un impacto negativo irreversible na SM posterior, sumado á angustia significativa causada polas dificultades psicolóxicas na infancia que, a miúdo, perduraban durante toda a xuventude e a idade adulta (Assing-Murray e Lebrun-Harris et al., 2020; Bitsko et al., 2018; Jiang, 2020; Kirby et al., 2020). A valoración dos efectos da crise da COVID-19 foi abordada nas investigación revisadas (Li et al., 2021; Monnier et al., 2021; Moulin et al., 2022) que amosan a presenza dunha desigualdade socioeconómica na saúde mental infantil durante a pandemia. Os factores Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 36 socioeconómicos familiares asociábanse significativamente cun maior risco de problemas psicolóxicos nos nenos/as, como hiperactividade/inatención e síntomas emocionais; e, en terceiro lugar, que os estudos coinciden en que a epidemia afectou de forma desproporcionada ás nenas/os de orixe socioeconómica máis baixa. Mediante un deseño lonxitudinal, Moulin et al. (2022) superan unha das limitacións dos estudos de deseño transversal (Li et al., 2021; Monnier et al., 2021) accedendo a unha visión ampliada destes resultados. Así sosteñen que as desigualdades sociais atopadas xa existían previamente sendo exacerbadas pola pandemia, cun impacto da desvantaxe socioeconómica preexistente na saúde mental infantil. Estes resultados van na liña doutras investigacións (Adegboye et al., 2021) nas que se mostra como a pandemia exacerbou os problemas de saúde mental en nenos/as xa vulnerables por pertencer a familias desfavorecidas. Así mesmo, o estudo da cronicidade da exposición á pobreza expón diferenciacións na magnitude dos efectos asociados aos patróns de exposición. Os autores (Comeau e Boyle, 2018; Pryor et al., 2019; Ramanathan et al., 2017; Wen et al., 2022) semellan concluír que as traxectorias de exposición á pobreza (prolongadas e intermitentes) teñen repercusións na saúde mental infanto-xuvenil en comparación coas traxectorias caracterizadas pola ausencia de dificultades económicas. Achados que concordan coa literatura previa, pois estando os efectos prexudiciais dos baixos recursos socioeconómicos na saúde mental infanto-xuvenil ben establecidos, o relevante para a investigación actual é profundizar sobre que aspectos da pobreza son os que teñen maior peso nesta asociación. É así que, entre os artigos revisados, atópanse algúns que van máis alá e tratan de discernir entre traxectorias de dificultades económicas e as súas repercusións. Nesta exploración atópanse resultados contraditorios no que respecta ás consecuencias psicolóxicas desta exposición (estable ou intermitente). Por unha banda, os achados mostran que os patróns estables de exposición á pobreza teñen un impacto máis pronunciado na SM infantil que os patróns cambiantes (Comeau e Boyle, 2018; Wen et al., 2022). Estes autores atribúenno a que as dificultades económicas persistentes poden implicar unha exposición sostida ao estrés e á incerteza, e a unha erosión dos recursos persoais, repercutindo na saúde mental familiar. Pola contra, outros resultados diríxense cara a relevancia da inestabilidade de ingresos e a exposición intermitente á pobreza como factor de risco predominante nas traxectorias de dificultades económicas. Manteñen que este grupo, que flutúa dentro e fóra da pobreza, e/ou experimenta de maneira transitoria esta situación, acadan altos niveis de dificultades de saúde mental (Pryor et al., 2019; Ramanathan et al., Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 37 2017). Esta relación vencéllase a que crecer nunha familia que é intermitentemente pobre implica unha contorna familiar estresante, na que os cambios rápidos nos recursos económicos poden crear situacións de incerteza e inestabilidade das circunstancias vitais que repercutan no desenvolvemento e benestar dos/as menores. É de vital importancia afondar nesta cuestión dado que o aumento da desigualdade de ingresos nas últimas tres décadas, xunto co estancamento dos salarios e as oportunidades de emprego, incrementou a probabilidade de que os nenos/as nados na pobreza sufran unha exposición persistente ao longo da súa vida. Como engadido, os nenos/as que nunca son pobres poden utilizar as súas circunstancias socioeconómicas máis favorables para adquirir vantaxes adicionais co tempo. Estas traxectorias diverxentes poden intensificar as disparidades de saúde mental entre eles (Comeau e Boyle, 2018). Tamén é explorado o impacto das traxectorias de exposición á pobreza nos tipos de problemas psicolóxicos que poden presentar os/as menores. Obsérvase consenso en que os efectos das dificultades económicas maniféstanse, en maior medida, como problemas principalmente externalizantes (problemas de conduta), en contraposición ás internalizantes (Ramanathan et al., 2017; Treanor e Troncoso, 2022). Porén, coa pretensión de avanzar máis no coñecemento sobre esta relación, determinadas investigacións trataron de buscar unha asociación entre o patrón cronolóxico ou traxectorias de dificultades económicas e tipos de problemas psicolóxicos. De novo, e observando o efecto do paso do tempo, obtiveron unha relación máis forte para os problemas externalizantes que para os internalizantes (Comeau e Boyle, 2018; Pryor et al., 2019). E situou o debate en cal é o patrón de exposición á pobreza que ocasiona maior risco de desenvolver estas problemáticas. Deste modo, algúns estudos poñen un peso máis elevado na pobreza persistente (Strohschein et al., 2018), suxerindo que os nenos/as que crecen en fogares que son persistentemente pobres establecen un patrón estable de resposta agresivo á súa contorna que non se desaprende facilmente e arráigase co tempo. Outros estudos poñen o foco nas dificultades económicas transitorias (Keilow et al., 2020; Ramanathan et al., 2017; Pryor et al., 2019). Os efectos acumulativos da exposición á desigualdade socioeconómica son explorados por Comeau e Boyle (2018) e Keilow et al. (2020) cuxos resultados amosan un efecto negativo sobre as condutas, tamén desta vez, especialmente nas externalizantes. Tales Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 38 achegas coinciden con resultados anteriores, tanto na presencia de efectos negativos como no seu impacto destacado sobre as condutas externalizantes. Os indicadores da desvantaxe socioeconómica familiar son diversos nos estudos revisados. Están conformados por índices estatais ou estandarizados ou indicadores que responden ao nivel educativo, ocupacional ou de ingresos dos pais e nais, entre outros. Como sinalan Currie et al. (2012), as dimensións das desigualdades sociais mídense habitualmente mediante índices calculados de status socioeconómico ou diversos indicadores definidos pola posición no mercado laboral, o nivel educativo, os ingresos ou a riqueza, si ben, os resultados dos estudos amosan que non todos teñen o mesmo poder predictivo. O exame da forza relativa destas asociacións permite discernir que aspectos do SES están máis relacionados coa psicopatoloxía infantil. Que, coincidindo coa literatura previa, difiren entre os distintos estudos (Peverill et al., 2021). Na presente revisión destaca, polo seu poder predictivo, a educación dos proxenitores como indicador da desvantaxe socioeconómica (Comeau e Boyle, 2018; Costa et al., 2020b; Hosokawa e Katsura, 2017; Dagvadorj et al., 2019; Keilow et al., 2020; Moulin et al., 2022; Reiss et al., 2019). En estudos anteriores tamén acharon unha asociación entre o devandito indicador e a psicopatoloxía infanto-xuvenil. Isto pode deberse a que a educación dos pais/nais proporciona unha medida do capital humano que adoita ser máis estable que os ingresos. Asimesmo, pode influír na cantidade de estimulación cognitiva que os nenos/as reciben da contorna familiar (Peverill et al., 2021). Adicionalmente, algunhas investigacións revisadas recollen como marcadores sólidos non só a educación se non tamén os ingresos (Christensen et al., 2017; Dagvadorj et al., 2019; Moulin et al., 2022). Engadindo os ingresos familiares á educación dos pais/nais ten lugar unha combinación de elevado interese, ao reflexar as posibilidades de inversión dos proxenitores nas vidas dos menores dende a infancia á adolescencia, como manteñen Davis et al. (2010). Así o corrobora tamén a meta-análise realizada por Reiss (2013), recolle que os nenos de familias cun SES baixo, especialmente con pais/nais cun baixo nivel educativo, tiñan un acceso limitado a recursos estruturais, mantendo que os ingresos familiares e a educación dos proxenitores atópanse entre os predictores máis fortes da saúde mental dos nenos. A maiores catro estudos (Assing-Murray e Lebrun-Harris, 2020; Kirby et al., 2020; Schenck-Fontaine et al., 2020; Schenck-Fontaine e Panico, 2019) empregan medidas subxectivas na súa valoración das desvantaxes socioeconómicas. Os resultados indican unha Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 39 maior asociación entre as medidas subxectivas de dificultades económicas e a saúde mental infanto-xuvenil. Tal como indican McLaughlin et al. (2012), o estatus subxectivo é un indicador consistentemente relacionado cos trastornos mentais, o que xustifica un exame máis detallado en futuras investigacións. A segunda cuestión que se pretende abordar neste traballo, é analizar o rol ou función das posibles variables intervintes na relación entre a desvantaxe socioeconómica e os problemas psicolóxicos infanto-xuvenís. Isto é, identificar que papel desempeñan as variables intermediarias achadas e que parte da relación estudada explican, unha pregunta complexa de responder, pois existe gran variabilidade entre os factores avaliados e os resultados atopados. A continuación, serán expostas as principais variables intervintes achadas nos artigos revisados. A análise dos artigos revisados amosa que os acontecementos vitais negativos ou estresantes explican parte da asociación. A presencia destes eventos media e modera a relación entre unha situación socioeconómica deficitaria e os problemas psicolóxicos, incrementando a súa posibilidade de aparición (Bøe et al., 2018; Reiss et al., 2019). Os principais resultados atopados converxen coa proposta de Lantz et al. (2005) respecto a que a exposición ao estrés e aos acontecementos vitais negativos é unha das moitas formas na que se producen as desigualdades socioeconómicas en saúde na sociedade, polo que é moi complexo discernir os eventos vitais negativos da situación de pobreza en si mesma, o cal dificulta en gran medida o estudo do seu efecto único como variable intervinte. Pola súa banda, Jiang (2020) céntrase na vitimización relacional como evento vital negativo o cal media na relación entre a pobreza e o malestar psicolóxico. Unha posible xustificación é que a vitimización predí a baixa autoestima e que esta (como se expoñerá posteriormente) compromete á saúde. É amplamente estudada tanto a relación entre a desvantaxe socioeconómica como factor de risco para a vitimización (Jansen et al., 2012) como a relación entre a vitimización e un malos resultados en saúde mental (Rasalingam et al., 2016). Non obstante, non é así no caso da vitimización como variable intervinte entre estes dous fenómenos. Sería de interese ampliar a literatura ao respecto dado que se trata dun fenómeno social en crecemento, chegando a converterse nun problema para toda a sociedade (Longobardi et al., 2017). Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 40 De igual modo, os procesos familiares semellan mediar ou moderar a relación entre desvantaxe socioeconómica e problemas de saúde mental nos/as nenos/as e adolescentes. Son varias as variables familiares exploradas nos artigos manexados, entre elas están: a saúde mental dos proxenitores, as prácticas de crianza desenvoltas polos pais/nais e o conflito conxugal entre proxenitores. Respecto á saúde mental dos proxenitores a revisión desenvolta parece evidenciar o seu papel de peso como variable intervinte na relación estudada. Esencialmente, atópase que ter un proxenitor con problemas psicolóxicos incrementa as posibilidades dos fillos/as de presentar TM (Oliver-Parra et al., 2020). En concreto, os estudos poñen o foco na saúde mental materna tanto na súa función mediadora (Greder et al., 2017; Nagata et al., 2019; Smith et al. 2022) como moderadora (Wickham et al., 2017) do efecto da desvantaxe socioeconómica sobre a SM dos nenos/as. Asimesmo, a mellor saúde mental materna debilita a relación entre a desvantaxe socioeconómica e a SM infantil. Isto concorda con investigacións previas como a de Weissman et al. (2006) onde atopan que a remisión da depresión materna pode dar lugar a melloras nos resultados das crianzas. Os achados parecen conducir a que a SM dos proxenitores, en especial da nai, intervén na relación estudada. A maioría deles, que consideran esta variable como mediadora, coinciden en que a desvantaxe socioeconómica inflúe na saúde mental infanto-xuvenil a través dos efectos da saúde mental dos proxenitores. Este fenómeno xa foi estudado anteriormente con resultados similares. Por exemplo, Reiss (2013) observou que a psicopatoloxía parental media na asociación entre o SES e os problemas de SM na infancia e adolescencia incrementando as posibilidades de malos resultados; e Melchior et al. (2012) mostraron que os nenos/as que crecen en familias caracterizadas tanto por riscos psicopatolóxicos como socioeconómicos poden ter unha alta probabilidade de sufrir dificultades emocionais desde unha idade temperá. Non obstante, a cuestión de se a SM dos proxenitores amplifica ou amortece o efecto da desvantaxe socioeconómica no desenvolvemento, ou se a relación se establece a través dela, debería continuar a ser investigada; tendo en conta que, algúns autores (e.g., Smith et al., 2022) destacan a súa escasa evidencia empírica. Unha vez posta en relevo a importancia e complexidade desta variable, é preciso afondar nela procurando non centrar a atención exclusivamente na nai, ao axudar a perpetuar o rol socialmente establecido da muller como principal responsable da crianza dos fillos/as. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 47 É elaborado para a nenez intermedia por ser un programa dirixido ás familias onde xa se detectan problemas emocionais e/ou condutuais nos/as menores tratando de atallalos nun momento evolutivo no que, de non intervir sobre eles, iranse afianzando. A proposta que exposta a continuación ten a vantaxe de enfocar a súa intervención na familia ao conxunto, as pautas e ferramentas proporcionadas irán dirixidas tanto a unha mellora condutual e emocional dos/as menores como a un maior benestar parental, competencias e confianza. Asentándose na premisa de que os problemas psicolóxicos infantís son moldeados e mantidos pola natureza dos intercambios recíprocos entre os/as nenos/as e os adultos significativos da súa contorna, é preciso incidir tamén nos proxenitores. É por elo que se desenvolverá, como característica distintiva, unha abordaxe que contemple a regulación emocional parental, ademais do seu autocoidado e afrontamento do estrés, permitíndolles transmitir estas habilidades aos seus fillos/as, así como aprender a realizar unha adecuada educación emocional e adquirir óptimas habilidades de goberno. A figura responsable adecuada para a avaliación e intervención psicolóxica multinivel do programa (en especial do último módulo indicado para casos de risco) debe ser un/unha Psicólogo/a Xeral Sanitaria debido á capacitación acadada durante a formación específica coa que contan ditos profesionais. 3. Selección dos/as participantes Identificar adecuadamente as necesidades das familias e determinar en que nivel do programa é oportuno que participen. 3.1. Recompilación de información e cribado inicial. Recóllese información básica das familias que buscan apoio na organización. • Datos sociodemográficos. • Información proporcionada polos outros profesionais que traballan no centro (traballador/a social, educador/a social, profesorado...). Consideraranse como participantes no programa ás familias que presenten as seguintes características: Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 48 • Factores sociofamiliares: Desvantaxe socioeconómica, entendida como: o Situación económica familiar problemática (baixos ou nulos ingresos, desemprego, ausencia de recursos...). o (Risco) exclusión social. o Problemas de acceso a necesidades/servizos/recursos básicos. • Ter algún fillo/a con idades comprendidas entre os 6 e os 10 anos. • Presenza de problemas condutuais ou emocionais infantís en grao medio ou alto. 3.2. Avaliación das dificultades e necesidades. A avaliación será múltimétodo e multifonte e valorarase as características do problema psicolóxico en cuestión mediante a entrevista, observación e probas psicométricas aplicadas ao neno/a e á familia. Asimesmo será empregada nos seguimentos despois da intervención para coñecer a efectividade do mesmo e a evolución das familias. 3.1.1 Entrevistas iniciais coas familias Preténdese acadar unha comprensión máis profunda das súas necesidades e desafíos na crianza. Para elo utilizarase de forma prioritaria a entrevista coa que recompilar información relevante, esta será semiestruturada e seguiranse os seguintes puntos, explicados con maior detemento no Anexo 2. • Información xeral. • Tipo de dificultade. • Historia do problema. • Parámetros das alteracións condutuais e/ou emocionais: • Grao de axuste actual. • Entorno familiar. • Motivación para o cambio. • Intentos previos de tratamento. • Estilo de crianza e prácticas actuais. • Preocupacións e desafíos da crianza actuais. • Expectativas e metas para a intervención. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 49 3.1.2 Probas psicométricas Avaliación dos nenos/as 1 A avaliación dos nenos/as mediante distintas ferramentas estandarizadas facilita a interpretación e comparación dos datos. Así como abordar e coñecer outras características e o seus parámetros. Os problemas emocionais e condutuais na nenez serán avaliados mediante o Child Behavior Checklist (CBCL/6-18) do sistema Achenbach de avaliación baseada empiricamente (ASEBA). Os pais/nais serán os informantes, na súa versión adaptada ao castelán por Sardinero García et al. (1997). As habilidades de regulación emocional dos nenos/as serán avaliados mediante autoinforme co Emotion Regulation Questionnaire for Children and Adolescents (ERQ-CA; Gullone e Taffe, 2012) adaptada ao español por Pastor et al. (2019). Trátase dunha ferramenta deseñada para avaliar as estratexias de regulación emocional en nenos/as, consta de ítems adaptados para que sexan comprensibles e relevantes para as crianzas en función da súa idade e nivel de desenvolvemento cognitivo. A través deste cuestionario, pódese obter información sobre como as súas emocións e que estratexias utilizan para manexar as súas respostas emocionais. A autoestima valorarase coa axuda da modificación realizada por Wood et al. (2021) do escala de Autoestima de Rosenberg para nenos/as. Finalmente o temperamento das crianzas será valorado coa colaboración dos pais/nais (heteroinforme) a través do Emotionality Activity Sociability (EAS) Temperament Survey (Buss e Plomin, 1984) na súa adaptación española por Bascarán et al. (2011). As dimensións básicas do temperamento que avalía son: emocionalidade, actividade, sociabilidade e timidez. 1 Fontes de información: os propios nenos/as (autoinforme) e os seus pais/nais (heteroinforme). AS probas de autoinforme soamente poderán pasarse e terse en consideración en nenos/as a partires das idades mínimas indicadas polos instrumentos. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 50 Avaliación familiar Esta valoración permitirá coñecer o propio funcionamento familiar e certas características dos proxenitores que poden ser de relevancia para comprender e abordar as problemáticas dos seus fillos/as. Avaliarase o estrés parental mediante o Parenting Stress Index-Short Form (PSI-SF; Abidin, 1983, na súa adaptación española por Pérez e Menéndez, 2014). Avalía o nivel de estrés presente nos pais/nais derivado da relación cos fillos/as. Composto por tres subescalas: malestar parental (PD), interacción disfuncional pai/nai-fillo/a (PCDI) e neno difícil (DC). A actitude dos pais e nais cara a crianza dos fillos/as pode ser avaliada mediante o Cuestionario de Crianza Parental (PCRI-M) (Parent Child Relationship Inventory; Gerard, 1994) na súa adaptación española por Roa e del Barrio (2001). Trátase dun instrumento que serve para valorar as actitudes dos proxenitores cara á crianza e as actitudes cara aos nenos/as. Mide as dimensións de control e apoio. Conta con oito escalas: apoio, satisfacción coa crianza, compromiso, comunicación, disciplina, autonomía, distribución de rol e desexabilidade social. Finalmente empregarase o Cognitive Emotion Regulation Questionnaire (CERQ; Garnefski e Kraaij, 2007) adaptado ao español por Domínguez-Sánchez et al. (2013), este instrumento orientado á valoración das estratexias cognitivas de regulación emocional que utilizan as persoas en resposta a eventos estresantes ou negativos na súa vida. 3.3. Análise dos resultados e cribado. Clasificación de necesidades e asignación aos niveis do programa. Prevención selectiva: • Crianzas con dificultades de comportamento moderadas (e.g., rabietas, pelexas, desobediencia, dificultades escolares) ou atraso no desenvolvemento de habilidades (comer so/a, aprender a ir ao baño, permanecer na cama pola noite...) Prevención indicada: Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 51 • Crianzas con altas dificultades de comportamento (e.g., agresión, problemas de conduta, problemas emocionais, desaxuste escolar). 4. Contido e estrutura O programa proposto trata de combinar información de calidade sobre a crianza con formación e apoio activos. Consta de dous niveis de intervención, de distinta intensidade, un de prevención selectiva (A) e outro de prevención indicada (B) dentro do cal hai un módulo específico (C) : A) Habilidades prácticas para a crianza positiva e adestramento activo para problemas específicos. Dirixido a poboación con preocupacións específicas sobre o comportamento ou desenvolvemento dos fillos/as que requiren consultas ou adestramento en habilidades activas. Intervención breve e focalizada. Beneficios en condutas problemáticas leves. B) Intervención intensiva. Dirixido a familias con fillos/as con problemas de conduta recoñecibles. Céntrase en brindar estratexias e apoio máis intensivos para abordar e manexar os desafíos condutuais entre outras. c) Apoio familiar avanzado para desafíos complexos. Subcompoñente. Dirixido a pais/nais de nenos/as con problemas concurrentes de conduta infantil e disfunción familiar. As dificultades de crianza están complicadas por outras fontes de angustia familiar (conflitos nas relacións, depresión parental, elevados niveis de estrés...). Desenvolve habilidades de crianza, de afrontamento e de apoio á parella. 4.1. Obxectivos xerais. 1. Proporcionar habilidades parentais e capacidade de manexo do comportamento problemático das crianzas. 2. Adquirir a confianza e habilidades para a autosuficiencia parental. 3. Promover estratexias de crianza positiva e adaptadas ás necesidades da familia. 4. Fortalecer a comunicación e relación familiar. 5. Fomentar un entorno familiar positivo e de apoio. 6. Reducir o estrés e mellorar as habilidades de afrontamento dos/as pais/nais. 7. Abordar conflitos familiares e preocupacións específicas sobre o comportamento ou desenvolvemento dos/as fillos/as. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 52 8. Proporcionar información e ferramentas para resolver problemas comúns de crianza. 9. Promover a autonomía e a capacidade de autorregulación dos/as nenos/as. 10. Proporcionar apoio adicional e recursos para situacións familiares complicadas. 4.2. Intervención. Existen enfoques e estratexias específicas para abordar as necesidades particulares das familias en cada nivel de intervención. A distribución en cada nivel farase por bloques de contido, para cada un hai un número determinado de sesións. Levarían un total de entre 10 e 15 sesións como máximo. Prevención selectiva Táboa 1 A) Habilidades prácticas para a crianza positiva e adestramento activo para problemas específicos. Bloque 1. Introdución e establecemento de obxectivos Presentación do programa e obxectivos. Avaliación inicial das preocupacións e áreas específicas de comportamento das crianzas a abordar. Establecemento de metas e expectativas realistas. Nº sesións: 1 Duración: 1,5h Bloque 2. Análise das dificultades Presentación de información detallada sobre as dificultades seleccionadas. Identificación de desencadeantes e patróns do comportamento problemático. Exploración sobre os posibles factores que conducen ao mantemento do comportamento problemático. Fomentar a retroalimentación e o intercambio de experiencias relacionadas cos problemas específicos das crianzas entre os/as participantes do grupo. Nº sesións: 2 Duración: 1,5h Bloque 3. Comunicación efectiva na crianza Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 53 Importancia dunha comunicación clara e respectuosa na familia. Identificación de barreiras na comunicación. Aprendizaxe de habilidades de escoita activa e expresión adecuada de sentimentos e opinións. Práctica en situacións cotiás. Nº sesións: 2 Duración: 2h Bloque 4. Aprendizaxe habilidades de disciplina positiva. Técnicas de modificación de conduta: - Economía de fichas. - Especificar condutas alternativas apropiadas e reforzalas. Evitar reforzar comportamentos negativos e inadecuados. Desenvolver estratexias para establecer límites claros e consistentes. - Marcar os límites e informar sobre as consecuencias de non cumprir as regras establecidas. - Evitar gritar e perder o control da situación. Non empregar ferramentas punitivas. - Intervir ao momento sobre calquera indicio dun comportamento inadecuado. - Constancia. Exercicios prácticos en grupos pequenos para aplicar as habilidades aprendidas. Nº sesións: 3 Duración: 1,5h Bloque 5. Práctica de habilidades e técnicas específicas Aprendizaxe e práctica de habilidades e técnicas específicas relacionadas co problema/s seleccionado/s: - Para problemas condutuais: Técnica de "ignorar" ante comportamentos molestos pero non graves; estratexias para o manexo da dificultade específica (p.ex.distractor atencional para as rabietas, Anexo 3); empregar a discusión dirixida e a ignorancia planificada para o comportamento problemático menor (Anexo 4). - Para problemas emocionais: Creación dun “espazo da Nº sesións: 3 Duración: 2h Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 54 calma” (Anexo 5); Caixón de area (Anexo 6). Realización de exercicios prácticos e role-playing para reforzar a aplicación de estratexias aprendidas. Responder a preguntas e brindar apoio individualizado ás nais/pais en relación coa súa situación específica. Bloque 6. Consolidación e planificación para o futuro Repaso das habilidades aprendidas e a súa implementación na vida diaria. Avaliación do progreso individual e grupal en relación aos obxectivos establecidos. Celebración dos logros e avances acadados polos/as participantes e as súas familias. Discusión sobre como adaptar e manter os cambios a longo prazo. Identificación de posibles desafíos futuros e planificación de estratexias anticipatorias para abordalos Peche do programa. Nº sesións: 1 Duración: 1,5h Prevención indicada Táboa 2 B) Intervención intensiva. Bloque 1. Introdución e establecemento de metas Presentación do programa e obxectivos. Discusión e avaliación das dificultades de crianza. Establecementos de metas particulares para cada familia. Fomento do apoio mutuo e o intercambio de experiencias entre participantes. Nº sesións: 1 Duración: 1,5h Sesión 2. Adestramento en habilidades de disciplina positiva. Aprendizaxe de habilidades de comunicación efectiva e xestión de conflitos (desenvolver habilidades de escoita activa, empatía e Nº sesións: 3 Duración: 2h Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 55 asertividade). Aprendizaxe de técnicas de establecemento de límites e consecuencias adecuadas. Técnicas de modificación de conduta: - Discusión sobre a importancia do reforzo positivo e os eloxios na crianza. - Aprendizaxe de técnicas para o reforzo efectivo de condutas desexadas. Práctica de habilidades de disciplina a través de exercicios e exemplos (Ex.“Técnica da ilusión de alternativas”, Anexo 7) Bloque 3. Fortalecendo a regulación emocional na parentalidade. Aprendizaxe de estratexias de manexo emocional: - Educación e conciencia emocional. Coñecer a importancia do manexo emocional, saber identificar as emocións e comprendelas; recoñecer desencadeantes e patróns. - Autoexploración emocional. Reflexionar sobre as súas propias experiencias emocionais. Xestión do estrés: - Desenvolver estratexias de afrontamento saudábeis. - Aprendizaxe de técnicas de control emocional. - Estratexias de autocoidado. - Práctica de habilidades de afrontamento en situacións de estrés familiar. Práctica da autorreflexión e autorregulación. Nº sesións: 3 Duración: 1,5h Bloque 4. Desenvolvendo habilidades emocionais na infancia. Estratexias para pais/nais coas que fomentar a regulación emocional na infancia (Anexo 8): - Recoñecemento emocional. - Fomento da comunicación emocional. - Práctica de técnicas de relaxación. Nº sesións: 3 Duración: 2h Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 56 - Promoción da autorregulación. - Establecer rutinas e estrutura no fogar. - Manexo das emocións. - Formas de liberación emocional alternativas. - Modelaxe parental da regulación emocional. Exercicios prácticos para aplicar as habilidades emocionais no contexto familiar. (P.ex.Anexo 9.“Semáforo emocional”; “Técnica da tartaruga”) Bloque 5. Prevención de recaídas e mantemento dos cambios. Discusión sobre estratexias para previr recaídas e manter os cambios acadados. Identificación de desafíos comúns e individuais e desenvolvemento de estratexias de afrontamento. Planificación de estratexias de seguimento e apoio a longo prazo para garantir a continuidade dos progresos realizados. Nº sesións: 2 Duración: 1,5h Bloque 6. Avaliación e peche. Avaliación dos logros e desafíos enfrontados durante o programa. Revisión das metas establecidas e os cambios observados nos nenos/as e na dinámica familiar. Celebración dos progresos acadados. Nº sesións: 1 Duración: 1,5h Proponse un módulo específico individual para casos de moi alto risco dentro do programa indicado (intervención intensiva). Responde á necesidade dos fogares con problemas infantís de conduta ou emocionais de maior gravidade e persistencia; singular atención ás familias con procesos disfuncionais. Pretende profundizar ou atender que non se tratan no módulo grupal. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica 63 Limitacións e directrices futuras As impresións ao respecto das limitacións observadas durante a realización do traballo seguen, en certa medida, as recollidas por diferentes estudos. Comezando porque un número considerable de investigacións empregan medidas dicotómicas no respecto ao limiar da pobreza. Estas tratan aos fogares que se atopan xusto por encima do limiar da pobreza como cualitativamente diferentes dos que se atopan inmediatamente por baixo do mesmo, aínda que haxa pouco que os distinga. A presente revisión, está conformada por un número elevado de artigos cun deseño lonxitudinal, o que supón unha fortaleza dos artigos revisados. Porén, xurden algunhas apreciacións ao respecto. Existen poucos estudos empíricos que exploren os posibles efectos retardados das desvantaxes socioeconómicas nos nenos e nenas. Isto é, que examinen os efectos no estado psicolóxico na adultez, así como o curso do efecto desvantaxes socioeconómicas nas dificultades de saúde mental no transcurso dende a infancia até a adultez e os cambios na transición á adolescencia e á adultez. Tamén foi menos estudado, nun marco lonxitudinal e prospectivo, o impacto de sufrir desvantaxes socioeconómicas en nenos/as cunha problemática en saúde mental preexistente e o seu efecto ao longo da vida. Adicionalmente, son poucos os estudos lonxitudinais prospectivos que examinen as traxectorias de desenvolvemento específicas de xénero en nenos e nenas dende idades temperás. E, polo tanto, que identifiquen os precursores temperás que permitan predicir as traxectorias de desenvolvemento de problemas psicolóxicos en nenas/os. Por conseguinte, sería útil empregar deseños lonxitudinais que exploren o comentado previamente. As análises lonxitudinais que utilizan medidas repetidas ofrecen unha comprensión máis rica da historia natural ou o patrón dos síntomas de saúde mental dos nenos na súa transición á adolescencia e adultez. Ademais de avaliar a estabilidade e o cambio, existe a oportunidade de identificar factores asociados coa saúde mental temperá e o Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 64 desenvolvemento posterior de dificultades de saúde mental ao longo do tempo. A infancia, nenez e adolescencia son períodos críticos do desenvolvemento. É necesario comprender mellor a traxectoria dos síntomas de saúde mental nos nenos da poboación xeral e identificar os factores da vida temperá que poden poñer a algúns nenos en risco de mala saúde mental posterior. Se o período de observación se prolongase até a idade adulta, os resultados permitirían detectar as implicacións a longo prazo que as desvantaxes socioeconómicas (e a súa cronoloxía temporal, entre outras) ten para os nenos/as. Como engadido, da idoneidade do emprego dun deseño lonxitudinal no estudo que acaído, é que os deseños transversais non permiten facer inferencias sobre a causalidade, nin establecer un impacto lonxitudinal da desigualdade socioeconómica na saúde mental. É así que os estudos lonxitudinais semellan proporcionar unha mellor e máis rica información sobre as relacións causais entre as desvantaxes socioeconómicas e os resultados de saúde mental ao longo da vida. Asimesmo, esta revisión, evidencia a necesidade de continuar investigando a influencia de determinadas variables intermediarias. Coa intención de identificar aquelas que contribúan dunha maneira ou doutra á saúde mental dos nenos/as a nivel social, individual e familiar. Non son moitas as variables sociais e familiares estudadas, pero esta cantidade merma aínda máis cando se trata das variables individuais dos menores. A contorna familiar e as súas características son unha parte fundamental do contexto infanto-xuvenil cunha forte influencia no desenvolvemento socioemocional dos cativos. Na mesma liña, é preciso estudar as variables sociais nas que crecen os rapaces e rapazas, acadando vital importancia na adolescencia. Sendo tamén, unha posible vía, polo momento escasamente desenvolta, abordar o estudo de variables individuais dos/as menores que poidan estar xogando un papel na relación entre as desvantaxes socioeconómicas e os problemas psicolóxicos infanto-xuvenís. O efecto negativo da adversidade socioeconómica pode ter un impacto diferencial nos/as menores en función das vulnerabilidades e fortalezas individuais que poidan ter, polo que resulta de vital importancia examinalas. Entre estas atópanse o temperamento, a alfabetización e/ou a resiliencia. As cales poderían aportar información relevante para a comprensión deste fenómeno así como claves que poden ser determinantes para unha adecuada intervención. Todas estas vías permiten, mediante a súa manipulación, unha modificación das condicións previamente establecidas. Supoñendo así unha posible opción de intervención na relación estudada e, polo tanto, nas súas consecuencias negativas. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 65 En canto aos informantes, a maioría dos estudos dependen dos pais/nais/coidadores principais ou outros informantes para avaliar o estado emocional e o comportamento do neno, o que aumenta a propensión a respostas socialmente desexables. Os individuos poden sentir a necesidade de amosar unha imaxe que non se adecúa á realidade. Pode ser debido á presenza reparo ou medo a identificar dificultades nos seus fillos/as polas implicacións que elo conleva. Tendo estas posibles implicacións tanto un carácter político-social (é dicir, perder a custodia, ser sometidos a vixianza dos servizos sociais ou o contrario, a perder posibles prestacións que están a recibir as familias ou ser amonestados por desatención ou coidado deficiente dos fillos). Así como unha dimensión afectivo-social, caracterizada pola implicación de afrontar e/ou expoñer a existencia dunha realidade menos afable no que respecta ao benestar psicolóxico dos nenos/as. Ademais, existe unha predominate presenza de recollida de información a partires unicamente da nai, pero en ningún caso do pais, quen non aparece como informante único en ningún dos artigos revisados. Esta cuestión pode facer alusión aos roles de xénero dentro dos cales as funcións e responsabilidades dos coidados son adscritos ás mulleres, exercendo así, as nais, o papel de coidadora principal dos menores. Polo tanto, sería de interese introducir, na medida do posible, unha avaliación da saúde mental dos e das menores multi-informante na que se inclúan tanto os propios nenos/as como os pais. O explorado neste caso está fortemente ligado ao contexto, o cal debe ser necesariamente considerado, polo tanto a avaliación sobre o estado psicolóxico dos/as menores desenvolta empregando distintos informantes da contorna que exercen diferentes roles podería diminuír o sesgo de desexabilidade social e aportar maior información coa que poder traballar. Por último, ten cabida comentar como a presente revisión amosa as dificultades para captar as distintas dimensións e termos empregados na medición do estatus socioeconómico. Hai unha enorme variabilidade entre estudos na conceptualización das desvantaxes socioeconómicas así como dos instrumentos empregados para a súa avaliación. Son múltiples e variados os termos e medidas usadas para definir, operativizar e avaliar este concepto o que dificulta sobremaneira unha análise sistemática dos mesmos e dos seus efectos. Aimplementación dunha ferramenta estandarizada de medición da posición socioeconómica sería útil para na mellora da investigacións nas que se examinen as desigualdades socioeconómicas na poboación, inclusive a que nos atinxe. Adicionalmente, tendo en consideración as diferenzas nos procedementos e características de mostreo, as directrices Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 66 para estandarizar os estudos serían útis para mellorar a comparabilidades dos resultados dos estudos. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 67 Referencias bibliográficas Adegboye, D., Williams, F., Collishaw, S., Shelton, K., Langley, K., Hobson, C., Burley, D. e Van Goozen, S. (2021). Understanding why the COVID-19 pandemic-related lockdown increases mental health difficulties in vulnerable young children. JCPP Advances, 1(1), e12005. https://doi.org/10.1111/jcv2.12005 Assing-Murray, E. e Lebrun-Harris, L. (2020). Associations between parent-reported family economic hardship and mental health conditions in U.S. children. Journal of Children and Poverty, 26(2), 191-214. https://doi.org/10.1080/10796126.2020.1764188 Banco de España. (2022). Informe de estabilidad financiera. Informe de Estabilidad Financiera. Primavera 2022. (bde.es) Bascarán, M. T., Jover, M., Llácer, B., Carot, J. M. e Sanjuan, J. (2011). Adaptación española del EAS Temperament Survey para la evaluación del temperamento infantil. Psicothema, 23(1), 160–166. Recuperado a partir de https://reunido.uniovi.es/index.php/PST/article/view/9068 Bitsko, R. H., Holbrook J. R., Ghandour, R. M., Blumberg, S. J., Visser S. N., Perou, R. e Walkup, J. T. (2018). Epidemiology and Impact of Health Care Provider-Diagnosed Anxiety and Depression among US Children. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics 39 (5): 395–403. 10.1097/dbp.0000000000000571. Bøe, T., Serlachius, A. S., Sivertsen, B., Petrie, K. J. e Hysing, M. (2018). Cumulative effects of negative life events and family stress on children’s mental health: the Bergen Child Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 68 Study. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 53(1), 1-9. https://doi.org/10.1007/s00127-017-1451-4 Christensen, D., Fahey, M. T., Giallo, R. e Hancock, K. J. (2017). Longitudinal trajectories of mental health in Australian children aged 4-5 to 14-15 years. Plos One, 12(11), e0187974. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0187974 Comeau, J. e Boyle, M. H. (2018). Patterns of poverty exposure and children's trajectories of externalizing and internalizing behaviors. SSM-Population Health, 4, 86-94. https://doi.org/10.1016/j.ssmph.2017.11.012 Costa, D., Cunha, M., Ferreira, C., Gama, A., Machado-Rodrigues, A. M., Rosado-Marques, V., Nogueira, H., Silva, M-R.G. e Padez, C. (2020a). Children mental health after the 2008 global economic crisis: Assessing the impact of austerity in Portugal. Children and Youth Services Review, 118. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.105332 Costa, D., Cunha, M., Ferreira, C., Gama, A., Machado-Rodrigues, A. M., Rosado-Marques, V., Nogueira, H., Silva, M-R. G. e Padez, C. (2020b). Self-reported symptoms of depression, anxiety and stress in Portuguese primary school-aged children. BMC Psychiatry, 20(1). https://doi.org/10.1186/s12888-020-02498-z Cummings, E. M., e Davies, P. T. (2002). Effects of marital conflict on children: recent advances and emerging themes in process-oriented research. Pergamon Press. https://doi.org/10.1111/1469-7610.00003 Cummings, E.M., Goeke-Morey, M.C. e Papp, L.M (2004). Everyday Marital Conflict and Child Aggression. J Abnorm Child Psychol 32, 191-202. https://doi.org/10.1023/B:JACP.0000019770.13216.be Currie, C., Molcho, M., Boyce, W., Holstein, B., Torsheim, T. e Richter, M. (2008). Researching health inequalities in adolescents: The development of the Health Behaviour in School-Aged Children (HBSC) Family Affluence Scale. Social Science & Medicine, 66(6), 1429-1436. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2007.11.024 Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 69 Dagvadorj, A., Corsi, D. J., Sumya, N., Muldoon, K., Wen, S. W., Takehara, K., Mori, R. e Walker, M. C. (2019). Prevalence and determinants of mental health problems among children in Mongolia: A population-based birth cohort. Global Epidemiology, 1https://doi.org/10.1016/j.gloepi.2019.100011 Davis, E., Sawyer, MG., Lo, SK., Priest, N. e Wake, M. (2010). Socioeconomic risk factors for mental health problems in 4-5-year-old children: Australian population study. Acad Pediatr, 10(1), 41-7. https://doi.org/10.1016/j.acap.2009.08.007 Domínguez-Sánchez, F. J., Lasa-Aristu, A., Amor, P. J. e Holgado-Tello, F. P. (2013). Psychometric properties of the Spanish version of the Cognitive Emotion Regulation Questionnaire. Assessment, 20(2), 253–261. https://doi.org/10.1177/1073191110397274 Fondo Monetario Internacional 2008. Informe anual del FMI de 2008: Por una economía mundial para todos. The International Monetary Fund. imf.orghttps://www.imf.org › 2008 › pdf › ar08_esl Fondo Monetario Internacional. (2020). Informe anual del FMI de 2020. The International Monetary Fund. IMF 2020 Annual Report_Spanish Frasquilho, D., Matos, M. G., Salonna, F., Guerreiro, D., Storti, C. C., Gaspar, T. e Caldasde-Almeida, J. M. (2016). Mental health outcomes in times of economic recession: a systematic literature review. BMC public health, 16, 115. https://doi.org/10.1186/s12889-016-2720-y Goodman, R. (1997). The Strengths and Difficulties Questionnaire: a research note. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 38(5), 581-586. https://doi.org/10.1111/j.14697610.1997.tb01545.x Golberstein, E., Gonzales, G. e Meara, E. (2019). How do economic downturns affect the mental health of children? Evidence from the National Health Interview Survey. Health Economics, 28(8), 955-970. https://doi.org/10.1002/hec.3885 Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 70 Greder, K. A., Peng, C., Doudna, K. D. e Sarver, S. L. (2017). Role of family stressors on rural low-income children’s behaviors. Child & Youth Care Forum, 46(5), 703-720. https://doi.org/10.1007/s10566-017-9401-6 Gutman, L.M., Joshi, H., Parsonage, M. e Shoon, I. (2018). Gender-Specific Trajectories of Conduct Problems from Ages 3 to 11. J Abnorm Child Psychol 46, 1467-1480. https://doi.org/10.1007/s10802-017-0379-1 Hosokawa, R. e Katsura, T. (2017). A longitudinal study of socioeconomic status, family processes, and child adjustment from preschool until early elementary school: The role of social competence. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 11(1). https://doi.org/10.1186/s13034-017-0206-z Hosokawa, R. e Katsura, T. (2018). Effect of socioeconomic status on behavioral problems from preschool to early elementary school - A Japanese longitudinal study. PLoS ONE, 13(5). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0197961 Jansen, P. W., Verlinden, M., Van Berkel, A. D., Mieloo, C., Van Der Ende, J., Veenstra, R., Verhulst, F. C., Jansen, W. e Tiemeier, H. (2012). Prevalence of bullying and victimization among children in early elementary school: Do family and school neighbourhood socioeconomic status matter?; 22747880. BMC Public Health, 12(1). https://doi.org/10.1186/1471-2458-12-494 Jiang, S. (2020). Psychological well-being and distress in adolescents: An investigation into associations with poverty, peer victimization, and self-esteem. Children and Youth Services Review, 111, 104824. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.104824 Johnson, S. E., Lawrence, D., Perales, F., Baxter, J. e Zubrick, S. R. (2019). Poverty, Parental Mental Health and Child/Adolescent Mental Disorders: Findings from a National Australian Survey. Child Indicators Research, 12(3), 963-988. https://doi.org/10.1007/s12187-018-9564-1 Keilow, M., Wu, C. e Obel, C. (2020). Cumulative social disadvantage and risk of attention deficit hyperactivity disorder: Results from a nationwide cohort study. SSM-Population Health, 10. https://doi.org/10.1016/j.ssmph.2020.100548 Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 71 Kim, K. M., Kim, D. e Chung, U. S. (2020). Investigation of the trend in adolescent mental health and its related social factors: A multi-year cross-sectional study for 13 years. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(15), 1-14. https://doi.org/10.3390/ijerph17155405 Kirby, N., Wright, B. e Allgar, V. (2020). Child mental health and resilience in the context of socioeconomic disadvantage: results from the Born in Bradford cohort study. European Child & Adolescent Psychiatry, 29(4), 467-477. https://doi.org/10.1007/s00787-01901348-y Lee, K. (2022). The associations between poverty and social-emotional outcomes among children in Japan. British Journal of Social Work, 52(5), 2537-2557. https://doi.org/10.1093/bjsw/bcab205 Lantz, P. M., House, J. S., Mero, R. P. e Williams, D. R. (2005). Stress, life events, and socioeconomic disparities in health: results from the Americans' Changing Lives Study. Journal of health and social behavior, 46(3), 274–288. https://doi.org/10.1177/002214650504600305 Li, W., Wang, Z., Wang, G., Ip, P., Sun, X., Jiang, Y. e Jiang, F. (2021). Socioeconomic inequality in child mental health during the COVID-19 pandemic: First evidence from China. Journal of Affective Disorders, 287, 8-14. https://doi.org/10.1016/j.jad.2021.03.009 Marryat, L., Thompson, L., Minnis, H. e Wilson, P. (2018). Primary schools and the amplification of social differences in child mental health: a population-based cohort study. Journal of Epidemiology and Community Health, 72(1), 27-33. https://doi.org/10.1136/jech-2017-208995 McLaughlin, K.A., Costello, E.J, Leblanc, W., Sampson N. A. e Kessler R.C., 2012. Socioeconomic Status and Adolescent Mental Disorders. American Journal of Public Health 102, 1742-1750. https://doi.org/10.2105/AJPH.2011.300477 Longobardi, C., Prino, L. E., Fabris, M. A. e Settanni, M. (2019). Violence in school: An investigation of physical, psychological, and sexual victimization reported by Italian Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 72 adolescents. Journal of School Violence, 18(1), 49-61. https://doi.org/10.1080/15388220.2017.1387128 Melchior, M., Chastang, J.F., Falissard, B., Galéra, C., Tremblay, R.E., Côté, S.M. e Boivin, M. (2012). Food Insecurity and Children’s Mental Health: A Prospective Birth Cohort Study. PLOS ONE, 7(12). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0052615 Mennies, R. J., Birk, S. L., Norris, L. A. e Olino, T. M. (2021). The main and interactive associations between demographic factors and psychopathology and treatment utilization in youth: A test of intersectionality in the ABCD study. Research on Child and Adolescent Psychopathology, 49(1), 5-17. https://doi.org/https://doi.org/10.1007/s10802020-00687-8 Modrek, S., Stuckler, D., McKee, M., Cullen, M.R. e Basu, S. (2013). A Review of Health Consequences of Recessions Internationally and a Synthesis of the US Response during the Great Recession. Public Health Rev 35, 10. https://doi.org/10.1007/BF03391695 Monnier, M., Moulin, F., Thierry, X., Vandentorren, S., Côté, S., Barbosa, S., Falissard, B., Plancoulaine, S., Charles, M-A., Simeon, T., Geay, B., Marchand, L., Ancel, P-Y., Melchior, M., Rouquette, A. e Galera, C. (2021). Children's mental and behavioral health, schooling, and socioeconomic characteristics during school closure in France due to COVID-19: the SAPRIS project. Scientific Reports, 11(1). https://doi.org/10.1038/s41598-021-01676-7 Moulin, F., Bailhache, M., Monnier, M., Thierry, X., Vandentorren, S., Côté, S. M., Falissard, B., Simeon, T., Geay, B., Marchand, L., Dufourg, M-N., Ancel, P-y., Charles, M-A., Rouquette, A., Melchior, M. e Galéra, C. (2022). Longitudinal impact of psychosocial status on children’s mental health in the context of COVID-19 pandemic restrictions. European Child and Adolescent Psychiatry,32, 1073-1082. https://doi.org/10.1007/s00787-022-02010-w Nagata, J. M., Gomberg, S., Hagan, M. J., Heyman, M. B. e Wojcicki, J. M. (2019). Food insecurity is associated with maternal depression and child pervasive developmental Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica 79 Anexos Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 80 Anexos 1. Principais características dos artigos seleccionados. Título, autores/as e ano Obxectivo/s Mostra Avaliación Resultados principais The effect of a transition into poverty on child and maternal mental health: a longitudinal analysis of the UK Millennium Cohort Study. (Wickham et al., 2017) Avaliar o efecto dunha primeira transición á pobreza de ingresos en Reino Unido como indicador de las oportunidades na vida dos nenos. N= 6063 Idade: 9 meses -11 anos Características: - UK MCS2 - Lonxitudinal País: Reino Unido Informantes nais Saúde mental: - SDQ23 e escala Malestar psicolóxico materno: - K6 SES (1ª transición á pobreza): - Renda familiar - A transición á pobreza aumentou as probabilidades de problemas socioemocionais nos nenos e a angustia psicolóxica materna. - Unha primeira transición á pobreza económica asociábase a un deterioro na SM infantil. - O control da angustia psicolóxica materna reduciu o efecto da transición á pobreza nos problemas conduta socioemocionais dos nenos. - Cando axustamos pola angustia psicolóxica materna, o aumento das probabilidades de problemas de conduta socioemocional infantil co paso á pobreza reduciuse e deixou de ser significativo. - Relación causal entre a pobreza e resultados de saúde mental. Profiles of children's socialemotional health at school entry and associated income, gender and Examinar a heteroxeneidade nos patróns da saúde social e emocional dos nenos pequenos e investigar en que medida N= 35818 Idade: 5 anos Características: - Transversal País: Canadá Informantes profesores Saúde socioemocional infantil: - EDI3 SES: - MSP4 - O status de subsidio asociouse con maiores probabilidades de pertencer a cada grupo de saúde socioemocional inferior en comparación co grupo de referencia. - A proporción de nenos no grupo de subvención aumentou de forma proporcional en cada nivel 2 UK Millennium Cohort Study 3 Early Development Instrument 4 Medical Services Plan Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 81 language inequalities: A cross-sectional population-based study in British Columbia, Canada. (Thomson et al., 2017) asociábanse ás características sociodemográficas. - Non/Recibir Subvencións económicas inferior de saúde socioemocional Familial transient financial difficulties during infancy and longterm developmental concerns. (Ramanathan et al., 2017) Examinar o impacto das dificultades financeiras transitorias (TID5) da familia nos 3 primeiros anos de vida e os resultados cognitivos e condutuais posteriores. N = 12000 Idade: 0-14 anos Características: - NLSY796 - Mostra de referencia - Submostra irmáns emparellados - Estudo lonxitudinal País: EEUU Informante nai no MS7survey instrument in NLSY79 Child/YA File TID: - Ingresos familiares Problemas de conduta: - BPI8 Funcionamento cognitivo - PPVT9 - PIAT10 Mostra de referencia - Exposición a dificultades financeiras transitorias durante a infancia aumentou o risco de desenvolver problemas de conduta, especialmente externalizantes. - A exposición entre os 0-2 anos ao TID ocasiona maior asociación con problemas internalizantes en comparación coa exposición ao TID dos 3-5 anos. Submostra - TID asociouse con puntuacións medias significativamente maiores en problemas de conduta e internalizantes entre os nenos/as expostos en comparación cos irmáns emparellados non expostos. 5 Transient Income Decline 6 National Longitudinal Survey of Youth 79 7 Mother Supplement 8 Behavior Problem Idenx 9 Peabody Picture Vocabulary Test 10 Peabody Individual Achievement Test Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 82 Role of family stressors on rural low-income children’s behaviors (Greder et al., 2017) Examinar as relacións entre a inseguridade alimentaria no fogar, a sintomatoloxía depresiva da nai e as condutas problemáticas internalizantes e externalizantes entre nenos rurais máis pequenos e maiores nun modelo integral. Mostra familiar N= 370 díadas naifillo Características: - RFSH11 - Estudo transversal/ Datos transversais País: EEUU Mostra menores Idade: 1-18 anos Informantes nais Inseguridade alimentaria: - Six-Item Short Form (USDA, Household Food Security Survey Module e Six-Item Food Security Scale) Sintomatoloxía depresiva materna: - CES-D 1012 Condutas infantís: - CBCL13 - A inseguridade alimentaria asociábase positivamente cos problemas externalizantes entre os nenos máis pequenos, pero non entre os maiores. - Os síntomas depresivos maternos mediaron parcialmente a relación entre a inseguridade alimentaria e as condutas externalizantes dos nenos pequenos. Entre os nenos maiores, os síntomas depresivos maternos mediaron completamente a relación entre a inseguridade alimentaria e as condutas inter/externalizantes. - Os síntomas depresivos maternos asociábanse positivamente cos problemas internalizantes nos nenos maiores, pero non nos máis pequenos. - Entre os nenos de máis idade, unha maior inseguridade alimentaria asociouse con máis síntomas depresivos maternos que a súa vez, asociáronse con máis problemas problemas de conduta externalizantes e internalizantes Longitudinal trajectories of mental health in Australian children aged 4-5 to 14-15 Identificar os factores de risco sociais clave (temperamento do neno, saúde mental e comportamento dos proxenitores e SES) Mostra familia. Menores N= 3731 Idade: 4/5 -14/15 Características: - LSAC14 Información materna Saúde mental dos nenos/as: - SDQ15 Status socioeconómico: - Educación materna - Persistencia da asociación entre os factores de risco e a SM infantil ao longo dun período de dez anos. - O estudo demostra que os efectos dos factores de risco realizan una contribución "independente". - O SES é un factor de risco e afecta á SM infantil nun período crucial antes de que empecen a escola. 11 Rural Families Speak about Health 12 Center for Epidemiological Studies Depression Scale 13 Child Behavior Checklist 14 Longitudinal Study of Australian Children. 15 Strengths and Difficulties Questionnaire Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 83 years. (Christensen et al., 2017) asociados cos síntomas de saúde mental dos nenos á idade de 4-5 anos e o cambio nos síntomas durante un período de 10 a 14-15 anos. - Lonxitudinal País: Australia - Ingresos familiares - Desvantaxe socioeconómica do vecindario (SEIFA16) Malestar psicolóxico materno: - Kessler 6 Crianza materna: - Autoinforme (calidez e hostilidade parental) desenvolto para o LSAC Temperamento infantil: - STSC17 - O efecto dos ingresos familiares vólvense menos destacados co paso do tempo na SM infantil. - A diferenza do efectos na saúde mental infantil entre as familias con ingresos altos e baixos muda na interacción co tempo, porén a fenda mantense. - Os efectos clave (SM materna, ingresos familiares, hostilidade materna e persistencia temperamental) teñen efectos similares sobre a SM infantil. - O temperamento do neno/a (persistencia, sociabilidade, reactividade) son factores que afectan a súa SM. A longitudinal study of socioeconomic status, family processes, and child adjustment from preschool until early elementary school: The role of social competence. (Hosokawa e Examinar a relacións entre o SES, o conflito marital, as prácticas de crianza, a competencia social e o axuste condutual infantil (problemas internalizantes e externalizantes). Mostra familiar. Menores. N= 1604 Características: - Lonxitudinal - Dous conxuntos de datos - 51.5% varóns País: Xapón T1 (2014) Idade: 5 anos Informantes nais NSE: - Cuestionarios autoinformados (economía familiar, nivel educativo paterno e materno) Axuste condutual infantil (problemas de internalización e externalización): - SDQ Conflito conxugal: - Cada variable do SES relacionouse negativamente cos problemas de conduta exter/internalizantes e positivamente coas habilidades sociais dos nenos. - Un SES máis baixo asóciase directa e indirectamente con peor competencia social e máis síntomas de problemas de conduta. - Identificáronse vías negativas (conflito conxugal destrutivo a través de prácticas de crianza negativas) e positivas (conflito marital construtivo a través de prácticas de crianza positivas) entre o SES e o funcionamento da saúde mental infantil. - As prácticas de crianza negativas estaban directamente relacionadas cun peor funcionamento 16 The neighbourhood socio-economic index for areas 17 Short Temperament Scale for Children Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 84 Katsura, 2017) T2 (2015) Idade: 6 anos - QCCS18 Prácticas educativas: - APQ19 Informante profesorado Competencia social infantil (habilidades sociais): - SSQ20 da SM (peores habilidades sociais e máis problemas inter/ externalizantes). A crianza positiva estaba directamente relacionada cun mellor funcionamento da saúde mental. - O conflito marital relacionouse directamente cos resultados infantís e indirectamente a través das prácticas de crianza. O conflito marital destrutivo dos pais/nais estaba directamente relacionado cun peor funcionamento da SM. Mentres que o conflito construtivo dos proxenitores estaba directamente relacionado cun mellor funcionamento da SM e, a súa vez, menos síntomas de problemas de conduta. - Os ingresos familiares e os niveis de educación materna e paterna estaban relacionados directa e indirectamente coas habilidades sociais e cos problemas internalizantes e externalizantes. A través da súa influencia nos conflitos conxugais destrutivos e construtivos, así como nas prácticas de crianza negativas e positivas. - As hhss mediaron na asociación entre os factores familiares e o axuste condutual. Cumulative effects of negative life events and family stress on children’s Avaliar a asociación directa e interactiva entre o baixo nivel socioeconómico e a N= 2043 díadas paifillo Idade: 11-13 anos Características: Informantes fillos Saúde mental: - SDQ22 - Os nenos/as de familias cun SES baixo presentaban máis síntomas de problemas de saúde mental que os seus compañeiros cun SES máis alto. - Os resultados mostraron que un SES máis baixo 18 Quality of Co-parental Communication Scale 19 Alabama Parenting Questionnaire 20 Social Skills Questionnaire Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 85 mental health: the Bergen Child Study. (Bøe et al., 2018) exposición a acontecementos vitais negativos en relación cos problemas de saúde mental infantil. - BCS21 - Estudo transversal País: Noruega (Bergen) Informantes pais/nais SES: - Nivel educación. - Descrición SE familiar en relación a outras Acontecementos vitais e estrés familiar: - DAWBA asociábase con máis síntomas de problemas emocionais, de conduta, hiperactividade/inatención e problemas cos compañeiros. A exposición a acontecementos vitais e ao estrés familiar explicaba parte desta asociación. - Os resultados non corroboraron que os nenos de familias cun SES máis baixo experimentasen máis acontecementos vitais negativos que os seus compañeiros cun SES máis alto. - Os enquisados cun SES baixo declararon sufrir moito máis estrés na súa vida familiar. - Os nenos de familias cun SES baixo experimentan unha contorna física e psicosocial máis estresante que os seus compañeiros cun SES máis alto. - O SES máis baixo, os acontecementos vitais negativos e o estrés familiar tiveron efectos independentes e acumulativos sobre a SM, pero non houbo probas dun impacto diferencial destes acontecementos nos nenos procedentes de contornas socioeconómicas máis baixos. - Houbo probas de estratificación socioeconómica da exposición a algúns acontecementos vitais e factores estresantes familiares, e a exposición a estes factores estresantes asociouse con máis síntomas de problemas de saúde mental. - Os resultados mostraron que un SES máis baixo asociábase con máis síntomas de problemas emocionais, de conduta, hiperactividade/inatención e problemas cos compañeiros, e que a exposición a 22 Strengths and Difficulties Questionnair 21 Bergen Child Study Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 86 acontecementos vitais e ao estrés familiar explicaba parte desta asociación. Primary schools and the amplification of social differences in child mental health: a population-based cohort study (Marryat et al., 2018) Examinar as desigualdades socioeconómicas en saúde mental ao ingreso na escola e explora os cambios nestas desigualdades ao longo dos 3 primeiros anos de escolarización. Mostra menores N= 4011 Idade: 4 e 7 anos Características: - Estudo lonxitudinal - Glasgow City Council Education Services País: Reino Unido (Glasgow, Escocia) Informantes profesorado Conduta infantil: - SDQ Información centros educativos Privación: - GIMD23 - Os nenos de contornas desfavorecidas comezaron a escola cunha maior prevalencia de dificultades de SM, en comparación cos seus compañeiros más favorecidos. Esta disparidade aumentou notablemente durante os 3 primeiros anos de escola. - Os antecedentes demográficos dos nenos/as prediciron fortemente as súas puntuacións aos 7 anos, aínda que as escolas parecían facer unha contribución significativa ás traxectorias de saúde mental. - O indicador demográfico máis importante das dificultades de SM foi estar algunha vez baixo a tutela do Estado. - Os 3 primeiros anos de primaria amplifican as desigualdades xa marcadas nas dificultades de SM. - O factor preditivo máis importante da presenza de problemas de SM aos 7 anos foi a presenza de problemas de SM aos 4 anos. The relationship between financial difficulty and childhood symptoms of attention Comprobar se os diferentes modos de dificultade económica das familias asociábanse cos cambios posteriores nos N= 14701 Idade: 1-12 anos Características: - ALSPAC24 - Lonxitudinal País: Reino Unido Informantes nais Dificultades económicas: - Cuestionario autoinformado necesidades esenciais para o neno/a - O SES pode influír na gravidade e/ou deterioro dos síntomas do TDAH. - A diferente experiencia das dificultades económicas asócianse con diferentes niveis de síntomas de TDAH. - Calquera experiencia de dificultade económica 23 Glasgow Index of Multiple Deprivation 24 Avon Longitudinal Study of Parents and Children Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 87 deficit/hyperactivit y disorder: A UK longitudinal cohort study. (Russell et al., 2018) síntomas do TDAH. (Avon) Síntomas de TDAH - SDQ (subescala hiperactividade) asóciase con un aumento dos síntomas do TDAH. - Os máis desfavorecidos presentan maiores asociacións entre dificultades económicas e síntomas de TDAH. As dificultades económicas asócianse a unha maior hiperactividade posterior. Patterns of poverty exposure and children's trajectories of externalizing and internalizing behaviors. (Comeau e Boyle, 2018) Comparar as traxectorias de saúde mental dos nenos expostos a cinco patróns de pobreza (estables: sempre/nunca pobres; cambiantes: unha soa transición dentro ou fóra da pobreza, flutuacións repetidas dentro e fóra da pobreza) dende o nacemento até os 14 anos. N= 235 Idade: 0-14 anos Características: - NLSY-CS 25 - Lonxitudinal País: EEUU Informantes nais Saúde mental nenos: - BPI26 SES (patróns e efecto acumulativo da pobreza): - Índice de pobreza (cociente entre ingresos e pobreza) Exposición estable/crónica á pobreza: - Asóciase cunha SM máis baixa ao principio da vida dos nenos e refórzase co tempo. - Os nenos sempre e nunca pobres teñen traxectorias de SM que son distintas entre si e dos seus homólogos que experimentan cambio na pobreza. - Aos 5-6 anos, os niveis medios de condutas exter/internalizantes son máis altos nos nenos sempre pobres, seguidos dos nenos intermitentemente e nunca pobres. - Co tempo os nenos que nunca son pobres experimentan unha maior diminución das condutas externalizantes en comparación cos que son pobres sempre ou intermitentemente (indicativo de que as disparidades agrávanse). - As c.internalizantes tenden a diminuír a un ritmo máis rápido entre os nenos que nunca son pobres fronte aos que sempre o son. - O efecto negativo acumulativo da exposición á pobreza é maior nas condutas externalizantes que internalizantes. 25 National Longitudinal Survey of Youth 26 Behavioral Problems Index Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 88 Cambio na exposición á pobreza: - Os nenos que experimentan un cambio na exposición á pobreza teñen niveis iniciais e taxas de cambio nas condutas externalizantes e internalizantes que son similares entre si, pero diferentes dos seus homólogos sempre e nunca pobres. - As disparidades iniciais entre os nenos que nunca son pobres e os seus homólogos que son sempre ou intermitentemente pobres son constantes no tempo para as condutas internalizantes e crecen en magnitude para as externalizantes. Baixo nivel educativo materno: - Os nenos expostos á pobreza persistente teñen máis probabilidades de nais con baixo nivel educativo. Monoparentalidade: - Efectos similares para todos os nenos/as en situación de pobreza. Poverty Dynamics, Parenting, and Child Mental Health in Canada. (Strohschein et al., 2018) Avaliar a influencia relativa da profundidade da pobreza actual e a duración da pobreza na saúde mental infantil e comprobar se as prácticas de crianza N= 1901 Idade: 2-5 e 8-11 anos Características: - NLSCY27 - Estudo lonxitudinal País: Canadá Informantes nais Saúde mental infantil (ansiedade/ depresión y comportamento antisocial): - CBCL28 SES (profundidade pobreza actual, duración pobreza - Nos fogares actualmente pobres, os niveis de ansiedade/depresión infantís eran máis altos canto máis por baixo do limiar da pobreza. - Nas familias que non eran pobres, a ansiedade/depresión infantil non estaba relacionada cos ingresos familiares. - A duración da pobreza non predicía a ansiedade/depresión infantil. 27 Canadian National Longitudinal Survey of Children and Youth 28 Child Behavior Checklist Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 95 mentais. - As nenas, en comparación cos nenos, eran menos propensas a informar de síntomas de depresión e estrés. Os nenos tenden a reportar niveis máis altos de ansiedade e síntomas depresivos que as nenas. Cumulative social disadvantage and risk of attention deficit hyperactivity disorder: Results from a nationwide cohort study. (Keilow et al., 2020) Investigar a desvantaxe social dos pais e o risco de TDAH nos nenos e explorar os efectos acumulativos das combinacións destas desvantaxes. N= 632725 Idade: ≤ 18 Características: - Nados entre 1990-1999 - Statistics Denmark - Cohortes País: Dinamarca Rexistros nacionais Desvantaxe social: - Pobreza relativa de ingresos - Desemprego - Nivel educativo proxenitores Efectos acumulativos: - Combinacións dos tres indicadores de desvantaxe social. TDAH: - Tratamento farmacolóxico - Diagnóstico en institucións públicas - Peores condicións SE na infancia aumentan o risco de TDAH. - As desvantaxes sociais acumuladas aumentan as condutas externalizantes características do TDAH e dan lugar a un maior risco de diagnóstico. - As desvantaxes sociais específicas (pobreza relativa, desemprego e baixo nivel educativo) afectan de xeito independente ao risco de padecer TDAH. - O desemprego dos pais/nais, a pobreza relativa de ingresos e o baixo nivel educativo aumentan o risco de TDAH dos nenos/as. - O nivel de estudos dos proxenitores é o factor que máis inflúe no risco de padecer TDAH. Psychological wellbeing and distress in adolescents: An investigation into associations with poverty, peer victimization, and Explorar os impactos da pobreza e a vitimización na saúde mental dos adolescentes N=1280 Idade: M=15.68 anos Características: - 47.4% varóns - Estudo transversal Pobreza - The multidimensional poverty index Informantes adolescentes Vitimización polos compañeiros: - A pobreza asóciase directa e negativamente coa saúde mental positiva dos adolescentes. - Un alto nivel de pobreza conduciría directamente a un baixo nivel de benestar psicolóxico. A pobreza non conduce directamente ao malestar psicolóxico. -A vitimización relacional e a autoestima median parcialmente na relación entre a pobreza e o Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 96 self-esteem (Jiang, 2020) País: China - PBFS46 Saúde mental: - PWDS47 Autoestima: - Rosenberg Self-Esteem Scal benestar psicolóxico e median totalmente na relación entre a pobreza e o malestar psicolóxico. -A pobreza aumenta a posibilidade de vitimización. -Os efectos da vitimización por parte dos compañeiros na SM difiren segundo o tipo (relacional ou manifesta). -So a vitimización relacional pode mediar na relación entre a pobreza e a SM dos adolescentes. -A pobreza e a victimización relacional reduciron significativamente a autoestima. - A autoestima ten un efecto significativamente positivo na saúde mental positiva e negativa dos adolescentes. Associations between parentreported family economic hardship and mental health conditions in U.S. children. (Assing-Murray e Lebrun-Harris, 2020) Investigar a asociación entre a experiencia de dificultades económicas na familia (FEH48) con trastornos actuais internalizantes e de conduta. N= 61940 Idade: 3-17 anos Características: - 2016-2017 NSCH49 - 24.6% FEH - Estudo transversal País: EEUU Informantes nais/pais/coidadores FEH: - Enquisa sobre “dificultades cubrir necesidades básicas cos ingresos familiares dende o nacemento do neno”. Pobreza no fogar: - U.S. federal poverty threshold - Os nenos de fogares en situación de pobreza eran máis propensos a experimentar FEH. Algúns nenos de fogares con ingresos máis altos tamén experimentaron FEH. - A prevalencia de FEH era maior entre os nenos que referiron dúas ou máis experiencias infantís adversas. - Maior prevalencia de condicións de saúde mental entre os nenos expostos a FEH. - Os nenos expostos a FEH con moita ou certa frecuencia ao longo da súa vida, en comparación cos nenos sen ou pouco frecuente exposición, son 46 Problem Behavior Frequency Scale 47 Psychological Well-Being and Distress Screener 48 Dificultades económicas familiares (Family Economic Hardship): medida de desvantaxes económicas que capta as experiencias subxectivas de dificultades materias e as tensións derivadas das carencias financieras, máis alá dos baixos ingresos 49 2016 and 2017 National Survey of Children’s Health (NSCH) Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 97 Problemas internalizantes e de conduta: - Enquisa con preguntas para cada condición máis propensos a padecer un t.internalizante ou de conduta. - Os nenos en situación de pobreza tiñan unha maior prevalencia de condicións de SM que os nenos que viven por encima do nivel de pobreza, porén a taxa de condicións de SM entre os expostos a FEH era aínda maior. - O baixo nivel de vida inflúe máis nos informes de dificultades económicas que os baixos ingresos. - Os nenos en situación de pobreza e preto da pobreza tiñan menores probabilidades en relación cos seus compañeiros máis ricos de ser diagnosticados cunha condición de SM. Child mental health and resilience in the context of socioeconomic disadvantage: results from the Born in Bradford cohort study (Kirby et al., 2020) Explorar os factores asociados cos resultados positivos da saúde mental dos nenos en familiar con dificultades económicas, centrándose en los posibles efectos moderadores das variables dos pais (a práctica da crianza e a Mostra familia. Menores N= 636 Idade: 4-5 anos Características: - BiB50 - Estudo de cohortes País: Reino Unido Informantes nais Dificultades financieiras: - FRS51 - Facturas do fogar - Preocupacións subxectivas sobre as dificultades financieiras Temperamento infantil: - ICQ52 Malestar psicolóxico materno: - K653 - As dificultades económicas teñen un impacto negativo nos resultados de SM infantil. - Medidas subxectivas de dificultade económica son menos importantes que as medidas obxectivas en relación a SM infantil. - Non se atopa ningunha asociación entre o malestar psicolóxico materno pre/posnatal e as dificultades de SM infantil. - A calidez materna interactúa significativamente coa dificultade económica para predicir os resultados positivos da SM infantil. - Correlacións significativas entre dificultades 50 Born in Bradford 51 Family Resources Survey 52 Infant Characteristics Questionnaire Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 98 angustia psicolóxica materna) e as variables do neno (o temperamento, a alfabetización e o desenvolvemento físico). Problemas de nova aparición: - GHQ-2854 Crianza dos fillos: - Preguntas (escala 1-10) sobre a autoeficacia materna; hostilidade e calidez. Informantes profesor Aprendizaxe nenos: - EYFSP55 Problemas internalizantes e/ou externalizantes nenos: - SDQ56 económicas e menor nivel de alfabetización. - A alfabetización infantil e o desenvolvemento físico asociáronse directamente cunha saúde mental infantil positiva, pero non moderaron a relación entre a dificultade económica e a saúde mental infantil. - Houbo menos probas das relacións positivas entre a saúde mental infantil e outros factores de recursos, como o temperamento infantil. Investigation of the trend in adolescent mental health and its related social factors: A multi-year cross-sectional study for 13 years. Investigar o cambio na saúde mental e os correlatos sociais asociados en adolescentes en termos de depresión, ideación N=919855 Idade: 12-18 anos Características: - K-CDC57 - 51.6% varóns - M= 15.46 anos - Transversal País: Corea do Sur Informantes adolescentes Saúde mental: - KYRBS58 2006-2018 (felicidade global percibida, ED59, ideación suicida e intento de suicidio nos últimos 12 meses). - Impacto do SES na saúde mental xuvenil. - Existe unha asociación entre desigualdade económica e SM dos adolescentes. - A privación económica é un factor de risco de problemas de saúde mental. - As melloras na desigualdade social (SES) e a menor carga da competencia académica asociáronse significativamente coa mellora da 53 Kessler-6 Questionnaires 54 General Health Questionnaire 55 Early Years Foundation Stage Profile 56 Strengths and Difficulties 57 Korean Centers for Disease Control and Prevention 58 Korean Youth Risk Behavior Web-based Survey 59 Episodios Depresivos Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 99 (Kim et al., 2020) suicida e intento de suicidio. Rendemento académico: - KYRBS 2006-2018 SES: - KYRBS 2006-2018 Variables sociodemográficas: - Nivel educativo SM dos adolescentes. - O impacto do nivel educativo dos pais/nais na saúde mental dos fillos foi relativamente mínimo, en comparación co impacto da desigualdade económica e a carga académica. Children's behavioural problems and its associations with socioeconomic position and early parenting environment: Findings from the UK Millennium Cohort Study. (Tamura et al., 2020) Investigar os problemas de conduta ao longo da infancia e da adolescencia, e a súa relación coa posición socioeconómica (SEP) e a contorna parental temperá. Mostra familia. N= 14452 díadas naifillo Idade: 9 meses-14 anos Características: - MCS60 - Lonxitudinal País: Reino Unido Informantes nais SES: - Ingresos fogar - Educación nai - Ocupación nai Problemas de conduta (exter/internalizantes): - SDQ Contorna de crianza: - Competencia parental da nai clasificación categorías - Angustia parental K661 - Relación fillo-parent CPRS - Reglas no fogar HOME62 - Conflito no fogar Straus63 - Os nenos cun SEP desfavorecida durante a primeira infancia tiñan máis probabilidades de presentar peores problemas de conduta (internalizantes e externalizantes). - A contorna de crianza temperá tiña unha asociación independente máis forte co benestar socioemocional dos nenos que a SEP e atenuaba o gradiente socioeconómico ao longo da infancia e a adolescencia. As contornas parentais positivas na primeira infancia atenuaron a asociación entre a SEP e os problemas de conduta dos nenos. - Interacción entre os ingresos familiares e a relación entre pais/nais e fillos no caso dos problemas internalizantes. - Os ingresos do fogar e a educación da nai na primeira infancia asociáronse de forma 60 Millennium Cohort Study 61 Kessler's Psychological distress scale 62 Home Observation for Measurement of the Environment 63 Straus's conflict tactics scale Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 100 independente cos p. de conduta dos nenos, mentres que a asociación coa ocupación da nai foi significativamente máis débil. - Unha contorna parental de baixa calidade na primeira infancia constitúe un risco considerable para o desenvolvemento de problemas de conduta, independentemente da SEP familiar/materna dos nenos. Relationship between parents' mental disorders and socioeconomic status and offspring's psychopathology: A cross-sectional study. (Oliver-Parra et al., 2020) Analizar a asociación entre a MD64 e o SES dos proxenitores e a prevalencia de MD na súa descendencia a partir de datos de rexistros de poboación de Cataluña. N= 925279 Idade: 6-15 anos Características: - SNS65 - Estudo transversal País: España (Cataluña) Rexistros nacionais MD parental e filial: - Uso de servizos sanitarios - Consumo de psicofármacos SES: - Renta familiar - Emprego parental - A contorna familiar, inclúe o SES e SM dos pais/nais, desempeña un papel importante na súa saúde mental. - A exposición dos nenos/as a condicións de vida adversas relacionadas co feito de ter un proxenitor con MD aumenta as probabilidades de presentar MD eles. - A descendencia dun proxenitor con MD tiña máis risco de presentar MD que a descendencia de proxenitores sen estes problemas. - A transmisión interxeracional de MD de nais a fillos/as tiña unha asociación maior que a de pais a fillos/as. - Os que se atopan máis abaixo na xerarquía socioeconómica teñen máis probabilidades de padecer MD (o SES materno ten un efecto máis pronunciado). - A maior idade (11 anos ou máis) resultou un factor de protección nos mozos, pero un factor de risco nas mozas. 64 Mental Disorder 65 Sistema Nacional de Salud Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 101 Children mental health after the 2008 global economic crisis: Assessing the impact of austerity in Portugal. (Costa et al, 2020a) Medir como os cambios específicos na normalidade familiar, impostos pola crise económica de 2008, repercutiron na saúde mental dos nenos portugueses. Mostra menores N= 1157 Idade: 7-11 anos Características: - Análise transversal - 52% nenas País: Portugal Datos recollidos no ano 20162017 respecto á crise de 2008. Informantes proxenitores Estatus socieconómico: - Nivel educativo paterno - Cuestionario sobre cambios na rutina familiar durante a crise Funcionamento psicosocial nenos: - SDQ Informantes menores Saúde mental: - DASS-C66 Calidade de vida relacionada coa saúde (CVRS): - KIDSCREEN-27 - Os resultados suxiren que os cambios na vida familiar atribuídos á crise económica de 2008 poderían afectar á SM infantil. Relacionan a exposición a unha tensión financeira agravada pola crise cos resultados de SM infantil. - Os cambios específicos (restrición financeira, prácticas alimentarias e necesidade de recortar algúns entretementos) asociáronse a un peor funcionamento psicosocial, con síntomas máis frecuentes de depresión, ansiedade e estrés e con peores puntuacións na CVRS nos nenos. - O impacto da crise no funcionamento psicosocial dos nenos estivo presente nos tres niveis de SES (baixo, medio e alto), aínda que con menor frecuencia nos niveis superiores. - A diferenza nas medias estimadas para o funcionamento psicosocial e a CVRS apuntaba de forma congruente a peores resultados para os que declaraban un cambio negativo tras a crise, independentemente da idade dos nenos/as, sexo e SES dos pais/nais. The main and interactive associations between demographic factors and Examinar as asociacións principais e interactivas entre os factores N= 11875 Idade: 9-10 anos Características: - ABCD67 País: EEUU Informantes pais/nais Hª psicopatoloxía e tratamento infantil: - KSADS-568 Non houbo efectos principais significativos do NSE nos antecedentes de TCA ao longo dá vida. 66 Depression, Anxiety and Stress Scales, Children version 67 Adolescent Brain and Cognitive Development 68 Kiddie Schedule for Affective Disorders and Schizophrenia for DSM-5 Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 102 psychopathology and treatment utilization in youth: A test of intersectionality in the ABCD study. (Mennies et al., 2021) demográficos (sexo, raza, etnia e SES) e a historia da psicopatoloxía e a utilización do tratamento de saúde mental. SES: - ABCD Parent Demographics Survey (ingresos familiares) Un SES máis alto asóciase cunha menor probabilidade de: - Diagnóstico de depresión - Padecer/Ter trastorno de ansiedade; TOD69; CD70; TDAH e TOC Un SES máis baixo asociouse cunha maior probabilidade de: - Padecer t. traumáticos, sendo máis forte para os xoves europeos que para os negros/ afroamericanos ou os birraciais europeos e negros/afroamericanos. Socioeconomic inequality in child mental health during the COVID-19 pandemic: First evidence from China. (Li et al., 2021) Explorar a desigualdade socioeconómica na saúde mental infantil xunto co estilo de vida e os factores da contorna familiar que poderían influír na saúde mental dous nenos durante a pandemia. N= 21526 Idade: 3-12 anos Características: - 52,41% varóns - Transversal País: China Informantes pais Saúde mental infantil: - SDQ SES individual: - Nivel educativo pais SES poboación: - PIB - Achouse desigualdade SE na SM infantil durante a pandemia. Un SES individual ou poboacional máis baixo asociouse cun aumento dos problemas de SM infantil. - A medida que diminúe o SES poboacional aumentan os problemas de SM. - Os nenos máis pobres que viven nas zonas máis desfavorecidas son os máis vulnerables aos problemas de SM infantil. - Na asociación entre a educación dos pais/nais e os problemas de saúde mental infantil só foi significativa entre os nenos co PIB provincial máis baixo. - A pandemia afectou de forma desproporcionada aos nenos de baixo SES. 69 Trastorno Oposicionista Desafiante 70 Conduct Disorder Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 103 Children's mental and behavioral health, schooling, and socioeconomic characteristics during school closure in France due to COVID-19: the SAPRIS project. (Monnier et al., 2021) Avaliar os factores asociados á saúde mental dos nenos de 8-9 anos durante o peche escolar no primeiro peche da Covid-19 de 2020 en Francia. N= 5702 Idade:8-9 anos Características: - SAPRIS71 - 50.2% nenas - Transversal País: Francia Informantes pais/nais Saúde mental infantil (síntomas de hiperactividad/ inatención e emocionais): - SDQ Características socioeconómicas familiares: - Cuestionarios autoinformados (categoría ocupacional, cambio situación laboral, situación económica percibida). - Os factores SE familiares (dificultades financeiras e pais desempregados), asociábanse significativamente cun maior risco de problemas de SM infantil (hiperactividade/inatención e síntomas emocionais). - Nas características socioeconómicas, a categoría ocupacional baixa dos pais (obreiro) seguía asociada a un maior risco de hiperactividade/inatención anormal en comparación coa categoría executiva. - Factores máis asociados aos síntomas emocionais: síntomas de hiperactividade/ inatención, dificultades para durmir, categoría profesional dos pais, cambio na situación laboral dos pais e situación económica. - Só a categoría ocupacional dos pais "intermedia e executiva" seguía asociada a un maior risco de síntomas emocionais anormais en comparación coa categoría "executiva" - Ter uns ingresos modestos seguiu sendo un factor de risco de síntomas emocionais anormais. - Maior risco de hiperactividade/inatención en nenos que en nenas e un maior risco de síntomas emocionais en nenas que en nenos. Poverty, parental work intensity and child emotional and conduct problems. Examinar o efecto da intensidade de traballo dos pais e as traxectorias de N= 3994 Idade: 0-12 anos Características: - GUS72 Informantes coidador principal Problemas de conduta e emocionais infantís: - A inestabilidade da intensidade do traballo e as traxectorias de pobreza derivadas da crise de 2008 asócianse a cambios substanciais nos niveis de conduta e de 71 SAnté, Perception, pratiques, Relations et Inégalités Sociales e.n population générale pendant la crise COVID-19 72 Growing Up in Scotland Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 104 (Treanor e Troncoso, 2022) pobreza no benestar mental dos nenos, medido polos problemas de conduta e emocionais nos primeiros anos de vida. - Lonxitudinal País: Escocia - SDQ Pobreza lonxitudinal: - Ingresos familiares - Tamaño do fogar Privación material: - 9-indicator index of material deprivation Intensidade do traballo: - Situación laboral síntomas emocionais. - Os nenos de familias persistentemente pobres, saen ou caen na pobreza teñen maiores taxas de problemas de conduta en comparación cos que non son pobres de forma persistente. - Os p. de conduta son maiores nos nenos que sofren privacións materiais. - Os p. de conduta dos nenos/as que viven nunha situación de pobreza persistente ou saen da pobreza son maiores que os que nunca foron pobres ou están a caer na pobreza. Non se atopan probas suficientes de que as traxectorias lonxitudinais de pobreza estean asociadas a p. emocionais. - A estabilidade en ingresos e emprego é boa para o benestar mental dos nenos. - A insuficiencia de recursos e a falta de emprego asócianse con niveis máis altos de p. de conduta e emocionais. Trajectories of perceived economic hardship: Relations with mother’s and child’s mental health and the role of selfesteem. Desenvolver unha comprensión da posible relación das traxectorias das dificultades económicas percibidas e a Mostra familia N= 511 díadas nai-fillo Idade: 7-12 anos Características: - Lonxitudinal País: Singapur Informantes nais Dificultades económicas percibidas: - EHQ73 Malestar emocional materno: - DASS-2174 - Os nenos que experimentaron niveis estables altos de dificultades económicas en comparación cos que experimentaron dificultades estables baixas e niveis estables moderados, tiñan probabilidades sig. maiores de padecer niveis clínicos de ansiedade. 73 Economic Hardship Questionnaire 74 Depression Anxiety Stress Scale 21 Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 111 Anexo 3. Exemplo de estratexia para o manexo de rabietas infantís (problemas condutuais): Un distractor atencional. Técnica que busca redirixir a atención do neno/a cara a outra actividade ou estímulo, co obxectivo de desviar o seu enfoque da situación que desencadea a rabieta e axudarlle a acougarse. Un exemplo de como se pode empregar un distractor atencional é o seguinte: • Identifica os sinais de inicio. Observando os signos que indiquen que a crianza vai a entrar nunha rabieta, como o pranto, a frustración ou os xestos de anoxo. • Intervén rapidamente. Unha vez identificada, achégate ao neno/a tranquila e comprensivamente. • Proporciona unha opción de distracción. Ofrece unha opción de actividade ou xogo que lle resulte atractivo (un xoguete, un libro, un xogo interactivo ou algo que capte a súa atención de maneira positiva). • Fomenta a participación do neno na actividade ou xogo distractor, involucrándote con el/a de maneira entusiasta. Podes mostrar interese no xoguete ou xogo, facer preguntas sobre o que está a facer ou simplemente unirte á diversión. • A medida que o neno se involucra na actividade distractora, a súa atención desvíase da situación causante da rabieta. Isto pode axudar a acougalo e diminuír a intensidade desta. É importante ter en conta que o distractor atencional non debe utilizarse como unha forma de evitar ou ignorar as emocións do neno/a. Utilízase como unha estratexia temporal para axudar ao neno/a para regular as súas emocións e redirixir a súa atención cara a algo máis positivo. É importante adaptar a técnica á idade e ás preferencias das crianzas, asegurando ofrecer opcións de distracción que sexan apropiadas e atractivas para el/a. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 112 Anexo 4. Exemplo de técnica para problemas condutuais: Técnica da discusión dirixida. A técnica da discusión dirixida é unha estratexia utilizada para abordar comportamentos problemáticos menores na infancia. Consiste en guiar aos nenos/as para reflexionar sobre o seu comportamento e as consecuencias das súas accións, a través dunha conversación estruturada e orientada cara á resolución de problemas. A continuación, preséntase unha descrición breve de como se desenvolve esta técnica: • Identificación do comportamento problemático que se desexa abordar. Pode ser algo específico, como non recoller os xoguetes despois de xogar, ou máis xeral, como ter dificultades para seguir as instrucións. • Selecciona un momento tranquilo e sen distraccións para levar a cabo a discusión dirixida. Asegúrate de que tanto ti/vos como o/a neno/a esteades calmados/as e receptivos/as. • Comeza a conversación expondo o comportamento problemático e expresando a túa preocupación sen confrontar. Por exemplo, poderías dicir: "Notei que ás veces tes dificultades para recoller os teus xoguetes despois de usalos. Podemos falar sobre iso?". • Durante a discusión, demostra interese xenuíno e escoita activamente as respostas do neno. Permítelle expresar os seus pensamentos, sentimentos e puntos de vista sobre o comportamento en cuestión. • Guía cara á reflexión. Mediante preguntas abertas que o orienten a conversa, axúdao a reflexionar sobre as consecuencias do seu comportamento e como podería afectar a si mesmo/a e aos demais. Por exemplo, poderías preguntar: "Que crees que pasaría se non recolles os teus xoguetes? Como te sentirías se non os atopas a próxima vez que queiras xogar?". • Fomento de solucións alternativas. Unha vez discutidas as consecuencias negativas do comportamento problemático, convida ao neno/a a propoñer solucións alternativas. Anímao/a a pensar en accións positivas que poida tomar no lugar do comportamento problemático. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 113 • Reforzamento e seguimento. Eloxia ao neno por participar na discusión e pola súa disposición para buscar solucións. Anímao/a a poñer en práctica as solucións acordadas e aporta seguimento para asegurar que se mantén comprometido/a co cambio de comportamento. Esta técnica baséase no diálogo e a colaboración na familia. É importante manter un ton de voz tranquilo e respectuoso durante a conversación, e enfocarse no fomento da reflexión e a responsabilidade do neno/a respecto o seu comportamento. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 114 Anexo 5. Exemplo de técnica para problemas emocionais: Técnica do “espazo para a calma”. A creación dun “espazo para a calma” é unha técnica coa que axudar ás crianzas a autorregularse emocionalmente. Cando os nenos/as teñan momentos de sobreactivación ou enfado poden aprender a acudir a este espazo no que o obxectivo será relaxarse. Algúns elementos que se poden incluír son os seguintes: • Música relaxante: Colocar altofalantes ou un reprodutor de música no espazo e seleccionar música suave e relaxante que axude ao neno/a. • Peluches e obxectos reconfortantes: Permitir ao neno/a traer os seus peluches favoritos ou outros obxectos que lle brinden comodidade e seguridade. • Coxíns e almofadas: Colocar coxíns e almofadas brandas no espazo para que se poida sentar ou deitar comodamente. • Elementos visuais: Decorar o espazo con debuxos, cadros ou fotografías que transmitan calma, como paisaxes naturais ou imaxes relaxantes. É importante que o neno/a participe na escolla, creación e personalización do espazo (elixindo os elementos que lle resulten reconfortantes) xunto cos seus pais/nais. É preciso establecer regras claras co neno/a sobre o uso e propósito do “espazo para a calma”. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 115 Anexo 6. Exemplo de técnica para problemas emocionais: Caixón de area. Coa finalidade da regulación emocional do neno/a pódese recurrir á estimulación sensorial, neste caso escóllese como exemplo o sentido do tacto. É unha actividade que estimula dito sentido e axuda ás crianzas a relaxarse en momentos de hiperactivación. • Preparación da caixón de area: Xunto ao neno/a os pais/nais escollen unha caixón ou bandexa o suficientemente grande para conter a area. Logo, enche o caixón con area até cubrir aproximadamente dous terzos da profundidade da caixón. • Selección de xoguetes: O neno/a pode seleccionar xoguetes pequenos que poida colocar dentro da caixón de area. • Exploración táctil: Cando a crianza se sinta nervioso/a ou precise relaxarse, pode introducir os seus dedos na area, tocala e movela. Tamén pode usar xoguetes para crear diferentes escenarios. • Concentración: Ao manipular a area, pódese propoñerlle pechar os ollos e centrarse nas sensacións táctiles. Animalo/a a prestar atención á textura, a temperatura e a forma da area, e a disfrutar do momento presente. O caixón de area proporciona unha actividade táctil e sensorialmente estimulante que pode axudar ao neno/a a relaxarse, concentrarse e reconectar co seu corpo e as súas sensacións. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 116 Anexo 7. Exemplo de actividade: técnica da ilusión de alternativas Pódese expoñer como unha actividade para que os pais/nais realícen cos seus fillos/as. Podendo axudar a abordar situacións nas que os nenos/as poden resistirse ou mostrar reticencia a realizar certas tarefas ou comportamentos desexados. A continuación, descríbese como se podería presentar esta actividade aos pais/nais: • Identificar unha tarefa ou comportamento desexado: O primeiro paso é identificar unha tarefa ou comportamento específico que os pais/nais desexen fomentar nos seus fillos/as. Pode ser algo relacionado co establecemento de rutinas, a cooperación nas tarefas do fogar, o cumprimento de responsabilidades, entre outros exemplos. • Presentar dúas opcións: Pídeselles aos pais/nais que presenten dúas opcións aos seus fillos/as, relacionadas coa tarefa ou comportamento desexado. A primeira opción sería unha forma máis tradicional ou convencional de realizar a tarefa, mentres que a segunda opción sería menos atractiva para o neno/a. • Destacar a dificultade da segunda opción: Os pais/nais deben resaltar a dificultade ou os inconvenientes asociados coa segunda opción, facendo fincapé en que é menos favorable ou máis difícil de lograr en comparación coa primeira opción. • Comparar as opcións: Convídase ás crianzas a comparar ambas as opcións, resaltando os beneficios e a viabilidade da primeira opción en comparación coa segunda. Reflexionar sobre como a primeira opción permitiralles lograr o resultado desexado dunha maneira máis efectiva e gratificante. • Elección da opción desexada: Finalmente, pídeselles aos fillos/as que elixan entre ambas as opcións, esperando que opten pola primeira opción, que é a que se aliña coa tarefa ou comportamento desexado polos pais. Ao utilizar esta actividade, os pais poden fomentar a participación e motivación dos seus fillos ao brindarlles a sensación de elección e permitirlles comprometerse coa opción máis beneficiosa. É importante adaptar a actividade á idade e nivel de comprensión dos fillos, asegurándose de que sexa adecuada e comprensible para eles. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 117 Anexo 8. Estratexias para pais/nais coas que fomentar a regulación emocional na infancia. • Aprendizaxe do recoñecemento emocional: Axuda aos nenos/as a identificar e nomear as súas emocións. Exemplos: o Podes mostrarlles imaxes de expresións faciais e preguntarlles como senten en diferentes situacións. o Técnica do volcán. Con el preténdese explicar en que consiste a emoción da rabia. Explícaselle ao neno/a que somos coma un volcán, cando estamos tranquilos e acougados, a lava permanece no noso interior. Pola contra, cando nos enfadamos, erupcionamos (a lava sae ao exterior con forza). Como práctica no fogar pódese realizar un experimento en vivo. • Fomento da comunicación emocional: Anima aos nenos/as a falar sobre como senten e a expresar as súas emocións de maneira adecuada. Escoita activamente e valida os seus sentimentos, proporcionándolles un espazo seguro para expresarse. • Práctica de técnicas de relaxación: Ensina aos nenos/as a empregar técnicas como unha estratexia para acougarse. Exemplos: o Respiración profunda. o Técnica de soplar burbullas. Control da respiración. Consiste en imaxinar que se fan burbullas, para o que é necesario controlar a respiración soprando suavemente para que as burbullas se poidan formar. É preciso acompañar ao neno/a respirando calmadamente para demostrarlle como se fai. Como práctica no fogar pódese soprar burbullas nun vaso con auga coa axuda dunha palliña. o Técnica do boneco de trapo. O neno/a ten que imaxinar que é un robot e moverse como tal. Pasado un minuto debe imaxinar é un boneco de trapo e representar como brazos, pernas e tronco reláxanse. É recomendable colaborar no proceso, pódese tentar levantar o seu brazo ou a súa perna para comprobar que xa non é ríxida senón de trapo. • Promoción da autorregulación: Axuda aos nenos/as a desenvolver habilidades para regular as súas emocións por si mesmos/as. Exemplos: o Técnica do pastel da calma. Consiste en debuxar un círculo nun papel (que será o pastel) e dividilo en seccións (anacos). Dentro de cada sección escribirase un Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 118 “truco” ou mecanismo para acougarnos cando esteamos excesivamente nerviosos. É importante buscar xunto coa nena/o as diferentes estratexias. o Técnica do globo. Trátase de imaxinar cando se irrrite,se enfade ou se poña nervioso que é un globo que se vai inchando pouco a pouco. Para iso ten que inspirar moi profundo até conseguir encher os pulmóns por completo. Unha vez inchados, imaxina que voamos alto e que nos relaxamos. A continuación ten que exhalar o aire moi amodo. Pódese utilizar un globo de verdade para exemplificar a técnica e que sexa máis visual e comprensible para o neno.É recomendable repetir este exercicio varias veces. o O xogo libre e a expresión creativa poden ser formas efectivas de liberar emocións e promover a regulación emocional. Proporciona ás nenas/os oportunidades para xogar, debuxar, pintar ou escribir sobre os seus sentimentos. • Establecer rutinas e estrutura no fogar: Proporciona aos nenos/a un ambiente predicible e estruturado. As rutinas diarias e as expectativas claras proporcionan seguridade e axudan a regular as súas emocións. • Manexo das emocións: Unha vez aprendan a identificar os causantes das súas emocións poden aprender a atopar solucións adecuadas. Anima a buscar alternativas, considerar as consecuencias e tomar decisións informadas. • Modelar a regulación emocional: Os nenos/as aprenden observando o comportamento dos adultos. Tenta ser un modelo de regulación emocional positiva ao expresar as túas propias emocións de maneira saudábel e manexar o estrés de maneira construtiva. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 119 Anexo 9. Exemplo de actividade práctica: O semáforo emocional. Actividade práctica para traballar a regulación emocional no contexto da crianza. Obxectivo: Axudar ás crianzas a identificar e regular as súas emocións de maneira efectiva. Instrucións: • Prepara un semáforo de cartolina ou utiliza unha imaxe impresa dun semáforo. • Explica ao teu fillo/a que o semáforo representa as diferentes emocións e estados emocionais que podemos experimentar. • Asigna unha cor a cada emoción. Por exemplo: o Vermello: ira ou anoxo. o Amarelo: frustración ou preocupación. o Verde: calma ou alegría. o Azul: tristeza ou decepción. • Fala sobre cada emoción e pide ao teu fillo/a que pense en situacións nas que experimentou esas emocións. Animádevos a compartir exemplos persoais. • Fai que o teu fillo/para identifique que cor do semáforo representa mellor o seu estado emocional en diferentes momentos do día. Por exemplo, poden colocar un xoguete de pequeno tamaño que escollades na cor correspondente para indicar como senten nese momento. • Ensínalles algunhas estratexias de regulación emocional para cada cor do semáforo. Poden ser... o Vermello (ira ou anoxo): contar ata 10, respirar profundamente, golpear unha almofada suavemente. o Amarelo (frustración ou preocupación): facer unha lista de cousas positivas, escribir ou debuxar o que lles preocupa e logo falar respecto diso, tomar un descanso e realizar unha actividade relaxante. o Verde (calma ou alegría): facer unha actividade pracenteira, compartir algo positivo que lles sucedera. Análise das implicacións da desvantaxe socioeconómica Viana Quijano Ocampo 120 o Azul (tristeza ou decepción): expresar as emocións a través da escritura ou o debuxo, falar cun amigo ou adulto de confianza, facer unha actividade que lles guste. Anima ao teu fillo/á utilizar o semáforo emocional cando senta abrumado/a polas emocións. Poden identificar a cor que representa o seu estado emocional e logo escoller unha estratexia adecuada para regularse. A finalidade principal é axudarlles a comprender e manexar as súas emocións de maneira saudable e construtiva. Exemplo de actividade práctica: Técnica da tartaruga A técnica da tartaruga é unha estratexia utilizada para axudar aos nenos/as a desenvolver habilidades de autocontrol e regulación emocional. Consiste en ensinarlles a retirarse e protexerse dentro da súa "cuncha de tartaruga" cando se sintan abrumados emocionalmente. Esta técnica proporciónalles un espazo seguro onde calmarse e procesar as súas emocións antes de volver interactuar coa contorna. A técnica da tartaruga pódese explicar a través dos seguintes pasos: • Ensina aos nenos o concepto da tartaruga e a súa cuncha como símbolo de protección e seguridade. Para elo emprégase o “Conto da tartaruga”, no que se narra como a tartaruga atópase con diferentes desafíos que a fan sentir moi tensa e triste. En lugar de reaccionar de inmediato retírase dentro da súa cuncha para atopar paz e tranquilidade. Alí, practica a respiración profunda e pensa en cousas positivas que a fan sentir mellor. Despois dun tempo, a tartaruga emerxe da súa cuncha, sentíndose máis acougada e lista para enfrontar os desafíos con maior claridade e control emocional. Este conto ensina aos nenos a importancia de tomarse un tempo para calmarse e atopar estratexias saudábeis para manexar as súas emocións. • Posteriormente axudamos ao neno/a a realizar a posición da tartaruga. Adoptando unha postura cos brazos pegados ao corpo, baixando a cabeza e introducíndoa entre os ombros e repregándose encollendo as pernas como unha tartaruga nunha cuncha. Todo elo cos ollos pechados.