sílex universidad «Tenh’eu que mi fez el i mui gran ben» Ricardo Pichel (ed.) ESTUDOS SOBRE CULTURA ESCRITA MEDIEVAL DEDICADOS A HARVEY L. SHARRER
«Tenh’eu que mi fez el i mui gran ben» Estudos sobre cultura escrita medieval dedicados a Harvey L. Sharrer Ricardo Pichel (ed.)
A publicación deste volume recibiu o apoio económico do proxecto “HERES. Patrimonio textual ibérico y novohispano. Recuperación y memoria” (CM/2018-T1/HUM-10230; UAH, 2019- 2024), da Asociación Internacional de Estudios Galegos (AIEG) e do Instituto de Estudos Medievais da Universidade Nova de Lisboa (Projeto Estratégico FCT UIDB/00749/2020). © Ricardo Pichel (ed.), 2022 © Resto de autores, 2022 Editor: Ramiro Domínguez Hernanz Maquetador: Ricardo Pichel © Imagen de cubierta: Pergaminho Sharrer. Cartório Notarial de Lisboa, 7-A, caixa 1, maço 1, livro 3 (verso) C/ San Gregorio, 8, 2, 2ª, 28004, Madrid España www.silexediciones.com ISBN: 978-84-19077-35-6 Depósito Legal: M-28556-2022 Cualquier forma de reproducción, distribución, comunicación pública o transformación de esta obra solo puede ser realizada con la autorización de sus titulares, salvo excepción prevista por la ley. Diríjase a CEDRO (Centro Español de Derechos Reprográficos) si necesita fotocopiar o escanear algún fragmento de esta obra (www.conlicencia.com; 91 702 19 70 / 93 372 04 97)
Harvey L. Sharrer na Misión de Santa Bárbara, California (outubro de 2022) (foto cortesía de Carmen Mejía Ruiz)
ÍNDICE LIMIAR Harvey L. Sharrer e a memoria do patrimonio escrito medieval ................. 13 Noticia bibliográfica ........................................................................... 21 ADRO BITAGAP (Bibliografia de Textos Antigos Galegos e Portugueses): um armazém da memória histórica Harvey L. Sharrer .................................................................. 39 ESTUDOS BITECA (Bibliografia de Textos Catalans Antics): passat i futur Gemma Avenoza & Lourdes Soriano ................................... 71 O léxico afectivo nas Cantigas Santa María: preservación da memoria e construción da identidade galaico-portuguesa María Jesús Botana Vilar ........................................................ 87 Transcrición paleográfica da lírica galego-portuguesa: texto primario e recursos auxiliares Mercedes Brea & Carmen de Santiago Gómez . .................... 103 Livros de Direito na Idade Média Portuguesa: a biblioteca do Doutor Luís Martins () José Domingues & Pedro Pinto ............................................... 123 Sobre un trobador “menor”: Nuno Treez Leticia Eirín .......................................................................... 151 PhiloBiblon and the wiki world: sustainable technology Charles B. Faulhaber ............................................................. 183 En torno da segmentación do adverbio pronominal «i» nas cantigas Manuel Ferreiro ................................................................... 201 Nin santas, nin pecadoras; ou todo e máis. Da condición feminina ás voces e actuacións das mulleres na documentación medieval galega Miguel García-Fernández .................................................... 225
índice A corte literaria do conde de Barcelos: o ciclo dos privados Raquel Jabares Fernández .................................................... 285 Crónicas universais a sul do Minho: a Historia Scholastica como alternativa à General Estoria? Mariana Leite ........................................................................ 311 O portugués e o galego no discurso lingüístico de Bernardo de Aldrete (-) Ramón Mariño Paz .............................................................. 327 El Libro del infante don Pedro de Portugal. Ediciones españolas y portuguesas: problemas de transmisión y nuevas aportaciones Carmen Mejía Ruiz & Mar ía Victoria Navas Sánchez-Élez ...... 357 O «estrato tardío» da compilación trobadoresca. Subsdios para a súa delimitación e caracterización scriptolingüística Henrique Monteagudo .......................................................... 373 Novos dados sobre a transmissão textual do Livro do Deão e do Livro do Conde D. Pedro: as linhagens dos Bragançãos e dos Lanhoso Filipe Alves Moreira .............................................................. 395 El albañil herido, entre Alfonso X y Goya: estrategias para levitar en el vacío de la (pre)modernidad José Manuel Pedrosa ............................................................. 417 Sobre la tensó entre Afonso Sanchez y Vasco Martins de Resende y unas trovas escarninas contra don Cristóbal de Moura Gimena del Rio Riande ........................................................ 467 Quix e querrei e quero e direivos ũa ren: a sintaxe oracional no Pergamiño Sharrer Alexandre Rodríguez Guerra ............................................... 479 A mula voadora, o morto-vivo e os fantasmas entram num bar. Questões em torno de episódios naturais com seres sobrenaturais em textos quinhentistas portugueses Maria de Lurdes Rosa ........................................................... 511 Vida (e Milagres) de Santa Senhorinha de Basto. A late th/early th century copy (of Fr. Vasco Martins’ text ?), in portuguese Martha E. Schaffer ............................................................... 527 A familia de Afonso X nas Cantigas de Santa Maria Joseph T. Snow ...................................................................... 551
índice Entre a corte e o mosteiro: traduzir a santidade nos séculos XIII-XIV Cristina Sobral ..................................................................... 567 Aparescerá porla presente escriptura atá o tempo en que somos. Ainda sobre a Crónica de Santa Maria de Íria José António Souto Cabo ...................................................... 591 COLOFÓN Novos textos para o estudo da literatura medieval galego-portuguesa Ricardo Pichel & Miguel García-Fernández & Xavier Varela Barreiro (coords.) A recepción galego-portuguesa da Sexta Partida: dous novos fragmentos Mariña Arbor Aldea & Miguel García-Fernández & Ricardo Pichel ..................................................................... 647 Unha nova ollada ao testemuño galego do Livro das Confissões Arthur L.-F. Askins & Miguel García-Fernández & Ricardo Pichel ..................................................................... 667 A tradución galego-portuguesa da Crónica de Castela: o novo testemuño luxemburgués José Carlos Ribeiro Miranda & Ricardo Pichel .................... 689 Rezos romanceados en documentación de las dominicas de Lugo en el tránsito de la Edad Media a la Modernidad. Noticia del hallazgo y notas preliminares Pablo S. Otero Piñeyro Maseda ............................................. 707 Aqui se começan as rubricas deste liuro. Dous testemuños galegos inéditos da Quinta Partida Ricardo Pichel & Harvey L. Sharrer .................................... 713 TABULA GRATULATORIA ..................................................... 751
647 5 a recepción galego-portuguesa da SEXTA PARTIDA: dous novos fragmentos inéditos 1 Mariña Arbor Aldea2 Miguel García-Fernández3 Ricardo Pichel4 i. a SEXTA PARTIDA e a súa difusión no occidente peninsular No marco da intensa actividade xurídica e cultural que se desenvolveu no seo da corte castelá en tempos de Afonso X, a redacción das Sete Partidas constitúe un fito fundamental que cómpre situar en pleno contexto de recepción do dereito común 5 . De feito, as mudanzas xurídicas que operaron neste sentido no conxunto do Occidente medieval durante o século XIII, e que se consolidaron nos tempos posteriores, explican, en boa medida, o éxito e a difusión 1 A realización deste traballo enmárcase nos proxectos de investigación “HERES. Patrimonio textual ibérico y novohispano. Recuperación y memoria” (CM, 2018-T1/ HUM-10230) da Universidade de Alcalá (2019-2023), “Patrimonio textual na Galicia medieval: prosa documental e literaria” do Instituto da Lingua Galega (Ref. 2021- CP037), “Edición crítica digital de las Siete Partidas: Análisis estilométrico de la Primera y Cuarta Partida” (AEI-MCI PID2020-112621GB-100) da Universidade de Valladolid (2020-2023) e “Tras la pista de la literatura perdida: fragmentos de obras medievales procedentes de archivos eclesiásticos y de la Inquisición” (AEI-MCI PID- 2020-113752GB-100) da Universitat de Barcelona (2021-2024), e en colaboración con PhiloBiblon e a “Red del Libro Medieval Hispánico” (RED2018-102330-T). 2 https://orcid.org/0000-0003-4226-7080. Universidade de Santiago de Compostela, Departamento de Filoloxía Galega. Contacto: [email protected]. 3 https://orcid.org/0000-0002-6257-4654. Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmien- to (CSIC-Xunta de Galicia) / Universidade de Santiago de Compostela. Contacto:
[email protected]. 4 https://orcid.org/0000-0001-9933-0293. Universidad de Alcalá / Universidade de Santiago de Compostela, Instituto da Lingua Galega. Contacto: ricardo[email protected]. 5 Véxase en Fradejas Rueda, Jerez Cabrero e Pichel (2021) un panorama histórico e filolóxico actualizado dos estudos sobre as Sete Partidas, onde se pode consultar a principal bibliografía ao respecto.
mariña arbor aldea & miguel garcía-fernández & ricardo pichel 5 654 a marca [...] (soporte deteriorado) ou [---] (soporte perdido), apuntando en nota a correspondencia coa versión castelá 15 . 4.1. a coruña, arg, códices, fragmentos, 41 ||1ra stabelecemento 16 de tal herdeyro. Ante dizemos queo yr|2mão pode quebrantar otestamento. e auer aherdade de |3 seu yrmão. prouando esto ante o Juyz assy como |4 deue. Pero tres razões som por que sse nom quebranta|5ria o testamento en queo yrmão ouuesse stabelle|6çudo por seu heree pero fosse enfamado. ou de |7 maa uida. Aprimeyra he seo testador ouuesse |8 enxerdado aaquel seu yrmão por razom que sse ou|9uesse traballado de sua morte en algũa |10 maneyra. A segunda he se en alguũ tempo o |11 ouuesse acusado criminalmente amorte ou a |12 perdimento [de membro] A terçeyra he selle ouuesse |13 feyto 17 perder a moor parte de seus bẽes. e aynda que |14 os nom perdesse [se nom ficou por] el deos perder. |15 Ca [por qual quer destas razões sobre dictas] que for au[er]i|16guadas 18 pode [hũu yrmãao exerdar] ao outro |17 pero que [stabelleçesse ome] em mal en fama|18do e [aynda dizemos que se] poder seer prouado |19 queo yrmão [errou contra o] outro en algũa das |20 tres maneyras [que se o yrmão a] quem he feyto 19 o erro. |21 morresse sem testamento nom poderia o outro. |22 que auia [errado contra el demandar] nem herdar |23 nem hũa [cousa] dos bẽes [del por] 15 Baseámonos no texto fixado por Gregorio López en 1555, a partir da transcrición accesíbel no proxecto PartidasDigital (<https://7partidas.hypotheses.org/>) preparada por Acebes Veganzones (2020a, 2020b e 2020c). Porén, tamén consultamos algúns dos testemuños manuscritos casteláns ao noso dispor (en especial, MN9, Y17, Y20 e T19; cf. BETA manid 2313, 1152, 1153 e 1154, respectivamente). En todo caso, reservamos para outra ocasión o confronto exhaustivo dos fragmentos galego-portugueses coa tradición textual castelá, o que nos permitirá ofrecer unha presentación crítica anotada do texto e unha análise da difusión e impacto (in)directo da Sexta Partida en Galiza e Portugal e dos seus posíbeis itinerarios de circulación. Neste último caso interesa, particularmente, a historia externa do mencionado fragmento bracarense BA4 (BETA manid 5498). 16 “Las razones porque pueden ser deseredados los parientes que descienden, e que suben por la liña derecha mostramos fasta aqui. E agora queremos mostrar, en que manera pueden ser deseredados, los que estan en la liña de trauiesso, assi como los hermanos. E dezimos, que el vn hermano puede deseredar al otro con razon, e sin razon. E avnque non fiziesse mencion del, en el testamento, puede dexar lo suyo a quien quisiere, quando non ouiere fijos: nin otros que descendiessen del, de la liña derecha: nin padre nin auuelos, fueras ende si establesciesse por su heredero a tal ome, que fuesse de mala vida, o enfamado. Ca estonce non valdria el establescimien- to de tal heredero...” (Acebes Veganzones 2020b: § 6.7.12). 17 Escrito fco con trazo supralinear. 18 O escriba esqueceu incluír o símbolo abreviativo. 19 Escrito fco con trazo supralinear.
655 5 a recepción galego-portuguesa da SEXTA PARTIDA... razom [do] 20 parente|24sco Lee .xiii. por que razom deuem perder os her|25deyros a hereenca que deuiam herdar |26 Seys razões prinçipaes mostrarom os sabios |27 antigos que por cada huã dellas deue per|28der o heree a hereenca do finado. Aprimeyra he |29 quand[o] o senor dos bẽes foy morto por obra ou |30 por co[n]sello dalguũs de sua conpana. Seo |31 heree sabendo esto entrando a herdade ante que feze|32sse querella ao Juyz da morte daque cuios bẽes quer |33 herdar. Mays seo testador ouuesse morto ou|34tros strayos que nom fossem de sua conpana. |35 bem podra seu heree entrar a hereença. e depoys |36 fazer querella da morte del ata çinco anos. Et se |37 [ata] este tempo nom a fezesse. deuea perder. et de|38[uella] tomar el Rey assy como a ome quea nom me|39[rece] A segunda rrazom he quando o heree abre |40 o testamento daquel queo stabelleçeo ante que fezesse a |41 acusaçom dos matadores del seendo sabedor |42 delles queo auyam morto. Pero se nom soubesse ou |43 fosse aldeão neyçio. Entom nom perde a hereenca |44 por esta razom. Aterç[eyr]a cousa he se fosse sabu|45do enuerdade queo testador fosse morto por obra. ou |46 por consselo. ou por culpa do herdeyro. Aquarta he quan|47doo heree iouuesse conna moller de aquel queo stabelle|1rbçeu. Aquinta he seo heree acusasse otestamento ou [a] |2 scriptura en que el fosse stabellecudo dizendo [que] |3 em falssa segujndo esta acusaçom ata que desse[m] |4 Juyzo sobre ella. Ca se fosse achado otestament[o] |5 por uerdadeyro. perderia por ende a hereença. Et |6 esso meesmo seria seo herede fosse perssoeyro |7 ou auogado para seguyr tal acusaçom como esta |8 contra o testamento en que fosse stabelleçudo. Sal|9uo ende seo fezesse por prol. ou por mandado |10 del Rey. ou se fosse gardador de alguũ orfóó |11 e razõasse contra otestamento por prol del. Ca en|12tom nomlle enpeeceria. A sexta razom he quando o |13 testador rogasse o heree enpuridade que leyxasse |14 aquella herdade em 21 que stabelleçesse algũu seu fillo. ou |15 outro que non podia herdar. por quelle era defendu|16do pella lee. Ca seo heree conprisse tal rrogo ou |17 mandamento do testador e a entergasse a outro. |18 perderia por ende odereyto que auya enna hereença |19 Et por qual quer destas seys razões sobre dictas que |20 perde o herdeyro a hereença. e deuea auer el Rey. Et |21 por estas razões meesmas queo herdeyro deue perder |22 a hereença. por essas meesmas perderiam as mandas |23 aquelles aquem fossem feytas Lee .xiiijª. que galar|24dom deue auer aquel que nom pode seer por dereyto |25 stabellecudo por herdeyro. nem reçeber manda. se |26 algu ũ o faz seu her - 20 Falta esta palabra no manuscrito. 21 Inicialmente o copista escribiu un tironiano e despois converteuno en <e>.
mariña arbor aldea & miguel garcía-fernández & ricardo pichel 5 656 deyro ou lle manda algo enno |27 testamento e el meesmo odescobre 22 |28 Se alguũ daquelles que de fendem 23 das lees de|29ste nosso liuro. que elles nom possam fazer man|30das. nem stabelleçer por herees. acaesçeria quea fa|31riam encubertamente segundo dissemus enna |32 lee ante desta. Se este atal for aa corte del Rey |33 e disser assy. tal manda que fezo fuão ome |34 segundo quanto fazem entender et nonna posso. |35 auer segundo dereyto. fazede della segundo te|36uerdes por bem. Et por esta bondade que fezo em |37 descobr[e]r ho quelle era mandado en poridade et |38 queo nom quiso receber contra defendemento |39 de de reyto. Dizemos que deue auer amea|40tade ao meos do que foy mandado da here|41ença en que foy stabellecudo por heree enno tes|42tamentum doutre Lee .xvª. por que razões sepode scu|43sar o herdeyro que nom perca a her - eença pero non seia |44 uengada amorte do te stador a quen herdam |45 Uengança dizemus que he teudo de deman|46dar o heree da morte do testador. Et se nom |47 ho fezer assy. perde por ende a herdade que deue |48 auer del. Pero cousas y ha en quea nom perderia por |1va [r]azom. Et esto seria como seo heree querellasse |2 [a] morte ao Juyz. ou ao senor da terra. e nom quisesse |3 [le]uar aquerella adeante. Et esto meesmo seria |4 [s]e acusassem aaquelles que sospeytassem queo auyam |5 morto e dessem a sentença contra o heree. asoluen|6do os acusados e quitandoos da acusacom que |7 auya feyta 24 delles. Ca pero nom sse alçasse de tal Juy|8zo. nom perderia por ende a herdade. Outrossy tal |9 seria seo heree fosse meor de .xxv. anos. ou se |10 aquelles que ouuessem morto ao testador nom pode|11ssem seer achados por fazer Justiça delles. |12 Ca por qual quer destas razões sobredictas enesta |13 léé que nom fosse tomada uengança de morte |14 do testador. Non perderia por ende o heree a herda|15de. por que sse entende que nom ficou por el. Léé |16 .xviª. como quando el Rey ou seu moordomo recada |17 ahereença dos herdeyros quea nom mereçem aque dizem |18 en latim Jdiganj. he teudo de pagar as deuedas |19 e as mandas dos que forem senores dellas |20 A desconoscença ou erro queo eréé faz e nom |21 quer uengar. amorte de aquel aquem herda. Nom |22 deue enpeesçer aos outros que nom am y cul|23pa. Et por ende dizemos queo moordomo ou |24 procurador da camara del Rey que ouuer a re|25cadar os bẽes que estos ataes deuem herdar |26 22 A secuencia final da rúbrica (l. 27) foi engadida na marxe dereita en orientación vertical. 23 Nesta secuencia (defendem) houbo corrección: parece que inicialmente se escribiu “de scendem” (talvez por iso a continuación aparece das e non as). 24 Escrito fca con trazo supralinear.
657 5 a recepción galego-portuguesa da SEXTA PARTIDA... assy como sobre dicto he. por que elles nom me|27reçem auella. que deue pagar as deuedas |28 que forom do testador ata aquella contja que mon|29tar oque recebeu da hereença. Outrossy dize|30mos que deue pagar as mandas que forem scrip|31tas enno testamento do finado ata en aquella so|32ma que motar oque acamara del rrey reçebeo da|33quelles bẽes. tirado ende aquarta parte para el rrey |34 segundo quea deue rreteer para ssy o heree. Et esta |35 quarta parte se deue sacar das mandas quando |36 nom ficasse tanto da herdade dequesse pode|37sse entergar della Lee .xvijª. quaes |38 razões a hereenca queo herdeyro perde sse |39 por erro que ouuesse feyto 25 . Nona deue auer |40 el Rey 26 Coydam alguũs que todalas |41 cousas que som tomadas aos queas non |42 mereçem. que deuem seer da camara del rrey |43 Et por ende dizemos que cousas y ha en que |44 non serria assy. Et esto seerria como seo |45 testador mandasse a alguũ ome alguã cou|46sa sinaladamente e de poys desto dissesse que |47 rrogaua aaquel ome meesmo que fosse gardador |1vb de seus bẽes a que chamam en latim tutor. Ca se |2 este atal nom quisesse seer gardador dos moços 27 |3 nom mereçe auer a manda pero tal manda que sse to|4ma a este por rrazom que era desconoçente ao faze|5dor do testamento. seera dos orfõos sobre dictos |6 e nom del Rey. Outrossy dizemos que se alguũ |7 ome furtasse o testamento en quelle ouuesse feyta 28 |8 alguã manda quea perde por esta rrazom. e deue |9 seer dos herees do testador. e nom del Rey. Et |10 aynda dizemos que se otestador stabelleçesse |11 por seu heree aalguũ coydando sen dulda nen|12hũa. que era seu fillo. que se de poys da morte do |13 testador fosse sabudo en uerdade queo nom era. |14 perderia por ende tal heenca o heree. por que a nom |15 mereçe auer. poys que sabudo he uerdadeyramente |16 que nom era seu fillo do finado. Pero tal hereença |17 nom seeria del Rey. mays dos parentes mays |18 proujncos do testador seos ouuesse. e se paren|19tes nom ouuesse. Entom deue seer del Rey. |20 Este meesmo seeria se alguũ crischão sta|21belleçesse por seu heree alguũ herege. ou mou|22ro. ou Judeu. ca aherdade en que fosse stabelleçu|23do alguũs destes sobre dictos por heree auela |24 yam os parentes mays proujncos do testador |25 e nom el Rey. Pero estes ataes nonna mereçem |26 auer Outrossy dizemos que quando o fillo fo|27sse tam sem piedade que nom quisesse pensar |28 de seu padre que fosse furioso. ou desmemo|29riado podendoo fazer. e penssasse del [ou] tro |30 strayo segundo diz de ssusso ennas lees que fa|31llam en esta rrazom. e 25 Escrito fco con trazo supralinear. 26 A secuencia “el Rey” sitúase ao final da liña. 27 A lectura do segundo o debe ser correcta, aínda que parece un e, talvez produto da li gadura co s final. 28 Escrito fca con trazo supralinear.
mariña arbor aldea & miguel garcía-fernández & ricardo pichel 5 658 por en perdesse aherdade |32 como ome quea nom mereçe auer. Com todo |33 esso tal hereença como esta nom seeria del rrey. |34 Mays daquel strayo sobre dicto que penssou del. dan|35dolle oquelle era mester en sua uida. Esto me|36esmo seeria se alguũ ome o 29 iouuesse em |37 catjuo. e o fillo ou o outro queo ouuesse a herdar |38 nonno quisesse sacar de catjuo. assy como de |39 susso dissemos. Ca pero este atal perdesse a her|40dade por que nonna mereçe auer por tal razom |41 como esta. por esto nom seeria del Rey Mas |42 deue seer dado para sacar catjuos assy [como de] |43 susso dissemos. Titulo .viijº. de como pode que|44brantar otestamento aquel quehe deserdado en el |45 atorto. Aque dizem en latym querellam in oficiosi |46 testamenti Exerdam atorto aas uegadas |47 os que sobem pella ljna dereyta aos que desçem [---] 30 4.2. belém (lisboa), mna, la/29 e - 3355 [Lei ..] 31 Mudar 32 ou reuogar pode opadre ou o auóó. otestamento ou a manda que ouuesse antre [os] filhos em algũa das maneira[s que dissemos enna ley ante]te desta. fazendo depois outro t[estamento ---] 33 [e diz]endo em o [---] 34 29 A forma foi sopuntada. 30 “Deseredan a tuerto a las vegadas los que suben por la liña derecha, a los que descienden dellos. Otrosi que descienden por la liña derecha, deseredan en essa manera mesma a los que suben por ella. E por ende despues que en el titulo ante deste mostramos las razones, porque ome puede deseredar aquellos que auian derecho de heredar sus bienes, si les ouiessen errado. Queremos mostrar en este, las razones porque el heredero puede quebrantar el testamento, en que fuesse deseredado a tuerto...” (Acebes Veganzones 2020c: § 6.8.0). 31 “Ley .VIII. Como puede mudar e reuocar el padre el testamento que ouiesse fecho entre sus fijos” (Acebes Veganzones 2020a: § 6.1.8). Nesta epígrafe só é posíbel ler parcialmente a secuencia “pstumeiro” (probabelmente abreviado con e sobreposto: prestumeiro ‘postremeiro’, forma presente en textos galego-portugueses desde finais do séc. XIII até comezos do XV); porén, non parece corresponderse co contido transmitido nesa rúbrica na tradición castelá. 32 Apenas se pode ver unha parte da inicial capitular, en tinta azul. Por riba pódense intuír ós caídos dalgunhas letras da rúbrica. 33 “...testamento acabadamente, ante siete testigos...” (Acebes Veganzones 2020a: § 6.1.8). 34 “...e diziendo en el, a como muda e reuoca el otro que fiziera primero. Ca si el segundo testamento non fuesse assi acabado, non se desataria por ende el primero.” (Íd).
659 5 a recepción galego-portuguesa da SEXTA PARTIDA... [Lei ..] 35 Testemuỹar 36 nom podem ennos testamentos aqueles que som condempnados por sentença que foy dada contra eles [por] máás cantigas ou ditados que fezerom contra algũus [---] 37 [Lei ..] 38 [--- tes]tamento 39 . ca [---] 40 escriptos sobre [---] 41 cousa aeles. [--- her] deiro 42 ou seu padre [--- yrm]aos 43 . ou os outros [--- pa]rentes 44 do passado [--- testamen]to 45 em que fosse scripto [por herdeiro] [Ley xijª. En que cousa pode ser scripto o tes]tamento 46 em purgam[inho de coiro ---] 47 [Lei ..] 48 35 “Ley .IX. quales omes non pueden ser testigos en los testamentos” (Íd.). 36 Apenas se ve o caído da inicial capitular, en tinta vermella. 37 “...con entencion de enfamarlos. Nin otrosi, el que fuesse condenado por juyzio de los judgadores, por razon de algund mal fecho, que fiziesse, asi como por furto, o por homicidio, o por otro yerro semejante destos, o por mas graue de que fuesse dada sentencia contra el...” (Acebes Veganzones 2020a: § 6.1.9). Perdeuse ou non é lexíbel o texto de 6.1.9 (final), 6.1.10 e 6.1.11 (inicio). 38 “Ley .XI. Si aquellos a que manda algo en el testamento pueden ser testigos en el, o non” (Ibíd.: § 6.1.11). 39 “...Eso mismo seria si alguno destos a quien el finado dexasse algo en el testamento, ouiesse contienda con los herederos, en razon de la cosa quel fuesse mandada en el” (Íd.). Na versión de Gregorio López a forma el do final desta secuencia correspóndese coa forma testamento do fragmento portugués. 40 “...Ca estonce podrian testiguar los otros que fuessen y escritos...” (Íd.). 41 “...sobre tal razon, pues que non tañe la contienda de tal cosa a ellos...” (Íd.). 42 “...Mas el que fuesse establecido por heredero...” (Íd.). 43 “...o su padre, o los que descendiessen del, o sus hermanos...” (Íd.). 44 “...o los otros parientes cercanos, fasta el quarto grado: non pueden ser testigos sobre la contienda, que ouiesse el heredero con los parientes...” (Íd.). É factíbel que no manuscrito portugués houbese un salto de igual a igual con base na forma parentes. 45 “...del finado, o con los otros omes en razon del testamento...” (Íd.). 46 Trátase da lei 12, da que só conservamos parte da última palabra. 47 “En pargamino de cuero, o de papel, o en tablas, quier sean con cera, o de otra manera, o en otra cosa en que se pueda fazer escritura, e parescer, puede ser escrito el testamento...” (Acebes Veganzones 2020a: § 6.1.12). Parece que no inicio deste capítulo non se planificou inicial capitular, pois a secuencia escribiuse xusto a continuación do final da rúbrica. A desencadernación e restauración dos fragmentos permitirán confirmar estas e outras cuestións. 48 “Ley .XIII. Quien puede fazer testamento e quien non” (Íd.).
mariña arbor aldea & miguel garcía-fernández & ricardo pichel 5 660 [--- o]utra m[aneira] 49 [--- testa]mento 50 [--- letr]ado 51 e [--- naç]ença 52 [---] 53 uezes [enper]o aq[uel ---] 54 [alg]ũu caso. se est[e ---] 55 [test]amento. Ley xiiijª em [que maneira pod]er ocego fazer testa[mento] 56 [Lei 6.1.15] 57 [--- cabe]del 58 . fazendo oquelhy uedaua. ou nom conprindo seus [man] damentos assy como deuia. se por tal razom como e[sta] fosse dada contra a sentença de morte. nom pode de[pois] fazer testamento saluo se ental Juizo lhy fosse [outor]gado. poder deo fazer. ca entom ennos bẽes que som ch[ama]dos peculium castrense. pode fazer testamento. ma[ys dos] outros nom ¶ E sse pelauentura ocaualeiro fosse [julga]do amorte por que quebrantasse affe. ou por algũu e[rro] que caesse traiçom. entom poderia fazer testamento em n[ehũa] maneira Pero se o erro que fezesse ocaualleiro nom [fosse] de fe quebrantada 59 nem tangesse em preito de cauala[ria ---] 60 49 “...Empero el que lo fuesse por alguna ocasion, assi como por enfermedad, o de otra manera...” (Íd.). 50 “...este a tal si supiesse escriuir, puede fazer testamento...” (Íd.). 51 “...escriuiendolo por su mano misma. Mas si fuesse letrado...” (Íd.). 52 “...e no supiesse escreuir: non podria fazer su testamento. Fueras ende en vna manera, si le otorgasse el Rey, que lo escriuiesse otro alguno en su lugar. En esta manera misma, podria fazer su testamento, el ome letrado, que fuesse mudo de su nascencia...” (Íd.). É bastante probábel que na copia houbese un salto de igual a igual con base na forma naçença. 53 “...maguer non fuesse sordo: e esto acaesce pocas vezes...” (Íd.). 54 “...Empero aquel que fuesse sordo desde su nascencia, o por alguna ocasion...” (Íd.). 55 “...si este a tal pudiere fablar, bien puede fazer testamento...” (Íd.). 56 “Ley .XIIII. En que manera el que fuere ciego puede fazer testamento” (Ibíd.: § 6.1.14). Non é lexíbel ningún fragmento do capítulo. 57 “Ley .XV. Como los que son iudgados a muerte o son desterrados para siempre, non pueden fazer testamentos” (Ibíd.: § 6.1.15). 58 “...Ca si el auia fecho yerro en caualleria, assi como estando en hueste, vendiendo o baratando las armas, o fuesse desmandado al cabdillo...” (Ibíd.: § 6.1.15). Reconstruímos a forma cabedel dado que é a forma presente na versión portuguesa da Primeira Partida (Ferreira 1980, apud CGPA), coetánea ao fragmento en cuestión. 59 Na tira onde se encontra esta secuencia (fragmento 1B), á esquerda do intercolumnio, pódense ler parcialmente as palabras finais de tres líneas (as dúas últimas son parte dunha rúbrica): “[---]der | [---]poder | [---]alho?”. Pola localización debe formar parte dunha das leis previas á 6.1.15, mais de momento non puidemos identificar o texto. 60 “...Mas fuesse a tal, en que caen los otros omes, comunalmente a las vegadas, assi como por razon de adulterio o de furto, o de otro yerro qualquier semejante destos, estonce bien podria fazer testamento...” (Acebes Veganzones 2020a: § 6.1.15).
661 5 a recepción galego-portuguesa da SEXTA PARTIDA... referencias bibliográficas 7PD = José Manuel Fradejas Rueda (dir.) (2020-): PartidasDigital. Valladolid: Universidad de Valladolid, <https://7partidas.hypotheses. org/> (consultado: 15/09/2022). 7PDgap = Ricardo Pichel e Harvey L. Sharrer (dirs.) (2022-): Edición dixital das Sete Partidas na Galiza e Portugal. Santiago de Compostela; Alcalá de Henares: Universidade de Santiago de Compostela, Instituto da Lingua Galega; Universidad de Alcalá, <https://corpora.uah.es/ egpa/7PDgap>. Acebes Veganzones, María (2020a): “López 1555. 6.1”. En José Manuel Fradejas Rueda (ed.). PartidasDigital, <https://7partidas.hypotheses. org/8470> (consultado: 15/09/2022). — (2020b): “López 1555. 6.7”. En José Manuel Fradejas Rueda (ed.). PartidasDigital, <https://7partidas.hypotheses.org/8482> (consultado: 15/ 09/2022). — (2020c): “López 1555. 6.8”. En José Manuel Fradejas Rueda (ed.). PartidasDigital. <https://7partidas.hypotheses.org/8484> (consultado: 15/ 09/2022). Askins, Arthur L-F.; Aida Fernanda Dias e Harvey L. Sharrer (2002): Fragmentos de Textos Medievais Portugueses da Torre do Tombo. Lisboa: Instituto dos Arquivos Nacionais / Torre do Tombo. Avenoza, Gemma (1995): “Atopáronse uns pergamiños... O redescubrimento duns fragmentos en galego das Partidas”. Romance Philology, 49, pp. 119-129. — (2021): “Las Partidas en catalán”. En José Manuel Fradejas Rueda, Enrique Jerez Cabrero e Ricardo Pichel (eds.). Las Siete Partidas del Rey Sabio. Una aproximación desde la filología digital y material. Madrid; Frankfurt am Main: Iberoamericana - Vervuert, pp. 97-102. BETA: Charles B. Faulhaber (dir.) (1997-): Bibliografía Española de Textos Antiguos. Berkeley: The Bancroft Library, University of California, <https://bancroft.berkeley.edu/philobiblon/beta_es.html> (consultado: 16/10/2022). BITAGAP: Arthur L.-F. Askins, Harvey L. Sharrer e Martha E. Schaffer (dirs.) (1997-): Bibliografia de Textos Antigos Galegos e Portugueses. Berkeley: The Bancroft Library, University of California, <https://bancroft. berkeley.edu/philobiblon/bitagap_po.html> (consultado: 16/10/2022).
mariña arbor aldea & miguel garcía-fernández & ricardo pichel 5 662 CGPA = Xavier Varela Barreiro (dir.) (2015-): Corpus Galego-Portugués Antigo. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega, Universidade de Santiago de Compostela, <http://ilg.usc.gal/cgpa>. Domingues, José (2014): “As Partidas de Castela na Sistemática Compilatória do Livro IV da Reforma das Ordenações”. Initium, 19, pp. 353- 406. — (2021): “La tradición medieval de las Siete Partidas en Portugal”. En José Manuel Fradejas Rueda, Enrique Jerez Cabrero e Ricardo Pichel (eds.). Las Siete Partidas del Rey Sabio. Una aproximación desde la filología digital y material. Madrid; Frankfurt am Main: Iberoamericana; Vervuert, pp. 103-116. Duro Peña, Emilio (1961): “Los códices de la Catedral de Orense”. Hispania Sacra, 14, pp. 185-212. EGPA = Ricardo Pichel e Xavier Varela Barreiro (dirs.) (2019-): Escritorio Galego-Portugués Antigo. Santiago de Compostela; Alcalá de Henares: Instituto da Lingua Galega, Universidade de Santiago de Compostela; Universidad de Alcalá, <https://corpora.uah.es/egpa/>. Ferreira, José de Azevedo (1980): Alphonse X. Primeyra Partida. Édition et Étude. Braga: Instituto Nacional de Investigação Cientifica (Textos de Linguística 3). — (1993): “Fragmentos das Partidas de Afonso X reencontrados em Braga”. Cahiers de Linguistique Hispanique Médiévale, 18-19, pp. 367-402. Fradejas Rueda, José Manuel (2021): “Los testimonios castellanos de las Siete Partidas”. En José Manuel Fradejas Rueda, Enrique Jerez Cabrero e Ricardo Pichel (eds.). Las Siete Partidas del Rey Sabio. Una aproximación desde la filología digital y material. Madrid; Frankfurt am Main: Iberoamericana; Vervuert, pp. 21-35. Fradejas Rueda, José Manuel; Enrique Jerez Cabrero e Ricardo Pichel (eds.) (2021): Las Siete Partidas del Rey Sabio. Una aproximación desde la filología digital y material. Madrid; Frankfurt am Main: Iberoamericana; Vervuert. Gallego Domínguez, Olga (1977): Archivo Histórico Provincial de Orense: guía del investigador. Ourense: Ministerio de Educación y Ciencia, Dirección General del Patrimonio Artístico y Cultural. García-Fernández, Miguel (2021): “Mujeres y transmisión de la herencia en las Partidas de Alfonso X: un marco normativo para la práctica testamentaria bajomedieval”. En José Manuel Fradejas Rueda, Enrique Jerez Cabrero e Ricardo Pichel (eds.). Las Siete Partidas del Rey Sabio.
663 5 a recepción galego-portuguesa da SEXTA PARTIDA... Una aproximación desde la filología digital y material. Frankfurt am Main; Madrid: Vervuert; Iberoamericana, pp. 223-249. García-Gallo, Alfonso (1977): “Del testamento romano al medieval. Las líneas de su evolución en España”. Anuario de Historia del Derecho Español, 47, pp. 425-498. García y García, Antonio (1986): “Tradición manuscrita de las Siete Partidas”. En Antonio Pérez Martín (ed.). España y Europa, un pasado jurídico común. Actas del I Simposio Internacional del Derecho Común. Murcia: Publicaciones del Instituto de Derecho Común, Universidad de Murcia, pp. 655-699. Martín Cea, Juan Carlos (2003-2004): “El modelo testamentario bajomedieval castellano y su reflejo en los diferentes grupos sociales”. Edad Media. Revista de Historia, 6, pp. 103-156. Pensado Tomé, José Luis (1986): “Nuevo fragmento de una traducción gallega de las Siete Partidas”. Artigo inédito. Pichel, Ricardo (2021): “La recepción de las Siete Partidas en la Galicia bajomedieval”. En José Manuel Fradejas Rueda, Enrique Jerez Cabrero e Ricardo Pichel (eds.). Las Siete Partidas del Rey Sabio. Una aproximación desde la filología digital y material. Madrid; Frankfurt am Main: Iberoamericana; Vervuert, pp. 117-133. Pichel, Ricardo; Marina Aurora Garzón Fernández, Tania Vázquez García e Miguel García-Fernández; Esther Corral Díaz e Ricardo Pichel (coords.) (2020): Guía para o estudo da prosa galega medieval. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades, Xunta de Galicia (Col. Argamed, 3), < http://www.cirp. gal/w3/publicacions/pub-0511.html >. Prádanos Fernández, Jorge (2022): «A servicio de dios y por comunal de todos hacemos este libro». Análisis y contexto de la iluminación de los manuscritos de las Siete Partidas. Tese de doutoramento inédita. Madrid: Universidad Complutense de Madrid, 2 vols. Sharrer, Harvey L. (2014): “The BITAGAP project since 1988: Expansion of the corpus of texts and important discoveries”. En Lourdes Soriano, Helena Rovira, Marion Coderch, Glòria Sabaté e Xavier Espluga (eds.). Humanitats a la xarxa: món medieval / Humanities on the Web: the medieval world. Bern: Peter Lang, pp. 169-184.