Sistema de financiamento local e autonómico en España

Vicerreitoría de eStUdaNteS, cUltUra e ForMaciÓN coNtiNUa Unha colección orientada a editar materiais docentes de calidade e pensada para apoiar o traballo do profesorado e do alumnado de todas as materias e titulacións da universidade Grao en Economía Federalismo Fiscal María Cadaval Sampedro Departamento de Economía Aplicada Facultade de Ciencias Económicas e Empresariais 4 Sistema de financiamento local e autonómico en España 9788498 877816 ISBN 978-84-9887-781-6 6LVWHPDGHÀQDQFLDPHQWRORFDO e autonómico en España 4 María Cadaval Sampedro Departamento de Economía Aplicada Facultade de Ciencias Económicas e Empresariais ADVERTENCIA LEGAL: reservados todos os dereitos. Queda prohibida a duplicación, total ou parcial desta obra, en calquera forma ou por calquera medio (electrónico, mecánico, gravación, fotocopia ou outros) sen consentimento expreso por escrito dos editores. © Universidade de Santiago de Compostela, 2011 Deseño Unidixital Edita Vicerreitoría de Estudantes, Cultura e Formación Continua da Universidade de Santiago de Compostela Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago de Compostela Imprime Unidixital Servizo de Edición Dixital da Universidade de Santiago de Compostela Dep. Legal: C 2367-2011 ISBN 978-84-9887-781-6 UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España - 3 MATERIA: FEDERALISMO FISCAL TITULACIÓN: GRAO EN ECONOMÍA PROGRAMA XERAL DO CURSO Localización da presente unidade didáctica Unidade I. Introdución Federalismo fiscal: aspectos funcionais Función de asignación: o modelo de Oates e a teoría de Tiebout Función redistributiva As políticas macroeconómicas Unidade II. A descentralización. Vantaxes e Inconvenientes Os bens públicos locais coma bens mixtos Os efectos desbordamento O efecto conxestión Externalidades e economías de escala Competencia fiscal Redistribución e mobilidade A descentralización na práctica Unidade III. Os sistemas de perecuación O efecto "Fly paper" A nivelación fiscal Aspectos teóricos A práctica. Experiencia comparada Unidade IV. O Sistema de Financiamento autonómico e local en España Desenvolvemento temporal do proceso autonómico O financiamento Autonómico O sistema foral As corporacións locais Características e problemas de dimensión Os seus recursos: sistema tributario, subvencións e Endebedamento Financiamento das corporacións locais: O sistema impositivo municipal –teórico e práctico– UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España - 5 ÍNDICE Presentación ................................................................................................. 7 Xustificación ................................................................................................. 8 Os obxectivos ............................................................................................... 9 Principios metodolóxicos ......................................................................... 11 Os contidos 1. Desenvolvemento temporal do proceso autonómico ................ 12 1.1. O financiamento Autonómico ....................................... 15 1.2. O sistema foral ............................................................. 19 2. As Corporacións Locais ............................................................... 20 2.1. Características e problemas de dimensión ................. 21 2.2. Os recursos locais: sistema tributario, subvencións e endebedamento .......................................................... 23 2.3. Financiamento das corporacións locais. O Sistema impositivo municipal teórico e práctico ....................... 25 Actividades propostas .............................................................................. 32 Avaliación da Unidade Didáctica .............................................................. 32 Bibliografía .................................................................................................. 33 UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España - 7 PRESENTACIÓN A materia Federalismo Fiscal está enmarcada no bloque formativo relativo ao estudo do sector público, no Grao de Economía. Segundo o regulado no RD 1393/2007, e na lexislación propia da USC, a materia ten o carácter de obrigatoria no Plan de Estudos, que se sitúa temporalmente no primeiro semestre do 4º curso do Grao. Así, pois, está destinada aos alumnos do Grao en Economía do Campus de Santiago de Compostela. O contido impártese o primeiro semestre do curso, cunha carga lectiva de 4.5 créditos ECTS. O 60% teñen carácter expositivo e o 40% interactivo. Deste xeito, e de acordo co horario que se estableza anualmente polo Centro, a distribución semanal da carga lectiva farase combinando as aulas expositivas de dúas horas de duración, coas interactivas, dunha hora. A programación docente está constituída por catro unidades didácticas, nas que se abordan os aspectos máis relevantes para mergullarse na Teoría do Federalismo Fiscal. Así, despois da primeira parte, destinada á contextualización dos aspectos funcionais do Federalismo Fiscal, as teorías clásicas que o xustifican así coma o seu papel na división de funcións do Sector Público; abordamos o estudo das vantaxes e inconvenientes da descentralización, os sistemas de perecuación para entrar no estudo concreto da descentralización en España. Así, mergullámonos no sistema autonómico e local, as súas características e os seus sistemas de financiamento, dende o punto de vista teórico e práctico. En resumo, o esquema didáctico quedaría como segue: FEDERALISMO FISCAL Unidade I. Introdución Unidade II. A Descentralización: Vantaxes e Inconvenientes Unidade III. Os Sistemas de Perecuación. O Efecto Fly-paper Unidade IV. O Sistema de Financiamento Autonómico e Local en Es p aña 14 - UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España Ł Segundo as súas competencias x Dous grupos iniciais • Con competencias educativa e sanitaria • Sen competencias educativa e sanitaria • …paulatinamente todas as CC.AA. acceden a elas, proceso que culmina no ano 2001. Ł Segundo os feitos diferenciais • Hai oito CC.AA. que teñen competencias específicas das que non dispoñen as demais, no ámbito da lingua propia, dereito civil e organización territorial. Ł Segundo o seu sistema de financiamento x O réxime Foral: País Vasco e Navarra x O réxime común: para todas as demais, sen prexuízo de peculiaridades propias de Canarias, Ceuta e Melilla Ł Segundo a división territorial interna x Uniprovinciais (desaparece Deputación) x Pluriprovinciais UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España - 15 1.1. O financiamento Autonómico O financiamento das comunidades autónomas xira en torno ao concepto clave de solidariedade recollido no texto constitucional, de tal xeito que se estableza un equilibrio económico axeitado e xusto nas diversas partes do territorio. Na actualidade, como dixemos, conviven as comunidades de réxime foral, País Vasco e Navarra, e as de réxime común, cos casos especiais de Canarias, Ceuta e Melilla. Diferentes pactos autonómicos marcan a evolución do sistema de financiamento, pasando, por seis acordos ata chegar ao sistema vixente: 1982-1983, 1987, 1992, 1996, 2002 e 2009, ano no que se produce a última reforma, que determina o financiamento actual dos entes autonómicos. Así, os recursos cos que conta o nivel rexional de goberno podemos agrupalos en tres categorías: os tributos totalmente cedidos ás CCAA, a participación nos tributos do Estado central, que cede parte da recadación do IVE, IRPF e IIEE, sen que as autonomías teñan marxe de manobra ningún sobre os aspectos básicos dos mesmos. Conta á súa vez, cun sistema de transferencias ou fondos, que teñen a finalidade de dar cumprimento ao principio de solidariedade. Como sinalamos antes, o sistema de financiamento autonómico pasa por diferentes reformas, a última foi levada a cabo pola Lei 22/2009, de 18 de Decembro, coa que, segundo a súa exposición de motivos, preténdese: 1. Mellorar o financiamento dos servizos do Estado do Benestar que reciben os cidadáns. 2. Garantir que calquera cidadán reciba os mesmos servizos, máis alá do territorio onde resida, e que todas as competencias transferidas reciban financiamento suficiente. 3. Dotar de maior autonomía financeira e corresponsabilidade fiscal ás CC.AA 4. Reducir as diferenzas de financiamento per cápita Para conseguir estes obxectivos, os eixes da reforma xiran ao redor dos seguintes principios: 1. Garantía de igualdade de financiamento para os servizos públicos fundamentais e suficiencia para o resto. 2. Garantía de igualdade de financiamento para os servicios públicos fundamentais e suficiencia para o resto. 3. Reforzo das prestacións do Estado do Benestar, cos recursos adicionais. 4. Aumento da autonomía financeira e a corresponsabilidade fiscal. 5. Mellor dinámica e estabilidade de sistema, e a súa capacidade de axuste ás necesidades. Así, pois, tal e como viña acontecendo nas últimas reformas, a través deste novo modelo de financiamento, búscase, ademais de contribuír a 16 - UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España diminuír o desequilibrio vertical entre o Estado e as CC.AA, garantir a cada comunidade autónoma un incremento mínimo de recursos que posibilite que ningunha comunidade resulte prexudicada en termos absolutos pola aplicación do novo modelo. No tocante á cesta de impostos, as CCAA teñen cedido o 100% do rendemento dos seguintes tributos, con certa capacidade normativa sobre eles, excepto no caso do imposto especial sobre a electricidade (ver cadro): 1. Imposto sobre o patrimonio (IPN) 2. Imposto sobre sucesións e doazóns (ISeD) 3. Imposto sobre transmisións patrimoniais e actos xurídicos documentados (ITP e AXD) 4. Tributos sobre o xogo e taxas afectas (TX e TA) 5. Imposto sobre as vendas polo miúdo de determinados hidrocarburos (ISVH) 6. Imposto especial sobre determinados medios de transporte 7. Imposto sobre a electricidade CAPACIDADE NORMATIVA DAS CC.AA. SOBRE TRIBUTOS TOTALMENTE CEDIDOS ITP Tipo de gravame sobre: concesións administrativas, transmisións de bens inmobles, constitución e cesión de dereitos reais, excepto os de garantía, arrendamento de bens mobles e inmobles. Deducións e bonificacións da cota sobre os actos dos que se dispón de capacidade sobre o tipo de gravame Xestión e liquidación do tributo. AXD Tipo de gravame dos documentos notariais Dedución e bonificacións da cota sobre os documentos dos cales se dispón de capacidades sobre o tipo de gravame Xestión e liquidación do tributo ISeD Recadación Reducións da BI, tarifa, determinación da contía, coeficientes do patrimonio preexistente, deducións, bonificacións da cota, xestión e liquidación TX e TA Recadación Exencións, BI, tipos de gravame, cotas fixas, bonificacións e dereitos de cobro ISVH Recadación Tipos impositivos: Gasolinas: 0-48 €/1000 l Gasóleos de uso xeral: 0-48 €/1.000l Gasóleos de usos especiais e calefacción: 0-12€/1.000 l Fuelóleo: 0-2€/tonelada Queroseno uso xeral: 0-48€/1000l Imposto sobre a electricidade As CC.AA. non teñen capacidade normativa, reciben o 100% da recadación líquida, en función da % relativa de consumo neto de enerxía eléctrica Imposto sobre determinados medios de transporte Incremento dos tipos impositivos estatais ata un 15% IPN (2008, exención 100%) Mínimo exento, tipo de gravame, deduccións e bonificacións da cota UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España - 17 Ademais, os gobernos autonómicos participan parcialmente do rendemento das principais figuras impositivas do sistema fiscal español tales coma o IVE, IRPF, IIEE na fase de fabricación, sobre alcohol, tabaco e hidrocarburos. No IVE, as CC.AA. reciben o 50% da recadación total, en función do % de consumo da comunidade con respecto ao consumo total. Para os impostos especiais sobre hidrocarburos, tabaco, alcohol, reciben o 58% da recadación total das CC.AA., dependendo dos criterios establecidos para cada un deles. No IRPF, os entes territoriais teñen recoñecido certa marxe de manobra ou capacidade normativa, que resumimos no seguinte apartado: CAPACIDADE NORMATIVA DAS CC.AA. SOBRE O IRPF Tramo autonómico Mínimo persoal e familiar, cunha banda do 10% (+/-) Elimínase a limitación anterior de manter o mesmo número de tramos autonómicos que os da escala estatal. Deducións na cota por: circunstancias persoais e familiares; investimentos non empresariais por aplicación de renda; subvencións e axudas públicas non exentas, recibidas das CC.AA. –salvo as que afecten ao desenvolvemento das actividades económicas ou ás rendas que se integren na base do aforro–. Aumentos ou diminucións nas % de deducción da vivenda habitual. Ademais dos impostos cedidos total ou parcialmente, o sistema contempla un mecanismo de nivelación, composto por dous bloques: 1. Recursos que se nivelan mediante o chamado Fondo de garantía dos servizos públicos fundamentais, que ten como fin cumprir o principio de equidade horizontal, para poder financiar os servizos esenciais do estado de benestar, co mesmo esforzo fiscal. 2. Recursos que non se nivelan, formado polo 25% dos ingresos tributarios normativos que non foron incluídos no Fondo de garantía dos servizos públicos fundamentais. Coma variables de axuste do modelo, establécense os: 1. Fondo de suficiencia global, para asegurar a cada CC.AA. o aumento dos recursos adicionais que proporciona o novo sistema de financiamento. 2. Fondo de competitividade, co obxectivo de reforzar a equidade entre as comunidades autónomas e reducir as diferenzas no financiamento per cápita. 18 - UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España 3. Fondo de cooperación, que pretende alcanzar o desenvolvemento rexional e estimular o crecemento e a converxencia rexional en termos de renda1. De xeito resumido, podemos ver no seguinte esquema a actual configuración do sistema de financiamento autonómico que acabamos de describir: Con todo, está establecido pola Lei 22/2009 un mecanismo de seguimento e actualización, para dar estabilidade ao sistema, cun sistema de revisión anual ou quinquenal, segundo sexa o caso. 1 Estes dous últimos fondos, englóbanse no chamado Fondo de converxencia autonómica. Necesidades de gasto Financiación actual + Recursos adicionais Ingresos Tributarios autonómicos Fondo de Garantía de SPF Fondo de Suficiencia Global Fondo de Converxencia Autonómica UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España - 19 1.2. O Sistema Foral 1.2.1. O Concerto Económico do País Vasco O marco xurídico-positivo do Concerto Económico Vasco ten o seu elemento principal na disposición adicional primeira da Constitución, en virtude da cal se amparan os dereitos históricos dos territorios forais, á vez que se ordena a actualización xeral de dito réxime no marco da Constitución e do Estatuto de Autonomía. O Estatuto de Autonomía para o País Vasco, aprobado por Lei Orgánica 3/1979, de 18 de decembro, establece o que as “institucións competentes dos territorios históricos do País Vasco poden manter, establecer e regular o seu propio sistema tributario. O primeiro Concerto Económico da Comunidade Autónoma do País Vasco, foi aprobado pola lei 12/1981, de 13 de maio, atribuíndose, do mesmo xeito que se fixera en Álava, unha duración limitada, ata o 31 de decembro do ano 2001. Nesta data, apróbase un novo Concerto Económico, seguindo os mesmos principios, bases e directrices que no anterior, pero reforzándose os procedementos tendentes á consecución dunha maior seguridade xurídica na súa aplicación. A principal novidade deste novo regulamento, é o seu carácter indefinido, prevíndose a adaptación ás modificacións que experimente o sistema tributario estatal. En virtude deste Concerto, as institucións competentes nestes territorios poderán establecer e regular, dentro da súa xurisdición, o réxime tributario, salvo determinados tributos. A exacción, xestión, liquidación, inspección, revisión e recadación dos tributos contemplados no Concerto corresponde ás Deputacións Forais. Para o mantemento e a compensación dos gastos do Estado no País Vasco, establécese un sistema de “cupo”. O cupo é a contribución que ha de transferir o País Vasco ás arcas estatais, para sufragar as competencias que o Estado presta nesa Comunidade, ao non ter sido transferidas, tales coma os gastos de Defensa, Exteriores, Coroa, etc. O cupo determínase a través dun índice de imputación, ao que se lle aplican determinados axustes e compensacións por tributos non concertados, outros ingresos e déficit, do que resultará o “cupo” líquido. 1.2.2. O Convenio Económico con Navarra O Convenio Económico regula a autonomía financeira de Navarra, que arranca da Lei Paccionada de 1841, mediante a cal o “Vello Reino” incorpórase á estructura do Estado, conservando a súa capacidade para establecer os seus propios tributos. Consonte á Constitución, a Lei Orgánica de Reintegración e Melloramento do Réxime Foral de Navarra e, posteriormente, a Lei 28/1990, pola que se aproba o Convenio Económico entre o Estado e a Comunidade Foral de Navarra, recollen a potestade desta Comunidade para manter, establecer e regular o seu propio réxime tributario, sempre que non se opoña aos pactos internacionais e aos impostos do Estado. 20 - UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España No Convenio Económico establécense os criterios de harmonización fiscal co Estado español, así coma a “achega” de Navarra ao Estado, mediante a cal, a Comunidade Foral paga anualmente polos servizos e funcións non transferidas, que a Administración Central presta no seu territorio. O último convenio asinado foi o do 31 de xullo de 1990, producíndose, posteriormente, as actualizacións e modificacións necesarias nos anos 1997, 2003, 2007 e 2011. 2. As Corporacións Locais Tal e como acabamos de describir no apartado anterior, é evidente que a organización territorial do Estado español sufriu un cambio substancial durante o último terzo do S. XX, cun proceso descentralizador sen precedentes, que dotou ás CC.AA dun conxunto de responsabilidades na xestión pública. En apenas un cuarto de século, descentralízase un terzo do sector público. Este proceso lévase a cabo a favor dos entes rexionais, se ben, as entidades locais non viron crecer a súa dimensión relativa, quedando nunha situación semellante á da etapa predemocrática. A configuración do mapa municipal español nace baixo o paraugas da ideoloxía liberal, por mandato expreso do artigo 11 da Constitución de 1812: “farase unha división máis conveniente do territorio español…”, que quedará así vertebrado en vilas e provincias, confiándose o goberno daquelas aos concellos. Establece, ademais, nos artigos 310 e 335 que “… se poñerá un concello nas vilas que non o teñan, e en que conveña o haxa, non podendo deixar de habelo nos que por si ou coa súa comarca cheguen a mil almas…”. Se ben, o andar dos concellos non foi doado nin na súa creación, pois coa volta a España de Fernando VII restablécese o aparello administrativo do Antigo Réxime, retornando á situación de 1808. Despois de vicisitudes históricas varias, o Real Decreto de 23 de xuño de 1835 determina o establecemento dun regulamento específico destinado á unión e segregación dos concellos. O “Arranxo Provisional dos Concellos do Reino” só serve para conter a excesiva disgregación espacial que tiña propiciado a lexislación precedente. Destronada Isabel II, apróbase a nova Constitución, que serve como telón de fondo na Lei Municipal do 20 de agosto de 1870, na que se contempla, por primeira vez, a posibilidade de que se produzan asociacións entre municipios para a “resolución de problemas comúns a través de mancomunidades intermunicipais”. Estas mudanzas centradas xa no esforzo de concentración, non deu froito, observándose no censo municipal de 1907, ao redor de 9.297 xurisdicións, das que o 93% tiñan unha poboación inferior aos 5.000 habitantes. Andado o tempo, comprobamos que a lexislación posterior non fai demasiados esforzos para adaptar os límites institucionais ás realidades urbanas emerxentes, trasladándose esta realidade do S. XIX ata os nosos días. A Nova Lei de Bases de Réxime Local de 1953, cuxo texto refundido é de 1955, introduce no seu artigo 13 a posibilidade de fusión de dous ou máis municipios limítrofes. A Lei 48/66 de 23 de xullo, achega algunhas técnicas de apoio ás agrupacións municipais, que nunca chegaron a aplicarse. Vixente ata o ano 1976, o saldo das fusións non foi especialmente UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España - 21 destacable, fusionándose un total de 1.025 concellos que, na súa maioría, recobran a independencia anos máis tarde. Sentadas as bases do proceso autonómico e do novo sistema de organización territorial, chega o momento de enfrontarse ao “problema local”, o que pon en marcha a reforma que desemboca na Lei 7/1985, de 2 de abril, Reguladora das Bases de Réxime local, que no seu Título VIII plasma o modelo previsto na Constitución, en cuxos artigos 137 e 142, se consagran os principios xerais básicos de autonomía e suficiencia financeira. A Lei 39/1988, de 28 de decembro, Reguladora das Facendas Locais, complementa a anterior, dando forma definitiva ao actual réxime xurídico-financeiro da administración local. Ademais, ordena o sistema financeiro encamiñado á consecución dos principios de autonomía e suficiencia. Esta Reforma produce unha modificación no sistema impositivo vixente ata o momento, concretándose tamén cambios importantes en canto aos gastos, á vez que se establece unha nova normativa contable que mellora o control das colectividades locais e dá un maior rigor na xestión dos recursos. 2.1. Características e problemas de dimensión O conglomerado administrativo español, complícase pola heteroxeneidade que presentan os concellos en canto a superficie, dispersión, número de habitantes, grao de urbanización, etc. Convén ter presente que a evolución da política española marcou, de xeito significativo, o proceso de transformación das formas organizativas das administración pública, e pon en evidencia o seu retraso relativo no grao de adecuación aos retos dos futuro, respecto a outros países do seu entorno. Así, nesta realidade combínanse factores tan diversos coma o minifundismo local –arredor do 86% dos concellos ten menos de 5.000 habitantes–, xunto con outros que se enfrontan a un elevado grao de urbanización –preto do 40% da poboación vive en cidades maiores de 100.000 habitantes. ¿Teñen os entes locais un problema de dimensión?, ¿que é o que se prevé na nosa lexislación? Numerosos estudos da realidade local española mostran unha inadaptación do tamaño xurisdicional á correcta prestación de bens e servizos públicos, o que fai incompatible a figura do decisor-beneficiario-pagador, que leva aparellado importantes dificultades para a facenda local. Este nivel de goberno verase afectado, ademais de pola aparición de externalidades que se traducen en importantes efectos desbordamento –spillovers–, por custos de conxestión no consumo dos bens públicos locais. Esta situación, froito da falla de correlación entre o territorio funcional, institucional e relacional, fai que, na práctica, se teñan buscado solucións baseadas, fundamentalmente, na coordinación. 22 - UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España Gráfico 1. Territorios A colaboración pode englobar diversas formas, así pois, podemos falar de adaptacións técnicas –que reagrupan competencias e recursos a través da colaboración intermunicipal–, de adaptacións estructurais –que consisten na cooperación de diversos territorios a través de fórmulas tales como a fusión, asociación, etc.–, e a intensificación da perecuación financeira ou a centralización de certas tarefas. No nivel que nos ocupa, a modalidade máis utilizada internacionalmente pasa pola recomposición territorial ben sexa a nivel físico ou administrativo. Ao falar de recomposición territorial a nivel físico estamos a referirnos á fusión de municipios. Esta práctica consiste na reagrupación de dous ou máis territorios institucionais con igualdade xerárquica nun novo, coa característica esencial de que os entes fusionados perden a súa total autonomía en favor da entidade nacente do mesmo rango. Máis este non foi o modelo que prosperou. A xestión pública neste eido encamiñouse máis cara á técnicas de cooperación que, ao menos sobre o papel, pretenden facilitar a cooperación interadministrativa, a flexibilidade na xestión dos recursos produtivos e a introdución de criterios de eficiencia e de eficacia que, porén, non deron os resultados esperados. Os gobernos locais, con dous niveis de administración: o provincial e o municipal, botaron man, xeralmente, de mecanismos baseados en fórmulas voluntarias de cooperación, a instancias da comunidade autónoma ou tamén dos mesmos entes locais. As máis estendidas son as fórmulas asociativas, das que o exemplo clásico é o da mancomunidade. Están orientadas á prestación en común de determinados servizos públicos, servindo de instrumentos para paliar as deficiencias estruturais dos concellos españois. É a fórmula asociativa por excelencia para os pequenos municipios españois. A Lei Reguladora de Bases de Réxime Local recoñece, no seu título IV, a potestade das CC.AA. para crear no seu territorio comarcas ou outras entidades que agrupen a varios municipios, cuxas características determinen intereses comúns para a súa xestión, ou demanden a prestación TERRITORIO RELACIONAL TERRITORIO INSTITUCIONAL TERRITORIO FUNCIONAL UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España - 23 deste tipo de servizos. A súa implantación tamén resultou ser lenta e só un pequeno número de autonomías as puxeron en práctica, sen demasiado éxito, salvo algunha excepción. Tamén as CC.AA. poderán crear, modificar e suprimir as áreas metropolitanas, xa contempladas na Lei de Réxime Local de 1955, posibilitando a súa constitución para dar resposta ás dinámicas de urbanización existentes, onde as realidades territoriais e socioeconómicas forman un continuo urbano que desborda os límites municipais. Os consorcios son organización con personalidade xurídica pública de natureza asociativa, con carácter non territorial, constituídas voluntariamente por diversas administración públicas, ou por estas, con determinadas entidades privadas, sen afán de lucro, que teñan finalidades concorrentes de interese público. A figura consorcial é una das máis confusas, e aínda a pesar diso, ven sendo utilizada coma una ferramenta de innovación na xestión dos servizos públicos. A principal complexidade na sociedade actual para a prestación de bens e servizos provén dos procesos de intensa urbanización, coas demandas crecentes en cantidade e calidade dos bens públicos. Operando ou non con eficacia, isto conduce ao redescubrimento das fórmulas de xestión. Así, moitos bens e servizos públicos locais son producidos a través de concesións, sociedades mixtas ou consorcios, nos que a participación privada é fundamental 2.2. Os recursos locais: sistema tributario, transferencias e endebedamento A promulgación da Lei 39/1988, de 28 de decembro, (modificada pola Lei 51/2002, de 27 de decembro), Reguladora das Facendas Locais, supuxo, en palabras da súa propia exposición de motivos, “a incorporación ao dereito positivo da reforma lexislativa da Facenda das entidades locais”. A publicación da referida Lei permitiu, basicamente, dar por resolto o longo período de transitoriedade no que viña desenvolvendo a actividade financeira o sector público local. No marco dunha estruturación global dos recursos das Facendas Locais, e coa forza que a aplicación dos seus preceptos proporcionaba ao amparo do artigo 149.1.18 da Constitución, ou o seu tratamento de normas relativas á competencia exclusiva do Estado, a Lei 39/1988 tivo un obxectivo claro, que foi a efectiva realización dos principios de autonomía e suficiencia financeira consagrados na Carta Magna española. Se hai un aspecto que neste marco tivo unha particular relevancia, foi a racionalización do sistema tributario local, coa creación de tres grandes figuras impositivas: o Imposto sobre Bens Inmobles, o Imposto sobre Actividades Económicas e o Imposto sobre Vehículos de Tracción Mecánica; e a supresión correlativa dun número moi superior de tributos que incidían sobre a mesma materia impoñible que os novos, como as Contribucións Territoriais Rústica e Pecuaria e Urbana, o Imposto Municipal sobre Solares, as Licenzas Fiscais de Actividades Comerciais e Industriais e de Profesionais e Artistas, o Imposto Municipal sobre Radicación e o Imposto Municipal sobre Circulación de Vehículos. 30 - UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España Impostos sobre o incremento do valor dos terreos de natureza urbana x Natureza:  Imposto directo  De aplicación opcional x Grava:  O ¨ de valor que experimenten os terreos urbanos ao pórse de manifesto pola transmisión da propiedade ou pola constitución ou transmisión dun dereito real de goce, limitativo do dominio sobre os terreos. x Feito impoñible:  Está suxeito o incremento de valor que experimenten os terreos urbanos para os efectos do IBI, con independencia de que se contemplen como tales no Catastro ou Padrón do IBI e tamén o está o incremento de valor que experimenten os terreos integrados cos inmobles clasificados como BICE para os efectos do IBI. x Devengo:  Cando se transmita a propiedade do terreo a título oneroso ou gratuíto (inter vivos ou mortis causa):  Na data de transmisión  Cando se constitúa ou transmita calquera dereito de goce limitativo do dominio:  Na data que se constitúa ou transmita  Non se devengará nas transmisións de terreos derivadas de operacións ás que sexa aplicable o réxime especial das fusións, escisións, achegas de activos e troco de valores, salvo operacións de achegas non diñeirarias especiais. x Xestión:  Prazos x Inter vivos: 30 días hábiles seguintes do devengo x Mortis causa: no prazo de 6 meses ampliable a 1 ano de solicitude do SP x Liquidación:  Os Concellos están facultados para establecer o sistema de autoliquidación polo SP e consecuente pago. O Concello só poderá comprobar que se fixeron segundo as normas do imposto sen que poidan atribuírse valores, bases ou cotas distintas das resultantes delas. UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España - 31 En ningún caso, poderá esixirse o imposto en réxime de autoliquidación, se se trata do suposto no que o VC non estea fixado.  Se os concellos non establecesen sistema de autoliquidación, as liquidacións que resulten do imposto notificaranse ao SP co prazo de ingreso e recursos posibles. 32 - UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España ACTIVIDADES PROPOSTAS x Nesta unidade didáctica, ademais de coñecer a teoría da descentralización do sector público, imos adentrarnos na realidade da administración española. Para iso, é preciso que os alumnos sexan coñecedores da nosa historia máis recente, dende o punto de vista económico e institucional. Os alumnos han de poder utilizar as ferramentas ao seu alcance para coñecer a realidade da administración española, a súa configuración, evolución, etc. x A secuencia temporal de estudo da unidade didáctica coincide coa fase de liquidación de determinados tributos estudados, polo que será actividade complementaria comprobar cal é a liquidación destes nos concellos correspondentes. x Outro dos exercicios interesantes para observar o grado de cumprimento das obrigas tributarias dos concello, consiste en ver os informes do Consello de Contas –para o caso de Galicia– ou dos respectivos noutras CC.AA., comprobando que concellos renden contas, cales non, a que é debido, cales son as consecuencias, etc. x Levaremos a cabo discusións, debates, comentarios de texto, sobre o traspaso de competencias, a dimensión municipal, as fórmulas de recomposición teóricas e prácticas, etc., tratando de crear un estado de opinión propia nos alumnos. x Todo isto, complementado coa liquidación dos tributos autonómicos e locais estudados. AVALIACIÓN DA UNIDADE DIDÁCTICA x Tendo en conta as actividades propostas, a avaliación é unha mestura da actividade interactiva e expositiva do alumno. Así, pois, unha parte desta avaliación dependerá dos resultados que consiga o alumno na realización dos traballos e discusións que se produzan, mentres, outra parte da avaliación depende do apartado que se dedicará a este tema no exame final. x É imprescindible o seguimento continuo e activo da materia para poder superar o exame final, pois sen os traballos e a participación do alumno na aula non se poderá chegar a superar a unidade e a materia. UNIDADE DIDÁCTICA IV. O sistema de financiamento autonómico e local en España - 33 BIBLIOGRAFÍA Básica CARAMÉS, L. (2004): Economía Pública Local, Thomson Civitas, Madrid. GIMENEZ, A. (2003): Federalismo Fiscal. Teoría y Práctica, Tirant lo Blanch, Valencia. LEI 51/2002, de 27 de Diciembre, reforma de Lei 39/1988, Reguladora de las Haciendas Locales. MONASTERIO, C. E SUÁREZ, J. (2002): Manual de Hacienda Autonómica y Local, Ariel, Barcelona. RODDEN, J.; ESKELAND, G. E LITVACK, J. (EDS.). Fiscal Decentralization and Callenge of Hard Budget Constraints, MIT Press, Cambridge. Complementaria BERDAHL, L. E VANDER, C. (2002): «Urban Finance: crisis and remedies», Horizons, 5 (1), 12-14. BIRD, R., SLACK, E., (2004): «Fiscal aspects of metropolitan governance», Working Paper 0401, Institute for International Business, University of Toronto. BOADWAY, R. E SHAH,A. (2009): Handbook on Fiscal Federalism, Cambridge University Press. CADAVAL, M. E CARAMÉS, L. (2006): «Una aproximación a los modelos de intermunicipalidad», Urban Public Economics Review, 6, 33-69. CARAMÉS, L. (2005): «Consideraciones en torno al tamaño de los municipios», Papeles y Memorias de la Real Academia de Ciencias Morales y Políticas, XIII, 40-46. CARAMÉS, L. (2006): «La competencia fiscal en el estado de las autonomías», Papeles y Memorias de la Real Academia de Ciencias Morales y Políticas, XIV, 24-32. DAFFLON, B. (2002): «Structures communales: Qu’est-ce qui distingue la collaboration intercommunale, l’agglomération et la fusion? », Working Paper 325, BENEFRI, Université Fribourg. SUÁREZ, J. (2002): «Grandes ciudades y modernización del gobierno loca»”, Economistas, 22 (100), 209-213. Citas de recursos en internet Agencia Tributaria: www.aeat.es Boletín Oficial do Estado: www.boe.es Instituto de Estudios Fiscales: www.ief.es Ministerio de Economía: www.meh.es Ministerio de Administracións Públicas: www.map.es Vicerreitoría de eStUdaNteS, cUltUra e ForMaciÓN coNtiNUa Unha colección orientada a editar materiais docentes de calidade e pensada para apoiar o traballo do profesorado e do alumnado de todas as materias e titulacións da universidade Grao en Economía Federalismo Fiscal María Cadaval Sampedro Departamento de Economía Aplicada Facultade de Ciencias Económicas e Empresariais 4 Sistema de financiamento local e autonómico en España 9788498 877816 ISBN 978-84-9887-781-6