A cultura da cancelación en redes sociais

1 Facultade de Ciencias da Comunicación Grao en Xornalismo Curso 2022/2023 Traballo de Fin de Grao (TFG) A cultura da cancelación en redes sociais: análise das causas e consecuencias da exposición dunha opinión individual distinta á opinión pública percibida Autora: Uxía Sánchez Lorda Titor: José Sixto García 2 A cultura da cancelación en redes sociais: análise das causas e consecuencias da exposición dunha opinión individual distinta á opinión pública percibida La cultura de la cancelación en redes sociales: análisis de las causas y consecuencias de la exposición de una opinión individual distinta a la opinión pública percibida The culture of cancellation in social networks: analysis of the causes and consequences of the exposure of an individual opinion different from the perceived public opinion 3 Resumo Coa irrupción de internet e das redes sociais os debates públicos pasaron a desenvolverse no espazo dixital. Os avances formais que trouxo a democratización de internet contan coas súas sombras que se reflicten en polarización, campañas de acoso, forte emocionalidade e na chamada cultura da cancelación. A perda de apoio cara a quen expresa unha opinión disidente e que, nun principio, debe ser sinalada, é unha das realidades máis actuais con importantes efectos na sociedade. Na presente investigación analízase a cultura da cancelación nas redes sociais. Tras elaborar unha caracterización da importancia da opinión pública no conxunto da historia e de como se desenvolve na nova era dixital como marco teórico, para abordar a dimensión da cultura da cancelación, lévase a cabo unha investigación práctica constituída por cinco casos representativos. Por outra banda, desenvólvense cinco entrevistas abertas como técnica cualitativa para estudar o fenómeno da cultura da cancelación desde a psicoloxía, a socioloxía, a política, a comunicación e o dereito. Os resultados do traballo evidencian que a cultura da cancelación reproduce o fenómeno da espiral do silencio ao constatarse a vixencia do silencio nas redes sociais ante disparidade de opinións, que entorpece o debate público e, por conseguinte, afecta a calidade democrática, e que existe unha tendencia dos medios de comunicación a reforzar a cultura da cancelación. Por outro lado, as consecuencias desiguais que viven os homes das mulleres non son exclusivas do espazo dixital pero, non obstante, evidénciase como obrigatorio analizar a cultura da cancelación con perspectiva de xénero. Palabras chave: cultura da cancelación; redes sociais; opinión pública; democracia; espiral do silencio. 4 Resumen Con la irrupción de internet y las redes sociales los debates públicos pasaron a desarrollarse en el espacio digital. Los avances formales que trajo la democratización de internet cuentan con sus sombras que se reflejan en polarización, campañas de acoso, fuerte emocionalidad y en la llamada cultura de la cancelación. La pérdida de apoyo hacia quien expresa una opinión disidente y que debe ser señalada, es una de las realidades más actuales con importantes efectos en la sociedad. En la presente investigación se analiza la cultura de la cancelación en las redes sociales. Tras elaborar una caracterización de la importancia de la opinión pública en el conjunto de la historia y de cómo se desarrolla en la nueva era digital como marco teórico, para abordar la dimensión de la cultura de la cancelación, se lleva a cabo una investigación práctica constituida por cinco casos representativos. Por otra parte, se desarrollan cinco entrevistas abiertas cómo técnica cualitativa para estudiar el fenómeno de la cultura de la cancelación desde la psicología, la sociología, la política, la comunicación y el derecho. Los resultados del trabajo evidencian que la cultura de la cancelación reproduce el fenómeno de la espiral del silencio al constatarse la vigencia del silencio en las redes sociales ante disparidad de opiniones, que entorpece el debate público y, por consiguiente, afecta a la calidad democrática. Asimismo, existe una tendencia de los medios de comunicación a reforzar la cultura de la cancelación. Por otro lado, las distintas consecuencias que viven los hombres de las mujeres no son exclusivas del espacio digital pero, no obstante, se evidencia como obligatorio analizar la cultura de la cancelación con perspectiva de género. Palabras clave: cultura de la cancelación; redes sociales; opinión pública; democracia; espiral del silencio. 5 Abstract With the irruption of the Internet and social networks, public debates began to take place in the digital space. The formal advances brought about by the democratization of the Internet have their shadows that are reflected in polarization, harassment campaigns, strong emotionality and the so-called culture of cancellation. The loss of support for those who express a dissenting opinion and which must be pointed out, is one of the most current realities with important effects on society. In the present investigation, the culture of cancellation in social networks is analyzed. After developing a characterization of the importance of public opinion in history as a whole and how it develops in the new digital era as a theoretical framework, to address the dimension of cancellation culture, a practical investigation is carried out consisting of for five representative cases. On the other hand, five open interviews are developed as a qualitative technique to study the phenomenon of cancellation culture from psychology, sociology, politics, communication and law. The results of the work show that the culture of cancellation reproduces the phenomenon of the bug of silence when verifying the validity of silence in social networks in the face of disparity of opinions, which hinders public debate and, consequently, affects the quality of democracy and that there is a tendency of the media to reinforce the culture of cancellation. On the other hand, the unequal consequences between men and women are not exclusive to the digital space but, nevertheless, it is evident how mandatory to analyze the culture of cancellation with a gender perspective. Key words: cancellation culture; social networks; public opinion; democracy; bug of silence 6 Polo amor a todo: o amor á e da miña familia, por darme unha vida e deixarme vivila cos meus ollos; o amor aos meus amigos, por aparecer, permanecer e por quererme con todo e con nada; o amor ao coñecemento e aos profesores, por ensinarme que outros mundos son posibles; e polo amor ao propio amor, por amosarme o valor das cousas pero, sobre todo, de min mesma. O amor non pode con todo, pero sen amor non somos nada. 7 8 Índice de contidos 1. Introdución ............................................................................................................................ 10 1.1. Motivacións e relevancia da investigación .......................................................... 10 1.2. Estrutura do traballo .............................................................................................. 11 2. Marco teórico ......................................................................................................................... 14 2.1. Opinión pública ................................................................................................... 14 2.1.1. Orixe .......................................................................................................................... 15 2.1.2. A esfera pública de Jürgen Habermas ....................................................................... 23 2.1.3. Definición de opinión pública ................................................................................... 25 2.1.4. Relevancia da opinión pública na sociedade ............................................................. 27 2.1.5. Natureza do individuo ............................................................................................... 28 2.1.6. As masas e os individuos, a través de Gustave Le Bon e Sigmund Freud ................ 29 2.1.7. A opinión pública na sociedade de masas ................................................................. 34 2.1.8. Formación da opinión pública ................................................................................... 36 2.2. Espiral do silencio ................................................................................................ 37 2.2.1. Definición e orixe ...................................................................................................... 37 2.2.2. Caracterización: causas e hipóteses da espiral do silencio ....................................... 39 2.3. Redes sociais e opinión pública ........................................................................... 43 2.3.1. Punto de partida: ruptura da agenda setting e perda da exclusividade da información dos medios de comunicación no proceso de formación da opinión pública. Mediamorfose ............................................................................................................................................. 43 2.3.2. As redes sociais ......................................................................................................... 47 2.3.3. Caracterización do medio dixital ............................................................................... 51 2.3.4. As redes sociais constitúense como a nova esfera pública ........................................ 57 2.3.5. Consecuencias do uso: normativas, noticias falsas, posverdade, disonancia cognitiva, sesgo de confirmación, cámara de eco, cultura da cancelación ......................................... 59 2.4. Cultura da cancelación ........................................................................................ 63 2.4.1. Orixe .......................................................................................................................... 63 2.4.2. A cultura da cancelación e o dereito penal ............................................................... 65 2.4.3. Definición de cultura da cancelación ....................................................................... 71 3. Obxectivos .............................................................................................................................. 74 3.1. Obxectivo xeral .................................................................................................... 74 3.2. Obxectivos específicos ........................................................................................ 74 4. Hipótese de partida ............................................................................................................... 76 5. Metodoloxía ........................................................................................................................... 77 6. Resultados .............................................................................................................................. 85 9 6.1. Resultados dos casos ............................................................................................ 85 6.1.1. J.K.Rowling ............................................................................................................... 85 6.1.2. Sindy Takanashi ........................................................................................................ 99 6.1.3. Estirando el chicle ................................................................................................... 116 6.1.4. Justin Timberlake .................................................................................................... 126 6.1.5. Chris Pratt ................................................................................................................ 135 6.2. Resultados do conxunto da cultura da cancelación .......................................... 148 6.2.1. Valorar a calidade do debate público en redes sociais ............................................. 148 6.2.2. Identificar os temas que son susceptibles de cultura da cancelación ..................... 152 6.2.3. Valorar a cultura da cancelación con perspectiva de xénero .................................. 154 7. Conclusións .......................................................................................................................... 158 7.1. Conclusións dos resultados dos casos analizados .............................................. 159 7.1.1. J.K. Rowling ............................................................................................................ 159 7.1.2. Sindy Takanashi ...................................................................................................... 163 7.1.3. Estirando el chicle ................................................................................................... 169 7.1.4. Justin Timberlake .................................................................................................... 172 7.1.5. Chris Pratt ................................................................................................................ 176 7.2. Resultados conxunto da cultura da cancelación ............................................... 181 7.3. Conclusións das hipóteses ................................................................................. 183 8. Bibliografía .......................................................................................................................... 187 9. Anexo .................................................................................................................................... 196 16 «público». A eficacia da opinión pública como forza poderosa capaz de resolver conflitos, derrubar gobernos e oprimir aos individuos que se lle resisten ata que o «membro morto se desprende do corpo social» descubriuse cada vez en máis lugares novos: nos relatos da Biblia e en Homero, nas leis non escritas da Antigüidade, nos contos de fadas e na actualidade. Nos últimos anos a historia deunos unha gran lección sobre a opinión pública coa caída do marxismo en Europa Oriental. Aristóteles sostiña que un rei que perde o apoio do seu pobo deixa de ser rei. Deixa de ser rei, de ser ditador, de ser gobernante. (Neumann, 1972, p. 2) Pese a ser un concepto moderno do século da Ilustración, a opinión pública nace dende unha concepción filosófica (Ramírez, 2016). Os teóricos adoitan establecer a orixe da opinión pública na Grecia Clásica, concretamente nos escritos de Platón e Aristóteles onde realizan a distinción entre doxa e episteme. Na obra titulada Apoloxía de Sócrates. Critón. As nubes (1984)¸ Platón expón que episteme é un coñecemento universal que é verdade por necesidade, mentres que doxa, polo seu lado, é a crenza común ou a mera opinión. Así, nas súas orixes, a doxa adquire connotacións eminentemente negativas posto que na filosofía platónica, a opinión é unha forma de semi-ignorancia que se opón ao saber, á ciencia filosófica. Deste xeito, Platón afirma que o exercicio do poder político e do goberno debería corresponder aos filósofos, é dicir, a aqueles que depositan a episteme (Blanco, 2013). Non obstante, pese a que a opinión do vulgo sexa definida con caracteres negativos, non significa que careza de valor; a opinión pública constituíuse como unha instancia coa que necesariamente debían contar os gobernantes, posto que para que unha lei determinada obteña validez, debe contar co apoio do público. Reflíctese perfectamente esta relación entre gobernantes e gobernados na obra de Nicolás de Maquiavelo, O Príncipe (1998): 17 “Insistirei tan só en que un príncipe necesita contar coa amizade do pobo, pois pola contra non ten remedio na adversidade” (p. 52). Maquiavelo, ademais de expoñer a codependencia entre o pobo e o gobernante, desenvolve o concepto da reputación, da imaxe, da importancia de coidala e de como o fin pode xustificar os medios con total de manter unha boa posición. “Ata a hipocresía pode converterse nun deber” (Arribas, 1985, p. 82). A partir da Baixa Idade Media a opinión pública vai ligada ao desenvolvemento das cidades e continúa unha progresiva evolución do seu concepto ata a Ilustración. Así: Co Renacemento, iníciase un proceso de maior confianza no home e un uso da razón para percibir e solucionar os problemas que o home ten formulados aquí e agora. A razón libérase da fe, vólvese autónoma e afástase pouco a pouco da idea do transcendente. Os humanistas descobren novas formas de rigor intelectual, desenvolven o espírito crítico dos textos e manifestan un gran respecto pola liberdade de opinión. (Arribas, 1985, p. 82) Coa invención da imprenta en Occidente a mediados do século XV, os historiadores sinalan un punto de inflexión na evolución da opinión pública. Por un lado, rómpese o monopolio cultural dos mosteiros e, por outro lado, a imprenta constituíuse como unha ferramenta de propaganda crucial pola posibilidade de multiplicar libros ou editalos. “Por primeira vez na historia moita xente podía defender e abrazar novas ideas” (Camacho, 2012, p. 3). Máis adiante o invento da imprenta dará lugar ao nacemento do xornalismo regular. Así foron proliferando por toda Europa “follas de noticias” que falaban sobre temas ata o momento non debatidos entre as xentes, como a democracia, a felicidade ou a participación, entre outros. Este incipiente xornalismo será forxador de opinión pública. Pero tamén se sitúa o seu nacemento en lugares como 18 cafés, salóns de té e demais, onde se incubaba a axitación política, co reforzo da prensa crítica e independente. (Camacho, 2012, p. 3) A sociedade británica do século XVIII desenvolvera por aquel entón unha esfera pública 2 moderna como condición para a materialización do debate e a crítica política. Non obstante, pese ao avance material do clima inglés respecto á opinión pública, “foron os autores franceses os primeiros en teorizar sobre a opinión pública como nova idea filosófica e política cuxa concepción se separa radicalmente da doxa, do sentido privado e errático que ata ese momento se lle atribuíra ao concepto de opinión pública” (Mañas, 2016, p. 211). Deste xeito, a noción primixenia de opinión como oposición a verdade e como termo con caracteres negativos, comeza a desaparecer e a opinión pública empeza a adquirir unha categoría positiva. Segundo Mañas (2016), “a opinión pública da Ilustración está pensada e articulada con vocación intelectual para ser un criterio case infalible de verdade” (p. 215). Jean-Jacques Rousseau, na súa obra O contrato social (l986), constrúe un modelo de sociedade ideal; idea un Estado novo e definitivo, que intenta ser un modelo de democracia ao que o individuo entrega a súa personalidade, liberdade e moral. O individuo particular, nesta entrega espontánea e libre, convértese en público, en “cidadán”. “A nova sociedade supón unha verdadeira participación: a opinión pública convértese en democrática e colectiva” (Arribas, 1985, p. 88). As revolucións americana e francesa, acontecidas en marcos xeográficos e culturais distintos pero influenciadas ambas as dúas polas ideas da Ilustración, reflectiron a importancia da opinión pública. 2 Concepto sobre o que teorizou o filósofo alemán Jürgen Habermas, entre outros autores, e que expoñeremos no seguinte punto. 19 O resultado verase reflectido, por escrito, na Declaración de Dereitos (de Virxinia), de 1776; nas Emendas á Constitución Americana (Bill of Rights), que arrancan dende 1791, e na Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán, de 1789 (e ampliado na Declaración de 1793); e no campo político e social, na loita que iniciarán os pobos americanos e europeos, os primeiros, na loita pola independencia e, todos, na conquista das liberdades e dereitos do home. A constitución, o parlamento, o sufraxio, a democracia, a loita pola igualdade e as liberdades, etc., serán temas de opinión e de preocupación ao longo dos séculos XIX e XX. (Arribas, 1985, p. 12) O desenvolvemento das clases medias, das revolucións mencionadas e do resto de revolucións liberais do século XIX, “determinan a definitiva aplicación práctica das ideas liberais na política e na economía” (Rodrídguez-Polo & Algarra, 2011, p. 6). Como se mencionou en liñas anteriores, a opinión pública é un concepto produto da Ilustración, cuxa idea está ligada ao desenvolvemento das filosofías políticas de finais do século XVII e comezos do século XVIII, representada por teóricos como Jean-Jacques Rousseau, e está tamén ligado intimamente á teoría democrática e liberal do século XIX. Son varios e coñecidos os teóricos que escribiron sobre esta cuestión. John Milton publicou en 1644 unha defensa da liberdade de expresión en que se posicionaba publicamente en contra da censura na obra titulada Areopagítica. Pola liberdade de imprenta sen censura. John Stuart Mill, polo seu lado, na súa obra, Sobre a liberdade, desenvolve o seu parecer sobre a transcendencia da liberdade de expresión e defende o dereito do individuo maduro a actuar e pensar como queira. Segundo o teórico, o home só pode acadar a felicidade se actúa e pensa libremente (Rodríguez-Polo & Algarra, 2011). 20 Jhon Stuart Mill, fillo do anterior e de esmerada educación, [...] en 1859 escribe Sobre a liberdade, posiblemente o texto máis importante do liberalismo en torno a este tema. Como di Salvador Giner, Sobre a liberdade é unha defensa do dereito de cada cidadán ou grupo a disentir pacificamente, a expresar a súa disensión e a non ser prexudicado ou danado por iso. Aínda que a obra vai dirixida contra o despotismo político do Estado moderno, ten repercusións no campo da opinión pública e dos conflitos laborais: a folga, a manifestación de calquera fe relixiosa, a publicación das propias ideas políticas, etc. Ofrece argumentos en favor da liberdade do individuo, das minorías e de todos aqueles que non están no poder. Ao defender a liberdade dos máis débiles, xustifica que ninguén ten toda a verdade e que o contraste de opinións diferentes e opostas pode levar ao coñecemento de todos os aspectos da verdade. (Arribas, 1985, p. 13) Séguense sucedendo teóricos que realizan as súas propias achegas subliñando puntos distintos da concepción da opinión pública e, por conseguinte, abordando distintas problemáticas. Laurence Lowell (Opinión Pública e Goberno Popular, 1913) considera que a opinión pública só debería estar conformada por opinións formadas racionalmente e tras unha reflexión previa para así poder diferencialas das opinións que poden considerarse superficiais e posible froito dun estímulo das masas. Destas exposicións dedúcese unha noción certamente elitista da opinión publica, ao excluír a opinión das masas. A visión de Lowell é similar á de James Bryce (The American Commonwealth, 1888), que expuxera anos antes na súa obra unha perspectiva pesimista da opinión pública ao afirmar que a masa non está suficientemente educada como para conseguir que o réxime de opinión funcione como vixilante do goberno, posto que é susceptible de ser manipulada polo poder político e polos medios de comunicación. 21 En Opinión Pública (1922), Walter Lippmann desenvolve as dificultades para configurar unha opinión pública racional, debido a que, por un lado, a cidadanía en moitas ocasións ten outro tipo preocupacións que non son de carácter político e, porque, por outro lado, esta cidadanía só recibe dos medios de comunicación simplificacións da realidade que responden a estereotipos e ideas preconcibidas. Nesta liña, tamén en 1922, Max Weber escribe Economía e Sociedade, onde alude á irracionalidade da opinión pública fomentada polos gobernos, que empregan aos seus líderes de partidos para transmitir á cidadanía estímulos preparados para ocasionar unha opinión pública baseada nos sentimentos e na irracionalidade. Nestes anos, coa obra de Lippmann (1922), co impacto dos novos medios de comunicación como a radio e co inicio da Communication Research coa obra de Harold Lasswell Propaganda Technique in the World War (1927), o fenómeno da opinión pública pasa de ser estudada e analizada como unha cuestión histórica e política a ser obxecto de estudo de corte empírico. Consecuentemente, a opinión pública xa non se observa como o resultado do debate racional entre cidadáns, senón como consecuencia, en xeral negativa, dun novo modelo de sociedade: a sociedade de masas. Varias perspectivas van a realizar unha revisión do concepto clásico da opinión pública: o marxismo, a socioloxía do coñecemento, a psicoloxía das multitudes e a teoría da sociedade de masas. Polo lado da teoría marxista, a opinión pública non é o reflexo do sentir dos cidadáns, senón que é a opinión dunha clase social determinada. Así, na sociedade capitalista, segundo Karl Marx, a opinión pública non existe, posto que non é máis que o reflexo dos intereses da clase dominante. A opinión pública, polo tanto, sería unha imposición, segundo Marx. Como evolución da formulación marxista e tamén como rexeitamento ao racionalismo absoluto imperante da época, xorde a Teoría Crítica da Escola de Frankfurt. Algúns dos 22 teóricos máis coñecidos da primeira xeración da institución foron Theodor W. Adorno, Max Hokheimer, Walter Benjamin, Erich Fromm ou Herbert Marcuse, entre outros. Os dous primeiros, na súa obra titulada A dialéctica da Ilustración (1944), desenvolveron por primeira vez o concepto de cultura de masas e expuxeron unha análise negativa do cidadá e das propias masas, ao ser conformadas por persoas carentes de autonomía e que actúan por inercia. A este respecto, a análise máis profunda e substanciosa que desenvolveron Adorno e Horkheimer sobre a cultura contemporánea atópase no capítulo A Industria Cultural: a Ilustración como engano das masas onde reflexionan sobre a estandarización e a alienación da cultura e de como os cidadáns deixan de ser vistos como tal, para ser considerados consumidores na sociedade de masas. Neste paradigma de pensamento, a opinión pública xa non pode ser considerada como unha forma de expresión racional e libre de persoas informadas que participan nun diálogo público, senón como unha forma de pensamento irracional, propio das masas, condicionado altamente pola acción dos líderes políticos. Á segunda xeración da Escola de Frankfurt pertenceu, entre outros autores, Jürgen Habermas, un dos membros máis eminentes da mesma e un dos expoñentes da Teoría Crítica desenvolta no Instituto de Investigación Social. Habermas sentiu profundo interese na acción comunicativa e na importancia do discurso, elemento fundamental nos estados democráticos e, sobre todo, na transcendencia do fenómeno da opinión pública. Resultado deste fervor interese foi a súa obra titulada Historia e crítica da opinión pública publicada en 1962 e que sentou as bases para análises e estudos posteriores. Nesta achega teórica sobre a opinión pública hai influencias de autores que anteriormente realizaron as 23 súas contribucións a esta temática, como son Hannah Arendt 3 , Lazarsfeld/Katz 4 , Berelson/Janowitz 5 , Steinberg 6 , Plessner 7 , Hofstätter 8 ou Mills 9 , entre outros, así como de predecesores máis afastados como Tönnies 10 e E. Manheim 11 (Boladeras-Cucurella, 2001). 2.1.2. A esfera pública de Jürgen Habermas Dentro do fenómeno da opinión pública, un concepto sumamente importante e imprescindible para coñecer a transcendencia da mesma nos individuos que conforman as sociedades é o de esfera pública. No pensamento contemporáneo, un dos autores que máis teorizaron sobre esta cuestión foi o alemán Jürgen Habermas, concretamente na súa obra titulada Historia e Crítica da opinión pública 12 (1962). Habermas sitúa a orixe da esfera pública na burguesía, a finais do século XVIII e comezos do século XIX e a súa desaparición total no século XX coa irrupción da sociedade de masas. A tese fundamental do filósofo alemán seguía na liña da teoría dos Estados democráticos e na importancia da opinión pública para a consecución dos mesmos. Para poder escoitar ao pobo e poder acadar unha democracia material deliberativa era preciso un espazo no cal a cidadanía puidese discutir entre iguais sobre asuntos sociais e, consecuentemente, regular a sociedade civil. Na súa obra Facticidade e validez (1998) volve a retomar este punto: 3 Arendt, H. (1993). The Human Condition: Chicago: The University of Chicago Press, 1958; versión castelá: La condición humana. Barcelona: Paidós. 4 Katz, E., & Lazarsfeld, P. F. (2006). Personal Influence: The Part Played by People in the Flow of Mass Communications. Transaction Pub. 5 Berelson, B., & Janowitz, M. (1966). Reader in Public Opinion and Communication. 6 Steinberg, C. S. (1958). The Mass Communicators: Public Relations, Public Opinion, and Mass Media. 7 Plessner, H. (1960). Das Problem der Öffentlichkeit und die Idee der Entfremdung: Rede. 8 Hofstätter, P. R. (1949). Die Psychologie der öffentlichen Meinung. 9 Mills, C. W., & Wolfe, A. (2000). The Power Elite. Oxford University Press. 10 Tönnies, F. (2013). Kritik der Öffentlichen Meinung. Springer-Verlag. 11 Manheim, E. (1933). Die Träger der öffentlichen Meinung: Studien zur Soziologie der Öffentlichkeit. 12 Historia y Crítica de la opinión pública é o título da obra traducida ao español. A tradución literal do título orixinal en alemán é Transformación Estructural de la Publicidad. 24 O espazo da opinión pública, como mellor pode describirse é como unha rede para a comunicación de contidos e tomas de postura, é dicir, de opinións, e nel nos fluxos de comunicación quedan filtrados e sintetizados de tal sorte que se condensan en opinións públicas agavilladas en torno a temas específicos. (p. 440) Nese espazo público e na discusión sobre temas sociais é onde reside a esfera pública (Aguiló-Vega, 2015). O filósofo establecía tres condicións para que se dera a esfera pública. En primeiro lugar, a existencia dunha antítese entre público -que estaría representado polo Estadoe privado -que residiría na sociedade-. O paradoxo é que é na sociedade, no ámbito privado, onde residiría a esfera pública: un espazo no que os individuos discutirían sen presións económico-políticas e libres de coaccións e censuras. En segundo lugar, a consecución dunha formalización e, por conseguinte, dunha institucionalización das liberdades de expresión, de asociación e de prensa. Resulta lóxico que, para que se dea o exposto en liñas anteriores, é dicir, que a cidadanía se reúna para poder discutir sen ser coaccionada e censurada, debe existir unha protección dos suxeitos para a realización práctica destas accións. Deste xeito, a consecución material destas liberdades pode situarse no ano 1789 coa aprobación da Declaración de Dereitos do Home e do Cidadán. E a terceira condición para a formación dunha esfera pública estaba nunha serie de características concretas que debían posuír os suxeitos que asistían ao espazo público a discutir sobre temas sociais, como a consciencia da realidade e o espírito crítico 13 . En conclusión, para Habermas a esfera pública é o ámbito onde individuos particulares e privados conversan en público, onde se pode, consecuentemente, formar a opinión 13 Para Habermas, o criterio e intelecto da cidadanía estivo moi influenciado en gran parte pola que chamou “publicidade literario-artística” que, xunto coa tradición epistolar, permitiron ao individuo auto-coñecerse e facerse unha idea de humanidade. O filósofo alemán consideraba que para que a cidadanía loitase polos seus intereses, debía primeiro coñecer cales eran. 25 pública e é, polo tanto, un espazo ao que pode acceder todo o pobo (Habermas, 1962). Deste xeito, a esfera pública liberal burguesa constituía o marco normativo a través do cal se podía medir a calidade democrática dos Estados, segundo a teoría habermasiana. Non obstante, as teorías do filósofo en relación á opinión pública e os estados democráticos, foi obxecto de numerosas críticas e contra-argumentacións. Nancy Fraser, por exemplo, unha filósofa e feminista estadounidense foi unha das teóricas que máis incidiu sobre a proliferación de distintos tipos de esfera pública e na súa obra Dilemas da xustiza no século XXI. Xénero e globalización (2011), expón o acoutado que tiña Habermas o concepto de esfera pública ao enmarcalo unicamente na burguesía e non ter en conta outras esferas públicas que xurdiron na mesma época. Tamén a propia autora pon sobre a mesa a idealización da esfera pública burguesa habermasiana ao ser contemplada polo filósofo como un espazo de diálogo entre iguais, cando a realidade era que a sociedade estaba estratificada e atravesada por relacións de poder en todos os estamentos. Por outro lado, como expón Castrelo (2018), a irrupción do dixital e a consecuente ampliación da esfera pública obrigou a reformular a contraposición do espazo público e espazo privado de Habermas para adaptarse ás circunstancias materiais e teóricas contemporáneas. Non obstante, o valor da obra Historia e Crítica da Opinión Pública (1962) é incuestionable, ao mesmo tempo que o seu estudo aportou á investigación da esfera pública un novo marco teórico a través do cal analizar a calidade democrática. 2.1.3. Definición de opinión pública Como se observa e se expuxo en liñas anteriores, o concepto de opinión pública, dado a súa relevancia e transcendencia na sociedade, é complexo e polisémico, e pódense dar tantas definicións como marcos de referencia se empreguen (Camacho, 2012). Porén, unha vez visto, sucintamente, o percorrido ao longo da Historia da Humanidade como as 32 Vemos, pois, que a desaparición da personalidade consciente, o predominio da personalidade inconsciente o contaxio de sentimentos e ideas postas nunha única dirección, a tendencia a transformar inmediatamente as ideas suxeridas en acción; estas son, como vemos, as principais características do individuo formando parte dunha masa. Xa non é el mesmo senón que se converteu nun autómata que deixou de estar guiado pola súa propia vontade (Le Bon, 1895, pp. 31-32) 2.1.6.2. Características das masas Tras a caracterización do individuo dentro da masa, Sigmund Freud e Le Bon realizan outro intento de caracterizar a alma colectiva da multitude equiparándoa coa vida anímica dos primitivos e dos nenos. En primeiro lugar, a masa deixándose levar case exclusivamente polo inconsciente, é impetuosa, vehemente e impensada. “Os impulsos aos que obedece poden ser, segundo as circunstancias, nobres ou crueis, heroicos ou covardes, pero son sempre tan imperiosos que a personalidade ou incluso o instinto de conservación desaparecen ante eles” (Freud, 1921, p. 10). Como consecuencia, a masa é incauta, impresionable e suxestionable, sen criterio e sen espírito crítico. Non concede posibilidade ao imposible. E “os sentimentos da multitude son sempre simples e exaltados. Deste xeito, non coñece dúbidas nin incertezas” (Freud, 1921, p. 11). Por outro lado, as multitudes flutúan entre os extremos e os contrastes. “A sospeita enunciada transfórmase ipso facto en indiscutible evidencia. Un principio de antipatía pasa a constituír, en segundos, un odio feroz” (Freud, 1921, p. 11). Le Bon, ilustra esta idea da seguinte forma: 33 O heroe a quen a masa aclamou onte é insultado hoxe se foi vítima do fracaso. Máis aínda, a reacción será proporcionalmente tanto máis grande mentres máis alto fose o prestixio. Neste caso a masa considera ao heroe como a un igual e tómase a súa vinganza por inclinarse ante unha superioridade cuxa existencia xa non admite máis. (1895, p. 129) Guiándose polos extremos, os estímulos altamente intensos son o único que farán reaccionar ás masas. Deste xeito, calquera intento de influír sobre a multitude mediante razoamentos lóxicos constituirán un esforzo inútil (Freud, 1921). Por outro lado: O autoritarismo e a intolerancia son sentimentos dos cales as masas teñen unha noción moi clara; os conciben con facilidade, e os asumen coa mesma espontaneidade coa que os poñen en práctica unha vez que lles foran impostas. As masas exhiben un dócil respecto pola forza e se deixan impresionar tan só debilmente pola amabilidade que, para elas, é escasamente algo máis que unha forma de debilidade. (Le Bon, 1895, p. 52) Rematando a listaxe das características das masas, Freud engade que, “baixo a influencia da suxestión, as masas son tamén capaces de desinterese e de sacrificio por un ideal” (1921, p. 10). E, por último, o teórico, agrega que: As multitudes non coñeceron xamais a sede de verdade. Demandan ilusións, ás cales non poden renunciar. Dan sempre a preferencia ao irreal sobre o real, e o irreal actúa sobre elas coa mesma forza que o real. Teñen unha visible tendencia a non facer distinción entre ambos. (Freud, 1921, p. 12) 34 Nunha última instancia, Le Bon, a esta caracterización engade o punto dos condutores das masas. A este respecto, afirma que todo grupo, xa sexa un rabaño de animais ou un conxunto de seres humanos, permanecerán baixo o control e autoridade dun xefe de xeito involuntario e instintivo: No caso das masas humanas, o xefe con frecuencia non é nada máis que un pandillero ou un axitador, pero como xefe xoga un papel importante. A súa vontade é o núcleo arredor do cal obtén identidade e se agrupan as opinións das masas. Constitúe o primeiro elemento para a organización de masas heteroxéneas e allana o camiño para a súa organización en sectas (...). Unha masa é un rabaño servil, incapaz de estar sen un amo. (Le Bon, 1895, p. 109) 2.1.7. A opinión pública na sociedade de masas Gustavo Le Bon foi un dos primeiros intelectuais que estudou e describiu de forma específica o concepto de masa. Xunto a el, outros teóricos realizaron as súas aportacións adoptando, nun primeiro momento, unha postura crítica, fomentada polas preocupacións ante os cambios nas formas de vida social. Na liña do teórico francés, está tamén Gabriel Tarde que na súa obra titulada A opinión e a masa (1901) aborda a teoría dos medios de comunicación de masas, da súa influencia e do control e manipulación que exercen na sociedade. En 1908, Graham Wallas publica unha obra que baixo o título Human Nature in Politics incide na cuestión emocional sobre a que tamén teorizara Le Bon. Wallas reflexiona sobre a importancia que ten nas relacións sociais o carácter emocional e como, consecuentemente, no exercicio político teñen substancial peso os instintos, a apelación ás emocións ou os prexuízos. Polo seu lado, Ortega y Gasset, no seu célebre ensaio, A rebelión das masas (1930), comparte unha consideración negativa e acuña ao cidadán contemporáneo como “home-masa” ao definilo como conformista, pasivo, anónimo, sen autoestima e sen personalidade. 35 Así, como se deduce, a opinión pública, que no modelo da democracia clásica tiña unha forte consideración positiva por ter tamén unha visión do cidadán como un ser racional e pensante, cuxa discusión pública con outros individuos constituía a base do marco legal e xurídico, agora, percíbese como a consecuencia negativa dun novo modelo, o da sociedade de masas. Deste xeito, todos os autores coinciden en que, na sociedade de masas, o público racional pasa a ser substituído pola masa, que está conformada por individuos sen capacidade crítica e altamente influenciados polos medios polo que, por conseguinte, resulta dificilmente plausible o antigo debate público do modelo clásico. Vicent Price, na súa obra titulada A opinión pública (1994), aborda esta cuestión caracterizando algúns das problemáticas que posúe a opinión pública na sociedade de masas. En concreto, fala das cinco seguintes (Price, 1994, pp. 34-38): Falta de competencia. A cidadanía non posúe as capacidades suficientes para a responsabilidade que se lle demanda. Falta de recursos. Esta problemática dáse tanto da propia cidadanía, por non posuír a base intelectual e educativa necesaria para recibir e interpretar información, como nos propios sistemas democráticos, que carecen dos métodos precisos para ofrecer unha comunicación eficaz ao público. Tiranía da maioría. “Un terceiro problema (...) é o perigo de que prevaleza unha especie de mediocridade na vontade popular -o mínimo común denominador-, creada e mantida pola presión da maioría”. É dicir, “(...) o perigo é que á vista das grandes maiorías, os puntos de vista importantes da minoría, aínda sendo válidos, non sexan fortemente sostidos” (Price, 1994, p.37). Susceptibilidade á persuasión. Considerando á masa como unidade conformada por seres irracionais e irreflexivos, esta é susceptible de verse afectada pola 36 propaganda e pola persuasión levadas a cabo polos gobernos e, consecuentemente, é tamén susceptible de ter conviccións democraticamente cuestionables. Price, para ilustrar esta idea, exemplifica o éxito dos réximes fascitas europeos do período comprendido entre as Guerras Mundiais, os cales se basearon no uso extensivo das comunicación en masa. Dominio das elites. Partindo tamén dunha consideración dos individuos dentro das masas como conformistas e pasivos, resulta perigosamente doado que a opinión pública sexa dominada polas opinións e intereses das clases dominantes. Tras esta caracterización, Price, engade o seguinte: Nun nivel xeral, a pregunta chave é se os procesos de opinión pública na súa operación natural son de feito democráticos no sentido implicado polas nocións iniciais da Ilustración; en outras palabras, se a opinión pública “verdadeira”, ou a que inflúe as eleccións públicas (Key, 1961), está en realidade moldeada por un igualitarismo, a comunicación de base de asuntos públicos e as ideas de quen fan as políticas. (Price, 1994, p. 40) 2.1.8. Formación da opinión pública Craig Calhoun, na súa obra titulada Habermas e a Esfera Pública (1992), pregúntase: “Cando e baixo que condicións os argumentos entre diferentes cidadáns poden converterse en bases lexítimas para a acción política. Habermas amosa que esta pregunta é crucial para a teoría da democracia” (p. 1). Como se mencionou en liñas anteriores, o concepto de opinión pública posúe tantas definicións como marcos de referencia se establezan. Do mesmo xeito, atopámonos con diversas aportacións de diferentes teóricos sobre o proceso de formación da opinión pública. En 1974, Karl W. Deutsch propón o chamado Modelo en cascada, que describe 37 como o proceso de información cae de forma descendente (en cascada) formando unha secuencia dende as elites ata os cidadáns que constitúen a masa. Describe a forma na que se orixina e circula a información e describe cinco niveis (elites económicas e sociais, elites políticas e de goberno, medios de comunicación, lideres de opinión a nivel local e cidadáns) entre os que hai conflitos, feedback e múltiples canles de comunicación. Giavanni Sartori, propuxo o chamado modelo bubble-up, referíndose a que, cando a sociedade padece problemas de cerca, a opinión pública é inmediata e segue unha dirección de abaixo cara arriba, emerxe como un chorro a borbollóns seguindo a dirección vertical do pobo cara as elites. Pola súa parte, en 1932, McCombs e Shaw propuxeron a chamada Agenda Setting, un modelo que establecía que eran os medios de comunicación os que formaban a verdadeira opinión pública, posto que influían, de xeito decisivo, na percepción da cidadanía respecto a temas importantes. A escolma de noticias dos medios e o espazo que se lle dá a cada información inflúen na forma en que o público recibe as noticias. 2.2. Espiral do silencio 2.2.1. Definición e orixe Segundo Erik Zimen, os lobos aúllan principalmente pola tarde, antes de ir de caza, e á primeira hora da mañá como preparación para as actividades matutinas. «O aullido dun lobo é un estímulo poderoso para que outro lobo se lle una... Pero isto non sucede sempre. O aullido inicial dun animal de categoría inferior, por exemplo, é un estímulo menos eficaz que o dun animal de rango superior» (Zimen 1981, 71). Dos aullidos quedan excluídos todos os lobos oprimidos, os descastados e os rexeitados. A semellanza entre a situación dos oprimidos e os descastados e a dos lobos de rango inferior amosa o importante que é non illarse e poder participar no que o investigador estadounidense dos lobos, Adolph Murie 38 (1944), chamaba «a reunión amigable», é dicir, aullar en coro. Ser un lobo descastado ten a desvantaxe concreta de que lle quitan a comida (Zimen 1981, 243). (Noëlle-Neumann, 1972, pp. 83) Dentro de todas as teorías da opinión pública, unha das máis destacadas é a chamada Espiral do silencio. Esta investigación foi formulada na década de 1970 pola politóloga Elisabeth Noëlle-Neumann e tiña como principal obxectivo determinar cales son os factores e as características do proceso a través do cal se constitúe a opinión pública. Noëlle-Neuman, para formular esta teoría, parte de Alexis de Tocqueville. A este respecto, nas primeiras páxinas da súa obra titulada A espiral do silencio. Opinión pública: a nosa pel social (1972), explica que cando comezou a súa busca sobre esta cuestión en escritos de grandes autores históricos, se topou cunha descrición do proceso da espiral do silencio na historia da Revolución Francesa de Alexis de Tocqueville, publicada en 1856. Nela, o francés fai unha descrición sobre a situación decadente da Igrexa na Francia da metade do século XVIII e como o rexeitamento da relixión se constituíu como unha tendencia repleta de paixón entre a poboación francesa. O silencio da Igrexa francesa, cóntanos, foi un factor de primeira importancia: «Os que seguían crendo nas doutrinas da Igrexa tiñan medo de quedar sós coa súa fidelidade e, temendo máis a soidade que o erro, declaraban compartir as opinións da maioría. De modo que o que era só a opinión dunha parte... da nación chegou a ser considerado como a vontade de todos e a parecer, por iso, irresistible, mesmo aos que contribuíran a darlle esta falsa aparencia». (Noëlle-Neumann, 1972, p. 3) Partindo de Alexis de Tocqueville, Noëlle-Nuemann, continua co seu propósito de atopar máis referencias do proceso da espiral do silencio mediante a análise doutros célebres autores como Rousseau ou Hume. En 1968, esta busca de referencias históricas, 39 complétaa con traballos de orde empírico. Así, en 1972, todo este traballo verá a luz na Teoría da espiral do silencio no Congreso Internacional de Psicoloxía celebrado en Tokio (Martínez et al., 2005). Esta teoría apóiase no suposto de que a sociedade ameaza co illamento e a exclusión aos individuos que se desvían do consenso. Por conseguinte, as persoas, con temor a ser illadas, están constantemente buscando que opinións son as aceptadas (Martínez et al., 2005). Como observamos, esta teoría ten a súa orixe na ciencia política e na comunicación de masas e engade e contempla mecanismos psicolóxicos individuais para analizar o proceso de formación da opinión pública. A formulación de Noëlle-Neuman supuxo unha das aportacións máis suxestivas e influentes da investigación do impacto dos medios de comunicación social. 2.2.2. Caracterización: causas e hipóteses da espiral do silencio O obxectivo que tiña Noëlle-Nuemann era entender por que algúns individuos optan polo silencio en determinados contextos que perciben como dispares ás súas conviccións. Coa súa investigación afirmou que a espiral do silencio se debía principalmente polo temor ao illamento e distingue dous tipos de medos: o medo a sentir que estamos illados socialmente e o medo a ter consecuencias máis significativas. Parece que o medo ao illamento é a forza que pon en marcha a espiral do silencio. Correr en pelotón constitúe un estado de relativa felicidade; pero se non é posible, porque non se quere compartir publicamente unha convicción aceptada aparentemente de modo universal, polo menos pódese permanecer en silencio como segunda mellor opción, para seguir sendo tolerado polos demais. Thomas Hobbes (1969, véxase especialmente a páx. 69) escribiu sobre o significado do silencio no seu libro The Elements of Law, publicado en 1650. O silencio, dicía, pode interpretarse como sinal de conformidade, xa que é fácil dicir non cando non 40 se está de acordo. Hobbes está sen dúbida equivocado cando afirma que é fácil dicir non, pero ten razón ao supoñer que o silencio pode interpretarse como conformidade. Iso é o que o fai tan tentador. (Noëlle-Neumann, 1972, p. 12) Pero precisamente este medo tan grande de ser excluídos da sociedade está fundado na propia natureza do individuo. Nun apartado anterior, abordábamos o punto do comportamento do individuo e como este está nunha constante dualidade entre el e a súa contorna. Noëlle-Nuemann tamén salienta esta variable para entender o posterior proceder das persoas individuais. O individuo non vive só nese espazo interior no que pensa e sente. A súa vida tamén está volta cara a fóra, non só cara ás outras persoas, senón tamén cara á colectividade como un todo. En determinadas circunstancias (penso na famosa distinción de Ferdinand Tönnies entre Gemeinschaft e Gesellschaft -comunidade e sociedade-), o individuo exposto queda protexido pola intimidade e familiaridade infundida, por exemplo, por unha relixión compartida. Pero nas grandes civilizacións o individuo está aínda máis exposto ás esixencias da sociedade (Tönnies 1922, 69, 80). Que é iso que «expón» continuamente ao individuo e lle esixe que atenda á dimensión social do seu medio? É o medo ao illamento, á mala fama, á impopularidade; é a necesidade de consenso. (NoëlleNuemann, 1972, p. 46) Tras esta circunstancia, a politicóloga continúa explicando que, ante esta premisa, o individuo permanece nun estado constante de alerta para, antes de expoñer a súa propia opinión, saber cales son as opinións aceptadas e cales son as rexeitadas e medir as posibles consecuencias da súa final exposición. Este concepto foi acuñado por Noëlle-Neumann como órgano cuasiestatístico e fai referencia á sensibilidade humana de percibir informalmente (a saber, sen empregar ferramentas estatísticas) as distribucións de 41 frecuencia e os cambios de opinión do medio, é dicir, analizar o clima de opinión (NoëlleNeumann, 1972). A espiral do silencio baséase nos seguintes catro supostos (Noëlle-Nuemann, 1972, p. 180): 1. A sociedade ameaza aos individuos desviados co illamento. 2. Os individuos experimentan un continuo medo ao illamento. 3. Este medo ao illamento fai que os individuos intenten avaliar continuamente o clima de opinión. 4. Os resultados desta avaliación inflúen no comportamento en público, especialmente na expresión pública ou no ocultamento das opinións. A teórica engade un quinto suposto que sería “afirmar que os anteriores están relacionados entre si, o que proporciona unha explicación da formación, o mantemento e a modificación da opinión pública” (Noëlle-Nuemann, 1972, p. 180). Nesta investigación tamén houbo outras afirmacións como a tendencia das sociedades democráticas a considerar que un maior apoio dunha opinión adoita identificarse cun mellor criterio e consecuentemente se corre o perigo de desbotar puntos de vista válidos ou con moito valor polo simple feito de ser apoiados por unha minoría. A esta última, Noëlle-Neumann denominou núcleo duro, esa “minoría que queda ao final dun proceso de espiral do silencio desafiando a ameaza de illamento” (p. 150). Engade que “o núcleo duro está, en certo sentido, relacionado coa vangarda, xa que considera o illamento como un prezo que debe pagar” (p. 150). Outra das afirmación que Noëlle-Nuemann expón é a forma na que a opinión pública exerce un latente control social. Sobre este punto, agrega o seguinte: 48 por unha enorme cantidade de información” (Adell, 1995, p. 1). A WWW está conformada por catro elementos fundamentais: Un novo protocolo de comunicación (HTTP ou HyperText Tranfer Protocol); Unha linguaxe para escribir documentos hipermedia (HTML ou Hypertext Markup Language); un sistema notacional para designar obxectos na Internet e as operacións para realizar sobre eles (URL ou Uniform Resource Locator); E, finalmente, un conxunto de aplicacións (os clientes ou browsers WWW e os servidores http) que se dividen o traballo de servir e presentar a información multimedia ao usuario. (Adell, 1995, p. 1) Así, a primeira etapa da World Wide Web é a que se coñece como Web 1.0 que aparece en 1991 e evolucionará cara a web 2.0 ou web social no ano 2004 (García-Aretio, 2014). Precisamente a comezos dos 2000 comezan a constituírse as redes sociais tal e como as coñecemos hoxe en día. Deste xeito, algunhas das diferencias máis significativas que se dan entre a web 1.0 e a web 2.0 son as seguintes: i) a chave da web 1.0 era o navegador e na web 2.0, un lector RSS (que realiza unha busca e selecciona para nós contido, mentres que no caso do navegador, é o usuario quen realiza a busca e a selección); ii) na web 2.0 os editores son todos os usuarios, dando lugar a novos servizos como o chamado software social, mentres que na web 1.0 os editores eran os webmasters; iii) como consecuencia do anterior, na web social os protagonistas son todos os usuarios que comparten e crean contido, e na web 1.0 só as persoas con avanzados coñecementos informáticos podían interactuar; iv) outra diferencia substancial estaba en que na web 1.0 a mínima unidade de contido era a propia páxina web e só o webmaster tiña a capacidade de modificar a información e, por conseguinte, nesta primeira etapa a web era estática, pero, polo lado da web 2.0, esta ten un estado dinámico, posto que a mínima unidade de contido agora é unha mensaxe ou un artigo e estes poden ser modificados polos usuarios; e outra 49 diferencia fundamental é o carácter asíncrono da web 2.0 ao ofrecer ao usuario a posibilidade de intercambiar mensaxes en tempo real con outros usuarios (SantiagoCampión & Navaridas-Nalda, 2012). Débese agregar que, a capacidade do usuario de ser, ao mesmo tempo, consumidor e produtor de contido (Herreros, 2008), rompendo así o monopolio que exercían as empresas sobre a información na rede e a accesibilidade da mesma, ocasionou un cambio no modelo de negocio. Mentres o modelo económico da web 1.0 estaba baseado no contido xerado polas empresas, na web 2.0 o modelo económico reside no chamado, User Generated Content (UGC), é dicir, no contido xerado polos usuarios. Deste xeito, o valor das redes sociais obtense polo prezo de cada un dos usuarios da mesma, constituíndose este como o principal capital social das redes sociais (Brett G. Johnson & Caroline Dade, 2019). Tras abordar unha breve aproximación da orixe e evolución, así como caracterización da web 2.0 ou rede social, o seguinte paso é ofrecer unha definición. García e Fernández (2014) puntualizan o seguinte: As redes sociais non deben entenderse como simples ferramentas tecnolóxicas para o intercambio de mensaxes, se nalgún momento da súa curta historia o foron, senón como auténticos medios para a comunicación, a interacción e a participación global. Hoxe resulta innegable que as súas consecuencias comportan un cambio que as transcende. (p. 36) Freites e Trejo (2019) engaden a esta idea de non considerar ás redes socias como simples ferramentas tecnolóxicas que o dixital posúe unha múltiple e substancial utilidade comunicacional que vai “dende considerala como lugar de encontro ou reencontro entre persoas, conservar a comunicación ou nexos con familiares ou amigos, un espazo para 50 reunións breves con grupos exclusivos; así como tamén no ámbito laboral ao constituírse en xanelas de oportunidades” (p. 32). Fernández (2018), polo seu lado, agrega o seguinte: Como alternativa conceptual podemos seguir a Van Dijck (2016), quen as define ao mesmo tempo como plataformas e como microsistemas. No primeiro caso, se deixamos de lado a arquitectura computacional, trátanse de “espazos políticos e infraestruturas performativas” (p. 54). Como plataformas son sistemas multimodality (Fernández, 2017), pero mesmo así son irredutibles aos seus usos mediáticos. Co termo microsistema a investigadora holandesa pretende definir un trazo dominante da sociabilidade en liña: a interconectividade das diversas plataformas. Así, a totalidade das plataformas constituirían un “ecosistema de medios conectivos” (Van Dijck, 2016, p. 43) que nutre e á súa vez nútrese de normas sociais e culturais que pasan por un proceso de evolución simultáneo dentro do mundo cotián. (p. 6) Unha definición que contempla o total significado do concepto de redes sociais é a proporcionada polo Observatorio Nacional das Telecomunicacións e da Sociedade da Información (ONTSI), que as define como “un sitio na rede cuxa finalidade é permitir aos usuarios relacionarse, comunicarse, compartir contido e crear comunidades”, ou como unha ferramenta de “democratización da información que transforma ás persoas en receptores e en produtores de contidos” (Urueña et al., 2011, p.12). Para matizar a caracterización, o Journal of Computer-Mediated Communication no seu informe titulado Sitios de Redes Sociais: Definición, historia e erudición (2007), expresa que nas redes sociais o usuario pode “(1) construír un perfil público ou semipúblico dentro dun sistema acoutado, (2) articular unha listaxe doutros usuarios cos que comparten unha conexión, e (3) ver e percorrer a súa lista de conexións e as realizadas por outros dentro do sistema” (p. 2). 51 2.3.3. Caracterización do medio dixital O filósofo Byung Chul Han na súa obra titulada No enxame (2014), onde analiza como a revolución dixital cambiou a sociedade e as formas de relacionarse, escribe o seguinte sobre a dimensión temporal de Internet: (...) o medio dixital, atópase en conexión con outra forma de vida, na que están extintos tanto o devir como o envellecer, tanto o nacemento como a morte. Esa forma de vida caracterízase por un permanente presente e actualidade. A imaxe dixital non florece ou resplandece, porque o florecer leva inscrito o marchitarse, e o resplandecer leva inherente a negatividade do ensombrecer. (p. 37) As explicacións sobre as características que enmarcan a web 2.0 -que foron expostas nun anterior puntopoden ser, á súa vez, as características do medio dixital. Deste xeito, a elas, sumaranse as seguintes observacións sobre o medio dixital e apelaremos, sobre todo, á obra Byung Chul Han, por contar con pertinencia as súas aportacións. Como expuxemos o auxe das redes sociais e do mundo dixital permitiu romper coa unidireccionalidade histórica dos medios de comunicación. Agora os usuarios non só teñen a posibilidade de consumir senón tamén de producir contidos. A esta nova realidade Manuel Castells acuñouna como autocomunicación de masas (2012): A esta nova forma histórica de comunicación chámoa autocomunicación de masas. É comunicación de masas porque potencialmente pode chegar a unha audiencia global, como cando se colga un vídeo en Youtube, un blog con ligazóns RSS a unha serie de webs ou unha mensaxe a unha listaxe enorme de direccións de correo electrónico. Ao mesmo tempo, é autocomunicación porque un mesmo xera a mensaxe, define os posibles receptores e selecciona as mensaxes concretas 52 ou os contidos da web e das redes de comunicación electrónica que quere recuperar. (p. 88) A capacidade do usuario de ser produtor de contidos que acabamos de expoñer, trae diversas consecuencias. En primeiro lugar, que todas as persoas poidan crear contidos significa que teñen as ferramentas para materializado e, por conseguinte, protagonizar unha comunicación sen intermediarios, é dicir, unha comunicación non-mediada. Han (2014) a este respecto di que “a comunicación dixital distínguese polo feito de que as informacións se producen, envían e reciben sen mediación dos intermediarios. Non son dirixidas e filtradas por mediadores. A instancia intermedia que intervén é eliminada sempre” (p. 22). Á súa vez, esta non-mediación propia do medio dixital trae consigo a perda das distancias e, polo tanto, un fomento do anonimato e a complexidade de distinguir o público do privado. Estas premisas trátanse de circunstancias que acaban potenciando as faltas de respecto nas redes sociais: (...) O respecto presupón unha mirada distanciada, un pathos da distancia (...). O respecto constitúe a peza fundamental para o público. Onde desaparece o respecto, decae o público. A decadencia do público e a crecente falta de respecto se condicionan reciprocamente. O público presupón, entre outras cousas, apartar a vista do privado baixo a dirección do respecto. O distanciamento é constitutivo para o espazo público. Hoxe, en cambio, reina unha total falta de distancia, na que a intimidade é exposta publicamente e o privado faise público. Tamén o entendemento presupón unha mirada distanciada. A comunicación dixital desfai, en xeral, as distancias. A destrución das distancias espaciais vai da man coa erosión das distancias mentais. A medialidade do dixital é prexudicial para o respecto. (p. 7) 53 Así mesmo, que a produción e o consumo de contidos sexan posibilidades simultáneas no usuario e que o medio dixital se rexa pola comunicación desmediatizada, trae consigo que os xornalistas, “estes representantes en tempos elitistas, estes facedores de opinión (...) parezan superfluos e anacrónicos (...). Hoxe cada un quere estar presente el mesmo, e presentar a súa opinión sen ningún intermediario. A representación cede o paso á presencia” (Han, 2014, p. 23). Á súa vez, este poder dos usuarios de crear contido leva, loxicamente a que se incremente o volume de información e, segundo Han (2014), dispoñer de máis información non implica necesariamente tomar mellores decisións. A este respecto, o filósofo fala de “ruído comunicativo” e dun concepto bastante suxestivo, o Information Fatigue Syndrom (IFS). Segundo expón, “o cansazo da información, é a enfermidade psíquica que se produce por un exceso de información (...). Hoxe todos estamos afectados polo IFS. E a razón é que todos nós estamos confrontados cunha cantidade de informacións que aumenta velozmente” (2014, p. 65). Continúa agregando que unha das formas máis comúns de representarse esta síndrome é mediante a perda da capacidade analítica e esta é a que constitúe o pensamento. “A capacidade analítica (...) é a capacidade de distinguir o esencial do non esencial. O diluvio de información ao que hoxe estamos expostos diminúe, sen dúbida, a capacidade de reducir as cousas ao esencial” (p. 65). Nesta liña, Maldonado (2016), engade as seguintes palabras: Para moitos comentaristas, a desorde conversacional que seguiu á consolidación das novas tecnoloxías quizá non compensa a ganancia en liberdade de expresión e de acceso á información que sen dúbida supoñen. A perda das mediacións e os filtros que exercían os medios tradicionais de comunicación e a propia restrición estrutural que impoñía unha tecnoloxía máis limitada terminaría por xerar unha cacofonía dixital. Desde este punto de vista, o cidadán non faría tanto uso da razón como se embarcaría nun uso expresivo das redes, satisfacendo as súas necesidades 54 emocionais pero dificultando o debate público racional sobre os asuntos de interese xeral. Máis que unha conversación, teriamos ruído: todos falan á vez, pero ninguén escoita aos demais. (pp. 39-40) Outra circunstancia que fomenta a perda de análise é a “cultura da brevidade” que se dá nas redes sociais que, segundo Blanco Alfonso (2020), se caracteriza pola “simplificación de problemas complexos en mensaxes sinxelas e curtas que se propagan rapidamente sen tempo para a asimilación e a reflexión” (p. 181). Esta dinámica trae como consecuencia, entre outras cuestións, o escenario perfecto para a desinformación -que trataremos en puntos seguintes- (Blanco, 2020). A brevidade xunto coa perda da racionalidade para poder analizar e discernir contidos no medio dixital, vai acompañado co regreso da hexemonía das emocións. Medio do afecto acuñou Han (2014) ao mundo dixital. Mentres nas décadas dos setenta e oitenta, as ciencias sociais optaron por relegar ás emocións a un segundo plano, porque considerábase, en primeiro lugar, que entorpecían a investigación científica e, por outro lado, porque se asumía que a modernización social enmarcaría tamén as emocións a un papel secundario, o transcurso dos acontecementos amosou a tendencia contraria (Maldonado, 2016). A polarización política e a influencia das novas tecnoloxías da información, en conxunción cunha cultura cada vez máis audiovisual e menos escrita, devolveron ás emocións un papel prominente na articulación da opinión pública á vez que se producía unha relexitimación das formas emocionais de expresión na esfera privada e aínda na expresión artística. (Maldonado, 2016, p. 33) 55 2.3.3.1. A masa dixital, o enxame dixital, as comunidades virtuais Outra das cuestións que caracterizan ao medio dixital é que a nova masa nel é a denominada por Han (2014) como enxame dixital. Segundo o filósofo, esta multitude posúe características moi distintas á masa tradicional e clásica. Entre as máis salientables, afirma que o enxame dixital consta de individuos illados, sen alma nin espírito colectivos e sen desenvolver un nós. “O exame dixital, por contraposición á masa, non é coherente en si. Non se manifesta nun vós. Por iso é percibido como ruído” (Han, 2014, p. 16). Por outro lado, na masa do mundo dixital, o individuo -o homo digitalismantén a súa identidade privada ao presentarse de xeito anónimo e sinte estrañeza polos lugares multitudinarios, posto que na masa que conforma, non se ten consciencia da “intimidade da congregación”: O mundo do homo digitalis amosa, ademais, unha topoloxía distinta. Sonlle estraños os espazos como os estadios deportivos ou os anfiteatros, é dicir, lugares de congregación de masas. Os habitantes dixitais da rede non se congregan. Fáltalles a intimidade da congregación, que produciría un nós. Constitúen unha concentración sen congregación, unha multitude sen interioridade, un conxunto sen interioridade, sen alma ou espírito (...). Os individuos dixitais configúranse ás veces como colectivos, por exemplo, as multitudes intelixentes (smart mobs). Pero os seus modelos colectivos do movemento son moi fugaces e inestables (...). Eles non marchan. Disólvense tan ás presas como xurdiron. En virtude desta fugacidade non desenvolven enerxías políticas. (pp. 17-18) A nova masa dixital ou enxame dixital para Han, pode tamén acuñarse como comunidade virtual, que foi definida por Reingold (1993) como “agregacións sociais que emerxen da rede cando un número suficiente de persoas establecen discusións públicas durante un tempo o suficientemente longo, con suficiente sentimento humano, para formar redes de 56 relacións persoais no ciberespazo” (p.5) e que para Castells (2012) se caracteriza por dúas cuestións: pola horizontalidade e liberdade comunicativas que outorga a web 2.0 -en contraposición coa web 1.0e capacidade que ofrecen as ferramentas on-line ao usuario para atopar o seu destino e en caso de non ter éxito na busca, contar coa posibilidade de crear a súa propia rede para satisfacer as súas necesidades. A estas dúas características, os traballos realizados por Christakis e Fowler (2010) e Garzón (2020) engaden, entre outras observacións, as dúas seguintes. Nun primeiro momento salientan o carácter democrático dos servizos que ofrece internet, posto que calquera persoa pode acceder e desfrutar deles, ademais de ter liberdade para usalos segundo se desexa. E en segundo lugar, “debido á especificidade, amplitude e inmediatez da cultura da participación das redes sociais virtuais, pódense propagar prácticas e mensaxes negativas rapidamente pero tamén positivas como, por exemplo, experimentar coa identidade creando novos avatares ou difundir causas sociais” (Escribano, 2020, p. 308). Precisamente por estas circunstancias, para Castells (2012) na “sociedade rede” se rompen as relacións de poder hexemónicas que viñan exercendo os grandes monopolios dos medios de comunicación. Segundo Elizalde (2020): Este feito contraponse á capacidade de produción discursiva de institucións tradicións, identificadas por Foucault (1971) como grandes aparellos políticos ou económicos, nos cales constan os medios de comunicación, a universidade ou o exército, entidades que xogan un rol dominante ao momento de producir discursos sobre a verdade. (p. 573) 57 2.3.4. As redes sociais constitúense como a nova esfera pública Chegados a este punto, pódese observar a gran repercusión que tiveron as redes sociais no devir da sociedade. A este respecto, tras observar a penetración das mesmas e o seu uso, é correcto afirmar que o seu valor reside tamén en constituírse como a nova esfera pública (Villegas & Castro, 2018), posto que: Se ata finais do século pasado, a opinión pública, é dicir, o que opina a sociedade, formábase fundamentalmente a partir de a opinión publicada, é dicir, daquela que se atopaba nos medios de comunicación impresos ou audiovisuais, na actualidade isto está a cambiar substancialmente. A opinión pública actual non se constrúe só a partir do que din os medios, senón a través da interacción cos medios e, o que é máis importante, e a avaliar no futuro, constrúese á marxe dos propios medios. (García, 2010, p. 275) Fernández (2018) no seu traballo titulado Un complexo salvaxe. Persistencias do espazo público na era das redes sociais, ofrece tres motivos específicos polos que podemos considerar as redes sociais -como Twitter e Facebookcomo espazos públicos nos que emerxe a opinión pública contemporánea, con independencia de ser “plataformas (é dicir, como superficies de conexión e sociabilidade)” ou “microsistemas (en tanto esferas que operan con lóxicas específicas pero que están, porén, interconectadas e interpenetradas)” (p. 6). En primeiro lugar, Fernández (2018) salienta o carácter heteroxéneo co que contan as discusións en redes como Twitter e Facebook; persoas diferentes, pertencentes a ámbitos socioeconómicos distintos, “poden interactuar fronte a un público” (p. 6). É dicir, todas as redes sociais teñen o común denominador de ter un “destinatario colectivo”. 64 Unha consecuencia directa altamente positiva do poder que outorgan as redes sociais aos usuarios é a posibilidade de visibilizar e dar voz a minorías. Agora os colectivos minoritarios poden participar nas conversas públicas (García-Galera, Del-Hoyo-Hurtado & Fernández-Muñoz, 2014) a través de canles como Twitter e Facebook e, ao mesmo tempo, as súas mensaxes e realidades aparecen cada vez máis representadas en plataformas como YouTube ou Netflix, que contribúen a democratizar os contidos, ofrecer diversidade cultural e expandir os debates públicos (Cabrera & Jiménez, 2021). Por todo o anterior, e como afirman Amatriain et al. (2021), a forma na que interactúa a sociedade alterouse e as normas de convivencia que a mesma sociedade percibe e aplica tamén se alteraron. Porén, aínda que son certos os impactos positivos das redes sociais na sociedade como ilustran os exemplos do parágrafo anterior, a estas luces acompañan unhas sombras que non se deben pasar por alto (Díez-Bueso, 2018). Un claroscuro que aparece nesta liña é a chamada cultura da cancelación que, segundo Cabrera e Jiménez (2021), é un movemento ou fenómeno que conseguiu incorporar ao debate público grandes problemáticas como pode ser a cuestión racial, que se reflectiu, por exemplo, nas protestas de Black Lives Matter en 2020. O sensible vídeo do asasinato de Goerge Floyd a mans dun policía de Mineápolis circulou polas redes sociais e conseguiu que a poboación mundial simpatizase coas vítimas, se denunciase o abuso da forza das autoridades públicas e que o mundo conversase e reivindicase sobre unha problemática de capital importancia. Deste xeito, a cultura da cancelación xorde pola necesidade de denunciar comportamentos e ideoloxías consideradas obrigatorias de ser corrixidas a través das redes sociais posto que os sistemas de xustiza resultan lentos para o rápido que avanzan os feitos e a sociedade. Ante a impunidade que se dá nalgúns casos, a cultura da 65 cancelación supón unha alternativa para sancionar os comportamentos que urxen ser reprochados polo conxunto da cidadanía (Cabrera & Jiménez, 2021). Pero o lado positivo de visibilizar cuestións sociais importantes a través das redes sociais, posúe unha serie de aspectos negativos igual de reais e importantes. A este respecto, o feito de que a interacción dos usuarios nas redes sociais sexa con persoas afíns que comparten a súa liña de pensamento (e que, como en liñas anteriores se expuxo, debido a isto se produza, en moitos casos o fenómeno da cámara de eco) (Burgos & Hernández, 2021), sumado a temas como a política, a relixión ou a materia sexual, que son temas con moita carga emocional e altamente polarizados, acarrean unha serie de desvantaxes (Cornejo & Tapia, 2011), como a creación de conflitos ante discordancias e violencia por sentir feridas as susceptibilidades (Cabrera & Jiménez, 2021). 2.4.2. A cultura da cancelación e o dereito penal Deste xeito a cultura da cancelación que nace nun primeiro momento por rexeitar comportamentos moralmente cuestionables e ante a lentitude dun sistema xudicial incapaz de atender ás necesidades da sociedade, as persoas que son canceladas teñen consecuencias dun nivel igual ou maior que o que aplicarían os órganos xurisdicionais. Cabrera e Jiménez, no seu paper titulado A cultura da cancelación en redes sociais: Un reproche perigoso e inxusto á luz dos principios do dereito penal (2021), describen as incidencias do fenómeno nos dereitos fundamentais das persoas. No traballo expoñen como, en moitos casos, a cultura da cancelación se traduce nunha violación ao dereito de defensa, posto que non sempre se lles permite ser escoitadas ás persoas canceladas e moito menos no vórtice das dinámicas das redes sociais. Concretamente aluden ós artigos 10 e 11 da Declaración Universal dos Dereitos Humanos (1948): 66 Artigo 10. Toda persoa ten dereito, en condicións de plena igualdade, a ser oída publicamente e con xustiza por un tribunal independente e imparcial, para a determinación dos seus dereitos e obrigacións ou para o exame de calquera acusación contra ela en materia penal. Artigo 11. 1. Toda persoa acusada de delito ten dereito a que se presuma a súa inocencia mentres non se probe a súa culpabilidade, conforme á lei e en xuízo público no que se lle aseguraron todas as garantías necesarias para a seu defensa. 2. Ninguén será condenado por actos ou omisións que no momento de cometerse non foron delituosos segundo o Dereito nacional ou internacional. Tampouco se impoñerá unha pena máis grave que a aplicable no momento da comisión do delito. Tamén mencionan como a cultura da cancelación ten unha incidencia no Pacto Internacional de Dereitos Civís e Políticos (1976). En concreto, a vinculación dáse nos artigos 9.4, 14.1 e 14.3: Artigo 9.4. Toda persoa que sexa privada de liberdade en virtude de detención ou prisión terá dereito a recorrer ante un tribunal, a fin de que este decida á brevidade posible sobre a legalidade da súa prisión e ordene a súa liberdade se a prisión fose ilegal. Artigo 14.1. Todas as persoas son iguais ante os tribunais e cortes de xustiza. Toda persoa terá dereito a ser oída publicamente e coas debidas garantías por un tribunal competente, independente e imparcial, establecido pola lei, na substanciación de calquera acusación de carácter penal formulada contra ela ou para a determinación dos seus dereitos ou obrigacións de carácter civil. A prensa e o público poderán ser excluídos da totalidade ou parte dos xuízos por consideracións de moral, orde pública ou seguridade nacional nunha sociedade democrática, ou cando o esixa o interese da vida privada das partes ou, na medida estritamente necesaria en opinión do tribunal, cando por circunstancias especiais do asunto a publicidade puidese prexudicar aos intereses da xustiza; pero toda sentenza 67 en materia penal ou contenciosa será pública, excepto nos casos en que o interese de menores de idade esixa o contrario, ou nas acusacións referentes a preitos matrimoniais ou á tutela de menores. Artigo 14.3. b) A dispoñer do tempo e dos medios adecuados para a preparación do seu defensa e a comunicarse cun defensor da súa elección; c) A ser xulgado sen dilacións indebidas; d) A acharse presente no proceso e a defenderse persoalmente ou ser asistida por un defensor da súa elección; a ser informada, se non tivese defensor, do dereito que lle asiste a telo, e, sempre que o interese da xustiza o esixa, a que se lle nomee defensor de oficio, gratuitamente, se carece de medios suficientes para pagalo; e) A interrogar ou facer interrogar ás testemuñas de cargo e a obter a comparecencia das testemuñas de descargo e que estes sexan interrogados nas mesmas condicións que as testemuñas de cargo; f) A ser asistida gratuitamente por un intérprete, se non comprende ou non fala o idioma empregado no tribunal; g) A non ser obrigada a declarar contra si mesma nin a confesarse culpable. Outra cuestión de capital importancia que expresan Cabrera e Jiménez (2021) é que na cultura da cancelación non se ten en consideración o principio de necesidade da sanción, contemplado no artigo 8 da Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán, e que é importante no momento de impoñer unha pena. Nesta liña, os autores lembran que as autoridades estatais están obrigadas a proceder de xeito rigoroso na obtención de probas antes de declarar ou non inocente a unha persoa. Alegan que na cultura da cancelación se ignora esta circunstancia. Do mesmo xeito, poñen sobre a mesa a importancia do principio de proporcionalidade dentro do dereito penal, que fai referencia a buscar que as restricións co dereito fundamental intervido deben ser o máis benignas posibles. Porén, afirman que na cultura da cancelación non se respectan os límites e excédese dos fins propostos polo sistema punitivo, posto que na busca de denunciar o erro dun personaxe 68 público ou persoa do común, as redes sociais viralízano e táchano ata o punto de deixalo desprotexido de xeito inxustificado. Nesta liña, afirman que a cultura da cancelación podería tamén supoñer unha violación á Convención Americana sobre Dereitos Humanos (1969), concretamente ao terceiro apartado do artigo 5, que fai referencia a que a pena non debe transcender do delincuente: Artigo 5. Dereito á Integridade Persoal 1. Toda persoa ten dereito a que se respecte a súa integridade física, psíquica e moral. 2. Ninguén debe ser sometido a torturas nin a penas ou tratos crueis, inhumanos ou degradantes. Toda persoa privada de liberdade será tratada co respecto debido á dignidade inherente ao ser humano. 3. A pena non pode transcender da persoa do delincuente. 4. Os procesados deben estar separados dos condenados, salvo en circunstancias excepcionais, e serán sometidos a un tratamento adecuado á súa condición de persoas non condenadas. 5. Cando os menores poidan ser procesados, deben ser separados dos adultos e levados ante tribunais especializados, coa maior celeridade posible, para o seu tratamento. 6. As penas privativas da liberdade terán como finalidade esencial a reforma e a readaptación social dos condenados. Engaden os autores que o xulgamento e a condena, que pertencen exclusiva e unicamente ao dereito penal e ás autoridades, pasa a exercerse polos usuarios das redes sociais. É neste punto onde convén preguntarse cal é a finalidade concreta da cultura da cancelación. Juan Soto Ivars, no seu libro titulado Arden as redes (2017), comenta a diferencia entre crítica e linchamento. Polo lado da crítica, expón que esta é a resposta de xeito argumentado a unha obra ou opinión, é dicir, ten unha dimensión individual e intelectual e busca estar enmarcada nun debate. O linchamento, polo seu lado, é unha 69 resposta masiva, colectiva, irracional, que en lugar de centrarse no feito e no argumento, focalízase na persoa implicada e apela a sentimentos colectivos para lexitimarse. Burgos e Hernández (2021), na liña co anterior, establecen un paralelismo entre a shitstorm do filósofo Byung-Chul Han (2014) e as dinámicas da cultura da cancelación, posto que esta “só persegue como fin último o aniquilamiento do outro, silenciar calquera elemento que se opoña ao ditame da tendencia do día. Na cultura da cancelación, non hai unha procura da verdade, fálase máis de vinganzas e da negación do outro” (p. 150). Con esta idea os autores apelan á cultura da brevidade que se dá no mundo dixital e que mencionamos en liñas anteriores, ao aseverar que os usuarios nas redes sociais só se quedan cos titulares das noticias, tendo como consecuencia informacións descontextualizadas e que poden levar a interpretacións sesgadas, a lexitimar fake news e convertendo a realidade en posverdade sen pararse a reflexionar sobre os argumentos expostos. Burgos e Hernández (2021) afirman que a cultura da cancelación busca denunciar e criticar inxustizas sociais, pero iso non implica lexitimar “o uso de maniqueísmos, moralinas tóxicas que non conducen a ningún proceso reflexivo crítico” (p. 150). O funcionamento dos algoritmos nas redes sociais e a carga emocional que implica o debate sobre problemáticas sociais cunha gran dimensión de vulnerabilidade traen como consecuencia que a cultura da cancelación funcione dun xeito similar á Teoría do Contaxio que Gustavo Le Bon (1895) e Sigmund Freud (1921) postularon ao explicar a Psicoloxía de masas. Quen defende a cultura da cancelación, consideran que actúan imitando a dinámica dos enxames. Mobilizar a individuos en puntos específicos e vinculalos de maneira coordinada con outros grupos. Só que no caso das redes sociais, trátase de converter un suceso, persoa ou evento en tendencia (a través de likes e retweets). Viralizar unha mensaxe de rexeitamento e cancelación. Loitar contra 70 calquera acto de inxustiza social ou simplemente seguir a tendencia do que unha maioría estableceu como a verdade. Insistimos: non negamos o poderoso que pode ser o poder da indignación como arma para mobilizar e concienciar, o asunto estriba en que a cancelación dista moito do que supón xerar procesos de reflexión e debate. (...) Probablemente, a diferenza entre a cultura da cancelación en liña e a que non depende da mediación da Internet, estriba no feito de que o poder da redes sociais pode cuestionar a integridade moral dunha persoa ou a maneira de actuar o Estado, con só globalizar a denuncia nas redes sociais. En menos dun segundo, todo o planeta decátase, con facer click ao rato, que un recoñecido produtor de Hollywood, Harvey Weinstein, é un violador e acosador sexual que logo sería condenado a 23 anos de prisión por parte da xustiza estadounidense. Non así sucede coa cancelación offline que non conta coa cobertura mundial que garante Internet. (Burgos e Hernández, 2021, pp. 151-152) Na investigación ambos autores tratan tamén a cuestión de por que unhas opinións prevalecen sobre as outras e aluden que son moitas as variables que interveñen, como a realidade de que nos deixamos influír por persoas carismáticas e con afán de líderes, pola influencia da coacción ou polas dinámicas dos medios masivos que sobredimensionan os seus puntos de interese sen ter en consideración outras opinións. Así mesmo, Burgos e Hernandez (2021) fan alusión á obra de Michel Foucault titulada Microfísica del poder (1993), na que o filósofo afirma que o poder é a capacidade de impoñer unha verdade e que este non é unicamente institucional, senón que o poder é periférico, é dicir, exercémolo todos os cidadáns. Mencionan, tamén, a obra de Elizabeth Noëlle-Neumann, A espiral do silencio (1972), dicindo que ante o auxe das dinámicas da cultura da cancelación, moitas persoas perciben que non hai cabida para as minorías e por medo ás consecuencias de expoñer unha opinión que non encaixa coa opinión pública percibida, 71 optan polo silencio, dando lugar á hipótese de Noëlle-Neumann (1995), e que foi exposta nun apartado anterior desta investigación. 2.4.3. Definición de cultura da cancelación Tras ofrecer unha caracterización do concepto e do seu impacto a nivel penal e social, resulta pertinente poñer sobre a mesa unha definición da cultura cancelación. Poderiamos comezar por subliñar a terceira aceptación que a Real Academia Española contempla do termo cancelar: “Borrar da memoria, abolir ou derrogar algo”. Polo lado da Real Academia Galega a primeira acepción do termo di o seguinte: “Declarar que [un contrato, proxecto, compromiso etc.] deixa de ter vixencia”. Así mesmo, Burgos e Hernández (2021) fan a alusión á definición da xornalista Victoria De Masi sobre a cultura da cancelación: Denomínase “cultura da cancelación” retirar apoio público ou financeiro a aquilo que vaia en contra dun precepto moral ou unha causa social, ou que interpele á corrección política cun devandito ou unha acción. “Cancelar” é activar campañas en contra dunha persoa, unha empresa, un produto ou un grupo identificado cunha actividade, como a arte ou a política. O obxectivo é marcar, deixar un signo de alerta no presente e a futuro. As iniciativas para “cancelar” poténcianse nas redes sociais a través de hashtags, fotos e vídeos ou “escraches” que se volven campañas en contra de “ese” ou “iso” que atenta contra ideas ou institucións. Un linchamento virtual e público. (De Masi, 2020) (p. 146) Os mesmos autores tamén botan man da conceptualización que ofrece a revista Afroféminas, un medio de comunicación antirracista e independente creado no 2014 e afincado en España. Así, poñen sobre a mesa o feito de que a cultura da cancelación outorga á sociedade ferramentas para identificar e proceder consecuentemente ante inxustizas sociais, como pode ser o fomento do odio, da homofobia ou calquera outra 72 discriminación. Porén, engaden que “o problema de darlle á xente a capacidade de linchar ao que está en falta publicamente, fai que non se respecte a presunción de inocencia, porque na actualidade ser acusado publicamente convértete en culpable, sen posibilidade de defensa” (Burgos e Hernández, 2021, p. 146). Por último, ofrecen unha definición de Jonathan Rauch, autor do libro Kindly inquisitors: The new attacks on free thought (1993) e membro emérito do Brookings Institution, que recompila todas as vertentes que supón a cultura da cancelación: Entón, en que consiste a cancelación? En que se distingue do exercicio da liberdade de expresión e o debate crítico fundamentado? A diferenza é clara a nivel conceptual. A crítica presenta probas e argumentos nun esforzo por persuadir. A cancelación, en contraste, busca organizar e manipular o ámbito social ou mediático co propósito de illar, privar dunha plataforma ou intimidar aos opoñentes ideolóxicos. Non tenta buscar a verdade, senón moldear o campo de batalla da información; a súa intención –ou polo menos a súa secuela máis predicible– é forzar ao conformismo e reducir o espectro de posibilidades críticas que non foron sancionadas polo consenso predominante dalgunha maioría local (Rauch, 2020). (Burgos e Hernández, 2021, p. 146) Para rematar con este apartado, debemos lembrar unha cuestión suxestiva sobre este tema. En agosto de 2020, na revista Harper’s Magazine, publicouse unha carta asinada por 150 intelectuais. Figuraban nomes como Jonathan Rauch, anteriormente mencionado, Gloria Steinem, Margaret Atwood, JK Rowling, Wynton Marsalis ou Noam Chomsky. Baixo o título A Letter on Justice and Open Debate expresaban a súa preocupación sobre o que a cultura da cancelación está provocando na esfera pública. Deste xeito, nesa carta subliñan como as protestas pola xustiza racional e social conseguiron que se debatese sobre problemáticas que levaban tempo sendo silenciadas, pero engaden que esa dinámica 73 reivindicativa trouxo consigo un conxunto de actitudes morais e compromisos políticos que están a debilitar o debate aberto e tolerante e minimizando a pluralidade ideolóxica. No último parágrafo sintetizan toda a casuística: Esta atmosfera asfixiante danará en última instancia as causas máis vitais do noso tempo. A restrición do debate, xa sexa por parte dun goberno represor ou dunha sociedade intolerante, invariablemente prexudica a quen carece de poder e fai que todos sexan menos capaces de participar democraticamente. A forma de derrotar as malas ideas é mediante a exposición, o argumento e a persuasión, non tratando de silencialas ou desexalas. Rexeitamos calquera falsa elección entre xustiza e liberdade, que non poden existir a unha sen a outra. Como escritores, necesitamos unha cultura que nos deixe espazo para a experimentación, a asunción de riscos e mesmo os erros. Necesitamos preservar a posibilidade dun desacordo de boa fe sen consecuencias profesionais nefastas. Se non defendemos aquilo do que depende o noso traballo, non deberiamos esperar que o público ou o estado deféndano por nós. (Harper’s Magazine, 2020) 80 OE1. Explorar os motivos da cultura da cancelación. Para desenvolver a análise enmarcada neste obxectivo levouse a cabo unha análise de contido das principais redes sociais das persoas que compoñen a mostraxe, así como dos medios de comunicación que contextualizaron o suceso, permitindo para esta investigación explorar os motivos polos que se produciu a cancelación do caso. OE2. Cuantificar o número de seguidores en redes sociais durante o fenómeno da cultura da cancelación. A metodoloxía aplicada á consecución deste obxectivo consistiu na consulta de datos do número de seguidores das redes sociais dos personaxes públicos que compoñen os casos. Por conseguinte, os datos foron extraídos da plataforma de auditoría de redes Social Media Audit, unha ferramenta que permite visualizar as analíticas de diversos indicadores, como pode ser o número de seguidores e do sitio web Social Blade, que rastrexa estatísticas e análises de redes sociais, outorgando tamén datos de indicadores como seguidores e contas seguidas. Cos datos elaboráronse gráficos para visualizar a información. OE3. Analizar as consecuencias da cultura da cancelación en canto á actividade en redes sociais. Nesta ocasión procedeuse mediante unha análise de contido das redes sociais así como dunha observación do timeline das contas en redes sociais das persoas que conforman os casos nos momentos chave da polémica. Tamén se desenvolveu unha análise de contido da cronoloxía dos rexistros de actividade nas redes sociais para estudar o posible impacto da cultura da cancelación. OE4. Cuantificar os distintos indicadores de participación nas redes sociais do feito obxecto da cultura da cancelación. Para acadar este obxectivo desenvolveuse unha observación das cifras dos principais indicadores de 81 participación das redes sociais das persoas que conforman os casos. Cuantificáronse, pois, os likes, retweets e comentarios no caso de Twitter, os me gustas e comentarios no caso de Instagram e, nalgunhas ocasións, os me gustas, visitas e comentarios en YouTube das publicacións obxecto do feito da cancelación. OE5. Examinar o papel dos medios de comunicación na cultura da cancelación en redes sociais. Para dilucidar o papel dos medios no fenómeno da cultura da cancelación realizouse unha recompilación das primeiras catro noticias das datas que aparecen no buscador de Google, os seus titulares e os puntos característicos dos corpos das mesmas. A segunda parte desta investigación está enmarcada pola consecución dos obxectivos que abordan a cultura da cancelación no seu conxunto. Os correspondentes obxectivos son: OE6) Valorar a calidade do debate público en redes sociais; OE7) Identificar os temas que son susceptibles de derivar en cultura da cancelación; e OE8) Valorar a cultura da cancelación con perspectiva de xénero. Para poder chegar a eles empregouse como técnica cualitativa a entrevista que, segundo López e Sandoval (2016), “é a comunicación interpersoal establecida entre o investigador e o suxeito de estudo a fin de obter respostas verbais aos interrogantes formulados sobre o tema proposto” (p. 10). Así, realizáronse cinco entrevistas abertas a cinco expertos que, a continuación, se concreta o tempo e forma no que se desenvolveron cada unha delas: 82 • Elena de la Vara, graduada en Dereito e letrada da administración de Xustiza, ademais de ser vicepresidenta da Red Feminista de Albacete. A entrevista foi efectuada o mércores 26 de abril de 2023 a través da plataforma Google Meet. • Agustín Godás Otero, doutor pola Universidade de Santiago de Compostela e pertencente ao departamento de Psicoloxía Social, Básica e Metodoloxía. A entrevista foi efectuada o martes 2 de maio de 2023 de xeito presencial na Facultade de Psicoloxía da Universidade de Santiago de Compostela. • José Manuel Sabucedo, psicólogo social español e catedrático da Universidade de Santiago de Compostela. A entrevista foi efectuada o xoves 4 de maio de 2023 de xeito presencial na Facultade de Psicoloxía da Universidade de Santiago de Compostela. • Paulo Carlos López López, doutor pola Universidade de Santiago de Compostela e pertencente ao departamento de Ciencia Política e Socioloxía, ademais de presidente de ICOMTA. A entrevista foi efectuada o luns 8 de maio de 2023 de xeito presencial na Facultade de Ciencias da Comunicación da Universidade de Santiago de Compostela • Fernando Vallespín Oña, profesor universitario e politicólogo español que presidiu o Centro de Investigacións Sociolóxicas entre os anos 2004 e 2008. A entrevista foi efectuada o xoves 11 de maio de 2023 mediante a plataforma Google Meet. Como se observa, todos os expertos pertencen a distintos ámbitos posto que se pretendeu acadar os obxectivos dende unha visión interdisciplinar e o máis completa posible. Deste xeito, mediante as entrevistas tratouse de abordar o estudo da cultura da cancelación dende o campo da psicoloxía, da socioloxía, da política, da comunicación e do dereito. Por outro lado, e como se expuxo en liñas anteriores, a entrevista foi aberta e as preguntas 83 estaban enmarcadas en tres bloques temáticos. A continuación ofrécese a listaxe dos distintos bloques temáticos e as correspondentes preguntas: 1. Bloque temático: cultura da cancelación respecto á democracia 1.1. Internet e as redes sociais democratizaron a información e permitiron que as minorías agora poidan ter voz. Con todo, o funcionamento das propias redes, cos algoritmos, o fenómeno da cámara de eco e os caracteres limitados, ofrecen unhas regras de xogo que determinan o desenvolvemento do debate público en redes sociais. Como valoras a calidade do debate público en redes sociais? 1.2. Ante casos como os de Sindy Takanashi ou Vitoria Martín (de Estirando el chicle), que acabaron pechando a súa conta de Twitter, ou o exemplo da actriz Jedet que chegou a afirmar que nunca máis falaría do tema, consideras que poderían enmarcarse dentro da teoría da espiral do silencio de Elisabeth NoëlleNeumann? É dicir, hai unha tendencia actual a omitir opinións que non encaixan coa opinión maioritaria? 2. Bloque temático: perspectiva de xénero 2.1. Na Super Bowl do ano 2004, durante unha actuación, Justin Timberlake arrincoulle parte da tea á actriz Janet Jackson deixando ao descuberto un peito. O feito, tivo gran impacto mediático. Con todo, as consecuencias para Justin Timberlake e Janet Jackson foron significativamente distintas. Exemplo disto é que mentres a artista foi rexeitada da seguinte gala dos Grammy, Timberlake non só asistiu senón que tamén actuou e recibiu un premio. Son as mulleres máis susceptibles de sufrir consecuencias maiores que os homes? 2.2. Débese analizar a cultura da cancelación con perspectiva de xénero? 3. Bloque temático: sáude mental 84 3.1. Consideras que a tendencia actual da cultura da cancelación, ten un impacto sobre a saúde das persoas que ven implicadas? 85 6. Resultados 6.1. Resultados dos casos 6.1.1. J.K.Rowling 6.1.1.1. Explorar os motivos da cultura da cancelación Joanne Rowling (1965) é unha escritora, guionista e produtora de cine británica, coñecida por ser a autora da saga de libros titulada Harry Potter. Vendeu máis de 500 millóns de exemplares, a revista Sunday Times Rich List de 2008 situouna como a undécima muller máis rica de Reino Unido e un ano antes a revista Time seleccionouna como personaxe do ano, subliñando a inspiración social, moral e política que caracterizou nas personaxes da saga de Harry Potter. O 26 de xuño de 1997 publicou o primeiro libro da saga, Harry Potter e a pedra filosofal e dende ese día Joanne Rowling, quen escribe baixo os pseudónimos de J.K Rowling e Robert Galbraith, está dentro do circuíto editorial do mundo e nunha esfera de substancial relevancia social. A finais do ano 2019 comezan a darse unha serie de acontecementos nas redes sociais da autora que foron obxecto de atención e crítica por parte da sociedade occidental e, especialmente, en Reino Unido e cuxas consecuencias na escritora foron catalogadas como cultura da cancelación por parte de medios de comunicación. O contido do conflito versa nunha cuestión altamente complexa, tanto polas súas copiosas e diversas liñas teóricas e históricas como por converxer nesta disputa sensibilidades e realidades de persoas vulnerables na sociedade. Sintetizando o máximo posible, posto que o obxecto desta investigación non é outro que analizar o fenómeno da cultura da cancelación, a discusión enfronta a dous sectores do feminismo: o coñecido como feminismo radical ou RadFem (que formula que o patriarcado é o principal sistema de opresión, interpretado en termos de homes sobre mulleres, e que considera o sexo como unha realidade material observable e o xénero como unha construción social que debe 86 abolirse para acabar coa opresión das mulleres e para a consecución real da igualdade entre homes e mulleres) e o feminismo transxénero ou transfeminismo (que pon sobre a mesa un punto de inflexión no concepto de xénero e escapa da visión determinista de que dun sexo se pertence a un xénero concreto). Deste xeito, a visión do feminismo radical de ponderar a morfoloxía do sexo biolóxico e reafirmar a perspectiva binaria do xénero, ocasionou a popularización do acrónimo “TERF” (en inglés Trans-Exclusionary Radical Feminist e en español coñécese como Feminismo Radical Transexcluínte). A continuación, ofrécese unha táboa cronolóxica cos sucesivos acontecementos e mensaxes en redes sociais da escritora que foron obxecto de ser punto de mira polo conxunto da sociedade. Táboa 1: Cronoloxía das polémicas en redes sociais de J.K. Rowling Data Contexto da mensaxe Mensaxe 19/12/2019 J.K. Rowling apoia a Maya Forstater, unha investigadora que foi despedida da empresa na que traballaba, o Centre for Global Development, por expresar en Twitter que as mulleres transxénero non poden cambiar o seu sexo biolóxico. “Vístanse como queiran por favor. Chámense como queiran chamarse. Déitense con calquera adulto ao que brinden consentimento. Vivan a súa vida en paz e con seguridade, pero non forcen a que despidan ás mulleres dos seus traballos por dicir que o sexo é algo real” 6/6/2020 J.K. Rowling comparte unha ligazón a un artigo titulado Opinión: Creando un mundo post-Covid-19 máis igualitario para a xente que menstrúa seguida da mensaxe da columna da dereita. “'Persoas que menstruan'. Estou segura de que adoitaba haber unha palabra para esas persoas. Alguén que me axude. Wumben? Wimpund? Woomud?” 10/6/2020 J.K. Rowling escribe no seu blog persoal un artigo titulado J.K. Rowling escribe sobre as súas razóns para falar sobre temas de sexo e xénero, como contestación a todas as críticas recibidas tras o seu último tweet. Así mesmo, expón cinco razóns polas cales considera que debe falar desta cuestión. Algúns fragmentos do artigo: • “Durante todo o tempo que estiven investigando e aprendendo, as acusacións e ameazas de activistas trans estiveron burbuxeando no meu timeline de Twitter. Isto foi inicialmente provocado por un me gusta. Cando comecei a interesarme pola identidade de xénero e os asuntos transxénero, comecei a facer capturas de pantalla dos comentarios que me interesaban, como unha forma de lembrarme o que podería querer investigar máis adiante. Nunha ocasión, distraidamente deille me gusta 87 en lugar de facer unha captura de pantalla”. • “Afasteime de Twitter durante moitos meses, tanto antes como despois de twittear o meu apoio a Maya, porque sabía que non estaba a facer nada bo pola miña saúde mental”. • “A terceira é que, como autora moi prohibida, estou interesada na liberdade de expresión e defendina publicamente, mesmo ante Donald Trump”. • “Se puidésedes entrar na miña cabeza e entender o que sinto cando leo sobre unha muller trans que morre a mans dun home violento, atopariades solidariedade e parentesco. Teño unha sensación visceral do terror polo que esas mulleres trans pasarían os seus últimos segundos na terra, porque eu tamén coñecín momentos de medo cego cando me dei conta de que o único que me mantiña con vida era o tambaleante autocontrol do meu atacante”. • “Creo que a maioría das persoas identificadas como trans non só representan unha ameaza cero para os demais, senón que son vulnerables por todas as razóns que esbocei. As persoas trans necesitan e merecen protección. Do mesmo xeito que as mulleres, é máis probable que sexan asasinadas polas súas parellas sexuais. As mulleres trans que traballan na industria do sexo, en particular as mulleres trans de cor, corren un risco especial. Como calquera outra sobrevivinte de abuso doméstico e agresión sexual que coñezo, non sinto máis nada que empatía e solidariedade coas mulleres trans que foron abusadas por homes”. 7/7/2020 J.K. Rowling asina a carta titulada A Letter on Justice and Open Debate publicada na revista Harper’s Magazine. Nela, 150 intelectuais expresan o seu rexeitamento á cultura da cancelación que está dándose nas redes sociais. A carta foi exposta e explicada no marco teórico desta investigación. 14/8/2020 Prolifera en Twitter o hashtag #RIPJKRowling co que se busca “matar simbolicamente” ou cancelar as obras de J.K. Rowling 88 27/8/2020 J.K. publica no seu blog persoal un artigo titulado Declaración de J.K. Rowling sobre o premio Robert F Kennedy Human Rights Ripple of Hope no que expón os motivos polos que rexeita o galardón. Algúns fragmentos do artigo: • “Kerry Kennedy, presidente de Robert F Kennedy Human Rights, recentemente considerou necesario publicar unha declaración denunciando os meus puntos de vista no sitio web de RFKHR. A declaración implicaba incorrectamente que eu era transfóbica e que son responsable do dano ás persoas trans. Como doante de longa data de organizacións benéficas LGBT e partidaria do dereito das persoas trans a vivir sen persecución, rexeito absolutamente a acusación de que odio ás persoas trans ou de que lles desexo o mal, ou que defender os dereitos das mulleres é incorrecto, discriminatorio ou incita ao dano ou á violencia da comunidade trans”. • “En solidariedade con aqueles que se puxeron en contacto comigo pero que loitan por facer oír a súa voz, e debido ao gravísimo conflito de puntos de vista entre RFKHR e eu, sinto que non teño máis opción que devolver o premio Ripple of Hope que me outorgaron o pasado ano. Entristéceme profundamente que RFKHR se sentise obrigado a adoptar esta postura, pero ningún premio ou honra, sen importar a miña admiración pola persoa pola que foi nomeado, significa tanto para min que perder o dereito de seguir os ditados da miña propia conciencia”. 27/8/2020 58 figuras británicas asinan unha carta titulada Cartas ao editor: Desterrar o 'imperio' e enorgullecernos a todos publicada na revista The Sunday Times expresando publicamente o seu apoio a J.K. Rowling. Un fragmento da carta: • “Rowling sempre demostrou ser unha persoa honorable e compasiva, e o espantoso hashtag #RIPJKRowling é só o último exemplo de discurso de odio dirixido contra ela e outras mulleres que Twitter e outras plataformas permiten e apoian implicitamente”. Tweet ao día seguinte de J.K. Rowling expresando o seu agradecemento: • “A miña fin de semana foi pesada (no mellor sentido!) en familia e lixeira en ler as noticias, así que recentemente deime conta esta mañá que esta carta apareceu onte no Sunday Times. Estou profundamente agradecida a todos os asinantes, non só a nivel persoal, (aínda que, créanme, estou EXTREMADAMENTE agradecida 89 nese nivel), senón porque os signatarios están a mostrar solidariedade con todas as mulleres que actualmente están a falar polos seus propios dereitos e enfrontan ameazas de violencia e mesmo de morte a cambio”. 22/11/2021 J.K. Rowling transmite que unhas persoas se fotografaron xunto a súa casa e difundiron as imaxes por internet dando a coñecer a localización do seu domicilio. “O venres pasado, a dirección da miña familia foi publicada en Twitter por tres actores activistas que se tomaron fotos fronte á nosa casa, colocándose coidadosamente para asegurarse de que a nosa dirección fose visible”. Fonte: elaboración propia. 6.1.1.2. Cuantificar o número de seguidores en redes sociais das persoas implicadas na cultura da cancelación A continuación ofrécese un gráfico co número de seguidores da conta de Twitter da autora (posto que a controversia tivo lugar, principalmente, nesta rede social) nos días específicos da polémica. Os datos dos usuarios están extraídos da plataforma de auditoría de redes Social Media Audit, unha ferramenta que permite visualizar as analíticas de diversos indicadores, como pode ser o número de seguidores. Gráfico 1: Evolución do número de seguidores da conta de Twitter de J.K. Rowling Fonte: elaboración propia con datos extraídos da auditoría Social Media Audit. 13.600.000 13.800.000 14.000.000 14.200.000 14.400.000 14.600.000 14.800.000 19-12-19 19-1-20 19-2-20 19-3-20 19-4-20 19-5-20 19-6-20 19-7-20 19-8-20 19-9-20 19-10-20 19-11-20 19-12-20 19-1-21 19-2-21 19-3-21 19-4-21 19-5-21 19-6-21 19-7-21 19-8-21 19-9-21 19-10-21 19-11-21 Evolución dos seguidores da conta de Twitter de J.K. Rowling durante o ano do fenónemo da cancelación Seguidores 96 das persoas trans, as cales tamén sofren coma ela, e expoñendo que leva toda a súa vida condicionada por ser muller. • Ao final da noticia, engade a resposta dunha celebridade facendo fincapé na discriminación das persoas trans racializadas. • No último parágrafo lembran que a polémica de J.K Rowling sobre esta cuestión non é novidade, e aluden ao pasado caso de apoio á investigadora Maya Forstater. El Mundo “"Feminazi", bruxa"... chuvia de críticas a J.K. Rowling polos seus comentarios transfóbicos” • No titular apórtanse algunhas das palabras que recibiu a autora como críticas, ademais de empregar a expresión “comentarios transfóbicos”. • Introducen o tweet que xerou a polémica e acto seguido explican o significado dalgunhas das súas críticas, como o emprego das siglas “TERF”. • Agregan tamén as opinións de varias celebridades que están en desacordo con J.K. Rowling. • No último parágrafo expresan que a autora aínda non se desculpou pese a seguir activa na súa conta de Twitter. 20 Minutos “J. K. Rowling, autora de 'Harry Potter', acusada de transfobia por un polémico comentario sobre a menstruación” • Expoñen o motivo da polémica, é dicir, que J.K. Rowling compartiu un artigo en Twitter e o acompañou cunha mensaxe facendo unha ironía sobre o concepto de “persoas que menstrúan”. • Introducen ligazóns directas a dous dos seus tweets: no que comparte o artigo e ironiza e, por outro lado, ao que expresa que mediante todos os insultos que recibe se constata o eterno odio cara as mulleres. La Vanguardia “J.K. Rowling acusada de transfobia en Twitter por comentario sobre menstruación” • O inicio do corpo da noticia é similar ás demais: exponse o feito de que J.K. Rowling xerou polémica polo tweet que publicou e engaden a ligazón directa. • Dividen o corpo da noticia co seguinte ladiño: “Rowling ironizou ao dicir que “esa xente que menstrúa” ten un nome, en alusión á muller”. Tras el, transcriben varios dos tweets que seguen ao primeiro tweet que xerou a polémica. • No último parágrafo aluden a unha das críticas que recibiu a autora, que é en referencia á desconsideración dela por desviar o debate á cuestión trans, cando o mundo está focalizado actualmente na traxedia acontecida con George Floyd. Fonte: elaboración propia. 97 Táboa 10: Cobertura mediática do terceiro momento polémico en redes sociais relacionado con J.K. Rowling Terceira data: 10/6/2020 J.K. Rowling escribe no seu blog persoal un artigo titulado J.K. Rowling escribe sobre as súas razóns para falar sobre temas de sexo e xénero Nome do medio Titular Puntos significativos da noticia Marca “JK Rowling confesa ser vítima de agresión sexual e violencia de xénero en plena polémica sobre a súa transfobia” • No primeiro parágrafo da noticia exponse que dentro do momento de maior polémica relacionada coa autora, decide transmitir que foi vítima de violencia de xénero. • Nos seguintes parágrafos continúan contextualizando o feito. Explican que J.K. Rowling expresou todas estas cuestións nunha entrada do seu blog persoal. Transcriben algúns fragmentos. • Ao final, ofrecen uns fragmentos nos que a autora expresa que os dereitos das persoas trans son dereitos humanos pero que non se inclinará cara o movemento trans por erosionar o concepto de “muller”. Expansión “JK Rowling defende a súa postura sobre o xénero e revela abuso na súa xuventude” • Explican que a autora publicou no seu blog persoal os motivos polos cales cree que pode falar sobre a cuestión trans sen ter que sentir medo polas consecuencias. • Especifican que algunhas das consecuencias en redes sociais das discordancias se traduciron “en linguaxe abusivo e en ameazas de violencia”. • Introducen unha ligazón directa a un dos tweets da autora. • Continúa a noticia incluíndo fragmentos da entrada do blog de J.K. Rowling. Entre eles, agregan aquel no que expresa estar do lado “de homes e mulleres, homosexuais, heterosexuais e trans, que defenden a liberdade de expresión e pensamento e os dereitos e a seguridade dos máis vulnerables da nosa sociedade”. Heraldo “JK Rowling basea a súa opinión sobre xénero en ter sufrido violencia machista” • O titular acouta a opinión de J.K. Rowling sobre o xénero na súa experiencia como vítima de violencia machista. • No corpo da noticia comézase expoñendo o feito de que a autora publicou na súa web persoal unha resposta sobre a polémica. Introducen os fragmentos da súa resposta que fan referencia á súa crítica sobre a posibilidade de cambiar de sexo sen operación e sen hormonas. • Tamén agregan algunhas das consecuencias máis significativas que expresa J.K. Rowling, como que os homes accedan aos baños públicos e vestiarios femininos. • Mencionan que días antes a autora tamén causou grandes reaccións co seu tweet 98 ironizando sobre as persoas que menstrúan e introducen a ligazón directa a el. • No último parágrafo introducen a valoración do actor británico Daniel Radcliffe, que amosaba a súa inquietude pola posibilidade de que a polémica da autora transcendera negativamente na historia de Harry Potter. Latercera “A batalla de Hogwarts: Emma Watson defende á comunidade trans ante declaracións de J.K. Rowling” • A noticia comeza expoñendo a situación, aludindo ao tweet que J.K. Rowling publicou o 6 de xuño de 2020 ironizando sobre as persoas que menstrúan. • Inclúen a opinión do actor Daniel Radcliffe, que expresou a súa desconformidade coa autora e pedía aos lectores que esta problemática non ensuciase o agarimo das historias de Harry Potter. • Explican a contestación de J.K. Rowling no seu blog persoal e acaban cun tweet de Emma Watson no que expresa o seu desacordo coa opinión da autora. Fonte: elaboración propia. Táboa 11: Cobertura mediática do cuarto momento polémico en redes sociais relacionado con J.K. Rowling Cuarta data: 22/11/2021 “O venres pasado, a dirección da miña familia foi publicada en Twitter por tres actores activistas que se tomaron fotos fronte á nosa casa, colocándose coidadosamente para asegurarse de que a nosa dirección fose visible” Nome do medio Titular Puntos significativos do corpo da noticia Cadena Ser “"Recibín tantas ameazas de morte": J.K. Rowling denuncia a filtración da súa dirección” • No primeiro parágrafo exponse que J.K. Rowling denunciou por Twitter que se filtrara a súa dirección postal a través de “activistas trans”. Tamén explican que a autora critica as “campañas de intimidación” que se están desenvolvendo ao tratar a cuestión das persoas trans. • Inclúen a ligazón ao fío de Twitter da autora e fragmentos concretos das mensaxes, como a referencia ás moitas ameazas que J.K. Rowling afirma ter recibido. • Acaba a noticia con esta transcrición dunha das mensaxes: "A mellor maneira de amosar que o seu movemento non é unha ameaza para as mulleres é deixar de acosarnos e ameazarnos". As “J.K. Rowling denuncia a filtración da dirección da súa casa: "Recibín ameazas de morte"” • Na primeira parte da noticia expoñen que J.K. Rowling compartiu un tweet no que confesaba que a súa dirección postal fora filtrada en redes sociais, como unha das consecuencias de expresar a súa opinión sobre a problemática das persoas trans. • Introducen a ligazón directa a ese tweet. 99 • Incorpórase o seguinte ladiño no medio da noticia: “A súa actitude coas persoas transxénero, o problema”. • Inclúen fragmentos dos tweets da autora referidos á súa desconformidade de que o concepto sociopolítico da identidade de xénero reemplace ao do sexo. • Expoñen tamén as consecuencias que J.K. Rowling afirma sufrir, como “o acoso en redes e presións sobre os seus traballos hasta a revelación de datos e ameazas directas de violencia, incluíndo a violación". 20 minutos “J. K. Rowling responde á filtración da súa dirección en internet a causa do seu posicionamento sobre as mulleres trans” • No subtítulo expresan que J.K. Rowling asegura que o acoso en redes sociais é consecuencia da súa opinión sobre o sexo e o xénero. • Expoñen que J.K. Rowling non asistirá á reunión de todo o equipo de Harry Potter e que denunciou por Twitter as “campañas de intimidación” que ela e outras mulleres están sufrindo. • No resto do corpo da noticia introducen varios dos tweets nos que a autora expresa a dimensión da polémica. El Mundo “J. K. Rowling: “Recibín tantas ameazas de morte que podería empapelar a miña casa con elas”” • No primeiro parágrafo introducen o concepto de doxxing e explican que é a filtración en redes sociais de información persoal e que se constitúe como unha forma de acoso online. Afirman que J.K. Rowling foi vítima de doxxing. • Expoñen o agradecemento da autora a todas as persoas que borraron as informacións persoais sobre ela e que ela mesma afirma que por moitas ameazas que reciba, non optará polo silencio. • Inclúen a ligazón directa do tweet. • Acaban a noticia recordando como comezou a polémica de J.K. Rwoling referenciando o seu tweet ironizando sobre as persoas que menstrúan. Fonte: elaboración propia. 6.1.2. Sindy Takanashi 6.1.2.1. Explorar os motivos da cultura da cancelación Sindy Takanashi é unha das influencers máis coñecidas de España que conta con máis de 273 mil seguidores na súa conta de Instagram. Os seus primeiros pasos foron como manicurista no seu propio salón de beleza en Madrid, chamado Be Boo que rapidamente comezou a gañar seguidores na súa conta de Instagram. O éxito acadado acabou 100 convertendo o salón de beleza nun plató de televisión, no cal se gravaron os primeiros programas da serie Las Uñas, un dos espazos da plataforma de vídeo Flooxer, pertencente a Atresplayer. O programa consta de entrevistas dunha hora de media de duración e ata o momento desenvolveu seis temporadas. Á súa vez, Takanashi co-presenta dous programas de podcast, Utameda e Queridas Hermanas, os cales están enmarcados dentro da plataforma Podimo e, simultaneamente, crea contido nas redes sociais, fundamentalmente en Instagram, sobre diversas problemáticas que viven as mulleres. Destacamos tres momentos concretos que son significativos dentro da cultura da cancelación na que estivo implicada Takanashi. O primeiro deles data do 21 de xuño de 2022 e focalízase na entrevista que a influencer lle realizou á actriz, cantante e activista trans, Jedet, no programa Las Uñas de Flooxer. Concretamente a polémica veu por tratar o tema da actual Lei 4/2023, de 28 de febreiro, para a igualdade real e efectiva das persoas trans e para a garantía dos dereitos das persoas LGTBI. En concreto, Takanashi expresou o seu parecer de que a autodeterminación de sexo que figura na lei trans atenta directamente contra a lei de violencia de xénero. A este respecto, a influencer no episodio 18 do podcast Club 113 (publicado o 5 de xullo de 2022 en YouTube), do minuto 1:06:02 ao 1:07:00 declara o seguinte: “Agora mesmo estou sufrindo unha cancelación e unha onda de odio por un dos capítulos [de Las Uñas]”. O segundo momento significativo do fenómeno data do 11 de novembro de 2022. A influencer lanza un comunicado aos seus seguidores a través da súa conta de Instagram, e nel expresa que dende o 25 de novembro de 2020 16 leva sufrindo unha gran cancelación 16 Por falta de recursos, xa que as publicacións en Instagram sobre o tema da lactancia que publicou Takanashi na súa conta foron borradas por ela, non puidemos analizar ese momento concreto. Porén, nesta investigación, atopamos esta noticia do xornal As no que se explica que varias celebridades defenderon publicamente a lactancia feminina, entre elas Sindy Takanashi, e referencian un vídeo da influencer no que fala sobre o tema, ademais de ofrecer unha ligazón directa do mesmo, pero foi borrado da conta de Instagram. 101 por defender a lactancia materna. Nese comunicado tamén referencia á onda de mensaxes negativos que recibiu a raíz da entrevista á actriz Jedet e que precisa afastarse das redes sociais. A partir dese 11 de novembro de 2022 non publicará nada no seu feed de Instagram ata o 4 de xaneiro de 2023. O terceiro momento que poñemos sobre a mesa enmárcase no 12 de abril de 2023, cando se publica a entrevista que Takanashi realiza á ministra de Igualdade, Irene Montero, no seu podcast Queridas Hermanas de Podimo. Durante o programa tratan diversas cuestións, pero o foco do debate posterior veu pola autodeterminación de xénero e os intentos de fraude de lei. Takanashi acaba borrando a súa conta de Twitter tras as mensaxes recibidas despois de publicarse a entrevista. A continuación ofrécese unha táboa sintetizando toda a información máis relevante da exploración dos motivos da cancelación da influencer. Táboa 12: Cronoloxía das polémicas en redes sociais de Sindy Takanashi Data Contexto Referencia dixital 21/06/2022 Publícase un dos capítulos da Temporada 6 do programa Las Uñas de Flooxer. Trátase dunha entrevista á actriz, influencer e activista Jedet e durante o programa, que ten unha hora de duración, conversan sobre diversos temas, entre eles, a súa desconformidade coa actual lei trans de España. Isto último será obxecto de que Takanashi e Jedet reciban unha enorme cantidade de mensaxes negativas. A entrevista de Jedet en Las Uñas na Temporada 6. Declaracións de Sindy Takanashi a partir do minuto 01:06:02 no episodio 18 do podcast Club 113 publicado en YouTube o 5 de xullo de 2022, sobre a gran cantidade de mensaxes negativas que está recibindo a raíz dun fragmentos de 50 segundos sobre a entrevista realizada a Jedet. Declaracións de Jedet no episodio 56 do podcast Animales Humanos publicado o 4 de outubro de 2022. 11/11/2022 Sindy Takanashi emite un comunicado na súa conta de Instagram expresando a presión que sinte dende fai meses en relación ao acoso recibido nas redes sociais. Alude á súa defensa pública da lactancia Captura de pantalla do comunicado que transmitiu nunha historia de Instagram e que se introducirá no apartado de análise das consecuencias da cultura da cancelación en canto 102 materna e á cancelación que tamén recibiu por expresar a súa desconformidade coa actual lei trans. A partir dese día permanecerá inactiva a súa conta de Instagram durante case dous meses. á actividade en redes sociais da influencer. Ligazón á publicación do seu feed de Instagram que data do 11 de novembro de 2022. A seguinte publicación a esa data do 4 de xaneiro de 2023, e conta coa seguinte ligazón. 12/04/2023 Publícase en Podimo o episodio do podcast que co-presenta Sindy Takanashi, chamado Queridas Hermanas, no que entrevista á ministra de Igualdade, Irene Montero. Tratan varios temas que competen á realidade das mulleres e o foco central da súa conversa reside nos pareceres da lei trans e as súas compatibilidades (ou incompatibilidades) con respecto á lei contra a violencia de xénero. Poucos días despois de publicarse a entrevista, Sindy Takanashi borra a súa conta de Twitter por todas as mensaxes que está recibindo en relación ao programa con Irene Montero. Algúns dos principais medios de comunicación dixitais españois informan do acontecido, como pode ser El Mundo, 20Minutos, El Español ou El Correo. Fonte: elaboración propia. 6.1.2.2. Cuantificar o número de seguidores en redes sociais das persoas implicadas na cultura da cancelación A continuación ofrécese unha gráfica coa evolución do número de seguidores da conta de Instagram de Sindy Takanashi no período de tempo enmarcado no momento da cancelación. A elaboración deste gráfico foi con información extraída da plataforma Social Blade, un sitio web que rastrexa estatísticas e análises de redes sociais, outorgando datos de indicadores como seguidores e contas seguidas. Por outro lado, para esta investigación, pretendeuse tamén cuantificar a evolución do número de seguidores da conta de Twitter da influencer, posto que a súa actividade desenvolvíase fundamentalmente en Instagram aínda que tamén estaba activa en Twitter, mais fai menos dunha semana, Takanashi borrou a súa conta e por conseguinte resúltanos imposible poder acceder a esa información. 103 Gráfico 2: Evolución do número de seguidores da conta de Instagram de Sindy Takanashi Fonte: elaboración propia con datos extraídos do sitio web Social Blade. 6.1.2.3. Analizar as consecuencias da cultura da cancelación en canto á súa actividade en redes sociais Para conseguir este obxectivo analizáronse as súas redes sociais nos tres momentos destacados nesta investigación no referido á cancelación na que se enmarcou a influencer Sindy Takanashi. O primeiro momento, que data do 21 de xuño de 2022, é o referido á entrevista que Takanashi realizou á actriz Jedet, no seu programa de Flooxer, titulado Las Uñas. No estudo deste caso observamos o seguinte. No momento actual (a 16 de abril de 2023), Takanashi ten na súa conta de Instagram 273 mil seguidores e 230 publicacións no seu feed. A meirande parte delas son divulgando información na que trata problemáticas das mulleres e publicacións que promocionan o traballo da influencer noutras plataformas, 215.000 220.000 225.000 230.000 235.000 240.000 245.000 250.000 255.000 260.000 265.000 270.000 Evolución dos seguidores da conta de Instagram de Sindy Takanashi durante o ano do fenónemo da cancelación Seguidores 104 como pode ser a súa actividade nos podcast que co-presenta (Utameda e Queridas Hermanas¸ ambos de Podimo) ou o seu programa de Las Uñas da plataforma Flooxer. Este último traballo estreou a súa sexta temporada o 19 de xuño de 2022 e nela desenvolvéronse dez entrevistas a grandes celebridades do panorama español: Keka, Devermut, Luc Loren, Miare, Carlota Bruna, Natalia Osona, Alba Paul, Jedet, Paula Gonu e Ana Peleteiro. Das 230 publicacións coas que conta actualmente Takanashi no seu feed de Instagram, 14 son promocionando a sexta temporada de Las Uñas. A continuación ofrécese unha táboa coa información sobre as publicacións. Táboa 13: Publicacións na conta de Instagram de Sindy Takanashi sobre a sexta temporada do programa Las Uñas Publicacións Data Contido 1ª Publicación 30/05/2022 Promoción da seguinte temporada de Las Uñas facendo unha recompilación de fragmentos de entrevistas da quinta temporada. 2ª Publicación 01/06/2022 Adianto de dúas das entrevistas que terán lugar na sexta temporada do programa, que son as de Jedet e Keka. 3ª Publicación 06/06/2022 Infórmase que outra das persoas entrevistadas será Luc Loren. 4ª Publicación 09/06/2022 Trátase dunha publicación na que se informa, mediante un vídeo, de todas as persoas entrevistadas que haberá na sexta temporada. Aparece Jedet. 5ª Publicación 21/06/2022 Publicación promocionando a entrevista a Ana Peleteiro. 6ª Publicación 03/07/2022 Publicación promocionando a entrevista a Alba Paul. 7ª Publicación 10/07/2022 Publicación promocionando a entrevista a Natalia Osona. 8ª Publicación 20/07/2022 Publicación promocionando a entrevista a Carlota Bruna. 9ª Publicación 24/07/2022 Publicación promocionando a entrevista a Miare. 10ª Publicación 25/07/2022 Outra publicación promocionando a entrevista a Miare. 11ª Publicación 01/08/2022 Publicación promocionando a entrevista a Luc Loren. 105 12ª Publicación 02/08/2022 Publicación que consta de dúas imaxes (unha é un frame da entrevista de Ana Peleteiro e a segunda é unha imaxe dunha marca de esmalte de unllas, coa que Takanashi aproveita para agradecer o seu apoio no programa) na que a influencer expresa estar feliz porque a temporada estea gustando. 13ª Publicación 08/08/2022 Publicación promocionando a entrevista a Devermut. 14ª Publicación 15/08/2022 Publicación promocionando a entrevista a Keka, que é a última da sexta temporada. Fonte: elaboración propia. Na táboa obsérvase que todas as persoas entrevistadas contaron cunha publicación específica no feed de Sindy Takanashi promocionando á mesma, exceptuando a influencer Paula Gonu e a actriz Jedet. Ambas as dúas só aparecen en dúas publicacións nas que se promociona en xeral o comezo da sexta temporada de Las Uñas. O segundo momento que salientamos nesta investigación data do 11 de novembro de 2022. A influencer emite un comunicado a través de dúas historias de Instagram que se corresponde coas Imaxes 1 e 2 desta investigación. 112 Táboa 17: Cobertura mediática do primeiro momento polémico en redes sociais relacionado con Sindy Takanashi Primeiro momento: Entrevista de Sindy Takanashi a Jedet na sexta temporada de Las Uñas publicada o 21 de xuño de 2022 Nome do medio Titular Puntos significativos da noticia 20Minutos “Sindy Takanashi, presentadora de 'Las uñas', pronúnciase tras a polémica de Jedet: "A ley trans atenta contra a de violencia de xénero"” • Comeza o corpo da noticia contextualizando o feito: as palabras da actriz Jedet sobre a cuestión trans resultaron polémicas. Agregan que pediu desculpas e que Takanashi procedeu igual durante a súa entrevista no podcast Club 113. • Introducen a ligazón da entrevista da influencer en dito podcast e inclúen tamén a transcrición dalgúns fragmentos, en especial aqueles nos que Takanashi expresou que non estaba en contra das persoas trans, que considera que debe haber unha lei para protexer a ese colectivo pero que debe formularse doutro xeito. • O restante do corpo da noticia divídese entres bloques encabezados polos seguintes tres ladiños: “A autodeterminación de sexo”, “Os xuízos de violencia de xénero” e “A censura en redes”, respectivamente. Formula TV “Sindy Takanashi, sobre a polémica de Jedet en 'Las Uñas': "Que pasa se agora se suicida?"” • No primeiro parágrafo explícase o sucedido, sintetizando que a polémica comezou polas opinións en contra sobre algúns puntos da lei trans e porque Jedet separou ás mulleres das mulleres trans. • Mencionan que Jedet pediu desculpas tras recibir moitas mensaxes negativas e que Takanashi tamén se desculpou no podcast Club 113. • Nun dos parágrafos centrais expoñen a opinión que Takanashi deu sobre por que está en contra da lei trans e que ela non está en contra das persoas trans e insta a que as persoas vexan a entrevista completa. • Na última parte da noticia inclúese o ladiño “Posibles consecuencias” que precede a dous parágrafos. Neles, inclúense as declaracións que Takanashi deu comentando as consecuencias que tivo a actriz Jedet, como que lle cancelaran o pregón no Día do Orgullo en Granada ou que lle rexeitaran unha colaboración cunha marca de maquillaxe. • Resáltase tamén nesta última parte o fincapé que Takanashi fai sobre o afectada que queda a sáude mental con estas consecuencias. El Periódico “Aluvión de críticas a Jedet tras un avance de • No primeiro parágrafo ofrécese unha explicación do feito, que radica en que un 113 'Las Uñas': "Existen as mulleres e as mulleres trans"” avance dun vídeo promocionando a súa entrevista en Las Uñas causou moita reacción en internet. Concretamente a polémica veu por unha declaración dela na que distinguía entre mulleres e mulleres trans. Neste mesmo parágrafo, ofrécese o dato de que Jedet foi a actriz de “Veneno” como información para identificala. • No resto da noticia inclúense declaracións de detractores e de defensores da intervención de Jedet nese breve vídeo. VerTele! Eldiaro.es “As desculpas de Jedet tras as súas polémicas palabras en 'Las uñas': “Xa aprendín, e non vou a falar de nada nunca máis”” • No primeiro parágrafo contextualízase o sucedido pero focalizándose nas consecuencias que Jedet está sufrindo, como a cancelación da colaboración cunha marca e do pregón do Orgullo Granada 2022. • Aluden a un vídeo de Jedet que publicou no seu perfil de Instagram e no que comeza pedindo desculpas á súa comunidade polas súas palabras. • Tamén agregan que a actriz comenta como sinte que todo o seu traballo e reivindicación pola dignidade das mulleres trans poida botarse abaixo por non escoller ben unhas palabras. • Introducen a transcrición do fragmento do vídeo no que Jedet pide explicitamente desculpas a Irene Montero e acaban coa seguinte declaración: “Por favor, deixádeme un pouco en paz. Xa o aprendín, e non vou a falar de nada nunca máis”. • Acto seguido inclúen o ladiño “Sindy Takanashi tamén pide perdón”. Agregan as palabras que escribiu nun comentario do vídeo de Jedet: ““Se en algo nos equivocamos ambas foi nas formas, tratamos un tema moi serio sen ter en conta o contexto e por iso eu me desculpo tamén. Descúlpome de corazón se ferín a alguén porque entendo a sensibilidade que require este tema e que eu non tiven”. Fonte: elaboración propia. En canto ao segundo momento, que data do 11 de novembro de 2022, debido a que se trata dun comunicado emitido por Sindy Takanashi a través do seu perfil de Instagram sen que acontecese feito algún con gran reacción nas redes sociais preto dese día, non se atoparon nesta investigación medios de comunicación que fixeran noticia algunha sobre ese comunicado. O único que podemos agregar é un tweet que María Aranda, politicóloga e secretaria de Igualdade das Xuventudes Socialistas de Castela e León, publicou en 114 novembro de 2022 comunicando que Sindy Takanashi deixaba as redes sociais. Plásmase na seguinte táboa: Táboa 18: Cobertura do primeiro momento polémico en redes sociais relacionado con Sindy Takanashi Segundo momento: Sindy Takanashi comunica que deixa as redes sociais e dende o 11 de novembro de 2022 ata o 4 de xaneiro de 2023 a súa conta de Instagram permanece inactiva Data Feito Referencia dixital 11/11/2022 Sindy Takanashi emite un comunicado a través do seu perfil de Instagram no que expresa que deixa as redes socias por todo o acoso e mensaxes negativas que leva recibindo dende o 25 de novembro de 2020. Tweet da politicóloga e secretaría de Igualdade das Xuventudes Socialistas de Castela e León comunicando que Takanashi deixa as redes sociais: “Sindy Takanashi anuncia a súa marcha das redes sociais. Activista feminista e divulgadora de moitos temas relacionados coa opresión que sufrimos as mujeres ten que marcharse polo odio constante que recibe. O feminismo hoxe perdeu”. Fonte: elaboración propia. O terceiro e último momento que subliñamos enmárcase no día que se publicou a entrevista que Takanashi lle realizou á ministra de Igualdade, Irene Montero, no programa Queridas Hermanas de Podimo, publicado o mércores 12 de abril de 2023. Tras as numerosas mensaxes negativas recibidas en Twitter como reacción ao debatido durante o programa sobre a lei trans e os intentos de fraude de lei, Takanashi borra a súa conta de Twitter. Táboa 19: Cobertura mediática do primeiro momento polémico en redes sociais relacionado con Sindy Takanashi Terceiro momento: Entrevista de Sindy Takanashi á ministra de Igualdade, Irene Montero, no podcast Queridas Hermanas de Podimo, publicada o 12 de abril de 2023 Nome do medio Titular Puntos significativos da noticia El Español “Sindy Takanashi, a 'influencer' que se foi de Twitter tras entrevistar a Irene Montero” • No primeiro parágrafo explícase que Takanashi recibe críticas sobre as súas aportacións en relación á identidade trans e o movemento feminista. Por outro lado, engaden que Takanashi estivo en diversos programas como en No estamos locas de Luc Loren ou na Fábrica de Rufián. • No segundo parágrafo descríbese o recente suceso de que Takanashi eliminou a súa conta de Twitter tras a reacción da 115 audiencia pola entrevista que lle realizou a Irene Montero. • O resto da noticia divídese en tres partes precedidas cada unha delas polos seguintes ladiños a modo de preguntas: “Por que xurdiu a polémica?”, “Quen é Sindy Takanashi?” e “A que outras críticas se enfrontou?”, respectivamente. 20Minutos “Sindy Takanashi borra a súa conta de Twitter tras as críticas pola súa entrevista a Irene Montero” • Comeza o corpo da noticia informando sobre o feito, que comeza coa entrevista de Takanashi á ministra de Igualdade. • Expresan que a influencer promocionou dende a súa conta de Twitter a entrevista á política. • Comentan que horas máis tardes de publicarse a entrevista en Podimo, Takanashi borra a conta de Twitter. • Introducen a tweet que publicou Irene Montero no que compartía a ligazón da entrevista no programa Queridas Hermanas. • Nos parágrafos centrais da noticia explican que os debates máis intensos, e que provocaron maiores reaccións, foron sobre a autodeterminación do sexo, os posibles fraudes de lei e a suposta incompatibilidade da lei trans coa lei contra a violencia de xénero. • Introducen dúas ligazóns máis a tweets de usuarios que comparten fragmentos da entrevista. El Correo “Sindy Takanashi pecha a súa conta de Twitter polas críticas recibidas tras a entrevista a Irene Montero” • No subtítulo inclúese o concepto “comentarios tránsfobos”. • Comézase cun primeiro parágrafo contextualizando e tras el introdúcese a ligazón a un fío de Twitter que analiza a entrevista. • Coméntase que non é a primeira vez que Takanashi se amosa escéptica sobre a lei trans. • Acábase a noticia resaltando a tendencia de Takanashi de tratar temas polémicos. Yasss “Sindy Takanashi pecha a súa conta de Twitter tras o hate recibido pola súa entrevista a Irene Montero” • Na primeira liña inclúese o feito de que antes das 24 horas posteriores de publicarse a entrevista de Takanashi a Montero, a influencer borrou a súa conta de Twitter. • Ofrécese unha ligazón a unha publicación do Instagram de Takanashi no que promociona a entrevista á política. Tamén se inclúe a ligazón ao fío de Twitter que analiza o encontro entre ambas mulleres no programa Queridas Hermanas. • Inclúense varias ligazóns de tweets de usuarios que criticaron a entrevista, ben por non compartir as impresións ou ben por non tratar outras problemáticas tamén relevantes. Fonte: elaboración propia. 116 6.1.3. Estirando el chicle 6.1.3.1. Explorar os motivos da cancelación Estirando el chicle é un podcast español presentado polas humoristas Carolina Iglesias e Victoria Martín, de emisión semanal en diversas plataformas como Podium Podcast, Podimo Podcast, Spotify, Apple Podcast, Ivoox ou YouTube. Os episodios adoitan durar pouco máis dunha hora de media e actualmente están emitindo a quinta temporada. Trátase, ademais, dun dos podcast máis escoitados en español, que conta coa bandeira da protección dos dereitos LGTBIQ+ e con dous premios Ondas. O momento chave do fenómeno da cultura da cancelación no que estiveron enmarcadas Carolina Iglesias e Victoria Martín data do mércores 10 de agosto de 2022, cando publican na conta oficial de Estirando el chicle de Twitter un adianto do programa que se emitiría o próximo domingo en YouTube. As entrevistadas eran Patricia Espejo e Patricia Sornosa. Esta última é unha humorista e dramaturga, cun humor negro e de estilo combativo. Parte da sociedade acusa a Sornosa por ser transexcluínte, posto que é autora de comentarios e publicacións, moitas veces agresivos e ferintes, cara as persoas non binarias, trans e queer. E a polémica orixinouse porque un dos podcast máis importantes de España, que conta coa bandeira da protección dos dereitos LGTBIQ+, anunciaba invitar ao seu programa un perfil como o da humorista Patricia Sornosa. O 12 de agosto de 2022, tras recibir numerosas mensaxes negativas, publican na conta oficial de Twitter de Estirando el chicle, un comunicado no que expresan o férreo compromiso que o podcast ten coa comunidade LGTBIQ+, que no proxecto non ten cabida ningún tipo de discurso de odio e que continuarán traballando para seguir facendo de Estirando el chicle un lugar seguro, ademais de facer comedia. Tratouse dun comunicado que lonxe de proporcionar calma, provocou que recibisen máis mensaxes nas que se lles esixía unha desculpa e que non xustificaran darlle voz a calquera persoa. 117 Posteriormente, o 23 de agosto dese mesmo ano, Carolina Iglesias publica na súa conta de Instagram un comunicado no que pide desculpas e no que expresa que está vivindo uns días duros. O 10 de setembro de 2022, Victoria Martín, polo seu lado, publicará unha mensaxe a través das súas historias de Instagram expresando o que sinte coa situación. A continuación, ofrécese unha táboa recompilando toda a información do fenómeno. Táboa 20: Cronoloxía das polémicas en redes sociais de Estirando el chicle Data Contexto da mensaxe Mensaxe 10/08/2022 Na conta de Twitter de Estirando el chicle publícase un tweet no que se informa sobre as próximas persoas entrevistadas que asistirán ao programa, que son Patricia Espejo e Patricia Sornosa. “Esta semana volvemos a ter Summer Edition. Esta vez coas nosas Patricias favoritas, @patmirror e @patriciasornosa, que veñen a charlar sobre actuar xuntas e o que iso supón, aprender a unha da outra, ter broncas. O venres na app de @PodiumPodcast” 12/08/2022 Estirando el chicle en Twitter publica un comunicado no que expresa que non ten cabida o discurso de odio no seu espazo, que é moi importante para elas o compromiso coa comunidade LGTBIQ+, entre outras cuestións. Ligazón ao tweet que consta dunha imaxe na que figura o texto do comunicado. 15/08/2022 A conta de Twitter International Human Rights Foundation publica un comentario na publicación do 10 de agosto da conta do podcast. Comenta cunha ligazón da conta de Twitter da ONU Mulleres. “Women's rights = Trans rights = Human rights #StandUp4HumanRights on #TransVisibilityDay and every day! #TDOV” Ligazón 23/08/2022 Carolina Iglesias publica no seu feed de Instagram unha mensaxe na que pide desculpas e expresa que está vivindo uns días complexos. Publica unha fotografía cun texto no pé de foto. Comeza o texto da seguinte forma: “Onte foi o meu primeiro día de psicóloga e hoxe véxome con forzas de volver a asomar a cabeza por aquí. Quero pedir desculpas á xente que se sentira decepcionada, a mi colectivo LGTBIQ+, ao que fallei, e un grazas enorme á xente que non nos soltou a man nestas semanas tan duras”. 10/09/2022 Victoria Martín expresa como se sinte ante a situación a través da súa conta de Instagram. Mediante unha historia de Instagram Victoria Martín expresa como está vivindo a polémica. Comeza a súa mensaxe da seguinte maneira: “Nestes días estou recibindo unha cantidade de mensaxes de odio que, como persoa que leva moitos anos en internet, xamais recibira este nivel. Miles de mensaxes de odio, desexando a miña morte, capturas privadas absolutamente manipuladas e sacadas de todo contexto, ameazas de todo tipo, persoas escribindo ás 118 plataformas e marcas coas que desenvolvo o meu traballo como guionista e cómica para desacreditarme e pedir que me despidan e non volvan a traballar comigo, persoas escribindo á a miña familia e á miña contorna”. Fonte: elaboración propia. 6.1.3.2. Cuantificar o número de seguidores en redes sociais das persoas implicadas na cultura da cancelación A continuación ofrécese unha gráfica coa evolución do número de seguidores da conta de Twitter de Estirando el chicle, posto que foi nesta rede social onde radica a orixe da polémica que enmarca ao podcast. A elaboración da gráfica foi con información extraída da plataforma Social Blade un sitio web que rastrexa estatísticas e análises de redes sociais, outorgando datos de indicadores como seguidores e contas seguidas. Gráfico 3: Evolución do número de seguidores da conta de Twitter de Estirando el chicle Fonte: elaboración propia con datos extraídos do sitio web Social Blade. 92.000 93.000 94.000 95.000 96.000 97.000 98.000 99.000 100.000 101.000 04/08/2022 04/09/2022 04/10/2022 04/11/2022 04/12/2022 Evolución dos seguidores da conta de Twitter de Estirando el chicle durante o ano do fenónemo da cancelación Seguidores 119 6.1.3.3. Analizar as consecuencias da cultura da cancelación en canto á súa actividade en redes sociais En primeiro lugar, debemos salientar as publicacións que se emitiron como consecuencia da reacción entre a audiencia. A primeira mensaxe correspondente data do 12 de agosto de 2022 e comunícase a través da conta de Twitter de Estirando el chicle (ver Imaxe 3). Imaxe 3: Captura de pantalla do primeiro comunicado de Estirando el chicle a través da súa conta de Twitter Fonte: elaboración propia. A segunda data que salientamos correspóndese co 23 de agosto de 2022 e é o día no que Carolina Iglesias publica na súa conta de Instagram unha imaxe co seguinte pe de foto: “Onte foi o meu primeiro día de psicóloga e hoxe véxome con forzas de volver asomar a cabeza por aquí. Quero pedir desculpas á xente que se sentiu decepcionada, ao meu colectivo LGTBIQ+, ao que fallei, e un grazas enorme á xente que non nos soltou a man nestas semanas tan duras. 120 Estou en constante deconstrucción; nos meus 29 anos equivoqueime moitas veces e de cada erro saquei unha aprendizaxe. Aprendizaxes como o de que me vou a seguir equivocando e, aínda que asusta, esa é a vida e tamén a profesión que elixín. Se queredes acompañarme no proceso como ata o de agora, sodes máis que benvidas todas as persoas :) Outra aprendizaxe é que ninguén che ensina a xestionar unha polémica, que non hai normas para enfrontala e sentila. O silencio non sempre comunica e o meu silencio foi froito do medo ao ver a magnitude do ocorrido, que me paralizou. Grazas ao noso público que nos expuxo o seu desacordo dunha forma tan educada, é un orgullo tervos. E de novo: síntoo. Non souben xestionalo mellor. Vicky, empezamos isto sendo dous pringadas que buscaban o seu lugar, e así seguiremos sempre. Da man. Caemos, aprendemos e levantámonos. Quéroche. Palante coa vida”. E, en último lugar, a terceira data que poñemos sobre a mesa é o 10 de setembro de 2022, que foi o día no que Victoria Martín emite un comunicado a través das súas historias de Instagram (ver Imaxe 4). 121 Imaxe 4: Captura de pantalla do primeiro comunicado de Victoria Martín a través da súa conta de Instagram Fonte: perfil de Instagram de Victoria Martín. 128 ademais de enmarcarse aquí tamén a publicación da canción Cry Me A River, e, en segundo lugar, o outro momento sería o referido ao incidente durante a Super Bowl de 2004. Porén, como esta investigación está centrada na cultura da cancelación en relación ás dinámicas das redes socias, e Twitter e Instagram non apareceron ata 2006 e 2010, respectivamente (é dicir, son posteriores aos dous momentos sinalados), centrarémonos nas datas nas que se publican os documentais de Britney Spears e Janet Jackson, nos anos 2021 e 2022. 6.1.4.2. Cuantificar o número de seguidores en redes sociais das persoas implicadas na cultura da cancelación Para cuantificar o número de seguidores cos que conta Justin Timberlake en redes sociais, empregamos o sitio web Social Blade, que rastrexa estatísticas e análises de redes sociais, outorgando datos de indicadores como seguidores e contas seguidas. Debemos salientar que para realizar este obxectivo neste caso de investigación, só puidemos obter datos mensuais dos seguidores de Twitter do cantante, posto que, mentres noutros casos Social Blade aportaba datos de días específicos, nesta ocasión non sucedeu igual. Polo tanto, para ofrecer unha aproximación da evolución do número de seguidores en redes sociais de Justin Timberlake, analizáronse os primeiros seis meses do ano 2021 (posto que a comezos do mesmo publícase o documental Framing Britney Spears) e os primeiros seis meses do ano 2022 (en xaneiro dese mesmo ano publícase o documental Janet Jackson). 129 Gráfico 4: Evolución do número de seguidores da conta de Twitter de Justin Timberlake Fonte: elaboración propia con datos extraídos do sitio web Social Blade. 6.1.4.3. Analizar as consecuencias da cultura da cancelación en canto á súa actividade en redes sociais O caso de Justin Timberlake, ao non ser unha figura que desenvolva as súas actividades profesionais nas redes sociais, como si é o caso de Sindy Takanashi, anteriormente analizado, e tampouco é unha personaxe pública moi activa en redes sociais, como si o é J.K. Rowling, tamén analizada con anterioridade, para coñecer as consecuencias da cultura da cancelación en canto a súa actividade en redes, imos analizar as datas das cinco publicacións anteriores á publicación na que emitiu a desculpa pública a Britney Spears e Janet Jackson en Instagram, e as cinco publicacións posteriores. 62.600.000 62.800.000 63.000.000 63.200.000 63.400.000 63.600.000 63.800.000 64.000.000 64.200.000 64.400.000 Evolución dos seguidores da conta de Twitter de Justin Timberlake durante o ano do fenónemo da cancelación Seguidores 130 Táboa 25: Análise cronolóxica das publicacións da conta de Instagram de Justin Timberlake Publicacións Data 1ª Publicación 25 de xaneiro de 2021 2ª Publicación 27 de xaneiro de 2021 3ª Publicación 28 de xaneiro de 2021 4ª Publicación 29 de xaneiro de 2021 5ª Publicación 5 de febreiro de 2021 Publicación do comunicado 12 de febreiro de 2021 6ª Publicación 3 de marzo de 2021 7ª Publicación 7 de marzo de 2021 8ª Publicación 8 de marzo de 2021 9ª Publicación 10 de marzo de 2021 10ª Publicación 21 de abril de 2021 Fonte: elaboración propia. Na táboa podemos observar como tras publicar o comunicado desculpándose o 12 de febreiro de 2021, a seguinte publicación data do 3 de marzo de 2021. En canto á mensaxe na que Justin Timberlake se desculpa, ofrécese a transcrición da mesma a continuación: Vin as mensaxes, as etiquetas, os comentarios e quixen responder. Sinto profundamente todas as veces na miña vida que coas miñas accións contribuín ao problema, falei cando non tocaba ou non defendín o que era correcto. Sei que fallei. Entendo que quedei curto neses momentos e en moitos outros e que me beneficiei dun sistema que aproba a misoxinia e o racismo. Especificamente quero desculparme con Britney Spears e Janet Jackson, individualmente, porque me importan e as respecto e sei que fracasei. Tamén síntome obrigado a responder, en parte, porque todos os involucrados merecen 131 algo mellor e, o que é máis importante, porque esta é unha conversación máis ampla da que de todo corazón quero ser parte e crecer... A industria é defectuosa. Prepara aos homes, especialmente aos homes brancos, para o éxito. Está deseñada desta maneira. Como home nunha posición privilexiada, teño que falar sobre isto. Debido á miña ignorancia, non recoñecín todo o que era mentres estaba a suceder na miña propia vida, pero non quero beneficiarme nunca de que outros sexan derrubados novamente. Non fun perfecto en navegar todo isto ao longo da miña carreira. Sei que esta desculpa é un primeiro paso e non absolve o pasado. Quero asumir a responsabilidade polos meus propios erros en todo isto, así como ser parte dun mundo que eleva e apoia. Preocúpome profundamente polo benestar das persoas que amo e amei. Podo facelo mellor e fareino mellor. A continuación imos analizar o timeline da súa conta de Twitter do mes de xaneiro, febreiro e marzo de 2021, para estudar como a reacción causada co documental de Britney Spears (publicado o 5 de febreiro de 2021) influíu na súa actividade na rede social. 132 Táboa 26: Análise cronolóxica da actividade de Justin Timberlake en Twitter Xaneiro, febreiro e marzo de 2021 Nº de actividade Tipo (tweet, like ou retweet) Data 1 Retweet 5 de xaneiro de 2021 2 Retweet 13 de xaneiro de 2021 3 Tweet 13 de xaneiro de 2021 4 Tweet 20 de xaneiro de 2021 5 Retweet 21 de xaneiro de 2021 6 Retweet 21 de xaneiro de 2021 7 Tweet 21 de xaneiro de 2021 8 Tweet 21 de xaneiro de 2021 9 Retweet 22 de xaneiro de 2021 10 Retweet 26 de xaneiro de 2021 11 Tweet 26 de xaneiro de 2021 12 Tweet 26 de xaneiro de 2021 13 Tweet 26 de xaneiro de 2021 14 Tweet 27 de xaneiro de 2021 15 Retweet 30 de xaneiro de 2021 17 Retweet 30 de xaneiro de 2021 18 Retweet 30 de xaneiro de 2021 19 Retweet 31 de xaneiro 20 Retweet 1 de febreiro de 2021 21 Retweet 1 de febreiro de 2021 22 Retweet 17 de marzo de 2021 23 Retweet 17 de marzo de 2021 24 Retweet 17 de marzo de 2021 25 Retweet 23 de marzo de 2021 26 Retweet 12 de abril de 2021 Fonte: elaboración propia. 133 6.1.4.4. Cuantificar os distintos indicadores de participación nas redes sociais do feito obxecto da cultura da cancelación Neste caso de Justin Timberlake, a polémica nas redes sociais xurdiu a raíz da publicación do documental Framing Britney Spears (2021), non dunha mensaxe nalgunha das redes sociais do cantante. Polo tanto, a única análise que podemos ofrecer é a dos indicadores da publicación do comunicado que emitiu Timberlake na súa conta de Instagram o 12 de febreiro de 2021. Deste xeito, ofrécese a continuación unha táboa cos datos sobre a correspondente publicación: Táboa 27: Reconto dos me gustas e comentarios da publicación en Instagram de Justin Timberlake Publicación na que Justin Timberlake se desculpa publicamente a través da súa conta de Instagram con Britney Spears e con Janet Jackson Me gustas Comentarios 1.180.890 65.465 Fonte: elaboración propia. 6.1.4.5. Examinar o papel dos medios de comunicación na cultura da cancelación en redes sociais Neste obxectivo, analizarase a cobertura mediática do momento no que se publica a serie documental Framing Britney Spears o 5 de febreiro de 2021. Táboa 28: Cobertura mediática do momento polémico en redes sociais relacionado con Justin Timberlake Momento: Publícase a serie documental Framin Britney Spears o 5 de febreiro de 2021 Nome do medio Titular Puntos significativos da noticia Libertad Digital “O documental obrigou a Justin Timberlake a desculparse con Britney Spears” • Comeza a noticia cun parágrafo expoñendo que Justin Timberlake se desculpou tras a publicación do documental. • Coméntase que a desculpa tamén foi dirixida cara a Janet Jackson. • Alúdese á consideración de Timberlake sobre a percepción que tivo a opinión pública. 134 • Inclúese a afirmación da desculpa do cantante no que expón que coa súa condición de privilexio, home e home branco, está obrigado a falar e a responsabilizarse. • Remátase a noticia cunha breve síntese sobre o que versa o documental. Mujer Hoy “Framing Britney Spears, o documental sobre a princesa do pop producido polo New York Times que destapa o inferno de todo o que denuncia o movemento #freeBritney” • Alúdese aos “millennials” como posible sector da sociedade que descoñeza o caso de Britney Speras. • Coméntase que pese á complexa situación de Britney, como estar baixo a tutela de seu pai, continúa sendo unha cantante con forte peso económico na industria. • No segundo parágrafo contextualízase o feito. Neste sentido, coméntase a publicación do documental e afírmase que grazas a el vese as consecuencias da sociedade machista e da saúde mental na historia da cantante. • Ofrécese o seguinte ladiño: “Baby one more time ou como sexualizar a unha menor de idade” que precede a varios parágrafos nos que se explica o comezo da traxectoria de Britney Spears e comezo tamén da súa complexa situación. • Acto seguido, introdúcese o seguinte ladiño: “A ruptura con Justin Timberlake: o día que o machismo converteu a Britney na vilá” para explicar como se desenvolveu a ruptura da parella. • Ao final da noticia explícase a situación co seu fillo e a súa dependencia material respecto ao seu pai. XL Semanal “En que momento se perdeu Britney Spears? A maior estrela adolescente de todos os tempos sufriu un acoso sen precedentes que a levou ao colapso. Baixo a tutela do seu pai desde 2008, un documental revisa a súa dramática historia” • Comezase a noticia relatando unha das primeiras aparicións de Britney Spears. Concretamente unha na que ela estando nun programa lle preguntan por se ten mozo (con 10 anos) e ao seu compañeiro pola súa vida no campo. Pretenden reflectir o machismo normalizado naquela época. • Ofrécese unha contextualización sobre a publicación da serie documental e os motivos polos que é importante a peza audiovisual. • Posteriormente explícanse os acontecementos que se sucederon cando Justin Timberlake e a cantante deixaron a relación e que acabaron por ter como resultado unha sociedade que consideraba a Britney como a vilá e a Timberlake como a vítima. • Inclúese tamén a explicación da tutela do seu pai e ofrecen tamén diversas imaxes da cantante. Esquire “O documental de Britney Spears que apunta directamente co • Comézase coa transcrición dun fragmento extraído do documental, que concretamente se corresponde coas 135 dedo aos medios de comunicación” preguntas que un presentador lle realizara a Britney Spears con 10 anos. • Contextualízase a publicación do documental e exponse que a orixe da crise de Britney Spers se remonta a momentos moi anteriores aos que a sociedade pensa. • Explícase como a prensa hipersexualizou á cantante e aportan exemplos concretos de entrevistas. • Acábase a noticia afirmando que pese a mala situación de Britney Spears, como pode ser a problemática co seu fillo, os seus problemas de saúde ou estar baixo a tutela do seu pai, que se explicou no documental coa intención de entender as consecuencias dun sistema machista, ela non é a primeira vítima nin será a última. Fonte: elaboración propia. 6.1.5. Chris Pratt 6.1.5.1. Explorar os motivos da cancelación Christopher Michael Pratt, mellor coñecido como Chris Pratt, é un actor e produtor estadounidense nacido en 1979 en Minesota, que tras abandonar os seus estudos universitarios mudouse a Maui (Hawai) a traballar. Alí, foi descuberto pola actriz e directora Rae Dawn Chong, quen lle ofreceu actuar no seu primeiro proxecto como directora de cine na súa curta de terror titulada Cursed Part 3. Comezou a gañar recoñecemento durante a década dos 2000 nas series de drama Everwood e The O.C., pero foi na comedia Parks and Recreation onde acadou un maior éxito. Posteriormente, na década do 2010, pasaría a converterse nun personaxe do Universo cinematográfico de Marvel. Algúns títulos de películas nos que traballou son Guardianes de la Galaxia (2014), Guardianes de la Galaxia Vol. 2 (2017), Avengers: Infinity War (2018), Avengers: Endgame (2019) ou Thor: Love and Thunder (2022). Tamén protagonizou no ano 2015 Jurassic World e as súas secuelas Fallen Kingdom (2018) e Dominion (2022). Ao mesmo tempo que gañaba prestixio e recoñecemento, Chris Pratt foi tamén suxeito de copiosas críticas e de debates en redes sociais. O primeiro deses momentos transcorreu en febreiro de 2019 e comezou cando o xoves 7 dese mesmo mes, o actor Chris Pratt 136 asistiu de invitado ao programa The Late Show with Stephen Colbert. Nesa entrevista o actor conversou sobre o xaxún de 21 días que levou acabo que estaba fundamentado nun dos versículos do Antigo Testamento e que recibe o nome de Xaxún de Daniel. As correspondentes declaracións foron recollidas por The Hollywood Reporter que, á súa vez, foron tamén recollidas polo actor Elliot Page mediante un retweet da publicación de The Hollywood Reporter ao que acompañou coas seguintes palabras: “Oh. Vale. Pero a súa igrexa tamén é infamemente coñecida por ser anti-LGTBQ, así que quizais tamén deberiades falar diso, non?”. A igrexa en cuestión á que se refire o actor é a Hillsong Church, unha denominación evanxélica carismática e é coñecida no ámbito internacional pola súa música gospel. Ao mesmo tempo, trátase dunha congregación conservadora moi asentada en Estados Unidos e que se amosa escéptica ao matrimonio igualitario e á comunidade LGTBIQ+. Días despois, concretamente o 12 de febreiro de 2019, Chris Pratt lanzaba un comunicado a través da súa conta de Instagram respondendo ás numerosas mensaxes negativas que recibira. Empregou as historias da propia rede social para dar resposta a toda a polémica que se está xerando e cuxas palabras foron recollidas por varios medios de comunicación. As palabras coas que inicia as súas declaracións foron as seguintes: “Recentemente sóubose que pertenzo a unha igrexa que odia a certo grupo de persoas e é anti-LGBTQ. Nada podería estar máis lonxe da verdade. Vou a unha igrexa que abre as súas portas a absolutamente todos”. Esta cuestión avivouse o 17 de outubro de 2020 a través dun tweet da guionista e produtora Amy Berg. O tweet tratábase dun xogo no que se amosan catro fotografías sobre unha temática e os seguidores deben elixir que elemento se vai. Neste caso, a actividade tiña por finalidade sacar a un dos famosos “Chris” que se coñecen na industria hollywoodense. A disputa, pois, estaba entre Chris Evans (Capitán América), Chris 137 Hemsworth (Thor), Chris Pine (Wonder Woman) e Chris Pratt (Star-Lord). A tendencia das respostas desta dinámica foi eliminar ao actor Chris Pratt aludindo a diversos aspectos como ás súas pasadas declaracións relacionadas coa afinidade relixiosa. A segunda cuestión que causou gran reacción en redes sociais tivo lugar tamén nese outubro de 2020. O día 23 dese mes, Pratt rexeitou participar nun evento político que tiña como obxectivo recadar fondos para a campaña do demócrata Joe Biden e no cal si participaron o resto de actores e actrices de Marvel. O feito de non apoiar a Joe Biden foi interpretado pola comunidade como un apoio a Donald Trump, o outro candidato político, e por este motivo foi cualificado de “supremacista branco”. O actor non emitiu resposta algunha nas súas redes sociais pero si recibiu o apoio público dalgún dos seus compañeiros de profesión, como poden ser o apoio de Mark Ruffalo a través da súa conta de Twitter ou de Robert Downeyjr a través da súa conta de Instagram. E o último suceso que causou gran polémica tivo lugar o 2 de novembro de 2021 e a orixe está nunha publicación do seu feed de Instagram a través da cal o actor pretendía dedicarlle á súa esposa, Katherine Schwarzenegger, unhas palabras polo seu aniversario. Algunhas das palabras que constituían a felicitación foron as seguintes: “Deume unha vida incrible, unha filla preciosa e sa, e que masca tan forte que ás veces póñome os auriculares para non oíla, pero iso é amor!”. O actor Chris Pratt ten un fillo en común coa súa anterior parella, Anna Faris, o cal naceu de xeito prematuro e con problemas de saúde. Ante isto, os seguidores do actor interpretaron a expresión “unha filla preciosa e sa” como unha desafortunada comparación con respecto ao seu fillo prematuro Jack. Causou tanta reacción entre a súa comunidade que moitas persoas pediron a súa cancelación. 144 • Posteriormente comentan que Chris Pratt respondeu ante a reacción que tivo lugar en redes sociais. Ofrecen tamén unha transcrición dalgunhas das palabras do comunicado do actor. • Debemos salientar que este medio emprega o nome de Ellen Page en lugar de Elliot Page, que é a forma na que o actor transmitiu que quere ser nomeado. Infobae “Chris Pratt respondeu ás acusacións de homofobia de Ellen Page” • No primeiro parágrafo contextualízase o sucedido expoñendo que Ellen Page acusou ao actor de pertencer a unha comunidade homófoba. • A continuación ofrécese unha transcrición dalgunhas das palabras da resposta de Chris Pratt. • Acto seguido menciona a igrexa á que supostamente pertence o actor e unha sucinta descrición da súa orixe. • Á súa vez, inclúense as palabras do actor que empregou para falar do apoio que recibira por parte da igrexa no momento da súa separación con Anna Faris. • Agregan varias imaxes do actor coa súa anterior parella e coa súa actual esposa. • Posteriormente, introdúcese a ligazón do tweet de Elliot Page co que comezou a polémica. E un pouco máis adiante incorporan unha imaxe de Elliot Page co seguinte pe de foto: “Ellen Page declarouse homosexual en 2014”. • Acábase a noticia cunha enumeración de famosos que tamén pertencen á igrexa na que está Chris Pratt. As “Chris Pratt defende a súa Igrexa das acusacións de homofobia disparadas por Ellen Page” • Comézase a noticia comentando que Chris Pratt é relixioso e que é coñecido por todos esta circunstancia. • A continuación, explican que tras a entrevista que tivo o actor no programa de Stephen Colbert, Ellen Page acusouno por Twitter de pertencer a unha igrexa en contra da comunidade LGBTIQ+. Ofrécese unha ligazón ao tweet. • Acto seguido, introducen o seguinte ladiño: “A defensa cargada de espiritualidade de Pratt” e tras el, transcriben parte das palabras do actor que publicou como resposta. E Cartelera “Ellen Page volve a cargar contra Chris Pratt e a súa igrexa anti-LGTB: "Causa un dano moi grave”” • No primeiro parágrafo explícase quen é Ellen Page e a súa férrea defensa da comunidade LGTB. Tamén expoñen a acusación que fai a Chris Pratt. • Introducen a ligazón do tweet así como a transcrición da mensaxe. • Acto seguido inclúen o seguinte ladiño: “Cine sobre conversión” para explicar no parágrafo seguinte que na igrexa na que está Chris Pratt tamén hai outros 145 personaxes públicos como Justin Bieber, Kendall Jenner ou Selena Gomez. Fonte: elaboración propia. Táboa 34: Cobertura mediática do segundo momento polémico en redes sociais relacionado con Chris Pratt Segundo momento: Chris Pratt rexeita a invitación a un evento político a favor de Joe Biden e nas redes sociais afírmase que, por conseguinte, está a favor de Donald Trump e chegan a chamalo “supremacista branco” Nome do medio Titular Puntos significativos da noticia Nius “O actor Chris Pratt, vilipendiado nas redes por non apoiar a Joe Biden” • Explícase que Chris Pratt volve a protagonizar unha polémica e nesta ocasión por motivo das súas ideas relixiosas e políticas. Matízase que as eleccións presidenciais en Estados Unidos son en 10 días. • Coméntase que pese a non emitir nunha mensaxe política, o actor foi igualmente obxecto de controversia. • Ofrécese a explicación de como se orixinou a polémica actual. Todo foi polo tweet de Emy Berg no que deu a escoller entre catro famosos para elixir quen se debía marchar. A maior parte das respostas foron na liña de que debía partir Chris Pratt, alegando a súa pertenza a unha igrexa en contra da comunidade LGTBIQ+. • Introdúcese a ligazón directa ao tweet de Elliot Page no que acusaba a Chris Pratt da pertenza a esa igrexa. Do mesmo xeito, comentan a reposta que días despois o actor deu a través da súa conta de Instagram. • Continúase explicando que a polémica actual seguiu porque o actor rexeitou asistir a un acto político en favor de Joe Biden. Este acto foi interpretado pola comunidade como simpatizante de Donald Trump. • Acaban a noticia expoñendo que varios dos seus compañeiros expresaron publicamente o apoio ao actor. Entre eles Robert Downey Jr. ou Zoe Saldaña. RTVE “Polémica polas súas ideas políticas. Por que internet di que Chris Pratt é o peor dos ‘Chrises’?” • Ofrecen en varios parágrafos unha explicación doa acontecido. • Comentan que a polémica orixinárase en febreiro de 2019 coa entrevista de Chris Pratt e o posterior tweet do actor Elliot Page no que o acusou de pertencer a unha igrexa en contra da comunidade LGTBIQ+. • Introducen unha listaxe de personaxes públicos que pertencen á igrexa. 146 • Acaban mencionando o apoio público dalgúns dos compañeiros de profesión do actor. Vanitatis “Chris Pratt atopa apoio nos Vengadores tras a súa campaña de acoso en Twitter” • Comézase a noticia expoñendo o actual contexto político con próximas eleccións presidencias en EEUU. • Coméntase como se avivou a polémica con Chris Pratt a raíz do xogo de escoller proposto por Twitter por Emy Berg. Introdúcese a ligazón directa ao tweet. • Ofrécense as mensaxes de compañeiros de profesión do actor nas que apoian a Chris Pratt publicamente. • Remátase a noticia aludindo a que o actor non se pronunciou ao respecto polas súas redes sociais. La Razon “Piden cancelar a Chris Pratt por non acudir ao evento de Biden e compárano con Trump” • No título empregan o termo cancelar. • Explican como a ausencia de Chris Pratt ao evento político a favor de Joe Biden está causando reacción en redes sociais. • Introducen algúns comentarios en contra do actor. • Acto seguido agregan o apoio público que algúns compañeiros seus transmitiron a través das súas redes sociais. Fonte: elaboración propia. Táboa 35: Cobertura mediática do terceiro momento polémico en redes sociais relacionado con Chris Pratt Terceiro momento: Publicación en Instagram coa que Chris Pratt felicita o aniversario á súa esposa dedicándolle unhas palabras. Os seguidores do actor interpretaron a expresión “unha filla preciosa e sa” como unha desafortunada comparación con respecto ao seu fillo prematuro Jack. Nome do medio Titular Puntos significativos da noticia Vanitatis “As redes sociais explotan contra Chris Pratt tras eloxiar á súa muller pola súa filla "sá"” • Comeza cun parágrafo introdutorio sobre o feito de que a felicitación á súa muller polo seu aninovo causou gran reacción. Mencionan tamén que non é a primeira vez que o actor xera controversia nas redes sociais. • Introdúcese un fragmento das palabras de Chris Pratt cara a súa muller. Entre elas están as que foron o obxecto da polémica. • Introdúcese unha ligazón directa á correspondente publicación de Instagram. • Alúdese a que en redes sociais se pediu que o actor fora cancelado. Do mesmo xeito, introducen o concepto de cultura da cancelación e agregan exemplos de famosos que tamén sufriron as consecuencias da cancelación, como J.K. Rowlling ou Woody Allen. 147 • Acábase a noticia poñendo en contexto o motivo polo que as redes sociais interpretaron negativamente as palabras de Chris Pratt. Neste sentido, explican que coa súa anterior parella, Anna Faris, tivo un fillo que naceu prematuro e con problemas de saúde. Ante isto a expresión “filla sá” na súa dedicatoria foi vista como unha desafortunada comparación con respecto ao seu fillo Jack. El Tiempo “Piden 'cancelar' a Chris Pratt por publicación sobre a súa esposa e o seu bebé” • No titular empregan o termo cancelar. • Ofrecen un contexto do sucedido transcribindo fragmentos das palabras que compoñen a dedicatoria. • Introdúcese a ligazón a unha publicación da anterior parella do actor, Anna Faris. En concreto, compártese a publicación que compartiu para expresar as circunstancia do seu fillo Jack. • Ofrécese tamén unha transcrición das palabras de Anna Faris coas que explica os problemas do nacemento prematuro do seu fillo en común con Jack. • Acábase a noticia engadindo comentarios de usuarios que reaccionaron negativamente. La Vanguardia “As redes cancelan a Chris Pratt por un comentario sobre a saúde do seu fillo” • No titular empregan o termo cancelan. • Contextualizan sobre o sucedido e simultaneamente ofrecen fotografías de Chris Pratt coa súa anterior muller e a súa actual esposa. • Acábase a noticia coa ligazón á publicación de Instagram do actor que causou a polémica. As “As redes estallan contra Chris Pratt pola súa mensaxe sobre a saúde do seu fillo con Anna Faris” • No subtítulo alúdese á idea de que non é a primeira vez que o actor está involucrado nunha polémica en redes sociais. • Ofrécese unha explicación sobre o acontecido coa correspondente ligazón á publicación obxecto da polémica. • A continuación, introducen o seguinte ladiño: “O seu fillo Jack naceu con problemas de saúde”. Tras el agregan capturas de noticias e de tweets que explican os problemas de saúde cos que naceu o fillo de Chris Pratt e Anna Faris, • O último dos tweets que introducen contén fotografías do seu fillo Jack. Fonte: elaboración propia. 148 6.2. Resultados do conxunto da cultura da cancelación 6.2.1. Valorar a calidade do debate público en redes sociais Para valorar a calidade do debate público en redes sociais en relación aos efectos da cultura da cancelación debemos partir da caracterización das propias redes sociais. No marco teórico desta investigación aludiuse a como o espazo público físico e clásico habermasiano se trasladou ao mundo dixital rompendo co monopolio dos medios de comunicación tradicionais dos fluxos comunicativos. Ante a dimensión que adquiriron as redes sociais, Elena de la Vara, graduada en Dereito e letrada da administración de Xustiza, ademais de ser a vicepresidenta da Red Feminista de Albacete, afirma que as redes sociais “convertéronse nun gran poder social como antes o eran os xornais”, ata o punto de chegar a constituírse como o quinto poder, tras os tres de Montesquieu e o cuarto dos medios de comunicación. Ese novo espazo público foi caracterizado por Byung-Chul Han na obra No exame (2014), referenciada anteriormente. Entre as propiedades que figuran no ámbito dixital, o filósofo salienta a palpable vixencia do anonimato. Agustín Godás Otero, doutor pola Universidade de Santiago de Compostela e pertencente ao departamento de Psicoloxía Social, Básica e Metodoloxía, expresa que demanda, en moitas ocasións, unha maior autoría daqueles usuarios que intentan desenvolver debates nas redes sociais. “(...) é saber quen está falando para decidir se o incorporo ao meu sistema de opinións ou ás miñas actitudes a longo prazo. E iso é o que me fai desconfiar un pouco, a ausencia da autoría, o anonimato exactamente”, expresa Godás. Nesta liña, José Manuel Sabucedo, psicólogo social español e catedrático da Universidade de Santiago de Compostela, pon sobre a mesa unha segunda dimensión do anonimato: “Fai anos sabíamos quen estaba detrás de cada medio de comunicación e que intereses representaba. Hoxe non temos idea de quen está detrás das redes”. 149 Polo seu lado, Paulo Carlos López López, doutor pola Universidade de Santiago de Compostela e pertencente ao departamento de Ciencia Política e Socioloxía, ademais de presidente de ICOMTA, na liña do anterior expón que outra das cuestións que opera no mundo dixital “é como se estrutura intrinsecamente, dende o punto de vista funcional, a propia rede social”, o algoritmo. O doutor comparte que un dos traballos de investigación nos que traballa actualmente versa sobre como se constrúe a polarización tomando como referencia a análise de varias eleccións presidencias latinoamericanas. “A polarización é un fenómeno que existe en redes e que moitas veces se discute sobre se é un fenómeno construído ou un fenómeno natural da propia rede social. As conclusións que nós levamos a cabo expresaban que a polarización ten un compoñente intrínseco á propia rede social (...). E isto, reabre un vello debate sobre a caixa negra do algoritmo, que aínda está sen resolver; non sabemos aínda como funciona nin como opera o algoritmo”, explica o doutor. Outra das características das redes sociais de capital importancia, e que vai da man do exposto anteriormente, son as pertenzas dos grupos, das comunidades dixitais ou das chamadas cámaras de eco. “Nós somos o que pensamos e o que cremos. Como somos o que pensamos e o que cremos imos ser moi resistentes a someternos a outro tipo de crenzas e, sobre todo, a admitilas. E, tamén, por unha razón moi elemental: o ser humano constrúese a partir da nosa pertenza grupal”, explica Sabucedo respecto a como a autoestima se compón pola identidade individual e, tamén, pola pertenza ao grupo. “Entón, se eu pertenzo a un grupo e observo a outro grupo que rexeita as miñas crenzas, síntome rexeitado na miña pertenza grupal e na miña identidade persoal. As consecuencias vémolas no que está ocorrendo agora: (...) unha simplificación da vida, un reforzamento do sesgo de confirmación, unha polarización e un intento de eliminar ao outro”, continúa expoñendo Sabucedo. Introducíndonos máis nos grupos no espazo 150 dixital, López agrega que “as comunidades dixitais articúlanse como compartimentos estancos, que se chaman cámaras de eco, e cada cámara de eco ten as súas regras, os seus códigos e as súas verdades universais. As persoas que operan nesas cámaras teñen que, por unha banda, asumir que teñen que estar sempre coa opinión maioritaria ou senón serán excluídos e illados”. Estas últimas palabras lévanos a unha última cuestión que destacamos nesta investigación dentro da configuración das redes sociais, que é a tese da espiral do silencio de Elisabeth Noëlle-Neumann, que foi exposta no propio marco teórico. Na liña da teorización de Noëlle-Neumann, Sabucedo expón que a tendencia da espiral do silencio “existe agora potenciada, pero é un principio que existiu sempre. (...) Nós necesitamos ser aceptados polo noso grupo; fóra do grupo non é que se viva mal, é que non se vive”. Así, Godás, agrega que “as redes sociais se prestan moito a castigar a aquelas persoas que non expoñen o que ti pensas”. Para reforzar esta idea, López expresa que a espiral do silencio opera nas redes sociais nunha dobre dimensión. “En primeiro lugar, aparece nunha sorte de auto-censura; nós publicamos como persoas individuais aquelas cousas que entendemos que van ter unha certa aceptación. (...) Nós á hora de emitir unha publicación non estamos pensando que queremos dicir, estamos pensando como esa publicación se vai a adaptar aos gustos da nosa comunidade dixital”, explica López. “En segundo lugar, cando publicamos e recibimos unha serie de comentarios negativos, tendemos tamén a borrar as mensaxes e a eliminarnos as contas. (...) Por isto entendo que esta teoría é perfectamente aplicable ao contexto dixital nesa dobre dimensión e que non estamos libres de vivir nunha sociedade autoritaria que ao final constrúe dinámicas de opinión publicada que tamén teñen a súa vixencia nas redes sociais. O politicamente correcto tamén existe en redes. Existe o politicamente correcto en todas as comunidades dixitais”, continúa expoñendo López. 151 Por estas cuestións e nesta dirección, Fernando Vallespín Oña, profesor universitario e politicólogo español que presidiu o Centro de Investigacións Sociolóxicas entre 2004 e 2008, afirma que o actual debate público non está dirixido ao entendemento. “No presuposto habermasiano cando alguén quere entenderse coa outra persoa trata de buscar ese entendemento seleccionando puntos en común, escoitando cales son os argumentos do outro, tratando de contradicilos. E eu creo que o que hai é un espazo público, sobre todo, reactivo; que un reacciona fronte a unha noticia ou un reacciona fronte a un posicionamento do outro”, expón Vallespín. “E un debate reactivo non é un debate argumentativo; senón que é un debate onde alguén simplemente valora negativamente o que un axente político dixo e hai todo un enxame que se amosa de acordo e un enxame contrario que se amosa en desacordo. (...) Pero non hai unha conversación propiamente dita”. De la Vara, a estas liñas, agrega: “É o efecto do grupo, todos xuntos contra ti, de forma irracional (...). É fanatismo. Discurso de odio de verdade para perseguir ao que pensa de forma diferente (...). E paréceme perigoso para calquera sociedade sa e democrática”. Deste xeito, “o debate consiste, por chamalo dalgunha maneira, en ver quen insulta e quen utiliza a expresión máis potente para desacreditar á fonte. (...) Isto estúdase moito en psicoloxía e tamén en relación aos medios de comunicación; se ti desacreditas á fonte, a mensaxe perde impacto”, explica Sabucedo para reforzar esta cuestión. Rematando coa análise do debate público en redes sociais, López expón que as redes sociais democratizaron a vida política e o debate público dende unha perspectiva formal. “Pero temos que concretar ata que punto ten efectos esa capacidade de expresarse libremente. E aquí introduzo un concepto que é o establecemento inverso da axenda, que está determinado por Andreu Casero-Ripollés, no ano 2014 e que nos di que a capacidade de introducir temas de debate público por parte da cidadanía é limitada. É limitada porque existe unha primacía de fluxos verticais de información que significa que as redes sociais 152 seguen estando totalmente controladas pola cualición entre medios de comunicaciónpartidos políticos”, expón López. Continúa explicando que hai excepcións, como poden ser os movementos que aparecen descritos en Redes de indignación e esperanza: os movementos sociais na era de internet por Manuel Castells no ano 2012. “Pero se facemos un bosquexo de cales son os temas de debate nas redes sociais, indo nada máis ao trending topic de Twitter, (...) vemos que todos derivan do que son os medios de comunicación tradicionais ou derivan de temas inducidos ou formulados polo que son os medios”, continúa declarando López. Nesta liña, De la Vara agrega que nas redes sociais se producen moitos debates pero estes están enmarcados dentro dun determinado sistema e este busca o seu beneficio económico e salvagardar os poderes hexemónicos. “Trátase de branquear o discurso, de facelo máis amable, pero non se trata de facer un cambio real das circunstancias das persoas”, afirma De la Vara. Deste xeito, “as redes sociais democratizan formalmente pero as estruturas de poder seguen sendo as mesmas e a capacidade de introducir novos temas está limitada e iso evidentemente ten as súas consecuencias no debate público, no debate político. Vivimos mellor que fai 30 anos á hora de debater, á hora de expoñer, á hora de ser capaces de construír unha democracia máis deliberativa? Póñoo en dúbida”, acaba preguntándose López. 6.2.2. Identificar os temas que son susceptibles de cultura da cancelación Para poder identificar cales son os temas susceptibles de cultura da cancelación é preciso saber o contexto espacial e temporal do que se parte. “Nos anos 40, 50 e 60 do século XX, había certos temas que vertebraban o espazo do debate político, eran os que se chamaban “temas materiais” ou de carácter estrutural. (...) Viñan determinados pola condición de clase, pola condición económica, pola condición relixiosa e por unhas condicións que, ao final, estableceron a competición política dende despois da II Guerra Mundial. Eran aqueles temas os que provocaban exclusión, os que provocaban a 153 determinación de quen son os bos e quen son os malos (...) ou quen está dentro do consenso ou quen está fóra do consenso”, explica e contextualiza López. Aludindo á pirámide de Maslow, unha teoría psicolóxica proposta por Abraham Maslow en Unha teoría sobre a motivación humana (1943), López explica que “cando ti tes cubertas as túas necesidades básicas (...), os aspectos materiais máis básicos, o debate político non se establece sobre estas cuestións senón que se establece sobre outros debates que teñen que ver máis coa auto-realización. E como nas sociedades occidentalizadas europeas temos as necesidades básicas cubertas, trasladamos a competición política a aqueles aspectos que teñen que ver máis coa moralidade, o súper-estrutural, o posmaterial, que hexemonizan o debate político e (...) onde se xeran as exclusións”, continúa desenvolvendo López. Nesta liña, Vallespín expresa que “os temas clásicos son o racismo e o sexismo”. Concretando máis sobre esta idea, Vallespín pon sobre a mesa a substancial reacción que está provocando a Lei Orgánica 10/2022, do 6 de setembro, de garantía integral da liberdade sexual (ou comunmente coñecida como a lei do só si é si) ou a Lei 4/2023, do 28 de febreiro, para a igualdade real e efectiva das persoas trans e para a garantía dos dereitos das persoas LGTBI. “Son un bo exemplo porque hai moita xente que é de esquerdas que apoia este goberno pero que niso non está de acordo, entón é moi cautelosa á hora de establecer as súas críticas para que no poidan interpretarse como que están do lado da dereita”, declara Vallespín. Polo seu lado, Sabucedo, matiza que os temas que poden derivar na cultura da cancelación dependen daqueles que sexan os máis relevantes para cada grupo. A continuación, ofrece unha identificación expresando que os temas ideolóxicos, no sentido máis amplo, xunto coas identidades, son de capital importancia na actualidade.