O Tombo das viñas de Ribadavia. Estudo histórico e lingüístico

TESE DE DOUTORAMENTO O TUMBO DAS VIÑAS DE RIBADAVIA . ESTUDO HISTÓRICO E LINGÜÍSTICO Luz Méndez Fernández DEPARTAMENTO DE FILOLOXÍA GALEGA FACULTADE DE FILOLOXÍA SANTIAGO DE COMPOSTELA 2015 DEPARTAMENTO DE FILOLOXÍA GALEGA FACULTADE DE FILOLOXÍA O TUMBO DAS VIÑAS DE RIBADAVIA . ESTUDO HISTÓRICO E LINGÜÍSTICO Tese de doutoramento presentada por Luz Méndez Fernández baixo a dirección de Ramón Lorenzo Vázquez e Ana Isabel Boullón Agrelo. Vº e pr. dos directores Ramón Lorenzo Ana Isabel Boullón A doutoranta SANTIAGO DE COMPOSTELA 2015 3 1. O Tombo das viñas . Introdución O Tombo das viñas de Ribadavia ( Tunbo de las viñas de Rribadavui a é como o titularon por primeira vez, posteriormente a escribir os textos que o constitúen) é un pergamiño en romance procedente do mosteiro de Melón e depositado na catedral de Ourense, que contén tres textos en romance escritos entre os séculos XIII e XIV. Ten forma de rolo (Ilustración 1) e está composto por catro anacos de coiro, tres deles cosidos entre si tamén con coiro e un cuarto anaco (Ilust. 2), engadido posteriormente e cosido ó resto pola parte superior con cordel. Ilustración 1. O Tombo das viñas de Ribadavia Ilustración 2. Primeiro anaco de coiro do recto do pergamiño A primeira mención que coñecemos del está feita no tombo de 1611 do mesmo mosteiro que se conserva no Arquivo Histórico Provincial de Ourense no apartado de “Clero de Melón". Di o seguinte: Ay un apeo o aberiguación de todas las casas uiñas y heredades que este Monasterio, el de Osera, Sant Clodio, Cela Noua y otros monasterios y señores tenían al tiempo en Riuadauia; echo por mandado del Rey don Alonso y es muy antiguo, sin fecha ni autoridad, escripto por una parte y otra en un pergamino largo por donde consta que este monasterio tenía en Riuadauia dos haceñas y que hauía casas en el lugar de Orjaas y otras muchas casas y uiñas que se le han perdido en Riuadauia y su término. Está ansimismo apeo de las casas, uiñas y heredades que este monasterio tenía entonces en Santisteuan de Nóboa que bien mirado eran más de la mitad de las casas del dicho lugar y las heredades y uiñas eran muchas. Están en el cajón de Riuadauia, legajo 14, númº 1" (fol. 78 v). 4 O contido do recto e do verso trasladouse dous séculos máis tarde ao tomo primeiro dos tres que compoñen outro tombo iniciado arredor de 18001, conservado e dixitalizado no Arquivo Histórico Nacional co nome de Cartulario o libro de privilegios, donaciones reales, bulas, escrituras de ventas, concordias, foros, testamentos, etc..., del monasterio de Santa María de Melón . Recóllese no fol. vii do índice da seguinte maneira: San Estevan de Novoa, y Rivadavia. Legajo 22 – Cajon 9 Num.1. Averiguacion de bienes por orden del Rey en San Estevan y Rivadavia, por juezes. Logo está reproducido integramente nos folios 267r-275v cos seguintes título e encabezamento: Traslado del legajo= 22= Caxon= 9= Escripturas antiguas de Rivadavia y de San Estevan= (fol. 267r) Traslado del legajo= 22= Caxon= 9= escripturas antiguas de Rivadavia, y San Estevan= Num=1 y único todo en un pergamino largo sobre aberiguacion por juezes de los bienes de varias ordenes en Rivadavia y Sn Estevan por orden del Rey Dn Alonso= (fol. 268r) Remata con esta coda: Lo acabé el día 12 de N oviem bre de 1800. Signo. (fol. 275v) Incluímos o traslado nos apéndices finais cun breve comentario escriptolingüístico. A lectura non é boa, pois hai constantes erros, pero parécenos de interese certo intento de modernización da lingua por parte do autor do tombo. É tamén o pergameo 6174 do Catálogo de Leirós (1951: 544) e sobre el di: "Tumbo de Ribadavia. Investigación hecha por Juan Peláez y Pedro de Aguair? omes del rey D. Alfonso... Es interesante para la historia de Ribadavia especialmente y son varios pergaminos cosidos, de modo que tiene de alto 2 metros y 20 centímetros.- B 4." 1 Indica Cambón (1958) que o primeiro rexistro é de novembro de 1799 e o último de setembro de 1802 e atribúe este tombo a frei Claudio de la Torre. Non sabemos de onde tomou o dato da autoría, pois a pesar de que non fixemos unha consulta pormenorizada dos tres tomos do tombo, as primeiras páxinas dos volumes inícianse cos índices e non se menciona o nome do autor, como tampouco ó final de ningún deles. Neste traballo denominarémolo TMelón1800 e indicamos a seguir o volume: TMelón1800-1. 5 Leirós non identifica o rei e non di nada sobre a data, nin sequera "sin fecha", anotación que engade para moitos outros documentos. Correspóndese tamén, con bastante certeza, co documento mencionado por Ferro Couselo (1957) nun artigo publicado en Vida Gallega -o autor chámalle apeo 2-, como parece polo resumo do contido e algunha cita breve máis ou menos literal3: Entre los pergaminos procedentes del antiguo monasterio de Melón, tan ligado a la historia de esta villa por algo nacieron en un mismo tiempo, existe un apeo, hecho alrededor de 1228 por mandato de Alfonso IX de León, en el cual se nos ofrece una relación de los dueños de las casas y heredades que había en la villa. Figuran entre ellos los monasterios de San Clodio, Oseira, Acibeiro, Alveos, Antealtares, Toxosoutos, Melón, San Martín de Afora de la ciudad de Santiago, Celanova, Sar y Carboeiro, las Ordenes Militares del Temple, Santo Sepulcro, Hospital de Jerusalén, de Vélez o Santiago y Alcántara, las Iglesias Catedrales de Compostela y Tuy; las Iglesias de Santiago del Burgo, Castrelo, San Esteban de Nóvoa y el Obispo de Orense. Extraña realmente un número tan grande de iglesias y órdenes monásticas entre los poseedores de bienes en la villa. El documento alude a la "presoria" o presura, lo cual nos da a entender que nació la villa en virtud de una carta puebla, -que nada tiene que ver con el famoso fuero-, la que podemos atribuir con toda seguridad a Alfonso VII, porque, según dicho apeo, las erdades de Osseyra foron de comenzamento de la villa 4 , y Oseira, como es sabido, es también fundación del Emperador. A datación do documento feita por Ferro Couselo baséase posiblemente na viaxe que fai por Galicia o rei Afonso IX no ano 1228, documentada por Julio González (1944) e Parga Pondal (1956). O documento será logo recollido, tamén co contido completo do recto e do verso, na tese de doutoramento de Segundo Cambón Súarez (1958). Este autor atribúeo á época de Afonso IX e dátao consecuentemente entre os anos 1188-1230. 2 A definición actual de apeo é a de 'instrumento xurídico que acredita o deslinde e demarcación dun terreo' (DRAG); esta é tamén a denominación que posteriormente lle vai dar Olga Gallego (1986: 160). 3 Ferro Couselo seguramente coñeceu e consultou este documento xa que el foi o creador do Arquivo Histórico Provincial de Ourense e ordenou e clasificou abundante documentación, recuperou documentos abandonados e fondos procedentes de institucións diversas. 4 Parece cita literal, pero o texto do tumbo di: e estas eredades de Osseyra que á aquí, delas ay que furo n de come n zame n to dela villa . 6 Finalmente, Olga Gallego (1986) fai unha transcrición dos textos do recto e do verso cun breve comentario histórico e paleográfico. Para a académica, que destaca o seu interese filolóxico e histórico, a importancia do Tombo das viñas radica en que "nos viene a dar un poco de luz en un período poco conocido sobre el origen de la villa de Ribadavia". Refírese, como xa fixera Ferro Couselo, á posibilidade da existencia dun foro anterior ó de 1164 outorgado por Fernando II, pola mención que se fai no texto á presoria da vila e ás herdades que alí tivo Oseira "de com en zame n to dela villa", algo que , segundo a autora, xa apuntara Meruéndano (1909)5. Para Olga Gallego non é difícil datar o documento "ya que la letra corresponde a la usada durante el reinado de Alfonso IX". Todas estas mencións, e a propia edición de Olga Gallego, tiñan como finalidade o rexistro histórico dos datos recollidos no documento e, ó parecer, os autores non se detiveron en moito máis ca no contido, e nalgúns casos, coma no de Ferro Couselo, só facían referencia ó recto do pergamiño. A alusión ó "rey Alfonso" foi o que chamou a atención dos historiadores sobre un manuscrito que, sen iso, quedaría seguramente no esquecemento por non achegar datos de importancia, carecer de data e de localización e estar incompleto. Máis adiante trataremos a consideración diplomática deste tipo de textos. Parecía así que todo o que o Tombo das viña s podía ofrecer era uns poucos datos sobre a antigüidade da vila ourensá, sobre o interese que para as ordes relixiosas tiña daquela e sobre a suposta mención dalgún personaxe de certa importancia, incluídas dúas amantes do rei. Olga Gallego, que sinala que os textos do recto e do verso son de distinta época, destaca, de xeito non moi atinado, "la vacilación que se observa en un momento en el que el latín aún seguía lastrando el romance". Por conseguinte, ningún dos autores que rexistran o Tombo das viñas anteriormente á transcrición que nos achegou esta autora parece detectar que había unhas particularidades lingüísticas que requirían atención, posto que se centraban exclusivamente nos aspectos históricos. 5 Na consulta do artigo de Meruéndano non encontramos a mención que fai Olga Gallego, quizais por algunha confusión que esta tivo na cita bibliográfica. 7 Pero a atribución á época de Afonso IX, o que o convertía nun dos primeiros textos coñecidos de Galicia en romance, revestíao dunha grande importancia filolóxica. E tamén o seu hibridismo, pois o recto e o verso do documento están escritos en dous sistemas distintos: un en galego e leonés6 e outro plenamente galego. E iso foi mencionado posteriormente polos estudosos da lingua (cf. Boullón Agrelo, 20047; Lorenzo, 20048). O Tombo das viñas está constituído realmente por tres textos: o da carne (A), o do pelo (B) e o texto da scripta inferior da carne do anaco inicial do pergameo (C), coiro que non se volveu escribir pola parte da carne, pero que na do pelo foi utilizado para lle poñer título ó escrito primixenio e, aparentemente, para iniciar o do pelo. Os tres son independentes, de épocas diferentes e escritos por distintas mans. Así pois, este "tombo", malia non ser un libro ou códice, ós que xeralmente se lles aplica o termo, é unha unidade documental de rexistro de propiedades. E así o interpretou quen o titulou, posiblemente no momento da súa confección definitiva que debeu consistir no feito de engadirlle o último anaco cosido con cordel. O texto do recto (a partir de aquí texto A ) corresponde a unha pesquisa ordenada polo rei Afonso sobre as posesións que teñen as ordes relixiosas en Ribadavia. Está escrito no que parece unha lingua híbrida con características leonesas e galegas. O verso ( texto B ) contén un rexistro das viñas, casas, soutos, herdades e foros que o mosteiro de Melón ten na villa de Sant' Esteuo (Santo Estevo de Nóvoa, Carballeda de Avia. Ourense) e está redactado en galego. Finalmente, o texto borrado do inicio do coiro ( texto C ) recolle, tamén en galego, o aforamento que o abade Xoán Estévez de Melón fai dunha viña en Ffondo de Reuordochaão 6 Utilizamos o termo leonés por ser o tradicional que viñan usando os autores que estudan a lingua medieval do territorio denominado reino de León e que hoxe abrangue aproximadamente as comunidades autónomas de Asturias e Castela León, non obstante modernamente en cada zona as denominacións varían e, para as variedades dialectais da actualidade hai tamén distintas denominacións. 7 "A adscrición lingüística deste texto, coñecido como o Tumbo das viñas de Ribadavia , é problemática, pois ten moitos trazos leoneses" (páx.15). 8 "Tamén Cambón (1958) transcribe en Melón un longo documento (núm. 224, con 24 páxinas), que sitúa entre 1188-1230? e que ten as primeiras 10 páxinas e 19 liñas da 11 en leonés e o resto en galego" (páx. 38). 14 Letra q Vén sendo idéntica á letra anterior, só que o arco cerra o hastil pola parte superior esquerda. Letra r Hai tres variantes; un r longo, o máis usual no texto, composto por un hastil descendente e un arco pequeno con forma de ángulo na parte superior dereita; un r redondeado que lembra o número 2; e un R maiúsculo que case é unha combinación dos dous anteriores, coa salvidade de que o hastil inicial leva unha base recta. Letra s A minúscula máis frecuente é un s longo idéntico ó f antes descrito, pero sen barra horizontal no medio. Ás veces aparece cos trazos duplicados. A maiúscula está formada por un arco superior e outro inferior aberto cara á esquerda. Estes mesmos trazos redondeados do S maiúsculo aparecen, máis abertos e moi ocasionalmente, como última letra, minúscula, na abreviatura da palabra soldos . Letra t O t minúsculo é similar ó c antes descrito, só que, en ocasións o trazo superior sobrepasa lixeiramente o arco pola esquerda; isto dificulta moitas veces distinguir as dúas letras. Non hai exemplos da letra maiúscula. 15 Letra u Presenta dúas formas. O primeiro é un u minúsculo composto por dous trazos pequenos lixeiramente arqueados, coma se fosen dous i unidos na base por un trazo fino e oblicuo. O segundo, usado só en posición inicial, está constituído por un arco moi deitado á esquerda sobre a liña de escritura rematado cun trazo fino e obliquo cara á esquerda, ó que se une pola base outro pequeno arco ou medio arco tamén aberto cara á esquerda. Letra v Ten tamén dúas formas, similares en todo ás que reprentan o u . Letra x Presente no texto só na súa forma minúscula, fórmana dous trazos oblicuos cruzados, o primeiro recto en sentido esquerda-dereita e o segundo, máis fino, en sentido dereita-esquerda e un pouco arqueado nos bordes. Letra y É similar á letra x , só que o segundo trazo, máis longo, non cruza o primeiro, senón que se une a el pola base e cúrvase case sempre polo final cara á dereira. Só aparece en minúscula e sempre leva un punto sobreposto. Letra z Ten dúas formas. Unha pouco frecuente (só aparece en tres ocasións), cunha barra superior horizontal e curta, outro trazo vertical tamén curto e algo oblicuo que sae do centro da primeira e un arco inferior anguloso, aberto á esquerda e rematado por unha volta á 16 dereita; lembra o número 5. A forma máis común, está constituída por dous arcos angulosos, o inferior máis longo e que xira cara á dereita. 2.1.2 Nexos e ligaduras Os únicos casos destacables son, en primeiro lugar, a ligazón que se dá entre as letras s e t que , sen perder a súa forma, van case sempre xuntas pola parte superior; e, en segundo, a fusión das curvas cando van xuntas letras que as teñen contrapostas, fundamentalmente no caso de po , pe , bo e be . 2.1.3. Abreviaturas As abreviaturas, non moi abundantes no texto, son de interpretación doada. A palabras abreviadas case sempre están tamén desenvoltas, o que facilita a reposición das letras omitidas. 2.1.3.1. Abreviaturas xerais A raia ou liña horizontal, máis ou menos recta, é o trazo xeral de abreviación neste texto A. O seu valor principal é o de suplir un – n final de palabra, pero non é infrecuente que substitúa nasais implosivas tamén en interior de palabra e, máis raramente, unha vogal e unha consoante explosiva. Sobre o valor deste trazo xeral abreviativo, xa que afecta a un aspecto fundamental da fonoloxía galega medieval -a existencia de vogais nasaisfalaremos máis adiante. 17 (furo n ) (com en zame n to) (cl ér igo) Ademais, o trazo horizontal ten carácter especial sobre a letra q pois é abreviatura da sílaba que : (que) (queso) 2.1.3.2. Abreviaturas por suspensión e contracción Denomínanse abreviaturas por letra sobreposta aquelas en que unha letra ou letras se colocan sobre outra de xeito que, para recompoñer a palabra, todas forman parte dela á vez que suplen outras omitidas. A letra sobreposta pode ser vogal ou consoante, pero xeralmente é unha vogal. Normalmente é unha única letra pero tamén se dá o caso que sexan máis9. O exemplo máis claro no noso texto deste tipo de abreviatura, a máis frecuente, é a da palabra morauidí , que sempre figura como Mor . Outros exemplos deste tipo son: (eg re sia) (eg ri sia) (quarta) (enquisas) Finalmente tamén encontramos abreviaturas por contracción (á palabra debe faltarlle polo menos a última letra) e por suspensión (a palabra debe conservar, polo menos, a primeira e última letra), como é o caso das abreviaturas para a palabra soldos e para preguntado na locución "jurado e preguntado", respectivamente. 9 En UNED 1989: 227 e ss. descríbense as abreviaturas máis características da escritura carolina. Algunhas delas, a seguir, exemplificámolas en relación ó texto A do Tombo das viñas . 18 (s oldo s) (s o l do s) (j urado e p re g u n tado ) 2.1.4. Signos especiais Para a división do texto, coa clara intención dunha mellor comprensión do seu contido e non sempre con coherencia, úsase o punto, único signo de puntuación. Tamén se indican as cantidades, con letras romanas (L, X, V, I, e J longo en posición final) situándoas entre puntos. Nos múltiplos de dez, sobre as letras da cantidade escriben un a superposto. O símbolo + utilízase para indicar a posición de palabras entreliñadas, que se omitiron ou que corrixen outras. 2.1.5. Cotexo con outros dous documentos híbridos de Melón Na colección documental do mosteiro de Melón que transcribe Cambón (CDMelón, de aquí en diante), rexístranse outros dous documentos redactados nunha lingua híbrida mestura de galego e leonés, segundo Ramón Lorenzo (2004b: 39). Pensamos que o cotexo deses documentos co Tombo das viñas podería quizais achegarnos algún dato sobre se hai entre eles relación temporal ou espacial. Non obstante, do primeiro descoñécese o orixinal. Cambón (CDMelón, doc. 424) reprodúceo a partir do traslado ó cartulario de 1800 do mosteiro de Melón que está no Arquivo Histórico Nacional. Está datado en 1246; o notario que toma nota ( qui notavit ) é don Yoanes. O segundo (CDMelón, doc. 565) correspóndense cun pergamiño de 12,9 x 26,7 cm conservado no Arquivo Histórico Nacional e dixitalizado no Portal de Archivos Españoles PARES10. Contén a doazón de varios casares que Teresa Suárez lle fai ó mosteiro de Melón. Está datado en 1256 e signado por Johán Iohanes, xurado do concello de León. Na ficha do documento indican que está en galego e en escritura gótica cursiva. Como se pode comprobar polo fragmento seguinte (Ilustr. 4), é evidente que non parece escrito pola mesma man có noso. Obsérvense, por exemplo, os hastís descendentes 10 pares.mcu.es. Ten a sinatura CLERO-SECULAR_REGULAR,Car.1448,N.10. 19 do s longo que case non soben da caixa da escritura, como sucede no caso do noso texto, e o trazo descendente de y ou z , que na nosa letra tenden a volver cara á dereita. Ilustración 4. Cotexo co doc. 424 (CDMelón) co recto do Tombo das Viñas de Ribadavia Cremos pois, que este documento e o noso non foron escritos pola mesma man. 2.1.6. Conclusións Nos reinos de Castela e León, a escritura carolina xurdiu e desenvolveuse entre os reinados de Afonso VI e Afonso VII, cohabitando coa visigótica. Desde ese momento ata os inicios do reinado de Afonso X foi a letra das chancelerías e amosaba dous tipos diferentes: a carolina común e outra de hastís alongados e estremos curvados chamada "minúscula diplomática", que se adoptou naqueles documentos reais máis solemnes, nos scriptoria monacais e na documentación privada. Os manuais de paleografía11 definen a carolina como unha escritura que se desenvolve entre os séculos VIII e XIII, minúscula, redondeada, de módulo equilibrado e uniforme e coas letras xeralmente illadas unhas doutras. Tamén a describen como clara, regular, harmónica e equilibrada na relación entre o corpo das letras e os hastís, que 11 Riesco (2000: 96 e ss.) e Marín / Ruíz Asencio (1989: 226 e ss.). 20 adquiren altura tanto ascendente coma descendente, o que fai que a separación entre liñas aumente. Ten poucos nexos e enlaces e, entre eles, os máis típicos son os de unión das letras c-t e s-t . O signo xeral de abreviación é unha pequena raia que pode designar tanto unha contracción coma unha suspensión. Neste aspecto, o máis característico da letra carolina é a introdución dunha abreviatura por letras sobrepostas. Todas estas características poden ser aplicadas ó noso texto, pero tamén temos que ter en conta outras particularidades xa mencionadas como: a) a tendencia a fusionar a curvas contrapostas; b) a existencia dun r redondo cando a letra que o precede ten unha curva á dereita12; c) a incipiente aparición dunha letra z que lembra o número 5; d) a tendencia á confusión entre o c e o t ; e) a aparición nalgún caso dun s de dobre curva a inicio e final de palabra; f) o uso do v en inicial de palabra alternando con u . Estes últimos trazos lévannos a pensar que a escritura está evolucionando cara ós tipos góticos. Riesco (2000: 135 e ss.) considera que a finais do século XII ou principios do XIII o canon gótico xa triunfara plenamente sobre o carolino en España, pero tamén indica que en León, durante o reinado de Afonso IX, aínda se emprega unha minúscula diplomática bastante regular e que as primeiras góticas cursivas, que aparecen na época de Afonso X, non difiren moito dela. Bea Vaquero (2006: 60) afirma que, en Galicia, o tránsito entre as dúas escrituras se produciu a partir dos primeiros anos do século XIII, en que se empezan a introducir pouco e pouco elementos góticos nos textos carolinxios. Finalmente, destaca a ausencia de <ç>, grafía innovadora que naceu na segunda metade do século XII e que se xeneralizou aproximadamente a partir de 1240 (Marcet, 2011: 62-63). Segundo Menéndez Pidal (1964: II, §54) o uso do <z> para as dúas sibilantes xorda e sonora era case xeral ata 1230 e a distinción gráfica entre xorda <ç> e sonora <z> vaise afirmando e facendo xeral a partir de 1240. Sánchez-Prieto (2004: 441) di que nos diplomas de Fernando III xa encontramos algúns exemplos da extensión da grafía <ç>, inicialmente só utilizada cando seguía <a>, <o> e <u>, ós contextos vocálicos palatais con exemplos máis ou menos frecuentes de <çe>, <çi>, xa moi comúns na chancelería de Afonso X. Máis sobre o uso das grafías utilizadas nas sibilantes do leonés medieval 12 a) e b) correspóndense con dúas das chamadas leis de Meyer que identifican un texto como gótico. 21 pódese ver en Marcet (2011: 62 e ss.), que cre que o uso de <z> para a sibilante xorda pode explicarse como "una reminiscencia de los usos escriturarios de la letra carolina del siglo XII, que tendía a emplear invariablemente la grafía z independientemente de la sonoridad de la sibilante africada". Cremos pois, que a letra se pode encadrar nun período que vai desde os últimos anos do reinado de Afonso IX ós primeiros anos do de Afonso X, o que non nos permite, polo momento, establecer quen é o rei mencionado. Ilustración 5. Letras do texto A 22 2.2. ANÁLISE PALEOGRÁFICA DO TEXTO B No texto B, no pelo do pergamiño, hai varias letras -cremos que catrocorrespontentes ás distintas mans que copiaron o texto; tamén se percibe o uso de dúas tintas, unha ocre e outra vermella. Estas escrituras son máis descoidadas ca no texto A e as letras están moi ligadas. En tres dos momentos escriturarios adóptanse uns tipos moi parecidos, tanto que entre o primeiro e o segundo non podemos afirmar con seguridade se se trata de dúas mans distintas. Por esa razón, analizamos os fragmentos por separado, pero non descartamos que algunhas partes fosen escritas pola mesma persoa. A seguir, descríbense aquelas características máis destacadas de cada copista, que optamos por denominar A1, A2, B e C; deste mesmo xeito tamén os identificaremos no comentario lingüístico, xa que optamos por analizar por separado as súas particularidades. 2.2.1. Morfoloxía das letras 2.2.1.1 Copista A1 O texto está escrito con tinta negra; nas primeiras liñas (percíbense polo menos dezanove -quince ilexibles e catro de difícil lectura-, que coinciden co anaco inicial do rolo), está moi esvaída, polo paso do tempo e porque está na parte do pergamiño máis exposta ó rozamento. Escribe tamén o primeiro parágrafo do segundo anaco de pergamiño. O a vai sempre sen capelo; c e t son moi semellantes e poden confundirse; o ç ten a cedilla bastante separada e desprazada e é fácil que se mesture coas letras da liña inferior; o d alterna a súa forma entre a uncial e a redonda; e e o confúndense frecuentemente, sobre todo cando van unidos a outras letras; ff é case sempre de dobre trazo (só hai dous casos de f simple no anaco inicial do coiro); o g non cerra o arco inferior; úsase o trazo para darlle valor de palatal á nasal; o r é redondo a final de palabra; o s longo aparece algunha vez duplicado, xeralmente a principio de palabra; o s curvo figura sempre a final de palabra e, ocasionalmente, no interior e a principio de palabra; v , que ten sempre valor consonántico, é moi parecido a b e poden chegar a confundirse; o y deixa caer recto e moi fino o hastil inferior, que non é moi longo; coma no resto das escrituras, non hai z . 23 Hai profusión de abreviaturas e o copista usa sempre signo tironiano agás nunha ocasión en que escribe et . Non utiliza signos de puntuación. Escribe un único parágrafo e, ó final do seu texto, traza unha liña longa, á maneira de punto e á parte; é a única vez que aparece en todo o escrito. Ilustración 6. Detalle da letra do copista A1 2.2.1.2. O copista A2 Escribe os parágrafos 2º e 3ª do segundo anaco de pergamiño. A tinta parece ocre, pero ben puidera ser unha negra moi esvaída. A grafía é moi semellante á anterior, por iso a análise das distintas letras pode axudar a concluír se debemos atribuír este texto ó primeiro copista ou se o debemos considerar independentemente. O a nunca ten capelo agás nun caso; o ç é semellante ó da letra anterior, coa cedilla separada e desprazada moitas veces; o d alterna entre a uncial e a redonda; e e o confúndense facilmente; alterna ff con f , mais o de dobre trazo aparece o dobre de veces; o g cérrase ás veces nun ollo tamén na parte inferior; O s nunca aparece duplicado e é curvo a final de palabra e ás veces a principio; o r é redondo a final de palabra; finalmente, e quizais sexa o trazo máis determinante para diferenciala da escritura anterior, nunca se usa a letra v , nin como vogal nin como consoante. Tamén abundan as abreviaturas e aínda que o normal é o uso do signo tironiano, hai dous casos en que a conxunción se representa cun e que parece maiúsculo. Non se utiliza ningún signo de puntuación. 30 salientables entre o seu alfabeto e o utilizado noutros reinos do centro e do oeste da península e salienta, coma Lucas Álvarez, o sistema abreviativo que a identifica. A este respecto, moitas das abreviaturas que Beatriz Vaquero (2002: 337 e ss.) recolle nun traballo anterior sobre a gótica cursiva no mosteiro de Celanova, próximo á área de Melón, vémolas reflectidas no verso do Tombo das viñas . Así a abreviatura de er , "que co paso do tempo faise maior e describre unha ampla curva que se prolonga ata voltar a tocar a caixa do renglón" témola ben representada. Como a autora indica, é usual no sufixo - eiro , - eira , polo que as dúas letras e e r se deben transcribir en sílabas diferentes. Tamén o signo 9, na caixa da liña, que representa a sílaba con ou o a sobreposto como abreviatura de ra . E, xa nos tipos máis tardíos, precortesáns, a innovación que supón o trazo xeral de abreviación de trazado máis curto, situado con máis precisión sobre a sílaba abreviada e un tipo de abreviaturas que a autora define como "incorrecto", como o caso de ppco para público , do que nós ofrecimos un exemplo atrás, no apartado correspondente. Destaca no noso texto a inexistencia de R maiúsculo alternando con rr , uso que a autora sitúa no século XV. Non podemos pois, a través da letra, encadrar o texto B nun período de tempo demasiado concreto. 2.3. ANÁLISE PALEOGRÁFICA DO TEXTO C O texto C é un texto borrado que puidemos recuperar grazas a técnicas fotográficas especiais. Para iso fotografouse o documento en diferentes bandas do espectro, tanto as visibles R, G, B, coma as non visibles, ou sexa, o ultravioleta e o infravermello; o obxectivo era facer unha caracterización multiespectral do pergamiño para poder ver a scripta inferior . Posteriormente procesáronse as imaxes e realizáronse diferentes modelos, tanto en escala de grises coma a cor. Todo isto permitiunos acceder máis facilmente á lectura. Con todo, renunciamos a facer unha descrición paleográfica, xa que non sempre saberemos descartar os efectos producidos polo tratamento fotográfico da morfoloxía propia da escritura deste texto, en aparencia unha clara gótica cursiva. Ó final deste traballo, reproduciranse varias imaxes del con distintos tratamentos. Pero velaquí unha mostra da situación orixinal e do resultado dun dos modelos aplicados. 31 Ilustración 11. Comparación do perg. orixinal co perg. tratado fotograficamente 32 3. Análise codicolóxica e diplomática do Tombo das viñas 3.1. CONSIDERACIÓNS XERAIS Máis alá do valor filolóxico que posúa o Tombo das viñas de Ribadavia , en canto que nos fornece momentos da historia da nosa lingua ou da nosa historia lingüística, deberemos tratalo nos seus aspectos diplomáticos, en canto que é a "noticia escrita dun(s) acontecemento(s)" (Riesco, 2000: 193). Aínda que nalgún tempo da historia da ciencia diplomática o estudo do Tombo sería desbotado por carecer este dunha formalidade especialmente solemne, tanto nas súas características internas coma nas externas, autores de traballos máis recentes contemplan este tipo de documentos e recoñécenlles estruturas formais estables e funcións que os presentan como formas diplomáticas de pleno dereito. E aínda máis, considéranos pezas fundamentais para o coñecemento de fases pretéritas da lingua e avogan por un estudo multidisciplinar que reúna aspectos diplomáticos, paleográficos, lingüísticos, filolóxicos e aínda antropolóxicos (Susana Pedro, 2008: 655). Para a diplomática tradicional e dentro da clasificación documental, os dous textos que se conteñen no recto e no verso do pergamiño (textos A e B), pola ausencia de formalidade son apenas considerados noticias , simples anotacións relativas a feitos, sen garantía de veracidade e eficacia, pois carecen de elementos que os doten de solemnidade fronte ás cartas , os privilexios , as sentenzas ..., formas históricas da tipoloxía documental. Susana Pedro (2008: 646) sinala que houbo un longo debate sobre o seu valor xurídico que durou máis dun século e aínda continúa e que iso fixo que deixasen de ser consideradas formas diplomáticas. Na análise codicolóxica deste documento que iniciamos a continuación, seguimos basicamente a Elisa Ruíz (2002). Os apectos diplomáticos tratarémolos a partir da obra de Riesco (2000). 3.2. ANÁLISE CODICOLÓXICA O rolo ten unhas medidas aproximadas de 218,6 cm de longo e 16 cm de ancho. O pergamiño está ben arranxado; pola carne é claro e liso e de boa calidade, sen que se advirtan cicatrices, marcas ou manchas da pel do animal. A parte do pelo, que pola súa natureza é máis rugosa, está manchada ó inicio e ó final, seguramente a causa do propio 33 enrolado. Nela tamén se observan imperfeccións e distintas coloracións características desta parte do coiro. Como xa dixemos, o documento está constituído por catro anacos con lonxitude aproximada de 19,6, 57, 74,2 e 37,8 cm. O primeiro anaco é un pergamiño borrado pola carne, aproveitado para poñerlle con posterioridade título ó rolo polo verso e cosido con cordel; os outros tres -os primixeniosestán cosidos entre si con dúas "costuras" de coiro. En conxunto está ben conservado, agás cinco amósegas na beira esquerda e dous "ollos", que afectan lixeiramente á lectura do recto, pero non á do verso, que as evita, o que demostra que eses defectos se deberon producir entre a escritura dun e doutro texto. A tinta utilizada no recto é ocre, o coiro está moi aproveitado, pois non se lle deixaron marxes á escritura nin nos laterais nin na parte superior. A parte inferior amosa que o texto está incompleto, seguramente porque o pergamiño foi cortado, e parecen darse dúas posibilidades do que aconteceu: ou a redacción se interrompeu, xa que se pode ver que, se houbese unha liña inferior completa dentro dun parágrafo máis longo, quedarían restos; ou o corte eliminou unha liña inferior que non chegaba ó final, coa que remataba o parágrafo. Ilustración 12. Final do recto do pergamiño (Texto A) Ó longo do texto do recto vanse subliñando frecuentemente o nome do mosteiro e outras referencias que consideraron de interese, quizais para unha fácil localización de cales eran as súas pertenzas e dereitos na vila de Ribadavia. O subliñado posiblemente sexa posterior ó acto da escritura. No verso, escrito con tinta negra, as marxes son moi variables, produto das distintas mans, das que se falará máis adiante. Tanto no recto coma no verso a disposición do texto é a liña tirada, con bastante separación entre unha e outra. Non se percibe nos dous lados do documento ningún tipo de pautado; non obstante, e sobre todo no recto, vese certa intención de manter a 34 horizontalidade. No recto hai poucas correccións e só en dúas ou tres ocasións aparecen anotacións interlineais. O verso está máis descoidado. Na carne do documento, o corpo da escritura consta de 264 liñas, separadas regularmente e divididas en seis parágrafos; tres no primeiro anaco de pergamiño, un no segundo e dous no terceiro. Estas seccións parecen ter intención, dalgunha maneira, de organizar o contido do texto. No verso do documento enumeramos 291 liñas primarias (xa que hai bastante texto entreliñado), as 15 primeiras ilexibles e catro do final (283-286) que presentan dificultades de lectura. Como consecuencia da existencia de varias mans (quizais tres ou catro)15 e distintos momentos de escritura, na primeira parte do texto as liñas manteñen a horizontalidade con pouca separación entre elas, polo medio tenden a ascender lixeiramente e amplíase a separación, e volven a recuperar a horizontalidade contra o final. O primeiro anaco de pergamiño, tendo en conta as dificultades que presenta polo mal estado da escritura, parece conter un único parágrafo; no segundo anaco hai seis, escritos por distintas mans; o terceiro está constituído por unha única alínea, talvez escrita en dous momentos distintos, e no anaco final obsérvase un primeiro parágrafo longo, logo outro bastante ilexible e cinco alíneas breves, case á maneira de lista. Esta división do discurso non responde, en principio, a ningunha intención organizativa. Finalmente, temos que deternos no primeiro anaco do pergamiño, como xa se dixo cosido con cordel ó resto, fronte ós outros tres anacos unidos con coiro. Este engadido foi posterior á escritura primixenia do recto, posto que está sen utilizar por esa parte e, a simple vista, obsérvase que é un fragmento reaproveitado, xa que se distinguen polo lado da carne restos dunha escritura previa que puidemos recuperar case na súa totalidade. Posiblemente se engadiu para, polo verso, no sentido contrario, poder poñerlle ó escrito primeiro o título Tunbo de las viñas de Rribadavia -do que aínda se percibe claramente a palabra Rribadavia e algunha outra letra-, quizais como parte do traballo de arquivo do mosteiro ("Título 1", na Ilust. 13). Nun tempo moi próximo a ese feito, debeuse realizar a escritura do verso de todo pergamiño. Máis tardío, xa que a letra parece posterior, foi o feito de “repasar” as palabras 15 Como vimos no apartad de paleografía, hai que considerar que, á parte desas persoas que escribiron o texto, algúns dos engadidos e entreliñados están feito cunha letra moi distinta a das do texto primixenio polo que aínda puido intervir algunha persoa máis. 35 Tunbo de las do título orixinal e repetilo todo: Tunbo de las viñas de Rribadauia ("Título 2"). Sorpréndenos o uso da palabra tombo , pois xeralmente utilízase para denominar códices ou grandes libros, o que noutros lugares se denomina cartulario ou becerro. Sobre o concepto de tombo , a área de uso da palabra e os problemas sobre a súa etimoloxía véxase Mendo (2002: 168-169). Posteriores á escritura orixinal son as anotacións arquivísticas. Os comentarios na tese de Cambón ó respecto, malia que o autor fai unha detida relación dos arquiveiros coñecidos de Melón e dos “contrasinais” que utilizan, non nos foron de axuda. Distinguimos o que parecen ser varias marcas clasificatorias no noso pergamiño pero non podemos aventurar cal é a súa antigüidade e o seu significado. Estes sinais correspóndense con I - un <i> maiúsculo ou 1 en números romanos- ("Marca 1"), no lado inferior dereito; un 8 entre os dous títulos ("Marca 2"); as letras B e H ("Marca 3"), en tinta azul e que parecen as sinaturas máis modernas; e un 5 ou z coa liña superior estendida tamén na esquerda ("Marca 4"), signo moi fino e case imperceptible. Obsérvase tamén, no sentido contrario ós títulos, que hai restos da escritura do texto que ocupa este anaco inicial do verso do pergamiño, quizais escrito na mesma época ou nunha moi próxima á primeira titulación. Ó final deste traballo, engádese unha reprodución do recto e do verso do pergamiño, a cor e a tamaño real, o que permite observar con mellor precisión todo o comentado anteriormente. Ilustración 13. Título(s) e marcas de arquivo 36 3.3. CARACTERÍSTICAS DIPLOMÁTICAS O documento contén tres textos independentes escritos en distintas épocas e de tipoloxía diferente que se corresponden co recto, o verso e o codex rescriptus que encabeza o pergamiño. Describimos con certo detalle o contido de cada un porque isto será fundamental para a súa datación e, parellamente, para determinar a súa autenticidade, fin último da diplomática. Os dous primeiros deben de ser clasificados como documentos narrativos (Riesco, 2000: 208). O texto A, o primeiro en ser escrito, recolle unha enquisa a uns caualeiros (liñas 227-228) de Ribadavia que declaran sobre as casas, as viñas e outras propiedades que an las Órdenes enno coto del Burgo . Son os inquiridores, omnes del rrey , Xoán Páez e Pedro Domínguez e os vigario s nomeados por eles, Pedro Martiz Paián e Fernán Núnez. Hai doce persoas declarantes ou jurados , todos homes, se é que non se lles preguntou a máis, xa que como vimos o documento está incompleto. O procedemento seguido, se nos cinximos ó texto, é que o primeiro de estos jurados (liña 5) responde sobre o que el coñece nunha longa exposición que finalmente os restantes confirman ( como dixo Alfonso Pérez que dixo primeir o). Con todo, parece máis factible que todos os declarantes fosen lembrando, ben individual ben conxuntamente, os datos e que o relato do proceso se compuxese desa maneira só por comodidade. O instrumento ten unha estrutura moi simple. No primeiro parágrafo, insírese o protocol o que queda reducido a unha fórmula de notificación ( Esta ye la renembrancia de la enquisa ...), á presentación dos inquuiridores ( Johán Peláez e Pedro Domíngez, omnes del rrey don Alfonso ), á procedencia destes mesmos ou ó lugar de realización ( en Rribadauia ) e ós vigarios escollidos por eles ( pusieron consigo por vigarios que uisen e que odissen elo que dezían elas enquisas e elos que faziamos nós a Pedro Martiz Paan et a Ffernán Núnez ). A seguir, no segundo parágrafo, empeza a enquisa en si, co xuramento e a declaración do primeiro preguntado, don Alfonso Pérez , que informa sobre quen ten (que mosteiro, igrexa ou orde relixiosa) as propiedades das casas en Ribadavia. No terceiro parágrafo, como seguindo unha orde na tipoloxía dos bens, explicítase outra parte do obxecto da pescuda ( Estas son elas vinas que an elas Órdenes enno Coto del Burgo ), pero de 37 seguida se mesturan outras propiedades agrícolas ( lera , senara ...) e outros bens inmobles (de novo casa , e tamén forno , plaza , eredad , bodega ...) quizais lembrándoos segundo certa ordenación espacial do territorio. E así ó longo do cuarto e quinto parágrafos. O sexto e último parágrafo do texto remata co xuramento do resto dos declarantes ( jurado e preguntado dixo e otorgó en todo como estos otros ), xuramento que queda incompleto porque o pergamiño, como dixemos, debeu ser cortado. Como se pode observar, tanto polo carácter “non dispositivo” do diploma coma pola “autarquía diplomática” característica deste tipo de instrumentos (Pichel, 2008: 75), descoñecemos parte da xénese do acto documental: entre outras cousas, carece de datación, ignórase que feito motivou a enquisa e quen solicitou o acto procesual ( petitio ) e non está suficientemente claro quen outogou este procedemento. Tampouco se sabe quen foi a persoa que o escribiu, ben polo tipo textual, unha nota que logo sería elevada a carta, ben por que o documento está incompleto, ben porque na época en que se escribiu non estaba aínda regulada a institución notarial, incipiente aínda a mediados do século XIII cando Afonso X empeza a ordenar as súas funcións e o seu procedemento no Foro Real e no Espéculo (Bono, 1979:231-256). A este respecto é de interese entre estes libros xudiciais de Afonso "el nono"16, o que no Espéculo se indica en relación ós escribáns: Poner escrivanos non conviene tanto a ningún ome como al rey. Ca él os deve poner primeramiente en su casa [...]. E los puede otrosi poner para fazer las pesquisas en quantas maneras ellas son, así como dixiemos en el título de los pesquridores. (Espéculo, l4.12.1). Queremos ademais destacar, así o fai tamén Bono (1979, 239 e ss.), a diverxencia entre o Foro Real e o Espéculo en relación á confección "in pública forma" a partir da "nota", que segundo o Foro se debía conservar e destruír segundo o Espéculo: 16 Non podemos deixar de mencionar que, a pesar de que seguimos a denominación da historiografía española ó respecto da numeración dos reis, Afonso IX é o oitavo de Galicia e Afonso X, o noveno. Así o foi tamén en España ata séculos recentes. Véxase por exemplo o título da obra do impresor de Burgos Juan de Junta en 1541: Fuero Real de España: diligentemente hecho por el noble Rey dõ Alõso IX glosado por el egregio doctor Alonso Diaz de Mõntaluo.… ou a do impresor Juan Mafrey en 1611: Las Siete Partidas del sabio rey don Alonso el nono, nuevamente glosadas por el licenciado Gregorio López del Consejo Real de Indias y su Majestad. 38 Los escriv. públ. tengan las notas primeras que tomaren de las cartas que ficieren, quier de los otros pleytos cualesquier, si carta fuere ende fecha, porque si la carta se perdiere, o viniere sobre ella alguna dubda, que pueda ser probado por nota donde fue sacada (Foro Real, 1.8.2). Debe fazer primeramiente la nota, e pues que fuere acordada ante aquellos que la mandaren fazer, dévela escrivir en el registro, e romper la nota, e fazer la carta (Espéculo, 4.12.8). Lucas Álvarez (1989: 366) di sobre os "scriptores" que "simplemente notan y confirman como testigos de execepción" e que "desde el punto de vista de la función notarial, constituyen un antecedente histórico, incluso cuando cronológicamente acompañan al notariado propiamente dicho". Pola súa parte, o texto B, o do verso, é unha relación de propiedades ( das viñas et das casas et dos soutos et herdades et dos fforos ) que o mosteiro de Melón ten na parroquia de Santo Estevo de Nóvoa, en Carballeda de Avia. Como se perdeu a parte inicial do texto polo mal estado do coiro e porque foi utilizado para titular o recto, non podemos saber se hai algún tipo de fórmula protocolaria no documento que contén o verso do pergamiño, aínda que non o parece. Con todo, no segundo anaco de coiro, iníciase o relato cunha fórmula de notificación ( Rº ssent das viñas et das casas et dos soutos et herdades et dos fforos que o moesteiro / de Mellón et ha enna villa de Sant Esteuo ), coa dificultade engadida de interpretar a abreviatura e a segunda palabra que o encabezan, como xa se tratou no apartado de paleografía. A seguir empézanse a enumerar estas propiedades en tres parágrafos, quizais escritos pola mesma man, pero os dous útlimos cunha tinta máis esvaída. O cuarto parágrafo, seguramente escrito por outra persoa, pois a letra varía moito, repite o contido do que recolleu o primeiro escribán a partir da notificación, con algunha alteración na redacción e outras opcións gráficas, polo que parece que ambas e dúas mans están tomando a información a partir dunha fonte común o que, seguramente sen moita marxe, lles permite facer algunha variación. Compárese a redacción dos primeiros datos: Letra A: Jt em primeiramente jas hũa leira hu | chama n a d’Orrac'Arres, como parte dũu cabo p e lla que ffoy de M arí a Caruoeira | et parte doutra parte p e lla que ffoy de D omin ga Ean e s de Muime n ta | et de Johán Calujño et en ffondo ffere e n no rregueiro et en çima topa | e n no camjño público que vé n p er a Cardoxe. Jt em outra leira hu chama n O Sseixo que | vay fferir e n no rregueiro da Videira et parte p e lla que ffoy de P er o Ffeca et | doutra p e lla do Espital et topa e n no camjño que vay p er a Carduxi. 39 Letra B: Jt em jas hũa leyra hu chama n ha d’Orrac’Ares como parte dũu cabo | p e lla que ffoy de M arí a Caruoeyra et parte da outra parte p e lla que ffoy | de D omin ga An e s de Moyme n ta et de Johán Calujno et en ffondo ffere | no rrigeiro et ençima topa no camjno público que ué n p er a Cardoxe, et | ffase n dela fforo de terça. Jt em outra leira hu chama n o Sseixo que | vay ffirir e n no rrigeiro da Videira et parte p e lla que ffoy de P er o | Ffeca et da outra p e lla que ffoy do Espital et topa no camjno que | vay p er a Cardoxi et ffase n dela fforo de terça. As propiedades que enumeran ata aquí, xa que a segunda persoa (B) repite a primeira parte do que escribe a primeira (A1), correspóndense cos bens do mosteiro de Melón nesa parroquia de Santo Estevo de Nóvoa nun momento concreto pero pouco preciso, que se especifica no remate do fragmento do escribán A2: Estas herdades todas ensinou e peegou Johán Lourenço et Esteuo Rrodrigues et / Johán Capateiro et ffrey Johán de Uársea et moradores en Santo Esteuo peegaron / todo ao abbade don Esteuo aa seída da morteidade et os fforos e / casas e herdades que perteeçían ao moesteiro de Melón enna flliguesía de Santo Esteuo / et en se[u] térmjno et morou hi o abbade tres días con súa conpana por saber / estas herdades. Finalmente, o que parece unha terceira e última man engade o resto do contido, precedéndoo tamén dunha notificación: Estas som as herdades que Santa María de Melón á em Santo Esteuo . No texto deste terceiro escriba, hai dous engadidos. O primeiro remata o primeiro parágrafo do seu escrito, onde deixou un espazo en branco, seguramente por descoñecer os datos; logo outra man, que non parece ningunha das que escribiran ata agora, complétao. O outro engadido, un texto independente constituído como alínea, está contra o final do documento. É difícil de ler porque a tinta está máis esvaída e tampouco se percibe ben a cal das mans pode corresponder a letra. O que denominamos texto C do Tombo das viñas correspóndese cunha scriptio inferior borrada, que está no recto do primeiro anaco de pergamiño. Contén un prazo de aforamento entre Johán Esteues , abade de Melón, e Affonso Peres e a súa muller, Marina Martís , por unha viña sóbrella fonte da Nugueira , en Fondo de Rebordochaão (parroquia de Rebordechán, Crecente). A dificultade que pode supoñer ler a scriptio borrada viuse compensada pola existencia de sete cartas de aforamento (docs. 771, 773, 776, 780, 786, 787 e 792 de CDMelón) en que participa ese mesmo abade e o mesmo escribán, frei Lourenço , cartas que 46 é, no galego-portugués e no gascón, pois no centro viuse interrompido18, pola chegada ós territorios de León e Castela de mozárabes do sur presionados pola invasión árabe de 711. Fose cal fose o momento en que o verbo latino QUAERO, ou o seu romance correspondente querer , adquiriu o significado moderno, xa no propio latín os seus compostos cubrían moitos dos seus significados iniciais, especialmente os referidos a 'investigar' e a 'facer unha enquisa'. Limitamos a busca ata o ano 1300 pois, en relación cos traballos de Procter e Cerdá, interésanos describir o uso da enquisa desde os primeiros momentos documentados ata o reinado de Afonso X que, dalgunha maneira, sistematizou o seu uso e a incluíu como parte do proceso xudicial innovador que supoñen os seus textos lexislativos. Tamén, como xa indicou Procter, é a partir do séc. XIII en que tamén parece decaer19. Achegamos como anexo a este traballo un rexistro documental (Anexos I e II) daqueles textos da documentación galega, en latín e galego, onde se menciona a enquisa e/ou o procedemento inquisitivo. O resultado da nosa busca, que non quere ser exaustiva senón representativa, deu en total 71 referencias, 58 en latín e 13 en galego. A seguir de cada texto indícase se hai só mención a este tipo de proba ou se se engaden outros datos de interese como número de inquiridores, número de xurados, quen a ordena facer, etc. As conclusións que se poden extraer dos textos amósannos un panorama moi semellante ó que Procter describe no seu estudo. A maioría das enquisas mencionadas fan referencia a preitos por propiedades e, dado que a documentación da que dispoñemos, é xeralmente monacal, nos litixios case sempre está implicado un mosteiro. O número de inquiridores é variable, xeralmente entre dous e catro; tamén o é o número de "xurados". Non sempre se menciona quen a ordena facer. Son abundantes as que se realizan baixo a xurisdición real (núms. 2, 17, 19, 22, 23, 24, 27, 28, 29, 31, 32, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 42, 44 do Anexo I; núms. 3, 5, 7, 9 e 10 do Anexo II) e é con Afonso IX en que se volven máis abundantes. Algunhas xorden de preitos entre mosteiros (núms. 26, 33, 41 e 57 do 18 E remite a Tovar, que afirma que algúns resultados toponímicos apuntan a que houbo unha tendencia á perda do -Nintervocálico na área cántabro-astur. 19 No entanto, Valdeavellano (1968: 486) refire que durante os séculos XIV e XV se realizaron enquisas ou indagacións con función fiscalizadora da actividade dos oficiais públicos que rexían os distritos administrativos. 47 Anexo I; núm. 7 do Anexo II). Menos frecuentemente actúa de xuíz un señor feudal (núms. 9 e 52 do Anexo I; núm. 4 do Anexo II). A mención á "lex cotica" no nº 6 do Anexo I, reforza a idea de que a enquisa afunde a súas raíces no procedemento xurídico da baixa Idade Media. Debeu ser normal a súa inclusión nos foros das vilas e cidades como proba para xulgar determinados delictos, como se recolle no nº 19 do Anexo I e no nº 3 do Anexo 1, as versións latina e galega do foro do burgo de Caldelas. O documento nº 5 do Anexo II é un bo exemplo -aínda que o único do noso corpus destas característicasde como debía ser o procedemento inquisitorial completo, desde a orde do rei, pasando polo nomeamento dos inquiridores e a declaración das testemuñas xuradas, que neste caso varían de número segundo os lugares, entre 3 e vinte e tres. Os documentos nº 47 e nº 58 do Anexo I, os dous da catedral de Santiago, alertan sobre os falsos testemuños nas enquisas. No primeiro, ademais, hai unha queixa explícita sobre as enquisas que o rei manda facer en relación ás herdades de reguengo. De interese son tamén os textos 11 e 13 do Anexo II. No primeiro a enquisa parece estar mencionada como un tipo de tributo polo que se paga, xa que se di et por salua e por enquissa a morte de cada un de uós dardes V soldos da moeda pequena da gerra . A salua (Ramón Lorenzo, DDGM, s.v.) ou salua fe está definida como 'xuramento, proba solemne', o que parece outra maneira de participar nun procedemento xudicial. Quizais co aforamento de terras, os mosteiros ofrecesen, iso si, con carga monetaria, a defensa do foreiro con declaración ó seu favor. Pero isto, non deixa de ser unha hipótese. No segundo documento citado, o nº 13, amósase un uso da enquisa no control tributario e faise mención do oficio de "perquiridor", quizais na liña do que indica Valdeavellano (vid. nota 17). Finalmente, nótese o estilo directo nos documentos nº 1 e nº 2 do Anexo II, os máis antigos en romance. O feito de recoller literalmente o dito, algo que se pode ensaiar neste tipo de documentos menos formais é, como veremos, mostra do papel que as noticias tiveron no xurdimento dos romances na escrita. 48 3.5.3. Conclusións O texto A, en conclusión, correspóndese cunha das partes do procedemento inquisitivo (a realización do interrogatorio ós xurados), do que descoñecemos todos os outros pasos: nin a orde real que recollería o motivo da querela e que mandaría realizar a enquisa, nin as partes no preito, nin a sentenza final de como se resolveu o litixio. En aparencia, as ordes relixiosas, os homes libres de Ribadavia ou o propio rei puideron motivar o procedemento. Foron dous os inquiridores e mais dous vigarios 20 que, seguramente, exercen o papel de representantes dos habitantes de Ribadavia. Os xurados, se non houbo máis parágrafos que continuasen a relación no final do pergamiño, son doce, incluídos os dous vigairos. Danse moi poucas indicacións da clase social das persoas mencionadas (un clérigo, dous peleteiros, dous carpinteiros, dous correeiros...). As persoas que toman nota deben ser varias, ou iso parece indicar a persoa verbal ( pusieron consigo por viga|rios que uisen e que odissen elo que dezían elas enquisas e elos que faziamos nós ), pero poderíase tratar dun uso do plural maiestático. Finalmente, non podemos descartar que esta enquisa se deba encadrar na defensa dos dereitos fiscais do monarca, isto é, que coma noutros caos que Procter (1966: 15-16)21 menciona (ou o documento 1 do Anexo II), o rei a mandase facer para previr ou corrixir a evasión de impostos e para descubrir que terras pasaron ilegalmente de reguengo a abadengo. Outra posible motivación do documento podería estar en relación cos conflitos que sobre a xurisdición eclesiástica e a cobranza dos décimos se mantiveron desde finais do século XII entre as ordes relixiosas en Ribadavia (Romaní, 1988: 107-127). 3.6. CARTAS E NOTICIAS. AS NOTICIAS DESDE A PERSPECTIVA ACTUAL As noticias, logo os textos A e B do Tombo das viñas , viñeron tendo distinta consideración segundo os autores, porque moitas delas son rexistros documentais dun acto 20 O seu papel non parece ter que ver co dos vigairos das confrarías (López Carreira, 1999:242) nin co dos vigairos eclesiásticos, xeralmente representantes dos bispos. Quizais se puidesen corresponders co "vicarius" que menciona Valdavellano (1968: 503), oficial auxiliar no cal delegaban a súa autoridade condes, xuíces ou potestades. Polo contexto, "que uisen e que odissen elo que dezían elas enquisas e elos que faziamos nós" (liña 3), a súa función é a de observadores que vixían o bo funcionamento do proceso; ademais, parece entenderse que foron elixidos polos mesmos inquiridores. Dado que os vigairos son, en xeral, representantes dun poder, podemos entender que os inquiridores non estaban presentes. Os dous son, á súa vez, declarantes. 21 Procter cita dúas enquisas mandadas facer por Afonso X en Ledesma e Burgos a este respecto. 49 xurídico ( actio ), teñen valor probatorio e son utilizadas logo para a conscriptio ou redacción do feito documental (Pichel, 2008: 75-76). Na historia da diplomática desenvolveuse un longo debate sobre a validez xurídica deste xénero documental, asunto sobre o que Susana Pedro (2008: 13-69) nos ofrece unha visión xeral. Á parte da distinta consideración que nesa disciplina tiveron e teñen este tipo de documentos, nos últimos anos e desde o punto de vista lingüístico, son varios os autores que destacaron a súa importancia, nomeadamente no ámbito do galego e do portugués. Fronte á formalidade que os documentos dispositivos amosan, as noticias resultaron un ámbito axeitado para as innovacións escriturarias que xurdiron no séc. XIII no paso do latín ó romance. Así o puxo de relevo Ana M. Martins (1999: 499-504) e, como ela conclúe posteriormente (2004: 518 e ss.), neste tipo de textos ensáianse as innovacións determinantes para que o portugués avanzase como lingua da documentación notarial. Con todo, o galego debeu vivir unha situación distinta, pois Monteagudo (2007: 309) afirma que en Galicia aparecen desde o principio documentos en romance de tipo dispositivo. Unha situación idéntica á do portugués debeuse dar tamén para o castelán, lingua en que ademais o tipo documental enquisa ten un papel de importancia. Monteagudo (2007: 276-277) sinala que os documentos probatorios do tipo "inquisitiones" feitos na área castelá foron moi permeables ó romance polo desexo de reprodución fiel dos testemuños dos declarantes e engade que "entre os máis antigos exemplos de carta en vulgar colleitados en dominios casteláns, atópanse varias pesquisas", ordenadas por particulares ou polo rei, con exemplos xa no tempo de Afonso VII e abundantes no de Afonso VIII. No que atinxe ó Tombo das viñas -ó que non lle podemos dar exactamente a consideración dun texto primitivo, xa porque o escrito no pelo do pergamiño é claramente do século XIV ou máis tardío, xa porque o do recto, como se concluirá, é vinte anos posterior polo menos ó que se cría e foráneo-, o valor das dúas noticias que contén radica máis na espontaneidade que a lingua poida ter ó non verse constrinxida polas fórmulas máis ríxidas dos documentos dispositivos, ca pola antigüidade dos textos. Así e todo, xa que os dous escritos recollen unha enumeración de bens inmobles tampouco dan pé a unha variedade de estruturas sintácticas nin a un repertorio léxico amplo. 50 3.7. O CONCEPTO DE "RENEMBRANCIA" Para rematar este apartado diplomático, queremos achegar aínda unhas notas sobre unha palabra do texto que parece estar estreitamente relacionada coa súa tipoloxía documental: renembrancia , coa que se inicia o texto do recto do pergamiño. O obxectivo explícito dos interrogatorios procesais era acudir á memoria das persoas para resolver con xustiza a través dunha sentenza un conflito. De aí que en moitos destes procedementos se faga mención explícita, no rexistro da enquisa, desa memoria. Por esa razón ás veces tamén se adoita sinalar a idade provecta dos declarantes. No caso de Galicia e de Portugal, Andrade Cernadas (2012: 11-34) considera que isto pode estar en relación co xurdimento do concepto e da voz vedraño . Para Isabel Alfonso (2010: 249-250) o termo remembranza é un dos xeitos de cualificar as enquisas, pois rexístrao en varios documentos do século XIII en Castela. Dado que o procedemento inquisitivo a través da enquisa fora gañando máis lexitimidade no século XIII e parece estar dotado de gran solemnidade, como amosa a retórica da expresión jurado e preguntado , a memoria e a boa reputación dos declarantes tiña que ser fundamental. Non é infrecuente que nas enquisas se pregunte sobre a idade das testemuñas ou canto tempo atrás lembran. Na colección documental de Melón hai un interrogatorio titulado co rexesto "Información sobre los sábalos que se cogían en la Reza", no cal cada un dos vinte e sete declarantes informa de cantos anos llos levaba vendo coller ó mosteiro22. Así, a idade das testemuñas, en canto que tiñan máis memoria, debía de ser importante nas enquisas, pero tamén a súa capacidade de transmisión de información Isabel Alfonso (2008: 259 e ss.) e neste sentido é de interese unha frase do noso texto: "E dixeron máys estos jurados todos: que casas et uinas, sotos e cortinas que auýan elas órdenes enna villa, de máys que non se lo sabían ata que se lo acordassen máys e dixelo ýan a los otros que lexauan elos en so logar " (liñas 244-246), o que dá ademais a entender que estas persoas ocupaban algún tipo de cargo, quizais xurados ou rexedores do concello23. 22 Doc. 504 da tese de Cambón. Dátao, con dúbidas, en 1253. Algunha das persoas mencionados no texto A puideron participar nese interrogatorio, como Petrus Ferrarius de Burgo , Aras Menendi, laicus Burgo , por exemplo. 23 Sobre este cargo en Galicia na Idade Media vid. López Carreira (1999: 260 e ss.). 51 Malia a afirmación de Isabel Alfonso, que cita (2010: nota 1) dous documentos coa palabra, un da Catedral de Burgos e outro do mosteiro de San Salvador de Oña, na consulta da voz remembrança e variantes na documentación en castelán do CORDE non encontramos moitas atestacións do termo e tampouco en relación con enquisas. Susana Pedro (2008: 13) indica que a palabra "renembrança" é un dos substantivos tipificadores do tipo documental noticia ; con todo non é moi frecuente na relación que inclúe no seu traballo. Máis común parece o termo na documentación galega. Das 74 atestacións en tódalas súas variantes ( renembrança , remembrança , lembrança ...) que nos devolve a consulta no TMILG, á parte de no noso documento, só figura nunha ocasión nunha enquisa. Os demais casos son sempre outro tipo de documentos, maioritariamente relacións de bens ou inventarios de épocas posteriores á nosa. Das coleccións documentais consultadas, cómpre destacar, como xa apuntamos nun traballo anterior (Méndez, 2007b: 445) que o sintagma que abre o primeiro texto do Tombo das viñas "Esta ye la renembrancia" figura, con pequenas variantes no verbo e no artigo, catro veces en documentos do mosteiro de Carrizo do século XIII (docs. 598, 599, 602 e 603) e tres nos da Catedral de León, nos primeiros anos da década de 1270 (docs. 2312, 2313 e 2371). Tamén nestes casos se trata de noticias que recollen relacións de propiedades ou de rendas, polo que cremos que o matiz semántico da palabra parece que se achega máis ó de 'rexistro' có de 'memoria'. 52 4. Edición dos textos 4.1. CRITERIOS DE EDICIÓN Ademais da reprodución fotográfica das distintas partes do manuscrito orixinal que se engaden ó final deste traballo, facemos unha edición interpretativa dos textos do Tombo das viñas que nos permita un correcto estudo gramatical de cada unha das partes e, á vez, que calquera lector non iniciado teña acceso ó seu contido. Para isto, utilizamos as seguintes normas de transcrición, para o que seguimos fundamentalmente a Lorenzo (2004a): 1. Para a puntuación do texto séguese un uso moderno; é polo tanto interpretativa. Renunciamos ós signos orixinais, que no caso do texto A se reducen ó punto (lembremos: ó final de cada posesión citada e para separar as cifras en números romanos e algunhas abreviaturas). Dado que o texto ten unha estrutura enumerativa composta por cláusulas ou frases xeralmente curtas e unidas pola conxunción e , adoitamos separalas por <;>. O punto utilízámolo para indicar distintos enunciados. En B non se utilizan signos de puntuación; só algunha das mans remata en ocasións os parágrafos cun trazo horizontal. En C, xa que foi borrado, é moi difícil determinalo con certeza, pero cremos que do mesmo xeito ca en B non se utilizan signos de puntuación. 2. Mantéñense os parágrafos orixinais pois calquera outra división sería arbitraria e seguramente non achegaría nada ó texto. 3. As palabras sepáranse seguindo os criterios actuais e, do mesmo xeito, fanse as contraccións habituais entre as preposicións e outros elementos da oración que establece a norma moderna. Os pronomes enclíticos tamén van unidos ó verbo. Utilízase o apóstrofo (') para sinalar contraccións de palabras que hoxe non se adoitan facer. 4. O uso das maiúsculas faise seguindo as regras actuais do galego moderno, concretamente despois de punto e no caso dos nomes propios de persoa ou lugar. 5. Na acentuación séguense as normas modernas. 6. Indícase a separación das liñas co símbolo | e numéranse de cinco en cinco. 53 7. Desenvólvense as abreviaturas e sinálanse con cursiva as letras repostas cando sexa pertinente por causa de posibles escollas gráficas ( m / n ; b / v / u ; etc.) que, sempre que é posible, remiten ás usadas cando a palabra abreviada tamén aparece completa. 8. Repuxéronse entre corchetes [ ] aqueles fragmentos de texto de lectura dificultosa, que tivemos que interpretar por rotura do pergamiño ou que parecen erro de omisión. En nota, indícase a causa. 9. Sinálase entre ( ) as letras que os escribas engadiron a maiores por erro. 10.1. Previamente á determinación do inventario de grafemas do texto, debemos identificar e analizar o trazo xeral de abreviación (tamén denominado lineta ou trazo supralineal), en canto que nos cómpre determinar se o seu valor é simplemente abreviativo ou é tamén unha unidade subgrafemática que, asociada a outros grafemas, representa trazos articulatorios vocálicos ou consonánticos (Pichel, 2012); isto é, se nos nosos textos, están representadas tanto as vogais nasais <ã, ẽ, ĩ, õ, ũ> coma a consoante palatal <ñ>. Dado que o texto A está en leonés non son esperables vogais nasais. Con todo, non podemos esquecer que debeu ser escrito en territorio galego e que a información que o escribán recollía se emitía en galego. Neste texto obsérvanse distintos valores para o trazo supralineal: (a) como abreviatura de <(u)e>; qn = q ue , Poeoloaozo= Pelá e z; (b) como abreviatura de <er> e <re>: Poeozo = P ér ez, colooiogoo = cl ér igo; eogosooioa = eg re sia); (c) sen valor, como práctica herdada da tradición latina: cooomoo = como; (d) como abreviatura xeral de varias letras dunha palabra (eopogon = e p re g u n tado ; socoao = s an c t a; đ = d ineiros ; međ = med io ...); (e) finalmente, o que é o uso maioritario, como abreviatura dunha consoante nasal <n> en posición implosiva, tanto no interior coma ó final de palabra; para moitos dos casos temos tamén exemplos coa nasal desenvolvida: Alcá n tara/Alcántara; A n taltares/Antaltares; a n te/ante; da n /dan; e n /en; e n na/enna; e n no/enno; Esteua n /Esteuan; Johán/Johán; Melón/Meló n ; Martí n /Martín; Mo n te/Monte; non/non; odira n /odiron, odissen; po n te/Ponte; regale n gas/rrenganle n gas; te n /ten; tie n /tien; Uero n za/Ueronza. 54 Mención á parte merece a palabra oomoeoso = om n es, neste texto A, que cremos que queda condicionada pola forma desenvolvida <nomne>, con só un exemplo, pero única forma da palabra. 10.2. Nos textos B e C, o trazo xeral de abreviación transcribímolo segundo os seguintes criterios: (a) Cando houbo perda dunha consoante nasal intervocálica no paso do latín ó romance, o trazo indica que a vogal precedente está nasalizada: irmãao , hũu , Caueirão . (b) Cando na palabra galega se perdeu un - e final latino dos grupos - anem , - enem , - inem , - unum e tamén en resultados romances das terminacións latinas - n , - m , - nt , o trazo representa a abreviatura da consoante (Johá n , chama n , no n ), polo que a restauramos seguindo as formas desenvoltas maioritarias. (c) Se o trazo está colocado sobre un <n> lemos <ñ> pois é a grafía que se xeneralizou no galego. 55 4.2. TEXTO DA CARNE DO PERGAMIÑO (TEXTO A). Esta ye la rrenembra n cia de la enquisa que sacó Johá n Pelá e z e Pedro Domí n gez, | om n es del rrey don Alfonso en Rribadauia, e pusiero n co n sigo por viga|rios que uisen e que odissen elo que dezía n elas enquisas e elos que faziamos nós | a Pedro Mart i z Paan et a Ffern án Núnez. | Do n Alfonso Pérez, j urado e p er g u n tado dixo: da rrúa de San Martino de alende a po n te |5 Antaltares á una casa [a] morte de Mart ín Suáriz et de su muyer et de sos fíos24; e el monesterio de San Clodio otra; e Santiago | á y de25 dúas casas V s o l do s cada ano26; e Osseyra IIIJ s o l do s de otra; e de otra J mor auidí; | e de otra J mor auidí; et de otra J mor auidí ; e Alcá n tara dúas casas; e Vcrés dúas casas, | et el Espital VJ s oldo s de una casa; e otra casa de Ossera; e el Sepulcro dúas | casas; e casa de Miguiel Rodríguez de Ossera; e el Temple media de una |10 casa; e otras tres casas de Ossera; e dixo máys que Ossera ha en aquel logar | mismo una eg r isia que xama n Santa27 María co n otras casas aderredor | e co n ortas e con cortinas e co n vinas e co n sotos e co n molinos e co n | azenias; e dixo máys que casa que fu de Pay Caluo ála28 a tener dona26 Major e n su uida et p or mort e a Melón; e o|tra casa cabo la casa de Joán Boosendo que á Ossera; e casa que fu de Elda|15ra Eanes de Ossera; e casa que fu de Eluira Ca m pisina de San Clodio; | de la casa que fu de Martí n d’Azenia J mor auidí a Melón; e de la casa de | Martí n Tirado XX s oldo s á Melón; e de V casas que furo n de María Danz29 | á ela quarta hun frade de Melón; e pela heredad de Martí n Goma|riz á V s oldo s cada ano26 Ossera; e ela casa de Ferná n Talauera a súa |20 muerte e de 24 Desde a morte ata fíos , o texto vai entreliñado e precedido do signo +, que tamén se colocou na liña correspondente para indicar onde se debe incluír este engadido. A preposición [a] interpretámola a partir doutras secuencias similares do texto, xa que está cuberta pola cruz de chamada. 25 Vai entreliñado d con trazo de abreviación sobre a primeira palabra do texto. Non hai signo de chamada. 26 Leva trazo. 27 Abreviado en Sca con trazo supralineal. 28 Escribiuse que la e despois riscouse; o propio riscado indica onde debe ir o texto entreliñado que empeza aquí en ála e acaba en morte . 29 Mantemos a segmentación orixinal do texto que se pode interpretar de dous xeitos: Marí'Adanz ~ María d'Anz. 62 Melón; e ela cortina que fu de Arias | Meléndiz a morte de Pedro Díaz e de dona26 Sancha á de ficar | a Melón.65 | Et de la casa que te n Pay Núnez e Johá n Oárez an aa dar delas X s oldo s |215 cada ano26 a Cellanoua; et te n Pedro Mart iz Payá n V leras de uinas | de Cellanoua e n su uida; e otras V uinas tie n Pedro M a rt iz Payá n | del bispo d'Oréns en sos días et renden X s oldo s; e una casa tie n Sancha | Mart iz por en sos días e a súa morte á de ficar a Melón; e pelos pa|drones que su n t aque n de Mira n z e pelos cotos daquende Murias odiron |220 dezir que era66 rregalengo e saben por uerdad que daua n quinta | al rrey; e de Oteiro como parte pelo rrýo de Brul e tieno Melón; | e dixero n máys que elas pescadorias das Rezas que odira n dezir por uer|dad que yera n re n galengas; e dizen que Reuordaos que fu de la eredade | que dio el rey a los pobladores de la villa, e ora ála Santiago; e ela |225 eredad de nyetos que foro n de dona26 Mayor Pérez que fu de la p er soria de | la uila; de la eredad que dio el rrey a los pobladores, tiéne n la estos ca|ualeiros e no n faze n dela foro; e en Orgaes an elos frades de Melón | una casa co n súa eredad que fu de foreros del rrey; e una leira que iaz | sóbrelas uinas de Francelos que fu de fýos de do n Pedro M a rt iz e ála Osse|230ra; e otra lera que tie n María Uarela co n súa cortina e a súa morte | á de ficar a Melón; e otra cortina que iaz e n na Uero n za, que tie n María | Uarela, ye de Melón; e dúas leyras en Francelos e ela una67 tie n | F e rná n Pérez e ela otra68 Martí n Eanes e son de Melón; e e n na Cabrita á | dúas uinas Melón; e elas casas en que mora Pedro M a rt iz Paan con |235 XIJ uinas álas a tener por en sos días e a súa morte an de ficar | a69 Aziuero e foro n de la presoria de la uilla e Pedro M a rt iz Paan e da cadea onomástica e ser un alcume. Coa busca de <f*or> no TMILG, pensamos que quizais sexa un leonesismo Feichor ou Feachor correspondente ás voces galegas medievais feytor , feitor , fautor ou mellor fautor ou factor que parecen ter un significado indicativo de labor profesional: Juan Caualeiro, clerigo, escusador e fautor por Gonçaluo Joglar ; Roy Fernández clerigo de San Migell de Çestayo, fautor et escusador de Pero do Río a.1425 Doc UnivSantiago; Gonçalo Prego escudeyro veziño da vila de Noya, factor et procurador por el a.1488 DocsMSalazar. As palabras feichor e feychor veñen recollidas no índice de Hanssen (1913:340) aínda que no parágrafo ó que remiten a primeira non figura. Nese parágrafo dise: "Las formas de la clase feycho (Staaff, 13.237), muichos (Brutails 13), feychor (Muñoz 436) no son invenciones de los copistas, tuvieron existencia real y todavía la tienen". (Hanssen 1913:57). 65 Remata un dos anacos do pergamiño, que vai cosido ó seguinte con coiro 66 Riscaron elscolad , segundo parece. 67 Riscaron algo. 68 Entreliñouse entre a palabra antecedente e a precedente. 69 A tinta está moi esvaída e non se percibe pero debe estar a . 63 | Pay Eanes70 e Johá n Pérez Correro, tene n tres uinas de que dan tercia a lo | Espital en Encima de Uilla; e el Espital á una senara sobre | Carreira e otra so Carreira muy bonas; e otras X leras y á cer|240ca e son rrenganle n gas; e a la Pedreira á San Loure n zo una uina; | e vinas e sotos muytos que á enas Golmeras el monasterio de Me|lón. E dixero n máys estos jurados todos: que casas et uinas, sotos e corti|nas que auýa n elas órdenes e n na villa, de máys que no n se lo sabían | ata que se lo acordassen máys e dixelo ýan a los otros que lexauan |245 elos en so logar; e dixero n máys que en Francelos entre hun re|guero e l'otro an elos cónjgos71 de Tuy foros de muychas uinas | e son rregalengas; e dixero n máys que enno Burgo an una e|g r isia que á nomne San Genés, que fu de los pobladores de la uilla. | Et estos jurados todos dixero n que elas pescadeiras de las Rezas |250 sobredichas que no n yera n en so couto de la uila. E Johá n Núnez | ten huna uyna a las Golmeiras a foro de medio de Ossera, e o|tra en esse logar a foro de medio del Espital.| Ferná n Pérez, j urad o e p er g u n tado , dixo e otorgó en todo como dixo Alfonso Pérez, que | dixo primero. Pedro M a rt i z Paan, j urad o e p er g u n tado , dixo e otorgó e n todo como |255 estos otros. F e rná n Núnez, j urad o e p er g u n tado , dixo e otorgó en todo como26 estos o|tros. Johá n Páez Santiagés, j urad o e p er g u n tado , dixo e otorgó en todo como26 | estos otros. Pay Capello, j urad o e p er g u n tado , dixo e otorgó en todo como26 estos | otros. Martí n Boosendo, j urad o e p er g u n tado , dixo e otorgó en todo como26 es|tos otros. F e rná n Talaueira, j urad o e p er g u n tado , dixo e otorgó en todo como26 |260 estos otros. Arias Nunj, j urad o e p er g u n tado , dixo e otorgó en todo como26 | estos otros. F e rná n Pérez Cl ér igo, j urad o e p er g u n tado , dixo e otorgó en todo co|mo26 estos otros. Martí n Pérez, pelteiro, j urad o e p er g u n tado , dixo e otorgó en to|[do como estos otros.]72 Joham26 Pérez Gibarro, j urad o e p er g u n tado , dixo e otorgó en73 | 70 Abreviado na forma latinizada iohs con trazo. 71 O j está escrito sobre un a . 72 O corte final do pergamino non deixa ler o principio da liña. 73 O texto remata así. 64 4.3. TEXTO DO PELO DO PERGAMIÑO (TEXTO B) Tunbo das viñas de Rribadavia74 75 que parte dũu cabo p e lla que ffoy de Moor M a r tí s |15 et doutro cabo parte p er outra leira de M arí a L ouren ça et outra de L ourenç o Ff e rn ande s. | Eno Soueral a meatade de Vo castineiros con ssúa herdade et he | a meatade he de M arí a L ouren ça, filla de L ouren ço Ff e rn ande s, que ten porlla Oliueira | et de todas estas herdades et souto ffasen fforo de terça a Melón.76 | Rº ssent das viñas et das casas et dos soutos et herdades77 et dos fforos que o mo esteiro 78 |20 de Melló n (a)ha e n na villa79 de S an t'Est eu o. Jt em primeiramente jas hũa80 leira hu | chama n a d’Orrac'Arres, como79 parte dũu cabo p e lla que ffoy de M arí a Caruoeira | et parte doutra parte p e lla que ffoy de81 D omin ga Ean e s de Muime n ta | et de Johán Calujño et en79 ffondo ffere e n no rregueiro et en79 çima79 topa | e n no camjño público82 que vé n p er a Cardoxe. Jt em outra leira hu chama n O Sseixo que |25 vay fferir e n no rregueiro da Videira et parte p e lla que ffoy de P er o Ffeca et | doutra p e lla do Espital et topa e n no camjño que vay p er a Carduxi. Jt em | outras leiras que jasen79 hu79 chama n Su Jgl e ia et estas herdades p a rte n p e lla | leira da jgl e ia et doutra parte p e lla d’Oseira et vé n entestar79 e n na que ffoy d'Est eu o | Gago et topan79 e n no camjño público82 co n súas casas et con seus lagares que son79 |30 seis, et an79 de fforo cada hũu quatro83 din eiro s, como79 parte p e llo camjño público82 que | vay79de Rribadauia p er a Pontevedra, as quaes casas et eira et lagares | tẽen ffillos79 de P er o das Co n gost r as et D omin go Ffrade. Et ten P er o D omingu es de Vila|rino et M a r tín An e s de 74 O título está no sentido contrario ó texto do pelo. Repítese dúas veces, a segunda escrito con letra máis moderna, como título da parte da carne do pergamiño. 75 O texto é ilexible ata aquí. Cremos percibir 14 liñas previas a esta. 76 Remata o primeiro dos anacos do pergamiño, que vai cosido ó seguinte con cordel. 77 Entreliñou et herdades . 78 Abreviado en mon con trazo sobre a abreviatura. 79 Leva trazo. 80 O u está escrito cunha pata de máis. 81 Despois riscou María Eanes . 82 Abreviado en pp co . 83 Despois está riscado outro quatro . 65 Vilariño et ffillos79 de Johán L ouren ço da Ffonte et Johán de S an t'|Est eu o et os Mourinos et María Çapateira ten79 hũa80 das casas; et netos de |35 S anch a da Lágea et ffillos79 de P er o das Co n gost r as tee n as outra[s]84 cassas et eira et laga|res et de D omin go Ffrade tanbé n . Jt em outra leira de cortina, que te n Pero M a r tí s85, que yas hu cha|ma n A L[a]ma86 como79 ffere e n no camjño público82 que vay p er a Carduxi et doutra parte parte | p e lla que ffoy de Luzía M a r tí s et doutra parte p e lla dos Caluiños et ffere en79 | çima79 p e lla que ffoy de P er o das Co n gost r as et de P er o M a r tí s, et desta leira ffasen79 |40 fforo de terça do que Deus hi der, et as outras leiras que tee n ffillos79 de P er o | das Con gost r as et Tomé P ere s et P er o M a r tí s et de cada hũa80 destas leiras dan de | fforo cada ano79 Vº purtugueeses. Jt em outra leira hu chama n A Lama que tee n | ffillos79 de P er o das Con gost r as que parte p e lla de Jo hán de S an t'Est eu o et parte doutra parte p e lla | de Tomé P er es et topa e n na de P er o P er es. Jt em yasen79 hi outras casas hu chama n |45 As Quinteeiras que tee n ffillos79 de Jo hán de S an t'E s t eu o et P er o M a r tí s, as quaes casas | parten p e lla corte de P er o M a r tí s et doutra parte p e lla con gost r a que vay p er a A Lama; | et estas ditas casas co n seus ixidos van topar e n no pumar que ffoy | de M a r tín Gago, et hũa80 destas casas ten79 P er o M a r tí s et as outras dúas ten Jo hán | de S an t'E s t eu o et de cada hũa80 das casas an79 de pagar cada ano79 des s oldos |50 de bra n cos. Jt em outras leiras hu chama n Carduxi, que parte n dũu cabo p er outra | leira de Melló n que ten79 Jo hán de S an t'E s t eu o et doutro cabo p e lla que ffoy dos Calujnos | et topa e n no camjño que vay p er a Carduxi et vay fferir e n nas toucas da Videira. | Estas herdades tee n ffillos de P er o das Con gostras et Tomé P er es de S an t'Est eu o et St eu o Tou|rino de Vilarino et ffillos de Johán Amjgo79 do Casar.87|55 Jt em hũu souto en79 Cardoxe que tiiña Johá n Çapateiro et Tomé P er es et part e | p e llo de Moor Mouriña et doutro cabo p e lla d’Est eu o Rro drigue s, de que ffase n foro | de meo79 de castanas et terça de88 pan79. Jt em outro souto que te n | o dito Johá n Çapateiro, que parte p er outro d’Est eu o L ouren ço. Et jt em outra leira de souto | que te n Johá n Çapateiro, que part e p e lla d’Est eu o L ouren ço et doutro cabo p e llas dos da |60 Rribeira, et de todo esto fase n fforo 84 Falta o s . 85 Vai entreliñado que te n P er o M a r ti s . 86 Falta o a . 87 Remata o copista A1. 88 Despois riscou castanas . 66 de meo79 de castanas et terça de pan. | Jt em outra leira de souto Johá n Çapateiro, como79 p a rt e p e llas dos da Rribeira | et doutro cabo p a rt e p e lla de M arí a P er es de que ffase n fforo de meo79. Jt em outra89 | leira de souto que te n D omin go L ouren ço et Johán Carn e i r o90 et M arí a P ere s, súa hirmãa | et Moor Mourina et P edr o Mo n teiro et Est euaí na do Barreiro, et este souto p a rt e |65 p e llo ualado et do outro cabo p e lla dos Pichiceites et fase n della fforo de | meo79 de castanas et terça de pan79. Jt em outra leira que yas a Su A Jgl e ia que | te n Est eu o Rro drigue s, que parte dũu cabo p e lla da jgl e ia et doutro cabo p a rt e p e lla de P edr o Ff e rr nande s91, | de que fase n fforo de terça. Jt em outro souto que yas hu chama n O Rrodolo, o qual | te n M arí a P ere s et seu hirmaão Est eu o P ere s et M arí a do Curral et Est eu o Rro drigue s et Johá n L ouren ço |70 et Moor M a r tí s et M arí a Ffradina et Moor Mourina, et este souto p a rt e | pello d’Est eu o L ouren ço et doutro cabo p e llo de Tomé P ere s et fase n del fforo de terça. | Estas herdades todas ensinou79 e peegou Johá n L ouren ço et Est eu o Rro drigue s et | Johán Capateiro et ffrey Johá n de Uá r sea92, moradores e n S an to Est eu o, peegaro n | todo ao abbade do n Est eu o aa seída da morteidade et os fforos e |75 casas e herdades que p e rteeçía n ao m oesteir o de Melón e n na fll i g uesí a93 de S an to Est eu o | et e n se[u]94 térmjno et morou hi o abbade tres días con súa con pana por saber | estas herdades.95 | 96Jt em jas hũa leyra hu chama n ha d’Orrac’Ares como79 parte dũu cabo | p e lla que ffoy de M arí a Caruoeyra et parte da outra parte p e lla que ffoy |80 de D omin ga An e s de Moyme n ta et de Johán Calujno et en ffondo ffere | no rrigeiro et ençima topa no camjno público82 que ué n p er a Cardoxe, et | ffase n dela fforo de terça. Jt em outra leira hu chama n o Sseixo que | vay ffirir e n no rrigeiro da Videira et parte p e lla que ffoy de P er o | Ffeca et da outra p e lla que ffoy do Espital et topa no camjno que |85 vay p er a Cardoxi et ffase n dela 89 Despois riscou un s . 90 O n está corrixido. 91 Está abreviado en ffrrs con trazo. 92 Despois riscou o signo tironiano et . 93 Abreviado en fllg a . 94 Falta o u . 95 Remata o copista A2. 96 Vólvese recoller a mesma información ca na Letra A1, pero con engadidos que precisan máis o que se paga. 67 fforo de terça. Jt em outras leiras que | jasen hu chama n Ssu A Jgl e ia, et estas herdades parte n p e lla leira da | jgl e ia et da outra parte79 p e lla d’Osseria et van entestar e n na que ffoy | d'Est eu o Gago et topa n no camjno público82 que uay de Rribadáuea p ar a Ponteuedra97, con ssúas casas et con sseus lagares, | que sson sseys, et ffase n cada ano79 fforo de quatro d inei r o s cada hũu, |90 et as herdades ffase n fforo de terça; as quaes cassas et eira et la|gares tee n ffilos79 de P er o das Con gostras et D omin go Ffrade, et te n P er o | D omin g e s et M a rt ín An e s de Vilarino et ffilos de Jo hán L ouren ço da Ffonte et Johán | de S an t'Est eu o et os Mourinos et M arí a Capateira tee n hũa das casas; | et netos de Ssancha da Lágea et ffilos de P er o das Con gostas et D omin go |95 Ffrade tee n as outras cassas et eira et lagares. Jt em outra leyra de corty|na98 que jas hu chama n A Lama, como79 ffere no camjno público82 que uay p ar a | Cardoxe et da outra parte parte p e lla que ffoy de Lusýa M a r tí s et da outra | parte p e lla dos Calujnos et ffere ençima p e lla que ffoy de P er o das | Con gosstas et de P edr o M a r tí s, et desta leyra ffasen fforo de terça do que |100 Deus y der et as outras leyras que tee n ffilos de P er o das Con gostas | et Tomé P ere s et P er o M a r tí s ffase n fforo de terça et mays V portugeesses | de cada hũa das ditas leyras por fforos. Jt em jas outra leyra hu | chama n A Lama, que tee n ffilos de P er o das Con gostas et parte p e lla de | Johán de S an t'Est eu o et parte p e la de Tomé P ere s et topa99 na de P er o M a r tí s |105 et ffasen dela fforo de terça. Jt em jasen y hũas cassas hu chama n | Os Q u int e i r os et tée n nas ffilos de Jo hán de S an t'Est eu o et P er o M a r tí s, as quaes | cassas p ar te n p e lla corte de P er o M a r tí s et da outra parte p e lla con gosta que | vay p er a A Lama, et estas ditas cassas con sseus ixidos uan topar e n no | pumar que ffoy de M a r tín Móogo, et hũa destas cassas te n P er o M a r tí s et as |110 outras dúas te n Johán de S an t'Est eu o, et de cada hũa das casas an de pa|gar cada ano79 X ss oldos de bra n cos. Jt em outras leyras hu chama n Cardoxi, que | parte dũu cabo p er outra leyra de Melón que te n Johán de S an t'Est eu o et do | outro cabo parte p e lla que ffoy dos Calujnos et topa no camjno que vay | p er a Cardoxi et vay ffirir nas touças da Videira, et estas erdades tee n |115 ffilos de P er o das Con gostras et Tomé P ere s et St eu o Tourino de Ujlarino et | ffilos de Jo hán Amigo do Cassar, et ffase n delas fforo de terça.100 | 97 Desde que uay ata Ponteuedra vai entreliñado. 98 Hai unha chamada sobre estas letras pero na marxe non se engade nada. 99 Despois está riscado po . 100 Remata o copista B. 68 Estas som79 as herdades que Santa M arí a de Meló n á em79 S an to Est eu o.| Primeiramente em79 Uales hũna leira que ten Tomé P ere s co n castineiros | et ffas de todo fforo de terça; a qual leira ias a par doutra |120 que tem Est eu o Rro drigue s que he de Meló n , et ffas della fforo de terça, | et estas leiras parte n p e lla de Est euaí na do Barreiro et em79 çima | parte n p e lla de Johá n do Souto. Jt em outra leira em79 Couso que | tem Est eu o Rro drigue s et101 Est eu o L ouren ço et fase n della fforo de102 | terça. Jt em dúas leyras que lauraua P er o Sobrino que fo|125ro n de M arí a Polĩa et outra que te n Est eu o de Cabo.|103 Jt em | outra leira em79 çima que tem79 Est eu o L ouren ço104 et Est eu o Rro drigue s et | parte de hũu cabo p e lla de Johá n L ouren ço do Castro (et em79 çima) |130 et105 emtesta79 ena d’Oseira. Jt em Johá n 106 | Porrino outra leira que foy de Est eu o Rro drigue s a su a cortina | de Lusía M a r tí s. Jt em D omin go L ouren ço dúas leiras et Johá n Est eue s outra | et Est euaí na do Barreiro outra et parte p e lla d’Oseira et em79 çima | p e lla (j) cortina que ffoy de Lusía M a r tí s, et da n dellas terça. |135 Jt em outra leira a107 sobre a dita79 cortina que ffoy de Moor | D omingu es et ffasen della fforo de terça et tena Johá n Ffra n co. | Jt em Johá n do Souto de Uilarino tem outra leira et parte | p e lla de Johá n Porino et doutra parte p e lla d’Est eu o L ouren ço. | Jt em em79 Lauadoiros laura Johá n Ffra n co et D oming o Mourino |140 et Moor Mourina et Eluira Eanes et Pero Mourino | et108 esta herdade laura P edr o Mo n teiro con súas castanas como está n aredor da herdade et que ffasa n dellas fforo de terça; et da hũua parte( n ) p e lla de D omin go L ouren ço et da outra parte | p e llas co n gost r as et ffasem della 101 A seguir deixou un oco. 102 A seguir deixou un oco en que outra man escribiu as dúas liñas seguintes, desde terça ata Cabo , ó final do parágrafo. 103 A seguir riscaron dúas liñas de texto que dicían terça et parte pella que ffoy de M aría Solina et da outra parte | pella de Este uo Ffranquino et emtesta 79 na do Espital .| Por iso entre as liñas 125 e 130 falta unha, a que correspondería á 127. 104 Despois está riscado un L . 105 Antes, ó principio da liña, riscou p e lla de Pero Sobrino pero ó final da liña anterior esqueceu riscar et en çima . 106 Despois hai unha cruz. 107 Antes riscou en . 108 Desde esta palabra ata fforo de terça vai entreliñado sobre a liña 142 e a anterior. 69 fforo de terca, et esta | leira lauran os sobreditos79 et Est eu o Rro drigue s hũua leira que | (que) ten co n esta leira.109 |145 Jt em M arí a P eres et súa hirmãa teen hũu souto eno Viso, do qual | ffase n fforo de meo79 ao m oesteir o de Meló n et (j) este souto pártese | co n o de Tomé P er es. Jt em 110 outra leira que te n Est eu o Rro drigue s et súa hirma n dade et he de souto et parte p e lla de M arí a P ere s et de Est euaí na do Barreiro. Jt em outra leira que tem Johá n L ouren ço do Castro | eno Viso et parte dũu cabo p e lla d’Oseira e da outra p e lla | co n gost r a, na qual leira está hũu castineiro de M arí a Ffradina, et |150 fforo de terça del ao m oesteir o. Jt em 111 hũua leira d’erdade que te n Moor Do mingu es que yas eno Viso, et fas della fforo de112 terça113 et P er o Mo n teiro como79 parte p e lla d’Oseira et esta herdade laura P er o Mo n teiro. Jt em em79 ffondo a par do rregueiro | outra leira que tem114 Est eu o L ouren ço et Johá n do Souto tem outra. Jt em | outra leira da jgl e ia et ffas della fforo de terça a Meló n . Et | outra que tem Johá n Ffra n co, que ffoy de Moor79 D omingu es et esta herdade | parte p e lla d’Oseira et em79 fondo pello rregueiro et da outra parte |155 p e lla da jgl e ia et ffasen della fforo de terça. Jt em outra leira que tem | D omin go L ouren ço et parte p e llo camino et da outra parte p e lla de Esteuão Rr odrigue s | et ffere em79 çima ena do Espital et ffasem della fforo de terça. | Jt em oo Porto oo Ffreixio, tres castineiros que tem D omin go L ouren ço | et L ouren ço Bato n deiro et ffase n delles fforo de terça a Meló n . Jt em doutro |160 cabo o rregueiro hũu souto que ffoy de Johá n Çapateiro et fas del foro de meo115 et Lourenço | Ff e rr nande s91 outro souto et ffas del fforo de terça et parte p e llo d’Oseira | et da outra parte p er outra herdade d’Est eu o Rro drigue s que116 fas foro de terça. Jt em outra leira em79 | Curraas et tena Est eu o L ouren ço et Est eu o Rro drigue s et D omin go Est eue s et D omin go L ouren ço | et ffasem della fforo de terça et parte p e lla d’Oseira et da outra parte |165 p er outra d’Est eu o L ouren ço. Jt em em79 çima eno 109 Remata un dos anacos do pergamiño, que vai cosido ó seguinte con coiro. 110 Desde aquí ata Est euaín a do Barreiro vai entreliñado sobre a liña 148 e a seguinte. 111 Desde aquí ata laura P er o Mo n teiro vai entreliñado sobre a liña 151 e as dúas seguintes. 112 Despois riscouse tr . 113 Despois hai un oco. 114 Despois está riscado af . 115 Vai entreliñado et fas del foro de meo ; esta última palabra leva trazo. 116 Ata t erça vai entreliñado. 70 Cortinal hũua leira que | tem Ff e rrná n 117 Rraposo et Est eu o do Barreiro et Est eu o Rro drigue s et Moor D omingu es118 et P er o Mou|rino et M arí a P ere s et seu119 hirmãao et esta herdade parte p e lla do | Espital et em79 çima p e lla d’Est eu o Rro drigue s et ffase n della fforo de terça | Jt em eno Barreiro outra leira, a qual leira tem Moor79 M a rr tí s120, et |170 outra leira da jgl e ia et outra leira Est eu o Colcheiro et Johá n L ouren ço et Est eu o | Rro drigue s et M arí a P ere s et seu hirmãao et ffasem de todo fforo de terça | a Meló n , et esta herdade parte de hũu cabo p e lla d’Oseira et doutra | parte p e lla do Sepulcro. Jt em outra leira eno Barreiro de Çima que tem | Est eu o Rro drigue s et Johá n 121 L ouren ço et ffasem della fforo de terça et parte em79 ffondo |175 p e lla d’Osseira et em79 çima p e lla de Marcos L ouren ço. Jt em eno Casarío | hũua leira que tem D omin go L ouren ço et os do Barreiro, a qual parte p e lla | d’Est eu o Rro drigue s et doutra parte p e lla d’Osseira et ffasen della fforo de | terça. Jt em outra leira em79 ffondo que tem D omin go Est eue s et Est euaí na do Barreiro | et M arí a P ere s et seu hirmãao et D omin go L ouren ço et122 Johá n Est eue s et Est eu o Rro drigue s, |180 a qual parte p e lla d’Est eu o Rro drigue s et da outra p e lla d’Osseira et fasem della | fforo de terça. Jt em enas Naualas outra leira que tem Moor79 M a r tí s | et D omin ga do Casar et Johá n do Souto, a qual parte p e llas Nugueiras | et em79 ffondo p e llo Rrego da Ágoa, et ffasen della fforo de terça. Jt em | a alé n do rrego hũua leira da jgl e ia et ffasem della fforo de terça |185 et outra que tem Est eu o L ouren ço et Johá n L ouren ço, a qual parte p e lla d’Oseira et doutra | parte p e lla de Moor M a rr tí s120 et ffasem della fforo de terça. Jt em em79 | çima outra leira, a qual tem79 M arí a P ere s et súa hirmãa(o)123 M arí a do Curral et | P er o Mo n teiro et Johá n L ouren ço do Castro et Moor Mourina et D omin go Mou|rino, et esta herdade parte p e lla co n gosta et da outra parte p e lla d’Est eu o |190 Rro drigue s, et ffasem della fforo de terça. Jt em 124 logo os outros castin eir os que está n aa fo n te de M arí a Ean e s que te n Moor Martís, et 117 Abreviado en ffrrna con trazo. 118 Entreliñou et Moor Do mingue s . 119 Riscou súa e entreliñou seu . 120 Abreviado en mrrs con trazo. 121 Riscou est o e entreliñou Johá n. 122 Despois riscou seu . 123 Escribiu seu hirmãao , pero é un erro evidente. 124 Desde aquí ata foro de meo 79 vai entreliñado. 71 fas delles foro de meo79. Jt em outra leira a su o çeleiro de | Melón que tem Moor M a r tí s et Moor79 Mourina et M arí a P ere s et seu | hirmãao Est eu o P ere s et Mig ue ll Rraposo et M arí a do Curral e Johá n L ouren ço125, et fasem della fforo de terça. | Et outra leira Moor M a r tí s et D omin ga do Casal et María do126 Curral | et parte p e lla d'Est eu o L ouren ço et da outra parte p e lla de Marcos L ouren ço et127 d’Est eu o Rro drigues et ffasem |195 della fforo de terça. Jt em outra leira que tem M arí a P ere s et seu hirmãao | Est eu o P ere s et128 outra leira que te n Jo hán Mo n teiro et parte p e lla d’Est eu o L ouren ço et doutro cabo p e lla da jgl e ia et em|testa79 em79 çima eno camjño et129 en79 fondo p e lla de M arí a do Curral et ffase n della fforo de terça. Jt em eno | Cortinal hũua leira Est eu o L ouren ço et outra D omin go L ouren ço et outra Est eu o Rro drigue s et destas | leiras ffasem fforo de meo ao m oesteir o de Melón, as quaes leiras |200 parte n p e llas que fforo n de P er o Ffeca et da outra parte (sic). Jt em ena130 do | Rroares hũua leira que tem Est eu o L ouren ço et Est eu o Rro drigue s et131 M arí a do Curral et Johá n L ouren ço et D omin go Paas et parte p e lla de | L ouren ço Ff e rr nande s91 et p e lla d’Est eu o Rro drigues doutro cabo, co n 132 seus casti n e ir os, como79 vay firir e n no rreg ue i r o ençima79 e n na con gost r a et ffasem del fforo de | (de) terça, et outra leira que tem M arí a P ere s et seu hirmãao et Johá n | Ffra n co et Moor Mourina et P er o Mourino et Tomé P ere s et M arí a |205 de Curraes et Est euaí na Ff e rr nande s91 et Eluira Ean e s et ffasen della fforo | de terça, et esta leira parte p e lla de Marcos133 L ouren ço et doutra parte | p e lla de L ouren ço Ff e rr nande s91. Jt em outra leira co n 134 seus casti n e ir os et áruores que tem Tomé P ere s et M arí a | P ere s et seu hirmãao et M arí a do Curral et Moor Mourina et | D omin go Mourino, et ffasem della fforo de terça, et parte p e lla d’Est eu o |210 L ouren ço et da outra parte pella d’Est eu o Rro drigues . Jt em a sobre camjño tem | Johá n L ouren ço et Est eu o Rro drigue s et Est eu o L ouren ço hũua leira et 125 Vai entreliñado et María do Curral et Johá n L ouren ço . 126 Despois riscou Casal . 127 De Marcos L ouren ço vai entreliñado. 128 Desde aquí ata Jo hán Mo n teiro vai entreliñado. 129 Desde aquí ata María do Curral vai entreliñado. 130 Escribiu eno | Seixo e despois corrixiu eno en ena e engadiu do | rroares . 131 Desde aquí ata D omin go Paas vai entreliñado. 132 Desde aquí ata con gost r a vai entreliñado sobre a liña 203 e a seguinte. 133 O a está entreliñado. 134 Desde aquí ata áruores vai entreliñado. 78 5.1.1.1.2. Grafemas <u> e <v> O grafema <u> é alógrafo de <v>, que só se presenta en inicial de palabra e é moi escaso como grafo vocálico (Vcrés 8, vna 30= una 6, 9, 10, 12, 36, 38, 53, 68, 83, 94, 100, 101, 149, 150, 152, 153, 166, 167, 168, 169, 176, 177, 178, 179, 180, 184, 186, 206, 218, 229 (2), 239, 141, 248). Os dous son tamén grafos consonánticos. 5.1.1.2. Grafemas consonánticos 5.1.1.2.1. Grafema <g> O grafema <g> e alógrafo de <gu> con valor oclusivo coa vogal <e> ( Domíngez 1; Rodrígez 66 = Rodríguez 10, 22). Tamén ten valor palatal con <e> ( Genés 249) e con <i> ( Gibelas 72, Gibarro 264)). O dígrafo <gi> aparece nunha ocasión ( mugier 202) como alógrafo de <y> ( muyer 6, 21, 24, 55, 197). 5.1.1.2.2. Grafemas <l> e <ll> Os grafemas <l> e <ll> son alógrafos ( uila 227 e 251= uilla 70, 182, 198, 237, 249, villa 32, 225, 244). 5.1.1.2.3. Grafema <n> En posición implosiva é alógrafo de <m> ( Joam 211 = Joán 15, 25, 26, 29, 34, 47, 51, 52, 58, 60, 61, 83, 85, 86) e do trazo xeral de abreviatura <¯>, que desenvolvemos como <n> ("en" 11 = "e n " 14). En posición implosiva ten un dobre valor alveolar ( Mediano 57, 60, 83) e palatal ( vinas 13, 37, 242). 5.1.1.2.4. Grafema <y> É o grafema máis frecuente para a representación do resultado do /-LJ-/ latino, e alterna esporadicamente cos alógrafos <gi> ( muyer 6, 21, 24, 55, 197 = mugier 202), <Ø> ( fiyo 167 (2), 168, 173, 180 e 192 = fío 35, fíos 6, fýo 55, fýos ) e <l> ( Marauila 122). 5.1.2. Fonética 5.1.2.1. Vocalismo tónico 5.1.2.1.1. Vogais nasais 79 A caída do -Nintervocálico produciu no galego e no portugués a nasalización da vogal anterior. Dado que esta evolución non se deu no leonés, no texto non hai vogais nasais, pero tampouco se observa ningún indicio de nasalidade nos nomes de persoa ou nos dos lugares galegos que se citan. A recuperación do -Nnalgunhas destas palabras seguramente se debe a que o escribán quixo adaptar á súa lingua aquelas que sabe interpretar, como sucede en Caruonero (Carboeiro) 27, Eluenos 123-124 (Albeos), Estéuanez 187 (Estévez), Genés 249 (Xes), Menéndiz 201 (Méndez; que tamén representa como Menendj 210, Meléndez 28 e Meléndiz 213), Mónago 80-81 (cf. Móogo 144), Quinzana 38 (Quinza), Tenelas 67 (Tielas) e Yano 86 (Chao), e non a un intento de reproducir as vogais nasais como, segundo Boullón Agrelo / Monteagudo (2009: 42), sucede nalgúns dos primeiros textos en galego, aqueles que consideran de transición e para os que observan que a solución etimográfica é a máis corrente. 5.1.2.1.2. Ě e Ŏ tónicos latinos É característica do texto a vacilación no resultado das vogais medias breves latinas tónicas. No caso do Ě, a maioría dos exemplos témolos en tempos verbais, en que ditonga tanto en sílaba libre ( pusieron 2, dieron 33, fizieron 125, tiénenla 227, tieno 222 e tienna 111) como en trabada ( tien 39, 43, 44, 55, 60, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 90, 93, 94, 96, 97, 155, 156, 217, 218, 223, 231, 232, 233), pero fronte ós 24 casos de tien , é bastante máis frecuente ten 34, 38, 50, 51, 52, 56, 58, 61, 62, 92, 106, 133, 134, 137, 141, 142, 143, 150, 151, 152, 154(2), 165, 166(2), 167, 168(2), 169(2), 171(2), 173, 174, 176(2), 177, 178, 179, 180, 183, 184, 215, 216, 252), con 45 casos, ademais de tenla 69, 193 e tenna 67; en total, case o dobre de casos de non ditongación nesta forma verbal. Tampouco ditonga, malia que só hai un exemplo, leuan (LĔUANT) 205 e que comentaremos máis pormenorizadamente no apartado do consonantismo (5.1.2.3.6). Tamén se dá a ditongación -aquí case sistemáticado Ě nas formas verbais ĚST e ĚRANT. Hai 85 casos de ye 1, 39 (2), 40, 41, 43, 44, 45, 46, 50, 53, 54, 59, etc e dous de yeran 224, 251 fronte a dous casos de é (35, 127) e un de era (21). Pola contra, só temos un caso de ditongación no resultado da conxunción copulativa ĚT: "e elas medias casas ye ela media eredad que fu de Lope Moro á de ficar a muerte de Martín Suárez a Ossera" 199, fronte ós 239 de e e os dezaoito de et , representado polo signo tironiano. Para Morala (1992: 80 3), o i - secundario proveniente da ditongación adquiriu valor consonántico e atribúelle o valor de /ʝ/162. Dos dous substantivos comúns do texto que no latín presentaban esa vogal, ditonga o que a leva en sílaba libre ( nyetos 226) e non o fai aquel en que o Ě está trabado por nasal ( tendas 201). Varios dos casos de non ditongación corresponden a elementos das cadeas onomásticas (o nome Serra 163 153, 154, 183 e os sobrenomes Ferro 44 e Dente 119), o que pode levar a pensar que o escribán aquí se intenta manter fiel neses casos á realidade lingüística que escoita. Temos tres formas diferentes para o nome propio Miguel 203, que tamén figura como Miguiel 10, con ditongación, e coa forma máis ou menos latinizada Migael 164. Ademais, mención á parte merece o exemplo único de mugier 201, que tamén deberemos tratar no apartado das consoantes pero que, fronte á forma máis habitual do texto, muyer 6, 21, 24, 55, 197, se podería interpretar como un caso de ditongación164. A forma mugier é frecuentísima desde época temperá na documentación castelá (xa se rexistra no foro de Uclés, a.1179-1184), pero tamén na leonesa (a.1229, mosteiro de Trianos) 165. No noso texto, con só un caso, non parece que sexa unha escolla habitual pola que opte o escribán. O resultado da diptongación de Ě tónico é sempre <ue>, agás no caso de diaz ‘dez’ 118, con <ia>166. Para o Ŏ breve latino tónico parece que no texto é menos frecuente a ditongación, tamén moi vacilante. Dáse no adxectivo bueno 33 e o seu feminino boenas 71 -único caso coa grafía <oe> e forma arcaica para Pidal (1906: 145)-, pero rexístrase sen ditongar en bonas 240 e tamén no substantivo bona ‘ben, herdanza’ 117, do acusativo plural neutro. 162 O autor usa /y/, seguindo o alfabeto fonético da Revista de Filoloxía Española. 163 O nome é de etimoloxía escura (Boullón 1999:414) pero hai exemplos da forma ditongada na documentación leonesa: Sierra Gonçalves (a.1255, DocTrianos). [Data de consulta no CORDE o 21-07-2015]. 164 Díez Suárez (1992: 88, n.2). 165 Entre 1184 e 1229 tamén hai exemplos noutros textos casteláns coma o foro de Soria a.1196, a Fazienda de Ultramar a.1200 e nos documentos do reino de Castela a.1201-1220 recompilados por M. Pidal. Algo máis tardía parece a forma muyer que só se rexistra de forma imprecisa a partir de a.1218-1300 e con certeza en 1233 en Carrizo, en 1236 en Sahagún e en 1237 nos documentos da catedral de León [Data de consulta no CORDE o 2-7-2015]. 166 A forma <ia> parece ser moi minoritaria no leonés. Na documentación de Carrizo só representa o 6,5% das formas de ditongación do Ĕ latino (Díez Suárez, 1992:98). 81 Tamén hai vacilación no caso de muerte 21, 200, 201, 207, algo menos frecuente ca morte 2, 188, 193, 210, 212, 220, 231, 236. Destaca ueocho 118, parte do numeral diaz e ueocho ‘dezaoito’, no cal pode haber unha vacilación que leve ó escriba a reproducir a palabra cos dous resultados posibles <ue> e <o> pero, xa que tamén houbo corrección da consoante -primeiro escribiuse un h e logo por riba un c -, pode que esquecese riscar un deles. Pidal, que fala do "exceso de ditongación" que se observa no leonés nun caso notable, o de Ŏ ante iode, recolle xunto con exemplos con ditongo o caso de uueyo (gal. ollo ) en textos antigos leoneses que dalgún modo lembra o noso ueocho . Con todo, respecto ó resultado do numeral ŎCTO di que a ditongación "falta en general subtituyéndose por la forma literaria ocho " (1906: 154). Non ditongan ortas 13, ponte 5, Ponte 103 e porto 48, 53. O segundo Ponte forma parte dunha cadea onomástica e os porto ben se puideran interpretar como parte do topónimo ó que acompañan, (das) Uirineyras . Tampouco o fai a palabra soldu 158 a única vez que aparece desenvolta, por iso escribimos sen ditongo soldo 158 e o plural soldos -este máis frecuente no textoque sempre aparecen abreviados. O resultado do ditongo é sempre <ue>, agás o caso mencionado de <oe>. A escaseza da mostra non permite chegar a moitas conclusións; con todo, coincide coa situación xeral do leonés medieval e podemos establecer que, no caso do Ě breve tónico, a ditongación se produce tanto en sílaba libre coma en trabada167 e a do Ŏ breve tónico, en sílaba libre, trabada -menos frecuentementee ante iode. Tamén o resultado gráfico é bastante constante: grafía <ie> para o resultado ditongado da vogal palatal e <ue> para o da velar, só con candanseu exemplo doutras variantes (< ia>, <oe>, respectivamente). O texto caracterízase ademais polo resultado tipicamente leonés ye , yeran das formas verbais ĔST, ĔRANT que, no caso da conxunción só se dá nunha ocasión. A lingua dos enquisados quizais poida explicar algúns casos de non ditongación. Así parece en canto ós exemplos da onomástica comentados ( Serra , Ferro , Dente , Ponte e quizais porto ), nomes e topónimos. No caso do Ŏ breve tónico, con todo, os nosos exemplos coinciden cos resultados en que Pidal di que o leonés non ditonga (ditongación en sílaba libre e ante iode pero non cando vai trabado por nasal); pero no do Ě breve tónico parece 167 Pero, como indica Pidal (1906:146), só no verbo. 82 haber unha certa evidencia de que se respectaron os nomes tal cal se oíron, a pesar de que a mostra é pequena e iso non sempre aconteza, como veremos a seguir (por exemplo nas palabras procedentes de –ARIUM, a maioría profesións, que parecen funcionar como sobrenomes ou, polo menos, como identificadores. Talvez isto demostre que o escribán interpreta estas como palabras comúns e non como partes da cadea onomástica. 5.1.2.1.3. Ditongo AI primario e ai secundario O ditongo AI primario tamén vacila e ofrécenos o dobre resultado do ditongo romance en Ueyga (< *(I)BAIKA) 151 e as formas monotongadas Uega 59 e Mantega 195, esta última, palabra de etimoloxía dubidosa168. En canto ó ditongo secundario, temos leira (< lat. med. LAREA) 51, 52, 166, 167, 168, 169, 180, 184, 186, 229, leiras 55, 141, 166, 168, 169, 170, 171, 173(2), 174, 183, 185, leyra 177, 171-172, 106, 176, 233, leyras 106, lera 42, 49, 50, 56, 200, 231, leras 41-42, 104, 216, 231, 240, cos dous resultados e variedade gráfica (< ei>, <ey>)169. Se non hai que reconsiderar os étimos, esta palabra puido confluír no leonés máis occidental con lleira e llera (< lat. GLAREAM) 'cascallar; terreo pedrento', que hoxe figura como significado primario nos dicionarios asturianos (DGLA, s.v.; Sánchez Vicente, 1988, s.v). No leonés medieval, rexístrase poucas veces, pero o significado parece ser o galego 'terreo de labranza'. O nome propio dun mesmo individuo, Sueyro (< lat. med. SUARIUM) 170, 171, Suero 171 e Suer 161, aparece escrito de tres formas distintas en só dez liñas de texto, con ditongo e sen ditongo na mesma liña e a palabra de orixe dubidosa Queso (quizais de CASEUM; véxase o capítulo de onomástica) 54 con monotongación. Os dous últimos exemplos citados pertencen a elementos das cadeas onomásticas, topónimos ou nomes persoais, e invalidan, en certa maneira, a idea da fidelidade ó oído exposta no punto anterior. 168 So nos vale como exemplo se aceptamos a etimoloxía proposta por Meyer-Lübke, *MANTAICA, que Corominas / Pascual desbotan (DCECH, s.v. manteca ). No CORDE a única forma que encontramos para os textos leoneses da época é mantega [Data de consulta 7-9-2015]. 169 Só atopamos un exemplo no séc. XIII: "in dias signaladas de cruzes de la sua meatat del castannedo de la lera de Loredo in fondos cerca la penna" (a. 1255, Docs. Notariales, F. Cumbreño), ó que lle acae mellor a acepción 'terreo de labranza'. No séc. XIV aparece máis frecuentemente coa grafía yera e sempre en documentos de León: "item a la carrera de Santo Feliz seys yeras , de que son fronteros la carrera sobredicha", "item otra tierra en que ha vna yera que iaze a la carrera de Santo Feliz" (a.1329, S. Domínguez Sánchez), en que ademais parece indicar unha medida de terra. (Consulta no CORDE, 23/10/2015). Álvarez Maurín (1994) non a recolle. 83 A tendencia á monotongación neste grupo é temperá nos documentos medievais do leonés, pois o ditongo decrecente, segundo algúns autores, empeza a ser minoritario xa no século XIII (García Arias, 1995: 625). Do resultado do sufixo –ARIUM hai no texto bastantes exemplos con resultados vacilantes entre a forma ditongada, como sucede en caualeiros 227-228, pelteiro 263, oleyro 167 e a monotongada de carpentero 51, 58, correro 203, foreros 229, primero 255, reguero 246-247, fazendera 36, todos voces comúns. Tamén se rexistra en elementos das cadeas onomásticas ou topónimos que manteñen o ditongo coma Ceboleiro 128, 130, Criueiro 92, Ferreiro 113, 114, Oteiro 222, Carreira 240(2), Oliueira 82, Osseyra 7, 31, Pedreira 241, fronte a casos de monotongación coma Caruonero 27, Cebolero 132-133, Castenero 87, Palumbero 204, Pelitero 120-121, Carrera 42, Lauandera 148, Noguera 158, Pereras 200-201, Ossera 9, 10, 11(2), 15, 16, 20, 39, 40, 42, 43, 51, 88, 89, 109-110, 119, 120, 121, 157, 158, 162, 165(2), 175, 178, 179, 180, 182, 200, 230-231, 252. A respecto dos casos anteriores, onde se dá a metátese do iode, debemos comentar o caso de fera (< FĒRĬAM) 120, insólito, onde ou ben se produciu o mesmo proceso e a posterior monotongación -co que cremos que a palabra sería un hápax no leonésben é un lapso do escribán ou ben se debe a un efecto corrector do tipo Carreira / Carrera , Pereira / Perera no intento de aproximar as voces galegas á súa lingua. Son frecuentes, entre estes últimos exemplos, palabras que fan referencia a profesións, que funcionan moitas veces como sobrenomes e que na actualidade son apelidos. Non é sempre doado nesta época dilucidar se a palabra é aínda voz común ou se forma parte das cadea onomástica. Algo similar sucede cos topónimos; esas voces comúns que se acaban convertendo en formas fixadas referenciais, cando son de base latina e transparentes, coma nestes casos, normalmente son difíciles de adscribir ó apartado da onomástica ou ó do léxico común. Finalmente, temos cinco casos da palabra dineiros 154, 155, 156, 157, 160 abreviado en d cun trazo que cruza a ascendente, que non é significativa neste comentario por ser ese desenvolvemento unha escolla de edición entre as posibles. Coma neste texto, durante a época medieval, o sufixo -ARIUM, -ARIAM vacila no seu resultado entre o ditongo (- eiro , - eira ) ou a redución a <e> (- ero , - era ) na área leonesa occidental e central, con maior tendencia á monotongación canto máis ó leste. O sufixo - eiru 84 mantense vivo en todo o occidente asturiano no masculino, aínda que o feminino se presenta frecuentemente monotongado: vaqueiru, vaquera (DGLA170). Con todo, a pesar de que na documentación antiga está ben documentada a vacilación e hoxe temos exemplos por toda a área dialectal, existen bastantes zonas onde xa só se usan as formas monotongadas171. 5.1.2.1.4. O ditongo AU O ditongo latino AU primario alterna os seus resultado entre ou en sílaba tónica, do que só temos o exemplo de couto 251, fronte a coto 37 e cotos 220 e a forma monotongada case xeral odisen 3, odiran 223, odiron 220, otorgó 254, 255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264, todos en átona. Esta tendencia á monotongación, no caso do au secundario, é o resultado único para todos os exemplos do texto, tanto en posición tónica, coma en moró 71, otra 6, 7 (2), 8 (2), 9, 23... 154 (2), 155, 231, 232, 234, 240, otras 11, 12, 41, 56, 57, 175, 217, 240, otro 247, otros 245, 256, 256-257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264, soto 50, 52, 144, sotos 13, 242, 243, coma en átona, en Oteiro (< ALTARIUM?) 222. De xeito similar ó que sucede co ditongo latino AI, a monotongación dáse cedo; o resultado ou é moi minoritario no leonés central na documentación antiga e no occidental, desde o último terzo do século XIII a monotongación irase impoñendo ata ser case exclusiva no século XV (García Arias, 1995: 626). 5.1.2.1.5. O ditongo [oj] secundario Do ditongo secundario grafado <oy>, resultado do sufixo deverbal -ORIUM, -ORIAM, rexistramos o caso de Passadoyro 46, que se desenvolve, como é habitual nas voces patrimoniais do galego, coa metátese o <i> e a conseguinte formación do ditongo decrecente. Con resultados distintos, o mesmo sufixo está en pescadorias 223 ( elas pescadorias das Rezas ), do lat. PISCATORIAS, voz rexistrada máis adiante no mesmo contexto como pescadeiras 250 ( elas pescadeiras de las Rezas ). O resultado de -(T)ORIUM > -( t ) oiro , que xeralmente forma en romance adxectivos e substantivos patrimoniais co valor de "lugar onde" ou "obxecto para" a partir dun verbo, foi nun primeiro momento semellante para o galego e o portugués, pero esta última lingua transformou [oj] en [ow] ( passadouro , 170 Diccionario General de la Lengua Asturiana : http://mas.lne.es/diccionario/palabra/74577 [consultado o 10/9/2015]. 171 Para unha descrición máis pormenorizada da situación pódese Zamora Vicente (1996: 100 e ss.). 85 escorredouro , comedouro , etc.) como tamén fixo o galego nalgún dos seus dialectos meridionais -en concreto na área tudense, contigua ó lugar onde se produciu o textoe reflicte a toponimia actual ( Lavadouro e Breadouro en Vigo, por exemplo). Con todo, o galego e tamén, pero en moita menor medida, o portugués, fixeron confluír nalgúns casos este resultado co de -ARIUM (< - eiro ) e hoxe encontramos o gal. comedeiro e o port. fazendeira ou amassadeira . A alternacia xa é temperá no caso do galego, como amosan exemplos dos séculos XIII e XIV do TMILG172 ( pousadeiro / pousadoyro , poussadoyro , pasadeyro / passadoyro , firme e valedeyro / firme e valedoyra ), e aínda se mantén hoxe a tendencia no galego oral: lavadeiro , aparcadeiro , apeadeiro , cocedeiro , etc. No castelán, logo dese primeiro proceso de metátese parello ó do galego e o portugués, o ditongo equiparouse con [we] e, posteriormente, reduciuse a [e] ( valeduero > valedero ). En leonés só atestamos na antigüidade a forma xa monotongada173; non obstante Pidal (1906: 150) recolle formas modernas con - oiro no asturiano occidental. A análise deste sufixo é complexa e o seu estudo débese poñer en relación co doutros, coma o xa mencionado -ARIUM e -TOREM (>- dor ). Algúns autores atribúen o paso de -( d ) oiro /-( d )- ouro a -( d ) eiro no galego e no portugués á "infiltración tardía" de voces castelás ou leonesas174. Non é este traballo o lugar dunha pescuda profunda sobre o tema, entre outras razóns porque só dispoñemos deses tres exemplos que, ademais, cremos que poden evidenciar certa dificultade do escribán ante resultados que non lle serían próximos. Hai que notar tamén que pescadorias e pescadeiras non son as palabras habituais nos textos galegos medievais175, nos cales se documenta amplamente o latín PISCARIAM e o romance pesqueyra / pesqueira para ese concepto. 172 [Consultado o 4/7/2015]. 173 As formas ualeduero e valeduero rexístranse no CORDE durante a segunda metade do século XIII (o feminino ualeduera antes, en 1239) só en fontes castelás, e a final de século desaparecen. Os primeiros testemuños de ualedero e valedero están datados tamén a partir de 1250 en fontes castelás e leonesas, nos documentos da catedral de León (a.1258) e na colección documental de Carrizo (a. 1275). [CORDE, consultado o 3/7/2015]. 174 Yakov Malkiel (1988: 226). Véxase este artigo para unha visión xeral deste sufixo na Romania. 175 Nos documentos da catedral de León, durante o séc. XIII encontramos só dúas veces a palabra pesqueras e outras dúas o topónimo Pesquera . En castelán, a voz pesquera figura no CORDE vinte e oito veces ata o ano 1300 [consultado o 6/08/2015]. 86 5.1.2.1.6. Os hiatos Os hiatos, frecuentes en galego pola caída de consoantes intervocálicas que se dá na súa evolución, están no texto fundamentalmente nas cadeas onomásticas persoais ou nos nomes de lugar. O hiato <aa> témolo en Paan [a(j?)á]176 4, 235, 237, 255; Paaz [a(l)á< e(l)á] 148; Saa [á(l)a] 180, 184 e aa 215, unha forma anormal da preposición. De <ae> temos un exemplo en Orgaes [á(l)e] 227. En Migael 164 hai un latinismo gráfico que pode ou non corresponderse coa pronuncia. O hiato <ao> só o encontramos en Rebordaos [á(n)os] 224. Coa mesma estrutura etimolóxica, na primeira palabra do topónimo Yano (Fremoso) 86, non caeu a consoante, polo que non hai posibilidade de ditongo. En posición tónica hai un caso de hiato <ea> en Eanes [eá] 16, 110, 150, 155, 160, 180, 193, 234, que é a forma máis frecuente no texto para o patronímico. Alterna cunha forma con ditongo Ianes 127 e a abreviatura do latín Iohanes 104, 127, 238, que desenvolvemos ó xeito romance. Tamén hai a secuencia <ea>, agora en posición átona, na voz común vínea 45, 85, víneas 47, unha forma latinizada que quizais sexa un intento de representar a palatal, fronte á máis abundante vina , polo que é discutible. Tamén átono é o hiato de meatad 177 174, 175, 176, 177, 183-184, 185, 192 e meadad 181 (2), 182. No sobrenome Feo [é(d)o] 59 temos o único caso do hiato <eo>. A secuencia <oe> que se rexistra en boenas 71, cremos que se corresponde cunha representación do ditongo [wé] que, aínda que minoritaria, non é estraña en textos leoneses, por exemplo, nos do mosteiro de Carrizo: coerpo , moebre 178. 176 A etimoloxía deste sobrenome é escura. Véxase a máis sobre a variación de forma deste segundo nome Paan / Payán no apartado de consonantismo e no de onomástica. 177 En español rexístrase esta forma ata principios do século XVII [CORDE, consultado o 5/7/2015). En galego meatade é forma moi frecuente que se atesta, xunto con meadade e metade , e outras variantes, polo menos ata o século XVI [TMILG, consultado o 5/7/2015]. 178 Díez Suárez (1992:102). 87 O hiato <oo> figura en elementos das cadeas onomásticas coma en Boosendo [ó(d)o < a(d)o < BADOSINDUS] 15, 259 e Móogo [ó(n)o < ó(n)a] 144, sobrenome que tamén se rexistra como Mónago 80-81. Da tendencia do leonés a evitar os hiatos hai algunhas mostras no texto xa coa asimilación de vogais (CORRIGIARIUM > corre'eiro > correro 203, 238), xa co mantemento da consoante latina (AUDIVISENT > odisen ; AUDIVERUNT > odiron ; AUDIRANT > odiran )179, xunto con aqueles casos atrás citados en que a palabra galega, seguramente transparente para o escribán, se adapta á forma por el máis coñecida e recupera a consoante que o galego perdera: Yano , Mónago . 5.1.2.2. Vocalismo átono. 5.1.2.2.1. Vacilación das vogais átonas As vogais átonas pretónicas mostran nalgún caso tendencia a pechar, como en Campisina 16 ou directuras 180 162. Tamén amosan vacilación nas vogais átonas o topónimo Castenero 87, en que o <e> só pechou un grao181, e o carpentero 51, 58, que mantén o <e> pretónico etimolóxico, sen a inflexión provocada polo iode xurdido da metátese do sufixo. No caso da vogal velar átona final encontramos dous exemplos de tendencia á pechazón na expresión unu soldu 158, pero, por ser un caso illado, poderíase considerar latinismo gráfico. 5.1.2.2.2. Prótese e apócope de vogais Son latinismo gráficos Steuan 170, 172 e Steuaína 31, o que nos leva a interpretar Sante'Steuan 151, 181. Con todo, na cadea Pedr'Estéuanez 186, optamos pola lectura con edado que o nome Pedro perde xeralmente a vogal final en contacto con outra vogal ( Pedr'Arias 105, Pedr'Ianes 128, Pedr'Eanes 180, Pedr'Estéuanez 187, Pedr'Esqualo 206), e 179 Sobre os hiatos en leonés medieval, véxase máis en Marcet Rodríguez (2008:45-71). 180 A grafía <ec> ha de ser representación arcaica do ditongo <ei>, que é o que provoca que a pretónica peche (cf. port. moderno direito , como tamén algunhas solucións dialectais galegas); con todo non podemos descartar que simplemente se reflicta a grafía latina. 181 O <n> ten que ter valor palatal e isto é o que provoca a inflexión da vogal. No galego a vogal pecha dous graos: castiñeiro . 94 palabras ano e dona se podemos inscribir o texto nunha área dialectal concreta para atribuirlles así o resultado que -NNten nelas. 5.1.2.3.5. As sibilantes sonoras e xordas 1. A representación gráfica das sibilantes fricativas apicoalveolares é, en xeral, bastante estable. Para as sonoras procedentes do -Slatino, úsase sempre o <s> e así casa 6, 9 10, 14, 15 (3) 16, 17 (2), 20, 21, 25, 26, 27, 29, 30, (2), 34, 36, 69, 71, 72, 73 (2), 74, 15, 76 77, 79, 80, 81, 82, 107, 108 (2), 109, 110, 111, 112, 116, 120, 121, 122, 123, 124, 127, 128, 129, 146, 152, 153, 154, 155, 155-156, 157, 158, 159, 160, 187, 188, 191, 193, 195, 196, 203, 205, 206, 207, 209, 210, 211, 212, 215, 218, 229, casas 7, 8 (2), 10, 11, 12, 18, 38, 114, 115, 119, 126, 145, 152, 156, 159, 161, 191, 198, 199, 205, 235, 243, casar 162, 163 (2), enquisa 1, enquisas 3, pusieron 2, Fremoso 86 e o sobrenome Campisina 16. As apicoalveolares xordas provenientes da xeminada latina -SSestán representadas con <ss> en acordassen 245, odissen 3, no topónimo Passadoyro 46 e no sobrenome Uassallo 83, 86, pero úsase a grafía <s> en uisen 3, presoria 198, 237 e persoria 226. O grupo latino -RS-, no cal se asimilan as consoantes, presenta tamén o resultado <ss> esperado para a sibilante xorda no topónimo Ossera 9, 10, 11 (2), 15, 16, 20, 39, 40, 42, 43, 51, 88, 89, 109-110, 119, 120 (2), 157, 158, 162, 165 (2), 175, 178, 179, 180, 182, 200, 230-231, 152 e a variante Osseyra 7, 31-32. En posición inicial de palabra sempre se usa a grafía simple <s> e por iso sempre desenvolvemos a abreviatura ss como soldos 7 (2), 9, 19, 20, 25, 26, 28, 49, 111, 119, 146, 149, 153, 157, 159, 160, 161 (2),189, 194, 196, 197, 203, 207, 208, 215, 218, mesmo nun caso en que a palabra aparece en singular soldo 158, escolla que ademais se ve reforzada pola única vez en que aparece desenvolta como soldu 158. En posición posconsonántica e final, para o fonema xordo só se usa a grafía simple <s>. O demostrativo IPSE figura coa forma esperada en esse 84, 253 pero tamén unha vez ese 85. No grupo -S+iode - , a sibilante non manifesta palatalización, pero o iode pecha a vogal precedente en egrisia 12, 45, 54, 57, 61, 72, 74-75, 76, 77, 79, 80, 81, 88, 94, 101, 102, 105, 181, que presenta sempre a abreviatura <gri>, agás nun único caso egresia 30, abreviado en <gre>. No caso do sobrenome ( Pé de ) Queso 54, aínda que como se verá no 95 apartado de onomástica o seu étimo é dubidoso, se provén do latín CASEUM (> caiso > queiso > queso ), o iode metatiza, pecha a consoante tónica e asimílase, sen palatalizar o s . 2. As sibilantes africadas predorsodentais sonoras procedentes de -KJe -TJlatinos, represéntanse sempre co grafema <z> e así temos dezían 3, dezir 221, 223, dizen 224, fazen 227, fazendera 36; faziamos 3; fizieron 125, iazen 42, 47, 80, jazen 104, plaza 98, os topónimos Aziueiro 141, Aziueyro 172 186, Aziuero 237, As Rezas (*RETIAS)223, 250 e o nome Luzía 100. A palabra azenias 14, 71, 87 e azenas 95 presentaba en galego un dobre resultado con sonora e xorda na sibilante, igual ca en castelán e que aínda pervive no portugués. Para as africadas xordas úsase o grafema <z> cando acompaña as vogais <a> e <o>, como en comenzamento 32, no nome Lourenzo 189, 241, Lorenzo 26 (que tamén aparece na forma latinizada Lourentio 166), no sobrenome Colaza 193 e nos topónimos Quinzana 38 e Ueronza 151, 232. Pero tamén o grafema <c> coas vogais anteriores ou palatais como en arcibispo 198, cerca 41, 70, 92, 96, 97, 107, 129, 132, 135, 138, 139, 142, 143, 147, 240-241, circa 89, 90, 93, os sobrenomes Ceboleiro 128, 130, Cebolero 132-133 e os topónimos Cellanoua 70, 143, 147, 172, 216, 217, Francelos 230, 233, 246, Cima ( de Uila ) 204 e Encima ( de Uilla ) 239. Nas palabras pitancia 149, rrenembrancia 1, tercia 35-36, 59, 63, 149-150, 174, 238 e tercias 178 mantense o iode etimolóxico; algúns autores consideran que o fenómeno da epéntese do iode, característico do leonés, propágase desde casos coma este193. En posición final de palabra, en que xorda e sonora neutralizan a súa oposición, o único grafema utilizado é <z>. No texto encontramos exemplos na terceira persoa do presente nos verbos faz 36 e iaz 40, 44, 52, 53, 59, 64, 95, 97, 98, 101, 140, 144, 147, 148, 229, 232 (tamén unha vez está escrito iat 41), que perderon o - e final, no numeral diaz ( dez ) 118 e nunha mostra abundante de patronímicos: Áluarez 100, Díaz 106, 202, 213, Domíngez 1 149, Fernández 47, 91, 137, 177, 18, Fernándiz 165, Gotérrez 107 (2), Gotérriz 87, Iuliánez 43, López 39, 115-116, 116, 136 (2), 175, Martiz 4, 69, 84, 87, 97, 97, 147, 161, 169, 170(2), 171, 172(2), 216, 217, 219, 230, 235, 237, 255, Meléndez 28, Meléndiz 213, Menéndiz 201, Moniz 51, 81, 188, Núnez 4, 50, 67, 111, 215, 251, 256, Páez 151, 166 (2), 193 Cano González (1977:227), que tamén recolle outras posturas, di que "Díaz Castañón... lo atribuye a la «extensión de una yod etimológica conservada»". 96 169, 191, 192 (2), Peláez 1, Oárez 143, 215, Pérez 5, 29 34, 38, 56, 58, 76, 94, 96, 103, 135, 142, 152, 153, 167, 174, 179, 189, 197, 202, 203, 226, 234, 238, 254 (2), 262, 263, 264, Ramírez 85, 89, Rodrígez 66, 74, Rodríguez 10, 22, 109, Sánchez 78, Sauastiánez 111, Suárez 23, 24, 34, 55, 173, 200, Ueremúdez 125 e Uermúdez 110. Quizais tamén poidamos incluír aquí Danz 18. Sobre a ausencia do <ç>, véxase o dito no apartado 2.1.6. 3. Para as sibilantes prepalatais bótase man no texto do grafema <x> para a xorda e <i> ou <j> para a sonora. Temos a xorda en dixo 5, 11, 14, 254 (2), 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264, díxelo 245, dixeron 223, 243, 246, 248, 250, lexauan 245 e no substantivo exido 206, palabras todas provenientes dun -KSlatino. Como se viu cando comentamos as apicoalveolares, pode haber dúbidas de que a grafía <si> de egrisia e egresia represente a palatal xorda. Coa prepalatal sonora, teñen a grafía <i> o nome Iusto 46, o patronímico Iuliánez 43 e as formas verbais iaz 40, 44, 52, 53, 59, 64, 95, 97, 98, 101, 140, 144, 147, 148, 229, 232, iat 41 e iazen 42, 47, 80; esta última tamén aparece con <j> en jazen 104, do mesmo xeito có participio jurado 1, 254, 255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 263, 264, o nome Joán 15, 25, 26, 29, 34, 47, 51, 52, 58, 60, 61, 83, 85, 86, Joam 211, Johán 1, 62, 72, 89, 91, 93, 99, 111, 115, 129, 130, 135, 136, 143, 150, 152, 154, 156, 157, 159 (2), 164, 169, 178, 189, 191, 192, 215, 238, 251, 257, Joham 264 e o substantivo jurados 243, 250. En todos os casos provén dun Ilatino seguido das vogais da serie central e anterior. Coas vogais palatais a grafía usada é <g> coma no nome Genés 249 e o sobrenome constituído polo adverbio ( de ) Longe 160. No nome Mayor 26, 226 e Major 14, o -Ilatino mantense en galego, pero para Morala (1992) en leonés medieval, tende a equipararse, xunto cos grupos /DJ/, /GJ/ e o /j-/ romance resultado da ditongación, ós resultados de /LJ/ pois a grafía máis frecuente para todos é <y>. Con todo, xa que as solucións gráficas non coinciden, pois aqueles só alternan <y> con<i>, mentres que /LJ/ tamén o fai con <g>, <j> e <ll>, cre que non chegaron a confluír totalmente dado a tendencia dos primeiros a perderse ( Maor , Pelao ou moos por moyos ). Con todo, el supón que o resultado de -I- (e de /DJ/ e /GJ/) é nesta altura unha mediopalatal /ʝ/. O feito de que no noso texto nunca aparezan as grafías <y> e 97 <j> nun ditongo crecente, pode tamén indicar que o son que representan neste nome non é vocálico. Son problemáticos os casos dos sobrenomes Gibarro 264, que cremos que podería ser derivado da voz chibo ,, e Gibelas 72, de orixe escura e quizais tamén con proveniencia similar. Morala (1992) e Marcet (2009: 67 e 2011: 76) rexistran no leonés medieval exemplos de confusión entre a prepalatal e a postalveolar, con exemplos como moncha / monia , Chaen / Iaen e pege ('peche'), muio (cast. mucho ), en documentos de Carrizo da segunda metade do século XIII, para eles mostra da desaparición da oposición xorda/sonora na serie palatal, feito sobre o que volveremos máis adiante. Con todo, descartamos esa hipótese pois o sobrenome Gibarro Š Gibarrus , referido á persoa mencionada no noso texto e seguramente tamén á súa filla, aparece noutros documentos galegos en latín da época, escritos por notarios de Ribadavia (a.1233 CDHAcademia; a1241, a.1251, a.1253, a.1259 CDOseira; 1253 CDMelón; a.1271 CDRibadavia; a.1305 CDGH). Tamén encontramos, pero documentado só nunha ocasión, Gibelas (a.1233 CDOseira) Outra dificultade é o son que o <-g-> representa no sobrenome Gougete 190, tamén opaco, xa que tanto podería corresponder á palatal coma a oclusiva, que neste texto se grafa ante vogal palatal sen o <u>, esporadicamente, en Domíngez 1, 149 e Rodrígez 66, 74. O mesmo sobrenome, referido ó mesmo individuo ca no noso texto, figura só unha vez nos documentos medievais latinos galegos ( Iohannes Gangete , a.1259 CDOseira)194. 5.1.2.3.6. Palatalización de L -, - LL -, - LJ - (- DJ -, - GJ - ,- BJ -) e - K ' L - latinos 1. Para a representación do Llatino, <l> é a única grafía utilizada como vemos en lagar 136, leira 51, 52, 166, 167, 168, 169, 180, 184, 186, 229, leiras 55, 141, 166, 168, 169, 170, 171, 173(2), 174, 183, 185, leyra 177, leyras 106, 171-172, 176, 233, lera 42, 49, 50, 56, 200, 231, leras 41-42, 104, 216, 231, 240, lexauan 245, logar 11, 40, 84, 85, 246, 252 e, na onomástica, nos topónimos Lauandera 147 e Leuada 244, nos nomes Lope 78, 199, Lorenzo 26, Lourentio 166, Lourenzo 189, 241, Luzía 100, no patronímico López 39, 115-116, 116, 136 (2), 175 e nos sobrenomes Lobo 168, ( Barba de ) Lobe 209 e ( de ) Longe 160. Nada sinala pois que haxa palatalización do Linicial. Con todo, Morala (2008: 139-140) considera que o feito de que ll inicial non sexa habitual durante a Idade Media no 194 As atestacións mencionadas foron tomadas do CODOLGA [consultado o 17/07/2015]. 98 leonés explícase porque o grafema <l->sempre tería o valor [ʎ], dun xeito similar ó rsimple en inicial de palabra, e que só cando se inicia o proceso de castelanización é que os copistas empezan a usar o ll - inicial. Merece comentario á parte leuan 205. O verbo ofrece na actualidade un resultado palatalizado no leonés e no castelán, fronte ó galego e ó portugués, que manteñen o resultado etimolóxico esperado. Para o castelán, a teoría máis extendida (DCECH, s.v. llevar ) explica a palatalización a partir da asimilación do iode secundario resultado da ditongación do Ĕ breve tónico das formas rizotónicas do verbo ( llevan < lievan < LĔUANT), que logo se estendeu a todo o paradigma. No leonés, o moderno llevar puido darse ben por ese mesmo motivo ou pola palatalización espontánea do L-, propia desa lingua. Marcet (2007: 583-584) apunta que os resultados medievais con <ll> son moi pouco frecuentes (só dous casos no seu amplo corpus documental) e que máis común é a alternancia entre as grafías <l> e <li>, esta última produto da ditongación incipiente e que ofrece mostras algo máis abundantes. O autor, con todo, opina que o carácter conservador dos documentos notariais impide que sexa maior a aparición da grafía <ll> e tamén a representación das formas ditongadas. 2. A vacilación das grafías nos resultados de -LLdificulta saber se o resultado é alveolar, coma no galego, ou palatal coma no leonés central e oriental e o castelán. Non hai dúbida de que <ll> é grafía latinizante con valor de [l] en ( egrisia de Santiago ) Compostellano 54 e Cellanoua 70, 143, 147, 172, 215 e 216, no topónimo Castrello 29, 30, 34, 45, 61, 135 e tamén no sobrenome Capello 258. Tamén ten ese valor simple o grafo <l> no topónimo Melón e seguramente no sobrenome Ceboleiro 128, 130, Cebolero 132. Máis complicado é determinar os valores de <l> e <ll> nas voces alende 5, 37, caualeiros 227-228 e uila 227 e 251, algo máis frecuentemente coa grafía <ll> en uilla 70, 182, 198, 237, 249, villa 32, 225, 244, nos topónimos Cima de Uilla 204 e Encima de Uilla 239 e tamén no sobrenome Uasallo 83. A mostra é moi pequena, pero o feito de que o grafema <ll> (once veces) duplique o <l> simple (5 veces), xunto co resultado palatal de -LLen todo o dominio leonés, parece que nos esixe pensar que [ʎ] é o valor das grafías neste grupo de palabras. Con todo, poderían ser grafías latinizantes xa que son voces comúns coñecidas. 99 Debemos tamén comentar o caso do pronome tónico de terceira persoa singular e plural, provenientes do latín ILLEM, ILLOS, ILLAM e ILLAS. No texto non temos exemplos do masculino singular el ( e ), en todo caso común ó galego e ó leonés medieval, e só un caso do plural elos 246, diverxente; en feminino temos algúns exemplos máis con ela 79 e tamén contraído coa preposición de , isto é, dela 36, 184, 194, 228 e delas 25, 32, 174, 215. Cintra (1959: 381-382) só expón o problema da interpretación das grafías, sen decantarse por ningunha solución. Marcet (2003: 224-225), que estuda os resultados do -LLno leonés centro-oriental, opta polo valor palatal da grafía dado o seu valor "polifónico". 3. O resultado do latín -LJresólvese neste texto coa grafía <y> en muyer 6, 21, 24, 55, 197 e fiyo 167 (2), 168, 173, 180 e 192. Nestas mesmas palabras presenta tamén as grafías <gi> en mugier 202 e <Ø> en fío 35, fíos 6, fýo 55 e fýos 230, coa desaparición do grupo195. Aínda encontramos o resultado <li> no sobrenome Mergulión , quizais o mesmo cá voz común mergullón 'ave acuática' para a que Corominas propón *MERGULIONEM 'id', derivado de mergus e este de mergere 'mergullar', e na forma cultista Iuliánez 43. Tamén temos <l> no sobrenome Marauila 122. Presenta, como vemos, unha variedade de grafías: <y>, <gi>, <Ø> e ademais <li> e <l>, a pesar de que estas dúas solucións se dan en palabras con particularidades evolutivas, Mergulión por ser unha voz galega e Marauila porque seguramente entrou como préstamo nas linguas peninsulares. Así e todo, <y> é a grafía máis frecuente e Marcet (2009: 69 e ss) atribúelle, coma ó resultado dos seguintes grupos que imos comentar, o valor de fricativa mediopalatal sonora [ʝ]. O sobrenome Payán 171, 216, 217 ou Paan 4, 235, 237, 255, de etimoloxía escura, tratarémolo pormenorizadamente no apartado de onomástica196. O grupo -DJe (e tamén -GJe -BJdos que non temos exemplos) que presenta en leonés resultados similares a -LJcando palataliza, pode ademais manterse ou caer e no texto encontramos estas dúas últimas solucións, a primeira na forma semiculta do nome Clodio 6, 16, 35 (2), 44, 53, 60, 73, 190, 192 e a segunda nas palabras meadad (< MĔDIĔTĀTEM) 181(2), 182, meatat 174, 175, 176, 177, 185, 192. 195 Sobre a caída do grupo -LJ-, véxase adeamis Morala (1992:6). 196 Morala (2008: 133) cre que contén no étimo un grupo -LJ-, -DJou similar que caeu. 100 4. Do resultado do grupo -K'Lsó temos un exemplo no texto, o sobrenome ( Martín de las ) Oueyas (< ŎVĬCULAS) 73, coa solución gráfica <y> máis frecuente nos textos leoneses. O seu valor tamén é [ʝ]. 5.1.2.3.7. Os grupos PL -, KL - e - K ' L - Os grupos latinos PL-, KL- (non hai no texto exemplos de FL-) presentan un dobre resultado. Por un lado, unha tendencia culta en que os grupos se manteñen, coma nos substantivos plaza 98, 100 e clérigo 38, 56, 94 e o nome Clodio 6, 16, 35 (2), 44, 53, 60, 73, 190, 192. Por outro, un resultado patrimonial en que CLmostra a grafía <x> en xaman 12 e PL- <y> en Yano ( Fremoso ) 86. Pidal (1906: 161) sinala que, para estes grupos, nos textos antigos leoneses figuran algúns exemplos que ofrecen o resultado <ch>, coma en galego e en portugués, que o grafema <x> é máis común có anterior nos documentos, pero que o máis xeneralizado é <ll> ou <l>, coma en castelán. Marcet (2005: 75) afirma que <x> é a solución máis frecuente, aínda que que no occidente e no oriente alterna, respectivamente, con <ch>, coma no galego, e <ll>, coma no castelán, e recolle a opinión de Morala (1988, 1992 e 2008) de que a solución gráfica <x> non sempre se debía corresponder coa pronuncia e que responde máis ben a unha tradición escrituraria considerada prestixiosa, por ser esa a grafía e a pronuncia da capital, León. Posteriormente, Marcet (2007: 471-521) estuda o resultado gráfico destes grupos entre os anos 1230 e 1295 nas coleccións documentais de Sahagún, León e Carrizo, atribúelle á grafía <x> o valor de [ʃ] e conclúe que na parte máis oriental <x> predomina durante a primeira metade da centuria para na segunda sufrir unha substitución radical polo resultado e a solución gráfica castelá <l>/<ll>. No leonés central, non obstante, o uso de <x> é dominante e só a final de século se empezan a observar as grafías que remiten ó castelán. Finalmente, en Carrizo só encontra unha vez un posible resultado castelán, dubidoso, mentres observa un predominio de <x> e a solución africada só en seis casos de documentos con trazos claramente occidentais. Pérez González (1995: 141-142) rexistra uns poucos exemplos da grafía <x> para representar o resultado destes grupos e considera que ten unha pronuncia fricativa xorda, e que isto singulariza o leonés medieval "aunque no tanto en el caso del leonés occidental". García Arias (1995: 631-632) di que os resultados documentados desde os primeiros tempos alternan entre as grafías romances <ll> e <l> e a tendencia "cultizante" e que a grafía <x> só é frecuente ó sur do dominio. Tamén discrepa sobre o valor desta grafía "que 101 puede estar representando otra palatal" (García Arias, 1995: 123). Para Maia (1985: 468-469), igual que para Cintra (1959: 225-256), <x> é un modo arcaico de representar o son [tʃ] e Staaff, Pidal (1906) e Morala (1992) cren que representa un [ʃ]. A escaseza da mostra no noso texto, cun só exemplo para cada grupo, complica a análise. Por un lado temos a palabra xaman , co resultado esperado para o leonés centro-oriental; pero o topónimo Yano ( Fremoso ), que non demos identificado na actualidade e que figura en dous documentos galegos en latín como Plano Fromoso (CDMelón a.1243) e Plano Fremosso (CDOseira a.1257), leva a grafía <y>, insólita en Galicia e en León para represenar o resultado deses dous grupos latinos. Lembremos que nos textos leoneses, <y> é a grafía habitual para os grupos -LJ-, -K'L- ( muyer , fiyo , Oueyas ) que acabamos de comentar e que por outra parte debemos ter en consideración o valor consonántico que adquiriu o i - secundario proveniente da ditongación do Ĕ latino, no noso texto cos exemplos ye e yeran , pois así o fan os estudosos do leonés. Ós resultados destas evolucións, como dixemos, atribúeselle o valor fonético /ʝ/. Traemos todos estes exemplos de volta aquí, porque Marcet (2009) recolle as atestacións Boadelexa (a.1253-1259), rexistrado como Boadelleya , Boadeleya e Boadeleia en Sahagún; conzexo por conzeyo e fixo por fiyo en León (a.1261); e, na dirección contraria, Quiyada por Quixada (a.1271), ayado por axado (=achado, a.1291) en Carrizo. Confusións deste tipo, e os mencionados no caso da sibilante prepalatal sonora /ʒ/ que intercambia a súa grafía coa de /tʃ/ ( Iaén / Chaén ), servíranlle a Morala (1992) para expoñer a teoría de que, unha vez xerado o proceso de enxordecemento das sibilantes, que empezaría a iniciarse no século XIII, o fonema /ʃ/ igualáse con /ʝ/, os dous co mesmo punto de articulación fricativo e palatal, e empezan a confundirse. Para Morala, nunha zona que delimita como "los cursos medio y bajo de los ríos Órbigo y Esla y los páramos situados en torno a ellos, zona en la que se incluye la propia ciudad de León" (1998: 14), existe no século XIII un sistema palatal complexo con oposicións pouco funcionais con /ʃ/ en posición inicial e intervocálica, /ʒ/ só en posición incial e /ʝ/ e /tʃ/ só en intervocálica. Por iso cre que cando se iniciou o proceso de desonorización se tivo que crear unha particular reorganización do sistema que trouxo 102 estas confusións. Isto podería explicar a grafía anómala de Yano ( Fremoso ) cando o supostamente esperado na lingua do documento sería Xano197 . Non debemos tampouco esquecer que o escribán, se falaba unha variedade do leonés central ou oriental, como supoñemos polos datos que vimos ata agora, puido ter dificultade á hora da escolla da grafía para representar a palabra que oíu en galego, Chao -por outra parte seguramente con vogais nasalizadasque el pronunciaría [ʃano] ou [ʎano] dependendo da súa área dialectal, e que puido optar por <y>, unha das grafías máis frecuentes para representar as laterais palatais doutras orixes etimolóxicas. Á par do resultado culto <cl>, <pl> mencionado ó inicio deste apartado, o topónimo castelán-manchego de etimoloxía escura Vcrés 8 presenta a lateral rotarizada fronte a Vclés 107, 139. Tamén, e proveniente de -CCLlatino, ten a mesma evolución rotatizada egrisia 12, 45, 54, 57, 61, 72, 74-75, 76, 77, 79, 80, 81, 88, 94, 101, 102, 105, 181, coa sílaba <gri> abreviada, e egresia 30, tamén con <gre> abreviado. 5.1.2.3.8. Os grupos - ULT - e - CT - e -cons.+ CT - 1. Nos dous exemplos que levan o resultado do grupo -ULT-, unha vez resólvese coma no galego e no leonés occidental, en muytos 242, e outra en muychas 247, cunha grafía <uych>198 coa que seguramente se quere reforzar o valor africado palatal do dígrafo <ch> fronte ó seu uso latinizante con valor velar, que no texto aínda se usa en Orracha 155, 197 e Rrichardo 46. Nos documentos primitivos da franxa oriental do galego que estuda Rodriguez Parada (2007: 411) só se encontran nos textos de San Pedro de Montes. Marcet (2007: 1348) afirma que estes exemplos dun estadio intermedio se concentran no textos do leonés central e, especialmente, nos do leonés occidental. 2. No caso de -CT-, temos o resultado leonés nas palabras derecho 95 e sobredichas 251 e tamén directuras 162, con <ct>, que para Marcet (2009: 73) é un exemplo de conservadurismo gráfico ou tendencia á latinización, baixo o que subxace tamén unha palatalización, pois son moi maioritarias as formas con <ch>. Non podemos esquecer, non 197 En relación coa área do leonés que ten como resultado de PL-, KLe FLun /ʃ/ e os resultados da palabra PLANUM en leonés véxase Morala (1998). 198 Marcet (2007: 400) indica que para Lapesa e Pidal este tipo de formas reflicten o paso intermedio da evolución de [i•t] a [tʃ]. 103 obstante, que no leonés occidental se mantivo o resultado <ei> coincidente co galego e que nos primeiros textos <ec> foi grafía frecuente que aparece exclusivamente ante <t> para ese ditongo, usual nas modalidades de transición, pero que tamén está ben documentada nas plenamente romances (Boullón Agrelo / Monteagudo, 2009: 33). 3. O mesmo resultado [tʃ] tamén se dá no grupo -cons.+CT-, representado no nome Sancha 202, 213, 218, Sa[n]chia 108, tamén cunha grafía reforzada <chi> ou latinizante, e no patronímico Sánchez 78. 5.1.3. Morfosintaxe 5.1.3.1. Artigo determinado A forma máis frecuente do artigo é, no feminino singular, ela 19, 20, 22, 23, 30, 45, 46, 59, 61, 63, 65, 71, 79... 225, 233, 234 (ata 70 exemplos), seguida de la 1 (2), 15, 16, 17, 21, 32, 42, 45, 48, 54, 57, 58, 65... 237 (2), 249, 251 (60 exemplos). Tamén rexistramos un caso da forma l' 159 e outro da galega a 5. No plural temos elas 4, 22, 37 (2), 47, 179, 199, 201, 233, 235, 244, 250 e las 38, 48, 53, 73, 95, 119, 148, 159, 191, 250, 252, cunha ocorrencia menos. Coma no singular, hai un exemplo da forma galega as 178. Para o masculino singular, el 6, 9 (2), 10, 96, 114, 118 (2), 144, 145, 162, 163 (2), 197, 201, 204, 225, 227, 239, 242 (22 exemplos) é o máis frecuente, pero tamén rexistramos lo 238, l' 247 e o galego o 98, 206. Os correspondentes plurais son los 182, 187, 225, 227, 245, 249 e elos 125, 228 e 247. Na táboa a seguir podemos ter unha visión xeral. En grosa, indícase a forma máis usada. Ilustración 14. Táboa dos artigos determinados do texto A 110 do leonés oriental fronte ó galego, ó portugués e ó leonés occidental. Nas formas nominais merece comentario dezir 221, 223, que acomodou a súa desinencia á terceira conxugación, fronte a dizer , o esperado nos textos galegos da época, máis etimolóxico. Estes son os verbos regulares do texto e as formas que se usan: -AR: IPres. P3 mora , P6 xaman , leuan , ICopret. P6 lexauan , IPret. P3 moró , otorgó , sacó , P6 compraron , SPret. P6 acordassen , Inf. ficar , Part. jurado , preguntado . -ER: IPres. P3: iaz / iat , P6 jazen , renden , -IR: IPres P3 parte . 5.1.3.12.2. Verbos irregulares Entre os verbos irregulares, tamén no IPres., neste caso na P6, hai desinencias latinizantes en dant 206 e sunt 220. No IPret. hai que comentar dio (< DEDIT) 192, 225, 227, con - o analóxico e posterior desprazamento acentual con respecto ó galego e ó portugués deu . Por outra parte, tamén hai teuo 75 e ouo 198, de desinencia común no galego, leonés e castelán fronte ó portugués estándar teve e ouve , formas que se adoitan explicar como analóxicas cos perfectos fortes da C3199, como o anterior dio e como moró e otorgó , que vimos nos verbos rregulares. Aínda sobre ouo cómpre tamén mencionar a monotongación, que Cintra (1984: 176) explica como casos en que "se dá o encontro de a + ṷ por atraccão do ṷ da sílaba seguinte". Finalmente, rexístrase para o verbo ser a abundantísima forma fu (< lat. vg. *FŬT) 14, 15, 16, 17, 22, 25, 26, 27 (2), 28, 30, 31, 34, 46, 54, 63, 65, 67, 68... 193, 195, 199, 201, 212, 224, 226, 229, 230, 249 (ata 70 veces), moi extendida no textos leoneses, principalmente nos centrais e orientais (Egido Fernández, 1996: 422-423)200. Na P6, merecen comentario as formas dieron 33, fizieron (< FECĒRUNT) 125 e pusieron (< POSUĒRUNT) 2, con ditongo, a primeira etimolóxica e as outras dúas só explicables a través de analoxía (Cintra, 1959: 453 e ss.). Pola contra, odiron 220 non ten 199 Dubert (2013: 137-167), que remite a Craddock (1983), considera que cómpre revisar esta teoría pois se no castelán estes - o proveñen da analoxía coas formas dos perfectos dío , comío , partío , antes do seu desprazamento acentual, en galego só temos formas como comew , partiw que non poden explicar un -o final analóxico. 200 Esta autora indica que fu non aparece nos textos occidentais de Staaff pero si nos foros de Castelo Rodrigo, Usagre e Cáceres (p. 425). 111 ditongación na desinencia e mantén do -Detimolóxico. Tamén é destacable a alternacia entre foron 226, 237, furon (< lat. vg. *FŬRUNT), 18, 32, 47, 99, 105, 106, 114, 115 , 125, 132, 148, 191, esta última a máis frecuente nos textos leoneses, sobre todo nos occidentais, e fueron (< lat. cl. *FŬERUNT) 119, propia do castelán e do leonés central pois, segundo Egido Fernández (1996: 427 e nota e nota 253), aparece nos tres grupos de documentos de Staaff pero é máis característica do grupo central e no oriental alterna con fueron . No IAntePret., hai unha única forma no texto, P6 odiran 223, co resultado esperado en canto á desinencia verbal. Encontramos unha única forma do IPostPret., P6 dixelo ýan 245, analítica, co pronome mesoclítco e insólita polo uso do tema de perfecto, que só podemos explicar por un erro do escribán, dado que hai certa vacilación na escritura, que parece que corrixe un trazo previo. Finalmente, na P6 SPret. rexístranse as formas uisen 3 e odissen 3, que non teñen particularidades que comentar. Estes son os verbos irregulares do texto e as formas en que aparecen: DAR: IPres P3 dá , P6 dant , ICopret. P6 dauan , IPret. P3 dió , P6 dieron , Inf. dar ESTAR: IPres P3 está . AUER: IPres P3 á / há , P6 an , ICopret. P3 auía , P6 auían , IPret. P3 ouo , Inf. auer FAZER: IPres P3 faz , ICopret. P4 faziamos , IPret. P6 fizieron PONER: IPret. P6 pusieron . SABER: ICopret. sabían . SER: IPres P3 é / ye , ICopret. P3 era , P6 yeran , IPret. P3 fu , P6 foron / furon / fueron . TENER: IPres P3 ten / tien , IPret. P3 teuo , Inf. tener . DEZIR: ICopret. dezían , IPret. P3 dixo , P6 dixeron , IPostPret. P6 dixelo ýan ODIR: IPret. P6 odiron , IAntePret. P6 odiran , SPret. odissen . UER: SPret. uisen . 112 Ilustración 20. Táboa do repertorio das formas verbais do texto A 113 5.1.3.13. Notas de sintaxe Debido ó tipo de texto -a información sobre unha relación de propiedadesas estruturas sintáticas non son moi variadas, xeralmente oracións predicativas ou atributivas simples, con atributos ou predicados compostos ou complexos: Esta ye la renembrancia de la enquisa que sacó Johán Peláez e Pedro Domínguez, omnes del rey Alfonso, e pusieron consigo por vigarios que uisen e que odissen elo que dezían elas enquisas e elos que faziamos nós... Don Alfonso Pérez, jurado e perguntado dixo: da rrúa de San Martino de alende a ponte Antaltares á una casa [a] morte de Martín Suáriz et de su muyer et de sos fíos; e el monesterio de San Clodio otra; e Santiago á y de dúas casas V soldos cada ano; e Osseyra... Destaca tamén o uso dos prononomes átonos na oración de máys que non se lo sabían ata que se lo acordassen máys , en que se é aparantemente dativo. É unha combinación descoñecida en galego medieval e de interese para o castelán e o leonés máis oriental, onde debeu alternar con ge lo ata que finalmente a primeira triunfou. 5.1.4. Conclusións O texto caracterízase polos seguintes trazos: 1. Vacilación na ditongación de Ĕ e Ŏ, con maior tendencia ás formas ditongadas, sobre todo nas voces comúns, e os resultados <ie>, <ue>: pusieron , tien , ye , nietos , bueno , muerte / ten , é , Dente , bona , morte , Ponte . 2. Vacilación pero tendencia á monotongación dos ditongos primarios latinos (-AI-, -AU-) e secundarios romances (- ei -, - oi -/- ou -): leira , leyra , caualeiro , pelteiro, couto / lera , carpentero , fazendera , reguero , Caruonero , Ossera , otorgó , Oteiro , otras . 3. Presenza de hiatos en palabras galegas (nomes persoais e toponimia), en palabras con perda de -Ne -Dintervocálicos, e tendencia á redución de vogais ou ó mantemento de consoantes nas voces comúns e en onomástica transparente: correro , odiron , Yano , Mónago . 4. Escaseza de vogais finais pechadas, cun único caso: soldu . 5. Tendencia ó apócope do - e final: uerdad , meadad , tien , ten . 6. Algúns posibles casos de iode epentético: Murias , pitancia , renembrancia . 114 7. Mantemento de -Le -Nlatinos nas voces comúns: buenas , bona , molino , senara , rregalengo , solares . 8. Vacilación na representación da nasal palatal: quiniones , uina / vínea , azenas / azenias . 9. A representación das sibilantes (/z/-/s/; /ts/-/dz/; /ʒ/-/ʃ/ mantense bastante estable e con poucas confusións <s>-<ss>;<z>-<c, z>; <i, j>-<x>: casa , Uassallo , plaza , tercia , exido , jurado . 10. Distintos resultados gráficos para as laterais palatais: • -LJ- > /ʝ/ (grafía <y>, <∅>): fiyo , muyer , fýo . • -LL- > /ʎ/ (grafías <l, ll>): uila / uilla , dela / della . • -KL-, -PL- > /ʃ/ (grafía <x> <y>): xaman , Yano . • -K'L- > /ʝ/ (grafía <y>): oueyas . • -ULT- > /uj/, /ujtʃ/, /tʃ/ (grafías <uy>, <ych>, <ch>): muytos , muychas . 11. Artigo determinado: el , los , ela - la , elas . 12. Adxectivo posesivo: so , (Ø), su - súa , súas . 13. Pronome persoal dativo de terceira persoa: ( ye ), yes . 14. Flexión de xénero dous , dúas . 15. P3 de IPres. ye e P3 e P6 de IPret. yera , yeran ; P3 de IPerf. en - ó e P6 con ditongo - ieron . A maioría das solucións son comúns a toda a área leonesa, pero o resultado case xeral da ditongación das breves latinas nas voces comúns, bastante estable nas formas<ie>, <ue>, a marcada tendencia á monotongación dos ditongos primarios e secundarios e, moi concretamente, o resultado <x> para o CLlatino, xunto coa confusión <x>/<y> para PL-, lévannos a situar o texto no leonés oriental e, se seguimos a Morala (1987-88), na conca entre os cursos medio e baixo do Órbigo e o Esla, territorio en que está comprendida a mesma cidade de León. 115 Hai dúas cuestións sobre a ditongación leonesa que queremos mencionar, malia os datos escasos dos que dispoñemos neste documento e o contexto que se lle supón (un escribán leonés que recolle en Ribadavia os testemuños orais duns galegos), que non nos achegan suficiente información para tratalas polo miúdo. A primeira é a discusión sobre se a ditongación é un fenómeno autóctono no leonés ou se se debe á presión do castelán. A segunda ten que ver coa vacilación da ditongación, que se exemplifica ben no noso texto. Con todo, como o contacto entre linguas é un dos argumentos que algúns autores achegan como solución a estas cuestións e este é un texto híbrido, cremos que é de interese mencionalas. Para moitos dos autores que estudaron o leonés medieval, a vacilación débese inicialmente a dificultades de percepción e de representación do ditongo ou a contaxios esporádicos coas linguas veciñas (cf. Pidal, 1906: 38201, Lapesa, 1948: 19-24202 ou Cintra, 1959: 160203). Sánchez Miret (2012: 11-33) ofrécenos unha visión xeral das distintas posturas e conclúe que a ditongación en leonés pode interpretarse como froito dunha situación de contacto de linguas e que non é posible afirmar con rotundidade cal das dúas opcións era a xenuína da lingua antiga nesa área lingüística. Aínda que hoxe parece non haber dúbida de que, lonxe de reflectir a súa lingua ou a lingua local, os escribáns reproducían unha tradición escrituraria aprendida, ás veces afastada da oralidade, neste sentido é de interese este texto do Tombo das viñas , xa que nel se debe reproducir o que os enquisados din e, como galegos, estes falaban sen formas ditongadas e os seus sobrenomes e topónimos tampouco as tiñan. Dalgún xeito, iso tivo que condicionar a quen escribía, xa por levalo a confusión nalgúns casos, xa por motivalo a reproducir con fidelidade o que oía noutros. 201 "Las vacilaciones notadas en los textos antiguos no pueden atribuirse al dialecto en sí, sino unas ( forcia , corpo ) a influencia gallega, y otras ( fuerma , luedo ) a falsa corrección del dialecto leonés hablado por gallegos que, habituados a poner diptongo leonés en voces que en gallego tenían o , ponían fuera de propósito otras veces ue donde el leonés no tenía sino o como el gallego". 202 "Los diptongos resultantes de vocales bimatizadas podían existir en la pronunciación real y no en la conciencia lingüñsitica en la etapa inicial de la diptongación"; "Hay que tener en cuenta, de otra parte, la presión de influencias culturales. [...] Además del latinismo debió de pesar la influencia gallega"; "Por último, cabe la hipótesis de que, dándose en el habla la diptongación y aún en el caso de que los hablantes reconocieran ya alcance fonológico a sus resultados, los diptongos no pasaran a la escritura por simple inhabilidad al transcribirlos". 203 “O facto deve-se certamente atribuir à conjugação de determinado número de factores a que se referiu Rafael Lapesa”. 116 Este texto pódese encadrar no tipo que, segundo Monteagudo (2009: 85-111), presenta mestura de códigos e el clasifica como textos interferidos e de escrita periférica, no noso caso, un escrito de base lingüística leonesa, de trazos centrais, texto no que alternan ocasionais palabras e formas galegas. 117 5.2. COMENTARIO LINGÜÍSTICO DO TEXTO DO PELO (TEXTO B) Na análise lingüística do verso do pergamiño, o texto B, coméntanse separamente as catro mans que consideramos que, polo menos, interviñeron no documento. Algúns engadidos (indicados en nota na edición) que quizais non fixo a mesma persoa que escribiu o texto onde se insiren, non os estudamos á parte por consistiren en moi poucas liñas, dúas e catro, respectivamente. A intención é ver aquilo en que se asemellan ou se diferenzan lingüisticamente os catro fragmentos, pero a súa brevidade, sobre todo a dos tres primeiros, non é doado que permita, con todo, chegar a poder facer afirmacións concluíntes. Lémbrese (vid. o apartado de diplomática) que denominamos A1 o escribán do primeiro dos anacos, que vai da liña 1 á 55 e que as 15 primeiras están moi deterioradas e non as demos lido. A2 é a segunda man ou momento de escritura e abrangue as liñas 55 a 78. En B, da liña 79 á 117, vólvese copiar parte do que A1 xa escribira, en concreto as liñas que van da 21 á 55; as diferenzas gráficas e gramaticais entre estas dúas mans son notables e máis evidentes, por tratarse do mesmo contido; logo do comentario cotexaranse estes dous textos. Finalmente, o copista C é o que escribe máis por extenso, máis da metade do pelo do pergamiño, en concreto as liñas que van da 118 á 291. É tamén o que ten máis entreliñados, case todos moi similares graficamente á súa letra; agora ben, ás veces, conteñen algunhas variacións que poden facer pensar que se deberon a outra man. Con todo, a cantidade de texto é moi pequena e non fixemos distinción. Cando haxa algunha diferenza notable, indicarase neste comentario. Despois da descrición das características fonéticas e morfosintácticas da lingua dos distintos copistas e da análise das diverxencias entre A1 e B, achegaremos unha táboa coas diferenzas e semellanzas entre cada unha das mans a partir dunha serie de trazos que as definen. Para a análise deste texto apoiámonos fundamentalmente nos traballos de Ramón Lorenzo, Clarinda de Azevedo Maia, Ana Isabel Boullón Agrelo / Henrique Monteagudo e outros autores que estudan aspectos máis específicos do galego medieval e do galego en xeral, recollidos na bibliografía. 118 5.2.1. Grafemas 5.2.1.1. Representación da vogal i Para representar o son /i/ utilízanse no texto tres grafías. A grafía <i> é a máis habitual pero alterna con <y> e con <j>, menos frecuentes. En A1 e A2 úsase sempre <y> en ditongo a final de palabra como en ffoy 15, 22, 23, 26, 29, 39, 40, 48, 52 e vay 26, 27, 32, 38, 47, 53 (2), no primeiro copista, e ffrey 74 no segundo. O escribán B escribe tamén sempre <y>nos ditongos a final de palabra coma en ffoy 80 (2), 84, 85, 88, 98, 99, 110, 114, uay 89, 97, vay 84, 86, 109, 114, 115, en máys 103 e sseys 90, pero tamén nos ditongos en interior de palabra, onde alterna con <i>, coma en leyra 79, 96, 100, 104, 113 ( leira dúas veces), leyras 101, 104, 112 ( leira unha vez), Caruoeyra 80 e Moymenta 81. Esta é a única man que usa a grafía fóra dos ditongos, no caso do adverbio y (IBI) 101, 106, uso por outra parte bastante frecuente nos textos galegos (Boullón / Monteagudo, 2009: 39). O escribán C non se diferencia dos máis en canto que usa <y> en ditongo, e como B, tanto en final coma en interior de palabra, só que, mentres que no primeiro caso é a única grafía usada e así escribe foy 132, ffoy 135, 136, 154, 161, 225, 238, 267, 291, Rruy 233, 282, uay 213, 234 e vay 203, en interior de palabra é pouco frecuente e leyras 125 só aparece nunha ocasión fronte ás 65 veces de leira e as catro de leiras , e rregueyro 267-268 aparece só unha vez con <y> fronte ás catro veces de rregueiro e as dúas de Rrigueiro . Con respecto á grafía <j>, os hábitos de uso tamén son similares. Así A1 escribe os sobrenomes Amjgo 55, Calujño 24 e Calujnos 53, o substantivo camjño 25, 27, 30, 31, 38, 54 e Jgleia 28 e 29. O copista A2 Jgleia 67, 68 e térmjno 77. A man B camjno 82, 85, 89, 97, 114, Calujno 81, Calujnos 99, 114, Uilarjno 116 e jgleia 87, 88. O escribán C pon jgleia 153, 156, 171, 185, 198, 226, 228, 257, 258, 264 e camjño 198, 211, pero tamén unha vez camino 157. O uso de <j> parece ter unha intención de claridade gráfica, pois fóra da palabra Jgleia , 28, 29, en A1; 67, 68, en A2; 87, 88, en B; e 153, 156, 171, 185, 196, 226, 228, 256 e 258, en C, grafada sempre como maiúscula, en todas as demais palabras sempre está acompañada das grafías <n> e <m>, facilmente confundibles con <i> xa que este non 119 se adoita escribir con punto. O mesmo se rexistra nos textos que analizan Boullón / Monteagudo (2009: 41). O único grafema para a vogal u é <u>, nunca se utiliza <v>. 5.2.1.2. Consoantes duplicadas No texto encontramos algunhas consoantes duplicadas como en A2 a forma cultista abbade 75, 77 e en todos os escribáns unha tendencia a escribir o <ff> inicial duplicado innecesariamente, un hábito común medieval (Lorenzo, 2015: §6.7, no prelo). A grafía alterna co <f> simple, menos frecuente. Deste xeito o escribán A1 pon ffasen 19, 40, Ffeca 26, ffere 24, 38, 39, fferir 26, 53, Ffernandes 16, 18, ffillos 33, 34, 36, 41, 44, 46, 54, 55, ffondo 24, Ffonte 34, fforo 19, 31, 41, 43, fforos 20, ffoy 15, 22, 23, 26, 29, 39, 40, 48, 52, Ffrade 33, 37 e só un caso coa consoante simple en filla 18. A man A2 escribe ffase n (2), Fferrnandes 68, fforo 61, 63, 66, 69, 72, fforos 75, Ffradina 71, ffrey 74, flliguesía 76 e con consoante simple fasen 61, 66, 69, 72 e foro 57. O copista B, nisto o único regular, só grafa coa consoante duplicada ffasen 83, 86, 90, 91, 100, 102, 106, 117, Ffeca 85, ffere 81, 97, 99, ffilos 92, 93, 95, 101, 104, 107, 116, 117, ffirir 84,115, ffondo 81, Ffonte 93, fforo 83, 86, 90, 91, 100, 102, 106, 117, fforos 103, ffoy 80 (2), 84, 85, 88, 98, 99, 110, 114, Ffrade 92, 96. E, por último, o escribán C escribe ffas 120, 121, 153, 162, 255, ffasan 142, ffasem 144, 158, 165, 172, 175, 185, 187, 191, 195, 200, 203, 210, 212, 216, 220, 226, 229, 235, 247, 249, ffasen 137, 147, 156, 160, 169, 178, 184, 198, 206, 234, 238, 241, 245, 252, ffaser 264, 276, ffassen 268, Ffeca 201, ffere 158, 279, 280, fferir 214, Fferrnán 167, 240, 245, Fferrnandes 162, 203, 206, 208, 237, 259 (2), 268, 278 (2), Fferrnando 221, ffillo 221, ffillos 229, ffondo 151, 175, 179, 184, 227, 232, 241, 246, 254, 261, ffonte 273, fforo 120, 121, 124, 137, 142, 143, 147, 151 (2), 153, 156, 158, 160, 162, 165, 169, 172, 175, 178, 182, 184, 185, 187, 191, 193, 196, 198, 200, 203, 206, 210, 213, 216, 220, 223, 227, 229, 231, 234, 235, 238, 241, 245, 247, 249, 252, 255, 263, 265, 276, fforon 201, ffoy 135, 136, 154, 161, 225, 238, 267, 291, Ffradina 150, 266, Ffranco 137, 140, 154, 205, 215, 230, 242, Ffreixio 159, Ffrío 287 e, coa consoante simple, fas 151, 161, 163, 191, 223, fasem 181, 194, fasen 124, 231, 283, fere 256, ferir 234, filla 291, firir 203, fondo 155, 198, 280, fonte 191, tamén o sobrenome Fonte 229, foro 161, 1622, 191, 268, 283, foron 125-126, 260, foy 132, Fradina 285, Frío 282. O copista C tamén escribe Miguell 193 e os escribáns A1, B e, nunha única ocasión, sseu 218, C, duplican en inicial de palabra <ss>, feito que trataremos ó analizar o sistema de sibilantes. 126 unión da preposición co artigo masculino temos ao 75, 76, en A2, e coas vogais xa asimiladas oo 159 (2), en C. Temos o hiato <ée> en teen [é(n)e] 36, 41, 43, 46, 54 en A1, teen 92, 94, 96, 101, 104, 115, téennas 107, en B; e teem 248 e teen 146, en C. O hiato <eé> en Meendes [e(n)é] 265; da man C; portugeesses 102, coas vogais asimiladas dun primitivo [a(l)é], de B; Quinteeiras 4, con orixe nun primitivo [a(n)á], de A1; e, xa coa redución das vogais, Quinteiros 107, da man B. Tamén se rexistra o hiato átono pretónico<ee> en perteeçían 76, en A2. Do hiato <éa> tónico, só temos o exemplo de mea [é(dj]a] 268, 281 en C, palabra que se recuperou no semicultismo media no galego moderno. Hai o hiato <ea>, átono pretónico, en meatade [e(dj)a] 17, 18 en A1, e o átono postónico témolo en Lágea [e(n)a] 95, do escribán B. O hiato <éo> aparece nas palabras meo [é(dj)o] 58, 61, 63, 67 en A2 e 147, 161 e 191 e tarreo [é(n)o] 274, do copista C. O hiato <ii> rexístrase en tiiña [é(n)i] 56, de A2, que aparece coa vogal asimilada en tiña 256, de C. Rexístrase <óa> na palabra Eiroa [ó(l)a] 278 e en mandoa 207 237, de C; e <oá> en coroados [o(n)á] 272, coroado 277 e no topónimo Angoal [o(l)á] 234 (quizais do lat. > ANGULU), tamén en C. Temos <oé> en Caruoeira [o(n)á] 22, no copista A1, e 80 en B. Tamén se rexistra o hiato <oó> en Moor [a(j)ó] 15 en A1; 57, 65, 71 (2) en A2; e 136, 141, 151, 154, 167, 170, 182, 187, 189, 191, 192 (2), 194, 205, 209, 215 (2), 224, 244, 248, 251, 260, 266 e 291 en C. 5.2.2.3. Vacilacións vocálicas As vogais átonas alternan frecuentemente en posición átona, polo que no texto encontramos unha serie de vacilacións que se dan habitualmente nos documentos medievais. No texto temos ixidos 48, en A1, e 109 en B, que non é infrecuente con <e>; tarreo 274 en C, con <a> cando o esperado é <e>; Curral 188, 193, 194, 198, 202, 209, 224, 234, 244, 207 Sobre esta contracción do verbo e o pronome véxase o apartado de morfoloxía verbal. 127 248 e 260 en C e pumar 48, en A1 e 110, en B, con alternancia entre <u>/<o> que aínda se mantén na actualidade; <o> por <u> dáse no topónimo ( Rrego da ) Ágoa 184, en C; e <o> por <e> en ontre 222, tamén en C. Pero a alternancia vocálica dáse ademais entre as distintas mans do texto. Encontrámola na vacilación entre os ditongos <ui>/<oy> en Muimenta 25, en A1 e Moymenta 81, en B; e <ia>/<ea> con Rribadauia 32 en A1 e Rribadáuea 89 en B; a vogal <u> está por <o> en purtugueeses 43, en A1 e portugeesses 102, en B; <i> por <e> en ffirir 84, 115, en B, e firir 203 en C, fronte a fferir 214 e ferir 234 en C, e tamén en rrigeiro 82, 84, en B, e Rrigueiro 214 e 250, en C, que aparece como rregueiro 26 en A1, 151, 144, 161, 203, 229 230 e rregeyro 267-268, en C. Máis insólita é a vacilación que se produce na vogal tónica do topónimo de étimo opaco Carduxi 27, 38, 51, 53 en A1, Cardoxe 25, en A1, 56, 82, 98, en B, e Cardoxi 86, 112, 115, en B, e 289 en C, onde ademais hai alternancia de <i>/<e> -seguramente gráfica e non na falana vogal final. 5.2.2.4. Elisión de vogais A vogal final - e pérdese nalgunhas P3 dos verbos como jas 21 e yas 37, en A1; yas 67, 69, en A2; jas 79, 97, 103, en B; e ffas 120, 121, 153, 162, 255, fas 151, 161, 163, 191, 223, ias 120, 243, jas 217, 222, 236 e yas 151, en C. Tamén a preposición de , seguida dunha palabra que comeza por vogal, contrae por fonética sintáctica como en d'Orrac'Arres 22 (onde tamén contraen o - a final do nome e o inicial do patronímico), d'Oseira 29, d'Esteuo 29 en A1 e d'Esteuo 57, 59, 61, 72 en A2; no copista B rexístrase d'Orrac'Ares 79 e d'Osseria 88, con erro ou solución cultista no sufixo no topónimo; e finalmente, C escribe d' Esteuo 139, 163, 166, 169, 178, 181, 190, 195 (2) 197, 203, 210, 211, 220, 262, 264, d'Oseira 131, 134, 149, 151, 162, 165, 173, 176, 186, 214, 230, 233, 250, 261, 264, d'Osseira 178, 181, d'erdade 151, d'Eluira 225 e d'Arres 265. 5.2.2.5. Encontro da preposición en co artigo No encontro coa preposición en , o artigo determinado (ILLUM, ILLAM, ILLOS, ILLAS), asimila a consoante líquida coa nasal anterior ( enlo > enno ), reduce as dúas consoantes ( eno ) e finalmente perde a vogal inicial ( no , na , nos , nas ). No texto amósansenos as tres últimas solucións, pero a máis moderna ( no ) só a reflicten os escribáns B e C. Así, en A1 temos "e n na" 21, 29, 45, "e n no" 24, 25, 26, 27, 30, 38, 48 e 53, "e n nas" 53 e eno 17; no fragmento do escribán A2 só hai o exemplo de "e n na" 45, 76; o copista B escribe "e n na" 88, "e n no" 84, 109, na 105 , nas 115 e no 82 (2), 85, 89, 97 e 114; e na man C rexistramos 128 "e n na" 203 e 284, "e n no" 203, 234, ena 131, 158, 201, 265, 277, enas 182, eno 146, 149, 151, 166, 170, 174, 176, 198 (2), 218, 228, 234, 236, 250, 253, 254, 264, 280 pero tamén no 214, 246 (2) e na 150 e 223. Un proceso similar sucede no encontro entre verbo e pronome en "tée n nas" 107, no fragmento do escribán B, e tena 137 e tenas 226, en C. Desenvolvemos sempre o trazo de abreviación como un - n , que seguramente é unha solución gráfica continuísta que non representa á realidade oral. 5.2.2.6. Bilabiais oclusiva e fricativa A representación das bilabiais oclusiva e fricativa faise sempre no texto de maneira constante e non hai confusións. En posición inicial, a grafía <b>, utilizada para reprentar o son oclusivo [b], ten a súa orixe nun Betimolóxico coma en brancos (< xerm. BLANK) 51, en A1 e 112, en B e 269, en C; tanbén (< TAM BENE) 37 e o topónimo Barreiro (do prerr. *BARRU) 65, en A2, e 122, 134, 148, 167, 170, 174, 177, 179, en C; e o sobrenome Batondeiro (opaco, pero quizais de bater >BATTUERE) 160, en C. En posición intervocálica, o resultado <b> provén dun -Platino intervocálico como en A1 cabo (< CAPU) 15, 16, 22, 51, 52, Rribadauia (< de RIPAM) 32; en A2 cabo 57, 60, 63, 66, 68 (2), 72, rribeira (< RIPARIAM) 61, 62 e saber (SAPERE) 77; en B cabo 79, 113, 114 e Rribadáuea 89; e, en C, cabo 126, 130, 149, 161, 173, 197, 203, 219, 146, 257, 267 (2), 279, Rribeira 234, sobre (< SUPER) 136, 211, sobreditos 144, sóbrella (< SUPER ILLAM) 243 e sóbrello 229. O grupo latino con líquida, -BR-, tamén se mantivo co <b> etimolóxico no sobrenome Sobrino (< SOBRINUM) 125, 256, en C. Por iso a palabra público (< PUBLICUM) 25, 30, 31, 38 en A1, 82, 89, 97, en B, e 281, en C, sempre abreviada como ppco no texto208, desenvolvémola consonte a etimoloxía. Para o son fricativo [β] úsanse as grafías <u> e <v>, agora ben os catro escribáns manteñen hábitos distintos. O copista A1 representa o son fricativo en posición inicial -con orixe en Ulatinosempre con <v> como en viñas (< UINEAS) 20, villa (< UILLAM), 21, os verbos vén (< UENIT) 25, 29, vay (< UADIT) 26, 27, 32, 38, 47, 53 (2) e os topónimos Videira (< UITARIAM) 26, 53 e Vilarino (< UILLARINUM) 33-34, 34 e 55. En interior de palabra só usa <u> para o resultado fricativo proveniente de distintas orixes coma en 208 Para Corominas / Pascual, as formas medievais con -pe outras coma póbligo débense á etimoloxía popular que relacionaba esta palabra con populus . 129 Oliueira (< OLIUARIAM) 18, Rribadauia ( de Avia > ind. * awer 'fluír') 32, Calujño (de CALUUS) 24, Caluiños 39, Calujnos 52, Caruoeira (< CARBONARIAM) 22, Esteuo (STEPHANU) 21, 29, 35, 44, 46, 50, 52, 54, Steuo 54 e Soueral (< SUBERALEM) 17. O escribán A2 só utiliza a grafia <u> para o son fricativo, tanto en posición inicial coma resultado dun Uetimolóxico: ualado (< VALLATUM) 66, Uársea (lat. med. UARCENA) 74, coma en posición intervocálica: Esteuo (< STEPHANUM) 57, 59, 60, 68, 70 (2), 73, 74, 75, 76 e Esteueína 65. A man B usa as dúas grafías <v> e <u> en posición inicial, polo que escribe uén 82, uay 89, 97, uan 109, Ujlarino 116 e ademais vay 84, 86, 108, 114, 115, van 88, Vilarino 92 e Videira 115, todas procedentes de Ulatino. En interior de palabra, pola contra, só usa <u> como en Calujno (< CALUINUM), 81, Calujnos 99, 113, Caruoeira (< CARBONARIAM) 80, Esteuo 89, 94, 105, 111, 112, Ponteuedra (< PONTEM VETERAM) 89, Rribadáuea 89 e Steuo 116. O copista C tamén alterna as dúas grafías <u> e <v> en posición inicial polo que temos os topónimos Uale 234, Uales 119, Uilarino 138, 286 e Ueiga 218 e o verbo uay 213, 234, escrito ademais vay 203, coma o topónimo Viso 146 e viña 264. De igual xeito cós demais, só usa <u> en posición interior de palabra onde temos Caualeiro 234, 281, Eluira 141, 206, 225, Esteuaína 122, 148, 179, 206, 278, Esteuão 157, Esteues 133, 164, 179, 180, 221, 267, Esteuo 118, 121, 124, 126, 132, 139, 145, 148, 152, 163, 164 (2), 166, 167, 169, 171 (2), 175, 178, 180, 181, 186, 190, 195 (2), 197 (2), 199 (2), 202 (2), 203, 210, 211, 212 (2), 215, 218, 219, 220, 222, 226, 231, 233, 235, 240 (2), 251 (3), 254, 257, 262, 264, 266, 275, 281, Lauadoiros 140, laura 40, 140, 142, 151, lauran 144, laurauan 125, 129, Steuo 288. 5.2.2.7. O sistema de sibilantes A oposición primitiva que se daba en posición intervocálica entre as sibilantes fricativas apicoalveolares sonora /ż/ e xorda /ṡ/, representadas por <s> e <ss>, non se mantén graficamente en ningún dos copistas. O escribán A1 grafa correctamente a sonora en Casar 55 e casas 20, 30, 32, 35, 45, 46, 48, 49, 50, pero tamén escribe cassas 36, así como a grafía <s> para a xorda en Oseira 29. En posición inicial, onde non se dá a oposición, alterna a grafía simple Sancha 36, Sant' 21, 34, 44, 46, 50, 52, 54, seis 31, seus 30, 48 soldos 50, son 30, Soueral 17, souto 19, soutos 30, Steuo 21, 29, 35, 44, 46, 50, 52, 54 (2), Su 28 e súas 30, coa duplicada en Sseixo 25, ssent 20 e ssúa 17. 130 O copista A2 ofrécenos só un exemplo da sonora na palabra casas 76. A grafía <s> é tamén a única que aparece en posición inicial e así temos saber 77, Santo 74, 76, seída 75, seu 70, souto 56, 58, 59, 62, 64, 65, 69, 71, Su 67 e súa 64 e 77. O escribán B vacila na representación das sonoras pois escribe casas 89, 94, 111 pero tamén Cassar 117 e cassas 91, 96, 106, 108, 109, 110. Nos poucos exemplos de xordas, é constante coa grafía esperada <ss> de Osseria 88, non obstante vacila en posición inicial pois escribe Sant' 94, 105, 107, 111, 113 pero Ssancha 95, Sseixo 83, sseus 89, 109, sseys 90, ssoldos 112, sson 90, Ssu 87, ssúas 89, co que parece optar por <ss> para representar a xorda inicial. Finalmente, a man C, grafa correctamente as sonoras nas palabras, casa 263, 268, 269 (2), 271, 272, 273, 277, Casal 194, 290, 291, Casar 183 Casarío 176, casas 262, 271, 280, Pousa 284 pero vacila nas xordas Oseira 131, 134, 149, 151, 155, 162, 165, 173, 186, 214, 230, 232, 250, 258, 261, 264 e Osseira 176, 178, 181. En posición inicial, a grafía utilizada é <s> en Sancha 237, Santa 118, Santo 288, Sepulcro 174, sésegas (< de *SESSĬCARE) 273, seu 168, 172 180, 192, 196, 204, 209, 224, 230, 239, 244 248, 275, seus 203, 208, sobre (2), sóbrella 243, sobreditos 145, sóbrello 229, Sobrino 125, 256, som 118, son 263, souto 123, 138, 146, 147, 148, 152, 161, 162, 183, 233, 256, 265 (2), 266, 283, 285, Steuo 288, su 132, 191, 256, súa 146, 148, 188, 233, 237, 259, 291, súas 142, 221 pero usa dúas veces <ss> en sseu 219 e ss oldos 269, 270. En canto ás africadas predorsodentais sonora [dz] e xorda [ts], que tamén mantiñan a oposición en posición intervocálica, adoitábanse grafar con <z> e <ç>, <c+e,i>, respectivamente. O copista A1 escribe a palabra Luzía 39 pero logo usa a grafía <s> para representar outros resultados sonoros como en ffasen 19, 40 jasen 28 e yasen 45. A grafía <ç> é a única para a consoante xorda en Çapateira , çima 24, 40, Lourença , Lourenço , terça 19 e 41, independentemente da vogal que vaia a seguir. Esqueceu a cedilla en toucas . En posición final, onde a oposición desaparece, usa sempre a grafía <s> tanto no verbo jas 21, yas 37 e no numeral des 50 coma nos patronímicos Fernandes 16, 19, Martís , 15, 37, 39, 40, 42, 46, 47, Peres 42, 45 (2), 54. O copista A2, de xeito similar ó anterior, grafa con <s> a única palabra do texto que terían unha sonora por resultado, o verbo fasen 61, 66, 69, 72 ou ffasen 57, 63 e, para as xordas, utiliza coma o anterior o <ç> en Çapateiro 56, 59, 60, 62, Lourenço 59, 60, 64, 70, 72, 73, perteeçían 76, terça 58, 61, 67, 69, 72 e esquece unha vez a cedilla en Capateiro 74. 131 En posición final, a grafía é sempre <s> tanto para o verbo yas 67, 69 coma para os patronímicos Fferrnandes 68, Martís 71, Peres 56, 63, 64, 70 (2) e Rrodrigues 57, 68, 70 e 73. Igual cós anteriores, o copista B utiliza <s> para representar as sonoras jasen 87, 106, ffasen 83, 86, 90, 91, 100, 102, 106, 117 e Lusýa 98. Para as xordas escribe <ç> en ençima 82, 99, touças 115, Lourenço 93, terça 83, 86, 91, 100, 102, 106, 117 e unha vez omite a cedilla no sobrenome Capateira 94. En posición final temos jas 79, 97, 103 e os patronímicos Domingues 93, Martís 98, 100, 102, 105, 107, 108, 110 e Peres 102, 105, 116. En C, o texto máis longo e polo tanto con máis exemplos, a situación non difire con respecto ós anteriores copistas; isto é, usa a grafía <s> onde esperamos un resultado sonoro como en ffasan 142, ffasem 144, 158, 165, 172, 175, 185, 187, 191, 195, 200, 203, 210, 212, 216, 220, 226, 229, 235, 247, ffasen 137, 147, 156, 160, 169, 178, 184, 198, 206, 234, 238, 241, 245, 249, 252, ffaser 264, 276 fasem 181, 193, fasen 124, 231, 283 e Lusía 133 3 135 pero tamén ffassen 268; <ç> para a xorda, tanto coas vogais velares polo que escribe Calças 246, 253, 256, 274, Çapateiro 161, 239, 261, 283, terça 120, 121, 125, 135, 137, 142, 151 (2), 153, 156, 158, 160, 162, 163, 165, 169, 172, 175, 179, 181, 184, 185, 187, 191, 196, 198, 204, 207, 210, 213, 126, 220 ... (ata 48 veces), Lourença 237, Lourenço 124, 129, 130, 133, 139, 142, 148, 152, 157, 159, 160, 161, 164 (2), 166, 171, 175... (ata 61 veces), coma coas palatais, e así çeleiro 191, çima 122, 129, 130, 134, 158, 166, 169, 176, 188, 198, 214, 222, 228, 229, 232, 233, 234, 236, 247, çinquo 262, ençima 203. Tamén este copista ten omisións da cedilla en Lourenco 273 e terca 144. En posición final, só usa a grafía <s> tanto nos verbos fas 151, 161, 163, 191, 222, ffas 120, 121, 153, 162, 255, ias 120, 243, jas 217, 222, 236, yas 151 coma nos patronímicos Domingues 137, 151, 154, 167, Esteues 133, 164, 179, 180, 221, 266, Fferrnandes 162, 203, 206, 208, 236, 259 (2), 268, 278 (2), Lopes 288, Meendes 265, Peres 119, 146, 148 (2), 168, 172, 180, 188, 192, 193, 196, 197, 204, 205, 208, 209, 218, 220, 224, 230, 237, 239, 240, 244, 248, 259, 266, 270, 273, 275 (2), 276 e Rrodrigues 121, 124, 129, 132, 145, 148, 157, 163, 164, 167, 169, 172, 175, 178, 180, 181, 191, 195, 199, 202, 203, 211, 212, 215, 221, 222, 223, 233, 251, 254, 257, 262, 264, 266 e 282. As sibilantes prepalatais sonora /ʒ/ e xorda /ʃ/ gráfanse no texto con<i>,<j> e <y> e <x>, respectivamente. No texto de A1 temos exemplos da sonora en jgleia 28, 29, Johán 24, 34 (2), 44, 46, 49, 51, 55, jas 21, jasen 28 yas 38 e yasen 45; e da xorda no 132 topónimo opaco Cardoxe 25, Carduxi 27, 38, 51, 53, en Sseixo 25 e na voz común ixidos 48. O escribán A2 utiliza un sistema gráfico similar con jgleia 67, 68, Johán 56, 59, 60, 62, 64, 70 73, 74 (2) e yas 67, 69, para as sonoras e <x> con Cardoxe 56, para a xorda. No caso do escribán B só rexistramos a grafía <j> para as sonora en Jgleia 87, 88, jas 79, 97, 103, jasen 87, 106 e Johán 81, 93 (2), 105, 107, 111, 113, 117 e <x> para a xorda con Cardoxe 82, 98, Cardoxi 86, 112, 115, ixidos 109 e Sseixo 83. E finalmente a man C escribe a sonora con <i> en ias 120, 243, igleia 264, jgleia 153, 156, 171, 185, 198, 226, 228, 256, 258; o grafema <j> nas palabras jas 217, 222, 236 e Johán 123, 130, 131, 133, 137, 138, 139, 140, 148, 152, 154, 161, 171, 175, 180, 183, 186, 189, 193, 197, 202, 204, 212, 214, 215, 216, 226, 230, 239, 241 (2), 250, 253, 255, 261, 280, 282; e <y> en yas 151; con este copista temos o único exemplo de <g> para a sonora resultante do grupo latino Ge,ien Gibarra 290. Para grafar a prepalatal xorda usa, como é esperado, a grafía <x> nos topónimos Cardoxi 289 e Ffreixio 159. En conclusión, os casos de confusións entre as grafías <s> e <ss> para as fricativas alveolares poden estar indicando a desonorización e a perda de oposición. Tamén o uso dunha mesma grafía para os resultados da apicoalveolar e predorsoalveolar sonora parecen dar sinal de que a segunda tiña deixado de ser africada, como Maia (1986: 457) cre que acontece desde o século XIII. Con todo, non hai confusións nas grafías das xordas, sempre con <ç> polo que teremos que crer, como afirma Lorenzo (1987: 460-465), que a distinción entre apicais e predorsais aínda se mantivo e foi posterior á desafricación. Tampouco hai confusións na serie palatal, malia que os textos non ofrecen moitos exemplos, onde hai que subliñar o uso da grafía <y>209 para as sonoras, agás na man B. 5.2.2.8. Outras particularidades no consonantismo O substantivo congosta (< COANGUSTAM) alterna coa variante congostra . O escribán A1 escribe sempre a forma co grupo - str -, tanto cando a palabra forma parte dun sobrenome toponímico, ( Pero das ) Congostras 33, 36, 40, 42, 44, 54, coma cando é voz común, 209 Maia (1986: 469-472) non menciona esta grafía e si <yi> e <yy>, aínda que logo achega bastantes exemplos con ela ( seya , oye , mõyes , ayamos , grãyeiro , correyer , Yaneiyro , puye , aya , eyreya , Tareya , etc.). Para Lorenzo (2015: 517), a grafía <y> dalgunhas palabras coma sseya , sseyades e aya que figuran nos textos que el comenta pode interpretarse como /ʒ/, pero cre máis probable que se trate dun grafema correspondente ó son semiconsonántico /j/. Boullón Agrelo / Monteagudo (2009: 50-51) din que a grafía <y> é unha innovación que se introduciu, tanto para representar a vogal como a consoante, por volta de 1250. 133 congostr a 47. A man B vacila entre - str - e -s t -, pois escribe o segundo nome como Congostras 92, 116, Congostas 95, 101, 104 e Congosstas 100 e a voz común congosta 108. Por último, o copista C, que só usa a palabra como voz común, tamén vacila entre congostras 144, congostra 150, 203 e congosta 190, 213. A primeira atestación da palabra que se rexistra en documentos galegos é a forma masculina congosto (a. 852 DiplomAstur)210. No século XII encontramos o primeiro congostas (a.1104 TCelanova), con xénero feminino propio do ámbito do galego e do portugués e, xa a partir deste mesmo século, exemplos con <str> congustrias (a.1111 CDPedrosoTrasanco), sempre en feminino211. Hoxe o masculino congostro só permanece na toponimia, tamén cun r no sufixo. Seguramente esta vacilación estea en relación coa que se dá noutras palabras coma canasto - canastro ; canasta - canastra ; lagosta - lagostra ; bosta - bostra ; resta - restra ; ata - asta - astra , etc. O grupo KWO,U gráfase <qua> e <quo> coma en quaes 32, 46 en A1, 91, 107 en B e 200, 271, en C; qual 69 en A2, 91, 107, en B e 120, 146, 150, 170, 177, 181, 183, 186, 188, 216, 257, 161, 263, 265, 266 e 270, en C; quatro 31 en A1, 90. en B, e 228, 229, 263, 272 e 275, en C; no entanto, encontramos como (< QUOMODO) 22, 31, 38 en A1, 62 en A2, 79, 97, en B e 142, 151, 203 e 264, en C. O grupo -GNdo étimo de ensinou (< INSIGNAUIT) 73 en A2, tivo varias solucións no galego moderno (Lorenzo, 2007: 330), neste caso con asimilación do grupo en nn e a posterior reducción, polo que o valor do <n> debemos consideralo alveolar e non palatal. 5.2.3. Morfosintaxe 5.2.3.1. Artigo (determinado e indeterminado) O paradigma do artigo determinado é, para todos os copistas, o , os , a , as . Así en A1 encontramos o 20, 25, os 35, a 17, 18, 19, 22, 38, 43, 47 e as 32, 36, 41, 46 (2), 49; en A2, o 59, 69 (2), 77, os 75 e a 67; en B, o 83, os 94, 107, a 87, 97, 104, 109 -pero tamén nunha ocasión ha 79e as 91 (2), 96, 101, 107, 110; e, en C, o 148, 161, 191, 219, 262, 263 (2), 265, 266, os 145, 177, 191, 229, a 120, 132, 136, 170, 177, 181, 183, 186, 188, 216, 256, 210 A palabra congost 'foz, desfiladeiro' é voz común en catalán. Tamén hai o topónimo Congosto en Burgos e León. 211 CODOLGA (11-8-2015). 134 257, 261 e as 118, 200, 222 e 256. Véxase o paradigma a seguir, coa forma máis frecuente en grosa, cando hai variantes. Ilustración 21. Táboa dos artigos determinados do texto B No caso do artigo indeterminado (ou numeral ou cuantificador indefinido, pois case nunca se poden distinguir), en A1 temos exemplos do singular hũa 21, 35, 49, 50; en B, hai hũa 79, 94, 110, e hũas 106; e, en C, o feminino hũua 142, 144, 151, 166, 177, 185, 199, 202, 212, 230, 235, 250, 256, 268, 277 (2), coas variantes hũa 285 e hũna 119, e o masculino hũu 130, 146, 150, 161, 173, 233, 251, 256, 263, 265, 270, 274, 277 e 279. No cadro a seguir pódese ver o paradigma, pero non temos casos para o masculino plural. Ilustración 22. Táboa dos artigos indeterminados do texto B 135 5.2.3.2. Contraccións das preposicións cos artigos Das contraccións do artigo determinado coas preposicións temos bastantes exempos nos textos. Coa preposición a , só nos deixan mostras os copistas A1 con ao 75, 76 e aa 75, e C, con ao 147, 151, 200, 276, oo 159 (2), aa 191, 224 e á 272. Da preposición de temos, en A1, do 27, 55, da 26, 29, 34, 36, 53, dos 20 (2), 39, 52 e das 20 (2), 33, 35, 36, 40, 42, 44, 50, 54; en A2 do 65, 66, 70, da 60, 62, 68, 75 e dos 60, 62 e 66; en B, do 85, 100, 113, 117, da 80, 84, 85, 87, 88, 93, 95, 98 (2), 108, dos 99, 114 e das 92, 94, 95, 99, 101, 103, 104, 111, 116; e tamén en C do 122, 133, 130, 134, 138, 146, 148 (2), 151, 152, 158, 167, 168, 174, 177, 179, 183 (2), 185, 187... (ata 45 veces), da 142 (3), 149, 153, 155, 156, 157, 163, 165, 171, 181, 184, 185... (ata 34 veces), dos 234 e das 268. A contracción con en amosa a fase máis antiga, enno , enna , da que hai exemplos nos fragmentos dos catro escribáns; así A1 escribe "e n no" 24, 25, 26, 27, 30, 38, 48, 53 e "e n na" 29, 45, 54; en A2, "e n na" 76; en B, hai "e n no" 84, 109 e "e n na" 88; e tamén en C, "e n no" 203, 234, "e n na" 203 e 284. Pero ademais hai eno en A1 17 e, en C, en 146, 149, 151, 166, 170, 174, 176, 198 (2), 218, 228, 234, 236, 250, 253, 254, 264, 280, 284, ena 131, 158, 201, 265, 277 e enas 182; e as formas xa contractas no , 82 (2), 85, 89, 97, 114, en B, e 214, 246, en C; e na , en B 105 e en C, 150 e 223. Coa preposición per temos, en C, o arcaico perlla 239 pero son moito máis frecuentes as formas asimiladas pello en A1 31; en A2, 57, 66, 72 (2) e, en C, 155, 157, 162, 184, 267 (2), 279; pella en A1 nas liñas 15, 22, 23, 26, 27, 28, 29, 39 (2), 40, 44 (2), 47 (2), 52; en A2 en 57, 60, 63, 66, 68 (2); en B, 80 (2), 84, 85, 87, 88, 98, 99 (2), 104, 108 (2), 114; e en C, abundantísima, nas liñas 122, 123, 130, 134, 135, 139 (2), 142, 143, 148, 149 (2), 151, 155, 156, 157, 165, 168, 169, 173, 174, 176 (2), 177, 178, 181 (2), 186, 187, 190 (2), 195 (2), 197 (2), 198, 202, 203, 207, 208, 210, 211, 213, 214, 216, 217, 220, 221, 227, 228, 232 (2), 234 (2), 236, 238, 242, 245, 246, 250, 252, 253, 255, 257, 258, 261, 262, e 264 (3); e o plural pellas en A2 60, 62 e, en C, 183, 101, 256 e 279. O uso da preposición por é menos frecuente e, xunto á forma porlla 18 en A1, o copista C amosa xa as formas modernas pola 268 e polas 271 e 273. O artigo inderminado só contrae coa preposición de nas formas dũu das catro mans en 15, 22, 51, en A1; 68, en A2; 79, 113, en B ; e 149, 257, 267, 283, en C, que tamén ten dous exemplos, 249, e 252 do feminino dũua . A seguir, engádese un cadro coas contraccións dos artigos e as preposicións coas formas que usa cada escribán, en grosa as máis frecuentes. 142 5.2.3.12. Nota sintáctica A tipoloxía do texto, unha relación das posesións de Melón na parroquia de Santo Estevo (de Nóvoa), non nos ofrece grandes variacións na sintaxe. A estrutura máis frecuente é a dunha oración na cal o suxeito é unha frase nominal cun núcleo modificado por unha ou varias proposicións de relativo. Esta oración pode ter o predicado elidido: "Jtem outra leira hu chaman O Sseixo que vay fferir enno rregueiro da Videira et parte pella que ffoy de Pero Ffeca et doutra pella do Espital et topa enno camjño que vay pera Carduxi" 24-26. Cando non se omite, habitualmente o predicado vai antes do suxeito: "Jtem yasen hi outras casas hu chaman As Quinteeiras que teen ffillos de Johán de Sant'Esteuo et Pero Martís, as quaes casas parten pella corte de Pero Martís et doutra parte pella congostra que vay pera A Lama" 45-47. Esta orde dos elementos da oración (PRED. + SUX.) tamén é frecuente nas proposición de relativo, moi abundantes: "Jtem outra leira que yas a Su A jgleia que ten Esteuo Rrodrigues " 67-68. Cando o suxeito destas proposicións é coordinado, é habitual que o verbo concorde só co primeiro elemento da coordinación: "Jtem outro souto que yas hu chaman O Rrodolo, o qual ten María Peres et seu hirmaão Esteuo Peres et María do Curral et Esteuo Rrodrigues et Johán Lourenço et Moor Martís et María Ffradina et Moor Mourina" 69-71. Noutras ocasións, se o verbo vai antes do suxeito e este é coordinado concorda só co primeiro elemento pero repítese, a seguir, o verbo coa concordancia plural esperada: "Estas herdades todas ensinou e peegou Johán Lourenço et Esteuo Rrodrigues et Johán Capateiro et ffrey Johán de Uársea, moradores en Santo Esteuo, peegaron todo ao abbade don Esteuo aa seída da morteidade" 73-75; "Jtem em çima tem María Peres et seu hirmãao et María do Curral et Moor Mourina teem outra leira de que ffasen fforo de terça" 247-249. Tamén se dá o caso de que, en dúas oracións coordinadas, un verbo singular preceda o suxeito plural na primeira e que, na segunda, concorde con este xa coa forma plural esperada: "et outra que tem Esteuo Lourenço et Johán Lourenço, a qual parte pella d’Oseira et doutra parte pella de Moor Marrtís et ffasem della fforo de terça" 186-187. 143 5.2.4. Comparación dos fragmentos de A1 e B co mesmo contido Jt em primeiramente jas hũa leira hu | chama n a d’Orrac'Arres, como parte dũu cabo p e lla que ffoy de M arí a Caruoeira | et parte doutra parte p e lla que ffoy de D omin ga Ean e s de Muime n ta | et de Johán Calujño et en ffondo ffere e n no rregueiro et ençima topa | e n no camjño público que vé n p er a Cardoxe. Jt em outra leira hu chama n O Sseixo que |25 vay fferir e n no rregueiro da Videira et parte p e lla que ffoy de P er o Ffeca et | doutra p e lla do Espital et topa e n no camjño que vay p er a Carduxi. Jt em | outras leiras que jasen hu chama n Su Jgl e ia et estas herdades p a rte n p e lla | leira da jgl e ia et doutra parte p e lla d’Oseira et vé n entestar e n na que ffoy d’Est eu o | Gago et topan e n no camjño público co n súas casas et con seus lagares que son |30 seis, et an de fforo cada hũu quatro din eiro s, como parte p e llo camjño público que | vay de Rribadauia p er a Pontevedra, as quaes casas et eira et lagares | tẽen ffillos de P er o das Co n gost r as et D omin go Ffrade. Et ten P er o D omingu es de Vila|rino et M a r tín An e s de Vilariño et ffillos de Johán L ouren ço da Ffonte et Johán de S an t'|Est eu o et os Mourinos et María Çapateira ten hũa das casas; et netos de |35 S anch a da Lágea et ffillos de P er o das Co n gost r as tee n as outra[s] cassas et eira et laga|res et de D omin go Ffrade tanbé n . Jt em outra leira de cortina, que te n Pero M a r tí s, que yas hu cha|ma n A L[a]ma como ffere e n no camjño público que vay p er a Carduxi et doutra parte parte | p e lla que ffoy de Luzía M a r tí s et doutra parte p e lla dos Caluiños et ffere en|çima p e lla que ffoy de P er o das Co n gost r as et de P er o M a r tí s, et desta leira ffasen |40 fforo de terça do que Deus hi der, et as outras leiras que tee n ffillos de P er o | das Con gost r as et Tomé P ere s et P er o M a r tí s et de cada hũa destas leiras dan de | fforo cada ano Vº purtugueeses. Jt em outra leira hu chama n A Lama que tee n | ffillos de P er o das Con gost r as que parte p e lla de Jo hán de S an t'Est eu o et parte doutra parte p e lla | de Tomé P er es et topa e n na de P er o P er es. Jt em yasen hi outras casas hu chama n |45 As Quinteeiras que tee n ffillos de Jo hán de S an t'E s t eu o et P er o M a r tí s, as quaes casas | parten p e lla corte de P er o M a r tí s et doutra parte Jt em jas hũa leyra hu chama n ha d’Orrac’Ares como parte dũu cabo | p e lla que ffoy de M arí a Caruoeyra et parte da outra parte p e lla que ffoy |80 de D omin ga An e s de Moyme n ta et de Johán Calujno et en ffondo ffere | no rrigeiro et ençima topa no camjno público que ué n p er a Cardoxe, et | ffase n dela fforo de terça. Jt em outra leira hu chama n o Sseixo que | vay ffirir e n no rrigeiro da Videira et parte p e lla que ffoy de P er o | Ffeca et da outra p e lla que ffoy do Espital et topa no camjno que |85 vay p er a Cardoxi et ffase n dela fforo de terça. Jt em outras leiras que | jasen hu chama n Ssu A Jgl e ia, et estas herdades parte n p e lla leira da | jgl e ia et da outra parte p e lla d’Osseria et van entestar e n na que ffoy | de St eu o Gago et topa n no camjno público que uay de Rribadáuea p ar a Ponteuedra, con ssúas casas et con sseus lagares, | que sson sseys, et ffase n cada ano fforo de quatro d inei r o s cada hũu, |90 et as herdades ffase n fforo de terça; as quaes cassas et eira et la|gares tee n ffilos de P er o das Con gostras et D omin go Ffrade, et te n P er o | D omin g ue s et M a rt ín An e s de Vilarino et ffilos de Jo hán L ouren ço da Ffonte et Johán | de S an t'Est eu o et os Mourinos et M arí a Capateira tee n hũa das casas; | et netos de Ssancha da Lágea et ffilos de P er o das Con gostas et D omin go |95 Ffrade tee n as outras cassas et eira et lagares. Jt em outra leyra de corty|na que jas hu chama n A Lama, como ffere no camjno público que uay para | Cardoxe et da outra parte parte p e lla que ffoy de Lusýa M a r tí s et da outra | parte p e lla dos Calujnos et ffere ençima p e lla que ffoy de P er o das | Con gosstas et de P edr o M a r tí s, et desta leyra ffasen fforo de terça do que |100 Deus y der et as outras leyras que tee n ffilos de P er o das Con gostas | et Tomé P ere s et P er o M a r tí s ffase n fforo de terça et máys V portugeesses | de cada hũa das ditas leyras por fforos. Jt em jas outra leyra hu | chama n A Lama, que tee n ffilos de P er o das Con gostas et parte p e lla de | Johán de S an t'Est eu o et parte p e la de Tomé P ere s et topa na de P er o M a r tí s |105 et ffasen dela fforo de terça. Jt em jasen y hũas cassas hu chama n | Os Q u int e i r os et tée n nas ffilos de Jo hán de S an t'Est eu o et P er o M a r tí s, as quaes | cassas p ar te n p e lla corte de P er o M a r tí s et da outra parte p e lla con gosta que | vay p er a A Lama, et estas ditas cassas con sseus ixidos uan 144 p e lla con gost r a que vay p er a A Lama; | et estas ditas casas co n seus ixidos van topar e n no pumar que ffoy | de M a r tín Gago, et hũa destas casas ten P er o M a r tí s et as outras dúas ten Jo hán | de S an t'E s t eu o et de cada hũa das casas an de pagar cada ano des s oldos |50 de bra n cos. Jt em outras leiras hu chama n Carduxi, que parte n dũu cabo p er outra | leira de Melló n que ten Jo hán de S an t'E s t eu o et doutro cabo p e lla que ffoy dos Calujnos | et topa e n no camjño que vay p er a Carduxi et vay fferir e n nas toucas da Videira. | Estas herdades tee n ffillos de P er o das Con gostras et Tomé P er es de S an t'Est eu o et St eu o Tou|rino de Vilarino et ffillos de Johán Amjgo do Casar. topar e n no | pumar que ffoy de M a r tín Móogo, et hũa destas cassas te n P er o M a r tí s et as |110 outras dúas te n Johán de S an t'Est eu o, et de cada hũa das casas an de pa|gar cada ano X ss oldos de bra n cos. Jt em outras leyras hu chama n Cardoxi, que | parte dũu cabo p er outra leyra de Melón que te n Johán de S an t'Est eu o et do | outro cabo parte p e lla que ffoy dos Calujnos et topa no camjno que vay | p er a Cardoxi et vay ffirir nas touças da Videira, et estas erdades tee n |115 ffilos de P er o das Con gostras et Tomé P ere s et St eu o Tourino de Ujlarino et | ffilos de Jo hán Amigo do Cassar, et ffase n delas fforo de terça. | Diferenzas gráficas A1 B Ditongos con <i> Ditongos con <y> Caruoeira 22 Caruoeyra 80 leira 21, 37, 43, 52 leyra 79, 96, 103, 113 leiras 42, 51 leyras 103, 112 seis 31 sseys 90 Muimenta 23 Moymenta 81 <ñ> <n> Caluiños 39 Calujnos 99 Calujño 22 Calujno 80 camjño 25, 27, 30, 36, 53 camjno 82, 85, 88, 97, 114 Vilarino 55 Ujlarino 116 <ll> <l> ffillos 34, 36, 41, 44, 46, 54, 55 ffilos 93, 95, 101, 104, 107, 116, 117 Mellón 52 Melón 113 <gu+e, i> <g+e,i> portugueeses 43 portugeesses 102 14 5 rregueiro 26 rrigeiro 83 <s>, <-s-> <ss>, <-ss-> Casar 55 Cassar 117 casas 32, 45, 46, 48 cassas 91, 106, 108, 109 Sancha 36 Ssancha 95 seis 31 sseys 90 seus 48 sseus 109 súas 30 ssúas 89 <v> <u> van 48 uan 109 vay 38 uay 97 vén 25 uén 82 <ç> <c> Çapateira 35 Capateira 94 toucas 53 touças 115 <y> <j> yas 36 jas 97 yasen 45 jasen 106 Outras diferenzas gráficas a (artigo) 21 ha (artigo) 79 Orrac'Arres 21 Orrac'Ares 79 cortina 37 cortyna 96-97 des soldos 50 X ssoldos 112 herdades 54 erdades 115 hi 45 y 106 Luzía 39 Lusýa 98 vén 28 van 87 146 Diferenzas fonéticas e morfolóxicas A1 B Nasalidade tẽen 33 teen 91 ten 35 teen 94 Variacións no vocalismo Carduxi 27, 38, 51, 53 Cardoxi 86, 112, 115, Cardoxe 98 fferir 26, 53 ffirir 83, 115 rregueiro 26 rrigeiro 82 Rribadauia 32 Rribadáuea 89 Eanes Anes Contraccións das preposicións e o artigo enna 45 na 105 ennas 53 nas 115 enno 24, 30, 38, 53 no 83, 88, 97, 114 pera 32 para 89 congostra 47 congosta 105 Outras contraccións doutra 23, 27, 28, 38, 47 a outra 80, 85, 87, 98, 108 doutro 52 do outro 113-114 Variacións no léxico Congostras 36, 40, 42, 44 ongostas 95, 101, 104, Congosstas 100 Quinteeiras 46 Quinteiros 107 Outras Oseira 28 Osseria 87 Su Jgleia 28 Su A Jgleia 87 Cambios sintácticos e outras variacións A1 B Jtem primeiramente jas hua leira... 21 Jtem jas hua leyra... 79 147 ... et ençima topa enno camjño público que vén pera Cardoxe. 24-25 ... et ençima topa no camjno publico que uén pera Cardoxe, et ffasen dela fforo de terça. 83 ... et topa enno camjño que vay pera Carduxi. 27 ... et topa no camjno que vay pera Cardoxi et ffasen dela fforo de terça. 85-86 ... et parte pella que ffoy de Pero Ffeca et doutra pella do Espital. 27 et parte pella que ffoy de Pero Ffeca et da outra pella que que ffoy do Espital. 85 ... Pero Domingues de Vilarino et Martín Anes de Vilariño 33-34 ... Pero Domingues et Martín Anes de Vilarino 92-93 ... et an de fforo cada huu quatro dineiros. 31 ... et fassen cada ano fforo de quatro dineiros cada huu. 90 ... ffillos de Pero das Congostras teen as outras cassas et eira et lagares et de Domingo Ffrade tanbén. 35-36 ... ffilos de Pero das Congostas et Domingo Ffrade teen as outras cassas et eira et lagares. ... et topan enno camjño público con suas casas et con seus lagares que son seis et an de fforo cada huu quatro dineiros, como parte pello do camjno público que vay de Rribadavia pera Pontevedra. 30-32 ... et topan no camjno público que uay de Rribadáuea para Ponteuedra, con ssúas casas et con seus lagares, que son sseys, et ffasen cada ano fforo de quatro dineiros cada huu, et as herdades ffasen fforo de terça. 89-90 ... et de cada hua destas leiras dan de fforo cada ano Vº purtugueeses. 42-43 ... ffasen fforo de terça et máys V portugeesses de cada hua das ditas leyras por fforos. 102-103 Jtem outra leira hu chaman A Lama... 43 Jtem jas outra leyra hu chaman A Lama... 103-104 ... et parte doutra parte pella de Tomé Peres et topa enna de Pero Peres. 44-45 ... et parte pela de Tomé Peres e topa ena de Pero Martís et ffasen dela fforo de terça. 105-106 Jtem yasen hi outras casas hu chaman As Quinteeiras que teen ffillos de... 45-46 Jtem jasen y huas cassas hu chaman Os Quinteiros et téennas ffilos de... 106-107 que teen 46 et téennas 107 Jtem outras leiras hu chaman Carduxi, que parten duu cabo per outra leira de Mellón... 51-52 Jtem outras leyras hu chaman Cardoxi, que parte duu cabo per outra leyra de Melón... 112-113 ... et doutro cabo pella que ffoy dos Calujnos 52 ... et do outro cabo parte pella que ffoy dos Calujnos 114 ... et Tomé Peres de Sant'Esteuo et Steuo Tourino de Vilarino et ffillos de Johán Amjgo do Casar. 54-55 ... et Tomé Peres et Steuo Tourino de Ujlarino et ffilos de Johán Amigo do Cassar, et ffasen delas fforo de terça. 116-117 148 5.2.5. Principais diferenzas entre as catro mans Aínda que as diverxencias entre os catro copistas non son grandes (destácase en gris aqueles trazos que diferencian a cada un dos outros), nos dous últimos obsérvase a aparición de solucións innovadoras, en relación ás contraccións do artigo determinado e do pronome coas preposicións, que conviven coas máis antigas. Con todo, non parece que haxa unha distancia temporal notable entre os momentos de escritura de cada un. Ilustración 27. Táboa das principais diferenzas entre as castro mans do texto B 149 5.3. COMENTARIO LINGÜÍSTICO DO TEXTO C O denominado texto C correspóndese co texto borrado no anaco de pergamiño que encabeza a parte da carne, isto é, o texto propiamente chamado Tombo das viñas de Ribadavia . Por ser un texto recuperado con técnicas fotográficas, non sempre é doada a súa lectura, pois hai zonas bastante deterioradas que dificilmente se poden ver, aínda observando o orixinal cunha lámpada de luz ultravioleta. Como se comentou no apartado de diplomática, para moitas das partes máis dificultosas, puidemos botar man de 5 documentos similares, en que participa o mesmo abade e que escribe o mesmo frei Lourenzo, monxe e escribán, e que seguen unhas estruturas formais idénticas. Para o comentario lingüístico, coma no caso do texto anterior B, consultamos os estudos dos especialistas en galego medieval, nomeadamente Ramón Lorenzo, Ana Isabel Boullón Agrelo, Henrique Monteagudo, Ramón Mariño, así como outros estudosos da lingua en xeral que se mencionan ó longo do comentario e cuxas obras se recollen na bibliografía final. 5.3.1. Grafemas O repertorio de grafemas non se afasta do común nos textos do século XIII, polo que só mencionamos aqueles aspectos que cremos que merecen consideración á hora de caracterizar a lingua deste documento. 5.3.1.1. Representación da vogal i Para a vogal i úsanse no texto os grafemas <i>, o máis frecuente, <j> e <y>. O grafema <j> en escrivȷt 24, mjn 16 (2), 17, mȷtngoa 10, mjña 16, isto é, cando vai entre os grafemas <m>, <n>, <ñ>, por cuestións de claridade gráfica. O grafema <y> utilízao xeralmente en ditongos coma en ffrey 2, 23 (2), 24, oyto 11, peyte 19, 20, rrey 20 e vay 7, 8 (2). Tamén, en ocasións, a final de palabra en assý 5. 16, 18 e dessý 8. 5.3.1.2. Consoantes duplicadas Temos <ss> inicial en ssaber 5 e ssegunda 5; <ff> en affesto (INFĔSTUM) 8, Affonso 3, 15, afforamento 17, 18, 21, afforamos 3, 6, 9, ffaser 21, ffeitas 5, Ffeitos 22, Fferraría 9, ffondo 6 (2) -o segundo quizais como parte dun topónimo-, ffonte 7 e ffrey 2, 23, 24, pero tamén escribe co grafo simple en fiqui 15, fonte 6-7 e frey 23. Hai ademais un 150 <ll> inusual en plleito 9. Mantense a grafía etimolóxica, como é frecuente en moitos textos medievais, en abbade 16, 18, 22, 24. 5.3.1.3. Grafema<h> O <h> etimolóxico ten continuación gráfica en Johán 2 e herdade 7, 8, 14; pérdeno avedes 12 (HABETIS) e omes 24 (HOMINES). É antietimolóxico en hũu 4, hũua 4, 11 e he (EST) 4, 16. Este grafema forma tamén parte do dígrafo <ch> utilizado para representar o son africado palatal xordo romance en Reuordochãao 6. 5.3.1.4. Grafemas <l> e <ll> Hai alternancia entre os grafemas que representan a lateral alveolar e a palatal. Así escribe aquella 6, pello 8, porlla 2, 16, sóbrella 6 7 e villa 6, formas arcaizantes. Na forma verbal vala (VALEAT) 20 represéntanse a palatal co grafema simple. Representación da nasal palatal No texto vacílase entre a representación da nasal palatal /ɲ/ co grafema <ñ> en viño 6, viña 11 e mjña 16 e con <n> en Marina 4 e senorío 13. A palabra "din eiro s" está abreviada en dns . 5.3.1.5. Grafemas <r> e <rr> Escribe <rr> en posición inicial en rrecadar 11, rreçebo 16, rrey 20 e rrostro 16. Tamén figura con R inicial, que desenvolvemos como <Rr>, Rrigueiro 23. 5.3.2. Fonética 5.3.2.1. Vogais nasais Froito da caída dun -Nintervocálico etimolóxico, danse no galego unha serie de evolucións que podemos ver exemplificadas no texto. En primeiro lugar, temos a nasalización da vogal precedente representada por un trazo de abreviatura en bẽes 17, bõos 10, 15, Caaueirão 23, condições 18, dũu 21, hũu 4, hũua 4, 11, nomẽe 5 (2) e Reuordochãao 6. A forma escriuán 24, sufriu unha evolución distinta porque non é autóctona, quizais sexa importada do occitano ou doutra lingua peninsular. Posteriormente, a vogal desnasalizouse e así, xa por esquecemento xa por indicar esa desnasalización, non levan marca as palabras enallear (IN ALIENARE) 13 e Lágea (< LAGENA) 9. 151 No caso de pena (< POENAM, 'castigo, sufrimento') 19 e tenor (< TENOREM, 'contido literal dun escrito') 21, o - n - pode indicar unha solución etimográfica que represente a nasalidade, como apuntan Boullón Agrelo / Monteagudo (2009: 42); con todo, cremos que, dado que estas dúas palabras pertencen ó léxico eclesiástico e xurídico, seguramente indican unha forma culta sen perda de -Nque, no caso de pena , alternou desde cedo cunha patrimonial pẽa , e logo acabou por impoñerse. Na palabra Auelaenda 24 amósasenos un dos posibles resultados posteriores á nasalización vocálica, o desenvolvemento dunha nasal implosiva (ABELLANETAM > Abelãeda > Abelãẽda > Abelaenda ). Un paso máis, coa asimilación das dúas vogais e a súa redución, deuse no actual Abelenda . En condisón (< CONDITIONEM) 9, fronte ó plural atrás comentado, condições 18, non houbo nasalización da vogal por caída do -N-, senón que se produciu a perda do -E final (Lorenzo, 1988: 294 e ss.). 5.3.2.2.Vogais en hiato Xunto cos hiatos que acabamos de ver, producidos pola caída de -N-, isto é, os tónicos <ão>, <ẽe>, <õe>, <õo>, e <ũu>, <eá> e o átono <ea>, temos no texto outros de distintas orixes: Un <aa> átono na contracción da prep. e o artigo aa [a(l)a] 7, 9, 19 e Caaueirão [a(l)a] 23; o átono <oo> moordomo [a(j)o] 11; o hiato <ee> en seer [e(d)e] (SĔDERE) 21; e, finalmente, dun primitivo ditongo etimolóxico <UA>, temos o átono <oa> en mȷtngoa (lat. vg. *MINUARE >lat. cl. MĪNŬĔRE) 10. 5.3.2.3. Vacilacións vocálicas En posición átona é corrente a vacilación das vogais palatais, con <i> por <e> en fiqui 15 e Rrigueiro 23; e a das velares, con <u> por <o> en Nugueira (2) 7, subereiro (SUBERARIUM) 8, pustromeira (de PŎSTRĒMUS) 14, pustromeiro 4, cumunalmente 12; tamén <o> por <u> en mȷtngoa 10. En posición tónica tamén rexistramos apús (A POST), coa abreviatura de us , na liña 4, que seguramente non se corresponda coa pronuncia senón e responda a unha tendencia gráfica latinizante. 5.3.2.4. Encontro das preposicións co artigo Xunto coa forma xa moderna da contracción da preposición en co artigo determinado feminino, na 8, é máis frecuente no texto enno 7, 20, 22, que amosa unha fase previa da 254 Barreiro, do ( Esteueína~Esteuaína do Barreiro , Esteuo do Barreiro , os do Barreiro ). Toponímico. Do s. barreiro ‘lugar cuberto de barro ou lugar de onde se extrae o barro para o seu aproveitamento’ ou ‘persoa que ten por oficio traballar o barro’, e este da palabra prerromana barro mailo sufixo - eiro (< lat. -ARIUM). Seguramente en referencia ó microtopónimo O Barreiro da parroquia de Santo Estevo de Nóvoa. O apelido está na actualidade entre os 30 máis frecuentes de Galicia. Arredor de dez persoas levan o apelido no concello de Carballeda de Avia; algo máis abundante é nos de Ribadavia e Leiro. Batondeiro ( Lourenço Batondeiro ). Sobrenome toponímico. Seguramente xentilicio en relación con A Batundeira , lugar da parroquia de Velle, en Ourense. O lugar foi sede da encomenda galega da orde de Alcántara. O topónimo é probable que estea relacionado co verbo bater (< lat. BATTUERE). Hoxe non existe o apelido. Caaueirão (Texto C: Steuo Caaueirão ). Delexical. Aumentativo de caveira 'esqueleto da cabeza', que provén, segundo Corominas / Pascual (DCECH, s.v. calavera ), do latín CALUARIAM 'caveira', un derivado do adxectivo calvus . Máis difícil nos parece sexa toponímico e que estea relacionado con Caaveiro , para Bascuas (2006: §36.3 e 2014: §99.4), orónimo prerromano. Hoxe non existe como apelido. Cabo, de ( Esteuo de Cabo ). Toponímico. Dun nome de lugar ( O ) Cabo , que rexistramos por exemplo na parroquia de San Clodio (Leiro) ou nas de Castro e A Lamosa (Covelo). Provén do lat. CAPUT ‘cabeza’. Indica un extremo, un límite e refírese a lugares situados onde termina unha parroquia, un camiño, etc. Consideramos que se pode descartar neste caso unha orixe como delexical tanto no sentido de cabo de casa co significado de ‘cabeza de casa’, ‘cabeza de familia’, ‘o petrucio, o cabeza de familia’ ou, coma na Terra de Lemos en que se lle chama cabo ó ‘mordomo pedáneo’ e aínda o máis moderno cabo ‘individuo da clase de tropa inmediatamente superior ó soldado’. Non existen portadores na actualidade no concello de Carballeda de Avia e hai poucos nos concellos de arredor. Calças ( Pero Calças ). Delexical. Do plural da voz medieval calça 'peza de vestir que cobren o pé e a perna', procedente do lat. vg. CALCĔAM, e este do lat. CALCĔUM 'zapato'. A motivación é escura. Seguramente faga referencia a algunha característica das pernas do individuo. Hoxe algo máis de 100 persoas levan o apelido entre a súa forma singular ( Calza ) e plural, pero non é característico da zona. 255 Calujño, Caluino, Calujños, Caluiños ( Johán Calujño~Calujno ; Caluiños, Os / Calujnos, Os ). Delexical. Na actualidade é o apelido máis abundante dos derivados do adxectivo calvo 'sen pelo na cabeza', do cal é diminutivo. En latín xa se empregaba Calvinus como sobrenome dalgunhas familias. Calviño está entre os 200 apelidos máis frecuentes en Galicia pero non se rexistra na zona de Carballeda de Avia. A forma plural no texto vén motivada por referirse ós membros dunha mesma familia e non se conserva como apelido na actualidade. Çapateiro, Çapateyra ( Johán Çapateiro; María Çapateyra de Santo Estevo ). Sobrenome de profesión. Derivado de zapato , voz de orixe descoñecida, común á maioría das linguas romances e doutras non romances, mailo sufixo - eiro (lat. -ARIUM). Aínda que na actualidade non é moi frecuente, é sobrenome profesional espallado por case toda a península, na forma das distintas variedades lingüísticas. En Galicia lévano menos de 100 persoas, a maioría coa forma castelanizada Zapatero . Non se conserva a variación de xénero coa que se rexistraba na Idade Media e que se exemplifica ben no noso texto. Carneiro ( Johán Carneiro ). Delexical. Da voz común carneiro 'macho da ovella', derivada de carne (lat. CARNEM 'id'). A motivación pode ter orixe na comparación do individuo con calquera das características físicas ou de carácter que se lle atribúen ó animal (forte, teimudo, bruto...). É sobrenome frecuente na Idade Media e na zona coma Pero~Pedro Carneiro (a.1433, 1434, 1435 DocDevOurense) ou Gonçaluo Carneiro (a.1484 DocDevOurense). Aínda é apelido frecuente en Galicia, lévano algo máis de 1700 persoas e Baiona e Boborás son os concellos onde é máis abundante. Caruoeira ( María Caruoeira~Caruoeyra ). Sobrenome de profesión. Como se ve no noso exemplo, tivo flexión de xénero. Procedente de carboeiro 'persoa que vende ou fai carbón', 'lugar onde se fai ou se almacena carbón', derivado de carbón , do lat. CARBONEM 'id' e o sufixo - eira (lat. -ARIAM). Con todo non se pode descartar que sexa un xentilicio e que se refira a que a persoa que o leva procede da parroquia de Carboeiro (Silleda), topónimo que tería unha orixe semellante. Na Idade Media tanto carbón coma o seu derivado alternaban entre as grafías <u~><v> e <b>. Menos de 20 persoas levan na actualidade o apelido en Galicia, só en masculino e castelanizado en Carbonero . 256 Casar, Casal ( Dominga do Casar ~ Casal , Johán Amigo do Casar ). Toponímico. Seguramente do actual O Casal , parte da aldea de Santo Estevo de Nóvoa. Máis difícil é que corresponda ó lugar chamado O Casar na parroquia de Lamas, en Leiro, ou ó de Reádigos, no Irixo. De casar , var. de casal 'casa de campo con todas as súas pertenzas', derivado do lat. CASAM 'casa'. O apelido Casar non é hoxe moi frecuente en Galicia, quizais porque, en moito casos, se regularizou en Casal , que está entre os 100 máis abundantes, pero non é moi frecuente na zona. Casar lévano na comarca do Ribeiro menos de cinco persoas de entre as pouco máis de 200 que se apelidan así en Galicia. Castro, do ( Johán Lourenço do Castro , Lopes do Castro ). Toponímico. Do s. castro e este do lat. CASTRUM ‘campamento fortificado’. Na Gallaecia romana designaba o tipo de poboamento urbano dos habitantes orixinarios de Galicia; posteriormente indicou calquera elevación do terreo onde antigamente puido existir algún tipo de fortificación. É un topónimo moi frecuente, presente en todo o territorio. No texto debe de facer referencia ó microtopónimo O Castro (de Nóvoa), rexistrado na parroquia. A abundancia de topónimos fixo que o apelido estea entre os 15 máis frecuentes de Galicia e que máis de 60.000 persoas o leven. Nin en Carballeda de Avia nin nos concellos próximos e característico o apelido na actualidade. Caualeiro ( Rruy Caualeiro ). Delexical, aplicado quizais con intención irónica. O adx. cabaleiro ‘persoa montada a cabalo’ e ‘membro da orde da cabalería, individuo de categoría social alta’ deriva de cabalo , e este do lat. CABALLUM, que desprazou o clásico ĔQUUS. Nin Cabaleiro nin a forma castelanizada Caballero teñen hoxe portadores en Carballeda de Avia. Colcheiro ( Esteuo Colcheiro ). Sobrenome de profesión. Derivado de colcha , esta, segundo Corominas / Pascual (DCECH, s.v.), do fr. ant. colche (hoxe couche ) "leito", der. de colchier (hoxe coucher ) "deitarse", do lat. CŎLLŎCĀRE, e debeu designar inicialmente unha especie de colchón; con todo, Varela Sieiro (2003: 174-175) dubida desta acepción inicial, que Corominas / Pascual basean nuns versos do Libro de Apolonio , e considera que, polas atestacións medievais, non hai razóns para pensar que a palabra non tivese xa inicialmente a acepción moderna de 'peza téxtil para a cobertura da cama'. Na actualidade non existe o apelido en Galicia. En España, aínda que non é frecuente, Colchero é característico da parte máis occidental de Andalucía. 257 Congostras, das ( Pero das Congostras ). Toponímico. Vénse considerando que a etimoloxía máis fiable da palabra é COANGUSTAM, vocábulo formado pola preposición CUM e o adxectivo ANGUSTUS, -A, -UM 'estreito, apertado', derivado do verbo ANGERE 'estreitar, oprimir, apertar'. Congostra figura no dicionario co significado de 'camiño de carros estreito e profundo, que discorre xeralmente entre valos, cómaros ou outras elevacións do terreo'. O -radventicio xa está documentado nos textos latinos de Galicia polo menos desde o séc. XII. Non rexistramos o topónimo As Congostras como entidade de poboación na zona, pero si o microtopónimo A Congostra da Chaira na parroquia de Santo Estevo de Nóvoa. Hoxe desapareceu como apelido en Galicia. Vid. tamén Congosto no Glosario de segundos nomes do texto A. Curral, de / Curraes, de ( María de Curral , María de Curraes ). Toponímico. Currás de Adentro e Currás de Afora son microtopónimos da parroquia de Santo Estevo de Nóvoa. Proveñen do plural do s. curral ‘espazo próximo ou pegado á casa, descuberto e xeralmente valado, onde se ceiban certos animais domésticos, se gardan os apeiros ou o carro, a leña, o toxo, etc.’, que existe nos outros romances hispánicos coma o castelán ou o catalán corral . Tense proposto para estes termos un étimo *CŬRRALEM, derivado en -ALEM a partir do lat. CŬRRUS ou do verbo CURRĔRE, mais tamén hai autores que propoñen para curro , corro , corral e curral unha orixe prerromana, baseada na raíz céltica COR- ‘círculo de pedras’. Na actualidade os apelidos en singular están regularizados na variante Corral , seguramente condicionados polo castelán; na zona hai menos de dez portadores, xa que o apelido é moito máis frecuente nas provincias setentrionais de Galicia. Currás non se rexistra nin na toponimia da zona nin hai hoxe o apelido. Domingues, Dominges (Texto B: Moor Domingues~Dominges , Pero Domingues de Vilarino ; texto C: Gomes Domingues ). Patronímico. Formouse con sufixo latino -ICI, a partir do nome persoal Domingo ou Domingos , procedente do nome latino-cristián de inspiración mística DOMINICUS ‘do señor’, que é un derivado de DOMINUS ‘señor’(Boullón Agrelo, 2009: 188). En porcentaxe de habitantes, na actualidade, Domínguez é moito máis abundante nas provincias de Pontevedra e Ourense ca nas setentrionais. Melón e Padrenda, concellos veciños de Carballeda de Avia, están entre os cinco concellos onde o apelido é máis abundante. 258 Esteues (Texto B: Johán Esteues , Domingo Esteues , Ffernando Esteues ; texto C: Johán Esteues ). Patronímico. Do nome persoal Estevo , que procede do lat. STEPHANUS, nome moi antigo que á súa vez remite á voz grega STÉPHANOS ‘coroa’ e o sufixo latino –ICI (Boullón Agrelo, 2009: 420). Na actualidade está entre os 30 apelidos máis frecuentes en Galicia e é moito máis abundante nas provincias meridionais. Ffeca ( Pero Ffeca ). Delexical ou toponímico opaco. Podería ser grafía arcaica ou anómala dun sobrenome Ffecha , pois o que seguramente é o mesmo individuo aparece tamén como Pero Ffecha (LTPOseira a.1473), ou talvez é un segundo nome toponímico (hai o topónimo Fecha nos concellos de Santiago de Compostela e O Rosal) procedente dun nome de lugar da zona, sen localizar. Con calquera das dúas orixes, este segundo nome podería provir do lat. FĬSTULA 'cano de auga' (DCECH, s.v. fístula ) ou ter relación co verbo fechar 'pechar, cerrar'. Non existe o apelido Fecha en Galicia na actualidade e en España só nas Baleares. Tamén en Portugal hai os apelidos Fecha e Fechas . Ffernandes ( Lourenço Ffernandes ). Vid. Fernández no Glosario de segundos nomes do texto A. Ffrade ( Domingo Ffrade ). Delexical. Do latín cristián FRATREM ‘irmán’ (como fillo de Deus), referido ó relixioso de certas ordes. O alcume puido adquirir posteriormente outras atribucións, coma a de servo dun mosteiro ou mesmo ter un uso irónico. Na actualidade é apelido característico das comarcas de Melide e Deza. Desapareceu case por completo no concello de Carballeda de Avia onde o levan menos de cinco persoas. É significativa a súa presenza en Asturias, León e Cáceres. Tamén se rexistra en Portugal. Ffradina, Ffradino ( María Ffradina , Martín Ffradin o). Delexical. Diminutivo de frade (vid. atrás), seguramente como referencia a fillos dun individuo alcumado Frade . Hoxe non existe en Galicia como apelido pero si hai Fradinho en Portugal. Ffranco ( Johán Ffranco ). Delexical. Do lat. FRANCUM, voz de orixe xermánica que designaba inicialmente o pobo xermánico que ocupou a Galia e logo pasou a significar ‘francés’. A motivación deste apelido é en principio étnica, pero na Idade Media serviu para denominar calquera estranxeiro que viñese de alén dos Pireneos a través do camiño francés, e tamén adquiriu o significado xurídico de ‘libre, exento de certas cargas fiscais’, en referencia ós privilexios que lles eran concedidos ós peregrinos cando se instalaban de forma 259 estable nun núcleo, moitas veces no Camiño de Santiago (Boullón Agrelo, 1998). Na actualidade está entre os cen apelidos máis abundantes de Galicia e é común a toda a Península Ibérica. Fonte ~ Ffonte, da ( Johán Lourenço da Ffonte, Pedro da Fonte ). Toponímico. Dun nome de lugar A Fonte . O máis próximo dos que figuran no NG de Galicia na actualidade é o lugar da parroquia de Casteláns (Covelo, Po). Con todo, hai máis de 300 topónimos en Galicia chamados A Fonte ou que inclúen a palabra e, na actualidade, na parroquia de Santo Estevo de Nóvoa temos rexistrados os microtopónimos A Fonte de Arriba e A Fonte da Eirexe . A palabra provén do lat. FONTEM ‘fonte’. O apelido está hoxe moi castelanizado en Galicia e, no concello de Carballeda de Avia, non se rexistran nin Fonte nin Fuente , aínda que este último si ten portadores nos concellos veciños de Ribadavia, Leiro e Beade. Gago ( Esteuo Gago, Martín Gago ). Delexical. Considérase que este apelido fai referencia á dificultade para falar de corrido, isto é, a falar de xeito entrecortado e repetindo as sílabas. Provén polo tanto do adxectivo gago ‘tatexo, tartamudo, gago’, voz creada a partir da onomatopea ga-ga que imita o xeito de falar dos tatexos. É apelido común a case toda a Península Ibérica. Gibarra ( María Gibarra ). Vid. Gibarro no Glosario de segundos nomes do texto A. Lágea, da ( Ssancha da Lágea ). Toponímico. Dun nome de lugar chamado hoxe Laxe ou A Laxe . Os topónimos proveñen do s. laxe ‘pedra plana’, de orixe prerromana, posiblemente céltica, incorporada ó lat. hispánico como LAGĚNA. Hai máis de 50 entidades de poboación denominadas así en Galicia e tamén é frecuente na microtoponímia, como na paraxe denominada A Laxe de Nóvoa , que rexistramos hoxe na parroquia de Santo Estevo de Nóvoa e á que quizais faga referencia. Debido á súa abundancia como nome de lugar, é tamén frecuente como apelido. Na actualidade está moi castelanizado graficamente pero non se conserva na comarca do Ribeiro en ningunha das variantes atestadas en Galicia ( Laxe , Laxa , Lage , Laje ). Lameiro ( Pero do Lameiro ). Toponímico. Da voz común lameiro ‘prado natural con humidade constante’, ‘terreo húmido’ e ‘terreo onde hai moita lama’; derivado de lama (lat. LAMAM). 260 Lourença, Lourenço ( María Lourença , filla de Lourenço Ffernandes ; Johán Lourenço da Ffonte ; Esteuo Lourenço , Domingo Lourenço ; Johán Lourenço do Castro ; Marcos Lourenço ; Sancha Lourença ). Patronímico. Do nome persoal Lourenzo , que vén do lat. LAURENTIUS, der. de laurus ‘loureiro’, ou adx. étnico relativo á cidade Laurentum , topónimo de orixe seguramente prerromana (Boullón Agrelo, 1999: 281). Foi un nome moi frecuente na Idade Media, por causa do culto a varios santos. Na Idade Media as fillas de Lourenço levaban o apelido en feminino, concordando co seu xénero como se exemplifica no noso texto. Seguramente por razóns do contorno fonético non leva o sufixo patronímico - ez , coma Afonso . Moi castelanizado, na actualidade está entre os 25 apelidos máis frecuentes en Galicia. En porcentaxe de habitantes que o levan, ten moita incidencia no concello de Melón e é relativamente frecuente tamén en Ribadavia e no propio de Carballeda de Avia. A forma autóctona está practicamente desparecida na comarca do Ribeiro. Martís (Texto B: Pero ~ Pedro Martís , Luzía ~ Lusýa ~ Lusía Martís , Moor Martís , Dominga Martís ; texto C: Marina Martís , Gonsaluo Martís ). Vid. Martiz no Glosario de segundos nomes do texto A. Meendes ( Arres Meendes ). Vid. Méndez no Glosario de segundos nomes do texto A. Monteiro ( Pedro~Pero Monteiro , Johán Monteiro , Lourenço Monteiro ). Sobrenome profesional. Do s. monteiro , que é un derivado do lat. MONS. Como alcume, indicaba na Idade Media un oficio, un cargo; o monteiro era o encargado da gardar o monte e a caza, de buscala e de seguila no monte. Está entre os cen apelidos máis frecuentes de Galicia e aínda se rexistran algo máis de 10 persoas que o levan, iso si, castelanizado en Montero , en Carballeda de Avia. A forma autóctona xa non se rexistra na comarca do Ribeiro. Móogo ( Martín Moogo ). Vid. Móogo no Glosario de segundos nomes do texto A. Mourino ( Moor Mourina , os Mourinos , Domingo Mourino , Pero Mourino ). Delexical. Diminutivo de mouro , que aludía probablemente á cor da pel ou do cabelo (vid. Moro no Glosario de segundos nomes do texto A). Rexístrase en feminino, cando acompañaba un nome de muller. Hoxe non existe o apelido Mouriño en Carballeda de Avia, pero o concello lindante de Avión é o terceiro en porcentaxe de habitantes con ese apelido en Galicia. 261 Muimenta ~ Moymenta ( Dominga Eanes de Muimenta ~ Dominga Anes de Moymenta ). Toponímico. De Muimenta , nome da parroquia e lugar de Carballeda de Avia e este do neutro latino MONUMENTA 'monumentos funerarios'. O topónimo alterna coa variante Moimenta , parroquias de Lalín e Campo Lameiro e seis entidades de poboación máis. Na actualidade só se rexistra como apelido esta variante Moimenta ; a maioría dos portadores residen nos concellos de Meis e A Estrada e nos concellos de arredor, polo que seguramente o apelido ten a orixe nos nomes das parroquias mencionadas de Campo Lameiro e Lalín, aínda que tamén hai o topónimo na Estrada, Boiro e Silleda e alí viven persoas que levan o apelido. Non se rexistra en Ribadavia nin en toda a provincia de Ourense. Paas ( Domingo Paas ). Vid. Páez no Glosario de segundos nomes do texto A. Peres (Texto B: Tomé Peres , María Peres , Esteuo Peres , Moor Peres ; texto C: Affonso Peres ). Vid. Pérez no Glosario de segundos nomes do texto A. Pichiceites, Os. Sobrenome colectivo opaco. Quizais estea relacionado con Pichito ou Pichite , sobremonomes que se rexistran no séc. XIII en Roderico Pichito (TSobrado a.1204), Fernando Pichito (TToxosoutos a.1207) e no XIV Martín Pichite (a.1390 TBieitoSantiago) e seguramente emparentados con pichel e picho , a través do francés pichier , á súa vez de orixe incerta (vid. Corominas / Pascual, DCECH, s.v. pichel ). Non encontramos ningunha forma semellante a este sobrenome no repertorio de apelidos galegos na actualidade. Polĩa / Solina ( María Polĩa / María Solina ). Seguramente delexical. No texto inicial, logo borrado, figuraba Solina , quizais feminino de Solino ~ Soliño , opaco, de tipoloxía e orixe escuros, documentado por primeira vez no século XV na cadea Pedro de Outeiro Soliño (PARES a.1457; lectura comprobada) e xa como segundo nome no XVI ( Grigorio Solino a.1528; Gregorio Solino ; a.1530; Pedro Soliño a.1565 AHUS); a variación de xénero é ben coñecida pola figura da canguesa María Soliña ou Soliño . Esta atestación do texto B do Tumbo das Viñas adiantaría polo menos un século a datación deste segundo nome. Con todo, non podemos facer unha proposta etimolóxica segura, pois a voz soliño , que algúns dicionarios recollen co significado de '‘pau que se utiliza para unir a grade ou o arado ó xugo’, é de difícil xustificación como sobrenome ou topónimo. Tampouco hai garantía de que sexa un diminutivo do substantivo sol (lat. SOLEM ‘id), como alcume cariñoso. Aínda se podería pensar nunha orixe foránea, xa que en Italia tamén hai os apelidos Sollino e 262 Solino , que se puideron adaptar coa nosa terminación diminutiva. A estes apelidos italianos atribúeselles orixe catalá, pero hoxe hai en Cataluña moi poucos Solino e algún máis Solina , arredor de cen portadores. Con respecto á forma corrixida, Polĩa , se é a correcta, quizais se deba interpretar como grafía arcaica de Poliña , que tampouco temos documentado como sobrenome, pero que podemos xustificar como diminutivo de Polo , en referencia a unha filla dun individuo así alcuñado, xa que este último sobrenome si o temos documentado ( Rui ~ Rruy ~ Roy Polo a.1242 DocViveiro ; García Polo a.1475 CDMaia), así como o masculino diminutivo correspondente ( Gonçalvo Poliño a.1419 LCSantiago). Non obstante, tanto os exemplos medievais coma a distribución actual do apelido Polo , na Mariña de Lugo, afástano moito da nosa área. Porrino ( Johán Porrino ). Delexical ou toponímico. Como alcume pode corresponderse co s. porriño 'planta do porro' e facer referencia a unha aparencia física que lembre o vexetal. Navaza (2006: 431) cre que non se debe descartar a existencia dun nome persoal PORRĪNUS que podería ser a orixe dalgúns dos topónimos ( O ) Porriño actuais (O NG só recolle o concello, lugar e parroquia pontevedrés e outro Porriño , aldea da parroquia de Beira, en Carral (Co), pero Navaza rexistra en Ourense tres lugares non habitados chamados O Porriño , entre eles un en Carballeda de Avia). Na documentación do mosteiro de Melón (CDMelón) está ben exemplificado como parte das cadeas onomásticas, en aparencia como delexical: Fernandus Petri dicto Porrin o (a.1256), Arias Fernandi dictus Porrino (a.1257), Petrus Pérez dictus Porrino (a.1257); aínda que algún exemplo hai que non nos deixa descartar a orixe toponímica: Fernandus Petri de Porrino (a.1264). Tampouco é inverosímil que faga mención a descendentes dun individuo alcumado Porro : Petro Froile dictu Porru (a.1230 CDMeira). Hoxe desapareceu como apelido en Galicia, pero uns poucos Porrino e Porriño , que non chegan a 200 portadores e que rexistra o INE, fundamentalmente nas provincias máis occidentais de Andalucía, puideran ter orixe nestes segundos nomes galegos medievais. Tamén quedan uns poucos portadores de Porro . Poulo, do ( Pero do Poulo ). Toponímico. Do lat. PABŬLUM 'pasto, alimento', emparentado co latín PASCERE. Na provincia de Ourense, poulo e o feminino correspondente poula , son denominacións comúns para os terreos que se aproveitan para o pasto do gando (Navaza, 2006: 431). Non o localizamos como microtopónimo na parroquia e tampouco hai entidades de poboación con ese nome nin no concello de Carballeda de Avia nin nos dos 263 arredores, aínda que Navaza (2006: 433) rexistra O Poulo en Melón como entidade de poboación que non figura no Nomenclátor. Hoxe non existe en Galicia como apelido. Rraposo ( Fferrnán Rraposo , Miguell Rraposo ). Delexical. Da voz común raposo , de orixe e etimoloxía controvertida. Para Corominas / Pascual rapos a é unha variante de rabosa , probable derivado de rabo , alterada por influxo da familia de rapiña . Os dicionarios recollen para a palabra o significado de 'persoa astuta'. Hoxe non se existe o apelido en Carballeda de Avia e case debeu desaparecer da comarca do Ribeiro. Rrasca ( Johán Rrasca ) Delexical. Seguramente o mesmo que se rexistra en Johanem Rascum e Petrus Rascus (CDOseira a.1222), Joane Rasco e Juliano Rasco (a.1235) e xa con máis certeza no século XIV Johán Rasca (CDOseira a.1358) e frey Lourenço Rasca (a.1365 DocDevOurense). Parece relacionado con rascar (lat. med. <RASCARE, der. de RADERE 'afeitar; rañar') coma o tamén delexical Rascado . Non se rexistra hoxe Rasca no repertorio dos nosos apelidos; tampouco temos certeza de que haxa Rasco , pero é apelido ben atestado na Andalucía occidental. Rrigueiro (Texto C: Lourenço Rrigueiro ). Toponímico. A voz regueiro é un derivado de rego , palabra de orixe prerromana, proveniente do termo hispánico *RĔCU, ou de orixe iberovasca ou relacionada co celta RĬCA ‘suco’, segundo os autores, e que seguramente tamén sufriu a interferencia da familia léxica de regar (< lat. RIGARE). A abundancia de núcleos de poboación que puideron dar orixe ó apelido explica tanto a abundancia coma a dispersión xeográfica, significativamente con maior densidade nas provincias da Coruña e de Lugo. Hoxe a forma máis frecuente en Galicia é Regueiro , do que hai portadores en todos os concellos do Ribeiro. A variante coa vogal pretónica pechada que se dá na fala en moitos lugares e que presenta o noso texto, Rigueiro , só se conserva nalgunhas áreas luguesas, aínda que no Nomenclátor de Galicia só se mantivo un único lugar O Rigueiro , en Covelo. Con todo, no concello de Crecente, hai a localidade do Regueiro na parroquia de Ribeira, quizais orixe do segundo nome do noso texto. Rrodrigues ( Esteuo Rrodrigues , Johán Rrodrigues ). Vid. Rodríguez no Glosario de segundos nomes do texto A. Sant'Esteuo, de ( Johán de Sant'Esteuo , Tomé Peres de Sant'Esteuo ). Toponímico. Do nome persoal Estevo , que procede do lat. STEPHANUS, nome moi antigo que á súa vez remite 270 Gomariz. En relación á igrexa do lugar e parroquia de Gomariz, no concello de Leiro. O topónimo provén do xenitivo do antigo nome de posesor xermánico Gomericus , formado polo gót. GOMA 'home' e un segundo elemento tamén gótico RIKS- 'rico, poderoso' (Piel / Kremer, 1976: 161). Lauandera, la. A Lavandeira é un microtopónimo de Ribadavia á beira do río. É nome de lugar relacionado co verbo lavar , do lat. LAVARE 'id'. Con todo, hai lugares chamados Lavandeira lonxe das poboación, polo que non se pode descartar outra orixe, quizais prerromana. Leuada (la). Microtopónimo da parroquia de Francelos. A Levada ou A Levada de Francelos fai referencia a unha antiga condución de auga que baixaba do monte de Miranzo. Correspóndese co participio do lat. LEVARE 'levantar'. Melón. Lugar, parroquia e concello de Ourense. Quizais do xenitivo do nome persoal latino MELLONIUS, rexistrado por Schulze (1966: 193), e atestado na documentación galega polo menos desde o século IX ( filii de Mellone , a.898 DiplomAstur). Miranz. Hoxe Miranzo , microtopónimo no límite entre a parroquia de Francelos de Filgueira, no concello de Crecente. Madoz, na entrada desta última parroquia no seu dicionario, di que houbera unha poboación chamada así, que se arruinou "cien años ha poco más o menos". Probablemente sexa un hidrónimo. Juan J. Moralejo (2007: 341) inclúeo entre un grupo de topónimos que conteñen os sufixos *- antia , *- entia , que considera hidrónimos prerromanos. Monte Alegre (en). Hoxe Monte Alegre ou A Chaira Salgada . Monte de 172 metros entre San Cristovo de Regodeigón e A Franqueirán. De significado transparente, provén do lat. MONTEM 'id' e o adx. alegre (< lat. vg. ALECRE, lat. clas. ALACREM 'ledo'). Monte Mediano (en). Topónimo sen localizar. Composto por monte e o adxectivo mediano (tampouco o puidemos identificar baixo a forma patrimonial meao ), este último coa acepción de 'que limita, que está en medio', seguramente en referencia ó límite entre dúas parroquias. Murias. Topónimo sen localizar. Se non é erro por As Murañas , na parroquia de Carballeda, en Carballeda de Avia, no límite con Santo Estevo de Nóvoa, é unha voz estraña nesta zona, pois é topónimo característico no NE de Galicia (Baleira, Becerreá, A Fonsagrada, Meira, Navia de Suarna...) e de Asturias. Hubschmith explícao como 271 proveniente do adx. lat. *MUREU, derivado de MURUM 'id'; para Corominas / Pascual (DCECH, s.v. morena ) vén do lat. MURUM "con la i epentética leonesa". Piel (1961: 603) relaciona o topónimo Murias da Fonsagrada coas voces asturianas murio e murial . Varela Sieiro (2008: 108-109) encontra poucos exemplos nos textos galegos medievais e nunca co significado de 'montón de pedras que sinalan un límite' que ten no leonés medieval e que acae ben no noso texto, polo que quizais debamos considerar que nel é voz común que o escriba usa co significado de 'límites, lindes'. Orgaes. Aínda que hoxe os informantes non o lembran, no Catastro do Marqués de Ensenada figura un topónimo Horxás , máis ou menos situado ó suoreste da parroquia de Francelos. É un abundancial co sufixo -ALEM de (H)ŎRDEUM 'cebada'. Osseyra. No texto, en relación co mosteiro do mesmo nome. Oseira é o nome dun lugar e unha parroquia do concello de San Cristovo de Cea. Provén do latín URSARIAM, derivado de URSUM 'oso'. Oteiro. O Outeiro é un microtopónimo situado ó sur de Francelos, na desembocadura do río Brul, tamén chamado río do Outeiro . De etimoloxía discutida, seguramente do lat. vulgar ALTARIUM, derivado de ALTUS 'alto' ou ALTAR 'altar, mesa alta de sacrificios'. Palumbal, el. Aínda que no texto se podería interpretar tamén como voz común, ( O ) Pombal e ( O ) Pombar , derivados do s. pomba (< lat. COLUMBAM 'id'), son topónimos frecuentes en Galicia. Con todo, non o localizamos na actualidade en Ribadavia nin arredores. Passadoyro (de). Topónimo sen localizar, se non é erro por O Pousadoiro , microtopónimo de Francelos, ó sur da parroquia. Passadoyro é un substantivo deverbal proveniente de pasar (< lat. vg. *PASSARE, de PASSUM 'paso') co significado de 'lugar apto para pasar'. Pola súa parte, O Pousadoiro , tamén un deverbal de pousar (< lat. tard. PAUSARE 'parar; cesar'), fai referencia na toponimia a un lugar chan no curso dun camiño encostado, isto é, un lugar axeitado para facer unha pausa. Pedreira (ala). Microtopónimo, da parroquia ribadaviense da Franqueirán. É un derivado de pedra (< lat. PETRAM 'id') co suf. - eira , e indica un lugar onde abundan as pedras ou de onde se extraen. Quinzana (de). Seguramente o actual A Quinza , lugar de Ventosela (San Paio). Para Navaza / Palacio (1999: 771), o topónimo é de explicación difícil e esta atestación Quinzana 272 vén dificultar aínda máis a súa probable etimoloxía, polo que quizais haxa que ler Quínzana . Estes autores apuntan, por un lado, a hipótese de que sexa un derivado do numeral quinta e un étimo *QUINTIAM, que eles mesmos definen como improbabe e, por outro, que proveña de CANNITIAM e sexa unha alteración dun antigo Caínza , cunha redución vocálica frecuente en sílaba átona ( Painzá s ~ Pinzás ), pero insólita en posición tónica. Reuordaos. Microtopónimo na parroquia de Carballeda, no concello de Carballeda de Avia, próximo ós límites coa parroquia ribadaviense de San Cristovo de Regodeigón. Probablemente proveña dun xentilicio formado co sufixo latino -ANOS, dun lugar chamado Reboredo ou Reboreda , sen localizar, fitótopónimo formado co sufixo abundancial -ALEM, a partir do latín ROBOREM 'carballo'. Rezas, As. Hoxe, A Reza é un lugar da parroquia da Arnoia, no concello do mesmo nome, na marxe esquerda do Avia, fronte a Francelos. Tamén hai o microtopónimo A Reza na parroquia de Filgueira, en Crecente, preto de Miranzo, máis ou menos no lado oposto do río. Quizais o plural faga pois referencia ós dous lados do Avia. Piel (1953: 65-66) propón a hipótese de que os topónimos Reza proveñan de *RETIAM, variante do lat. RETEM 'rede'. Bascuas (2002: 149) apunta a posibilidade de nalgúns casos non teñan orixe romance e sexan derivados da raíz prerromana * er - 'moverse'. Rribadauia. De riba + de + Avia , pola situación da vila á beira deste río. Vid. Avia. San Clodio. No texto en referencia ó mosteiro, San Clodio é lugar e parroquia do concello de Leiro. O haxiónimo provén do adx. lat. CLAUDUM 'coxo'. Nos textos medievais galegos están ben documentadas as formas patrimoniais Cloio , Cloyo , Croio , Croyo , que logo foron substitídas polo semicultismo Clodio . San Iusto. Mosteiro de San Xusto de Toxos Outos, na parroquia do mesmo nome do concello de Lousame. Considérase que o topónimo Toxos Outos provén da locución transparente toxos outos (ant. altos ); á primeira palabra supónselle a orixe nunha base *TOJU, perromana (Navaza, 2006: 536); outos é o masculino plural dunha forma patrimonial, outo ,- a , hoxe só conservada na toponimia, do adxectivo alto (< lat. ALTUM 'id'). O nome de orixe cristiá Iusto (Xusto) provén do adx. latino IUSTUM, derivado de ius 'dereito' (Boullón Agrelo, 1999: 279). San Martino (rrúa de; de Fóra). Rúa actual de Ribadavia. Martiño provén do cognome latino MARTINUM 'de Marte', derivado de Mars , - tis , deus da guerra romano. 27 3 Tamén fai referenica ó mosteiro santiagués de San Martino de Fóra, hoxe coñecido por San Martín Pinario, recibiu ese nome por estar construído fóra da muralla primitiva da cidade. San Pedro de Fóra. En relación ó desaparecido mosteiro de San Pedro de Fóra, en Santiago de Compostela, situado fóra das murallas da cidade. O haxiónimo procede do nome latino Petrus , masculino de PETRAM 'pedra', que Xesús lle deu ó apóstolo como símbolo de ser pedra angular da Igrexa. Sar. Referido ó mosteiro de Santa María de Sar, na parroquia do mesmo nome en Santiago de Compostela. O hidrotopónimo Sar provén da raíz prerromana *SER 'fluír' (Bascuas, 2002: 116). Soueral (enno). Hoxe O Sobreiral , microtopónimo da parroquia de Francelos, pertencente á aldea de Prexigueiros; é un monte situado entre o río Cerves e o regato de Miranzo. O topónimo é un colectivo en - al da árbore sobreira (< SUBERARIAM), da cal se aproveita principalmente a cortiza. Temple. En referencia á orde do Temple ou dos Cabaleiros Templarios de Xerusalén, orde militar que tiña como obxectivo orixinal a protección dos peregrinos á Terra Santa. A palabra Temple correspóndese co francés temple 'templo', e esta do lat. TĔMPLUM 'id', por ser a primeira residencia dos membros desta orde de cabalería o templo de Salomón. Tuy. Referido á catedral da cidade de Tui. Para Bascuas (2006: 128-129), que rexeita outras hipóteses anteriores -coma a orixe xermánica que lle atribúen Corominas / Pascual ou a indoeuropea * teuta , * touta 'pobo' de Tovar e que recolle E. Rivas-, o topónimo provén da raíz indoeuropea * tā 'derreterse, fluír' a partir da base TUDque, segundo este autor, está detrás dos exemplos latinos medievais Tude . Uega de Santiago (enna). Para Uega , vid. abaixo Ueyga da Ueronza. Para Santiago , vid. Santiagués no Glosario de segundos nomes do texto A. Uero n za (enna). Microtopónimo no norte do núcleo urbano de Ribadavia, á beira do río. Para Bascuas (2002: 59) trátase dun hidrónimo prerromano con base na raíz * er - 'moverse'. Ueyga da Ueronza (enna). Microtopónimo ó norte do núcleo urbano de Ribadavia, á beira do río. De veiga (< prerr. (I)BAIKA 'terreo que se inunda facilmente') + de + Veronza (vid. arriba Ueronza). 274 Uirineyras (porto de las). Hoxe non puidemos localizar este topónimo. Está composto do substantivo porto 'lugar de fácil acceso entre montes ou nun río' e un aparente derivado da voz viriño , - a , en relación ó carballo cerquiño , árbore á que, segundo Sarmiento, "llaman en Ribadavia carballo veriño ". Segundo Corominas / Pascual (citado en Navaza, 2006: 556), a súa orixe etimoloxía podería estar no adx. latino VERUM 'verdadeiro, auténtico'. Vcrés, Vclés. En referencia á Orde de Santiago, con sede no mosteiro de Uclés (Cuenca). De etimoloxía escura, o actual Uclés tense asociado erroneamente coa celtibérica Ocilis ou Occilis (Celdrán, 2002: 804), que hoxe se identifica con Medinaceli. Marques de Faria (2003: 224) propón un étimo *OCULIS, proveniente dun elemento prerromano * okel(o) 'promontorio, pico', ó noso ver, de difícil xustificación. Nos textos literarios medievais galegos aparece maioritariamente coas formas Ocrés e Oclés . 7.4. TOPONIMIA DOS TEXTOS B E C Para o rexistro e a análise da toponimia do verso do Tombo das viñas , visitamos o lugar de Santo Estevo de Nóvoa e procuramos informantes de idade para confirmar os resultados que obtiveramos nun traballo previo (Méndez, 2007a) cunha persoa máis nova, con terras na aldea, pero residente en Ribadavia. É difícil, como xa o fora daquela, encontrar na actualidade persoas de idade residentes que coñezan ben o terreo e os seus nomes e, aínda máis, que se poidan desprazar para que nos indiquen o lugar exacto dos topónimos. Conseguimos confirmar os nomes recollidos no primeiro traballo, con pequenas apreciacións nalgún caso, pero non puidemos localizar os topónimos que daquela tamén eran descoñecidos para o informante. Con respecto ó texto C, o da scripta inferior do anaco borrado, correspondentes á parroquia de Rebordechán (Crecente), acudimos ó traballo de Navaza (2007) sobre a toponimia da parroquia, que nos permitiu localizar algúns dos topónimos mencionados. A seguir comentamos os topónimos dos textos: Agro Frío (en). Terras de monte fronte á aldea. Do lat. AGRUM 'agro' xunto co adxectivo frío (< lat. FRIGIDUM 'id'). Angoal (monte do). Sen localizar, sen non é lectura errónea. Quizais do latín ANGULARE, adx. derivado de ANGULUM 'ángulo'. En Galicia tamén hai os topónimos O Angoal , unhas terras de cultivo en Santiago de Compostela, e Os Angoales , monte en Lousame (Co). 275 Cardoxe ( Carduxe , Cardoxi , Carduxi ). Microtopónimo escuro; correspóndese cos nomes dunhas terras lindeiras entre esta parroquia e a de Vilaverde, xa no concello de Melón. Figura como Canduxi , seguramente por erro, nun documento do mosteiro de Melón (a.1232 CDMelón). Das variantes do texto hoxe entre a xente de máis idade a común é Cardoxe . Nun artigo anterior (Méndez, 2007a: 429-430) xa propuxemos varias hipóteses, aínda que todas presentan problemas. Unha delas que fose un xenitivo dun nome de posesor de orixe xermánica cun primeiro elemento CARTou GARD- 'casa, tellado'. Outra posibilidade é que sexa o resultado dunha locución casa de Uxe , dun xeito semellante ó topónimo galego Vilaúxe , que Piel (1994: 22) fai provir do lat. UILLA e o xenitivo dun nome persoal URSUS, aínda que isto presenta problemas etimolóxicos para explicar o grao da vogal tónica. Para esta hipótese habería que admitir un topónimo previo * Uxe que permita unha creación romance * Casa de Uxe , dun xeito paralelo ó portugués Vale de Uge (Mafra). Finalmente, apuntouse á palatalización do <s> dunha forma documentada, quizais erroneamente, deste topónimo coma Cardoso > * Cardoxo > Cardoxe . Temos que lembrar aínda que non é topónimo único, xa que existe unha entidade de poboación Cardoxe en Santa Cilla do Valadouro (Foz), que non está incluída no Nomenclátor de Galicia. Casarío (eno). Microtopónimo situado ó leste da aldea, sobre as últimas casas. Do s. casarío 'casa de labor coas súas terras' ou 'grupo de casas dentro dunha aldea', e este derivado de casa (< lat. CASAM 'id'). Corredoira (da), (Texto C). Do medieval CURRITORIA, un derivado do verbo latino CURRERE 'correr'. Microtopónimo viario entre as aldeas da Nogueira e do Pío, na parroquia de Rebordechán (Crecente). Cortiñal (eno). Microtopónimo. Terras de labor diante das casas do núcleo principal da aldea. O nome é un colectivo con sufixo abundancial -ALEM de cortiña 'terreo próximo á casa, xeralmente valado, onde se cultivan hortalizas e cereais, principalmente', á súa vez diminutivo do lat. CŎHORTEM 'recinto, curral'. Couso. Microtopónimo sen localizar. De orixe incerta, tal vez dun participio latino *CAUSUM (variante do clásico CAUTUM), do verbo CAUERE ‘ter coidado, protexer, coidar’. Outros autores pensan que a palabra ten por orixe un cruzamento entre o s. CURSUM ‘carreira, curso’ e o antedito participio CAUTUM ‘protexido, coidado’ (vid. Palacio, 1981: 646). Bascuas (2005: §102) atribúelle unha orixe paleoeuropea. 276 Eiroa (ena). Microtopónimo sen localizar. Dimimutivo de eira (< lat. AREAM 'solar sen edificar') co suf. -OLAM. Non obstante, Bascuas (2002: 101) propón tamén un étimo hidronímico *AIRŎLA, derivado da raíz perromana * er 'moverse'. Fonte da Nugueira (sóbrella) (Texto C). Microtopónimo da aldea da Nogueira, en Rebordechán (Crecente), alusivo a unha fonte que aínda hai no lugar. Do lat. FONTEM 'id' mailo lat. NUCARIAM, a árbore que dá noces. Lágea da Fferraría, A (Texto C). Microtopónimo sen localizar, polo que quizais haxa que interpretar que as palabras da locución están usadas como voces comúns. Do substantivo laxa , forma usada hoxe na microtoponimia da zona, de orixe prerromana, quizais céltica, incorporado ó latín hispánico como LAGĔNA, e ferraría 'taller onde traballa o ferreiro', un derivado de ferro (< lat. FĔRRUM). Lama, A. Microtopónimo. Do s. lama ‘lodo’ e tamén ‘prado’ e ‘terreo húmido’, proveniente do lat. LAMAM 'id'. Lavadoiros (em). Hoxe os informantes identifican un microtopónimo Os Lavadoiros , que designa terras de labor situadas fronte á aldea. De significado transparente, é un derivado de lavar , lat. LAUARE 'id'. Muimenta, Moymenta. Vid. Glosario de segundos nomes dos textos B e C. Naseirros (texto C). Topónimo sen localizar. A lectura é dubidosa, dado que o texto foi borrado. Aparentemente Naseiros , aínda que non o encontramos na toponimia da zona, quizais o mesmo cá voz común naseiro 'lugar onde se botan as nasas', derivado do lat. NASSAM 'aparello de pesca con forma de cesta'. Para o topónimo Naseiro , en Viveiro, Piel (1947: §268) apunta con dúbidas que talvez proveña do nome de orixe grega Nazarius , etimoloxía que cremos que se debe descartar para este suposto nome de lugar do noso texto. Naualas (enas). Microtopónimo sen localizar. Posiblemente se corresponda cun actual As Navallas , de étimo difícil, quizais emparentado co prerromano naua 'nave' ou, máis dificilmente, do lat. NŎUACŬLAS, derivado de NOUUM 'novo' (DCECH, s.v. navaja ). Nugueiras (pellas). Microtopónimo. Quizais o actual A Nogueira , que denomina un terreo a carón da parte da aldea chamada O Souto. De nogueira ‘árbore que dá noces’ e este do lat. vg. NUCARIAM, derivado de NUCEM ’noz’. 277 Orrac'Arres (leira hu chaman a d'). Microtopónimo sen localizar. Do nome dunha antiga posesora, Orraca Ares (vid. o patronímico Ares no Glosario de segundos nomes do texto B). Pereias, As (ennas). Microtopónimo sen localizar. Quizais As Pereiras (aínda que tampouco os informantes o identifican hoxe), nome de lugar transparente, que se corresponde co plural do substantivo pereira (< lat. *PIRARIAM 'id'). Porto oo Freixio, oo. Hoxe O Portofreixo , microtopónimo situado á entrada da aldea. A pronuncia aberta do segundo <o> de Porto levounos a propoñer (Méndez, 2007a) o étimo PORTUM AD FRAXINU, composto polo lat. PORTUM 'porto; lugar de fácil acceso nun monte ou nun curso de auga', a preposición latina de dirección AD e FRAXINU 'freixo'. Poulo, O. Microtopónimo sen localizar. Vid. Glosario de segundos nomes dos textos B e C. Pousa, A (enna). Microtopónimo sen localizar. Do lat. PAUSAM 'id', derivado de PAUSARE 'descansar, repousar'. Quinteiros, Os. Hoxe sen localizar. Non identificamos ningún topónimo similar na parroquia. Do lat. QUINTANARIOS e este de do lat. quintanam ou de quintam co sufixo locativo -ARIUS, co significado ‘conxunto de casas que forman un grupo separado dentro da aldea’ ou ‘terreo chan ó redor da casa onde está o curral e o alpendre’. Reuordochãao (Texto C). Hoxe Rebordechán, parroquia de Crecente. De ROBORETUM PLANUM, o primeiro elemento un colectivo derivado do lat. ROBOREM 'carballo' e o segundo o adxectivo PLANUM 'chan'. Rrego da Ágoa. Microtopónimo transparente, quizais sen valor toponímico no texto, coma hoxe, en que os informantes só identifican como voz voz común o rego , referido a un pequeno curso de auga que pasa un pouco máis abaixo das casas da aldea. Está composto polo s. rego , en que conflúen o céltico *RECU ‘rego’ e o tema léxico do latín RIGARE ‘regar' e o latín AQUAM 'id'. Rribeira (os da~de). Microtopónimo sen localizar. Do lat. RIPARIAM 'ribeira', beira dun curso de auga'. 278 Rroares (A do). Cremos que é forma deturpada ou mal lida da leira chamada A de Orrac'Ares (vid. atrás Orrac'Ares). Seguramente nesa altura era xa difícil de localizar para os escribáns, de aí a confusión. Rrodolo, O. Microtopónimo sen localizar. Poderíase interpretar como O Rodollo , variante de O Redollo (< lat. RETRŬCULUM 'gromo'; vid Navaza, 2006: 476 e Búa, 2002: 401), se non é erro e se corresponde coas atestacións O Rodoo Pequeno e O Rodoo Grande (LTPOseira, páx. 49), aínda que estas ofrecerían un resultado O Rodo , hoxe tampouco localizado na zona, topónimo emparentado co lat. ROTAM 'roda'. Sant'Esteuo (de Nóvoa, uilla de). Parroquia e lugar do concello de Carballeda de Avia. É un haxiotopónimo co nome do santo, Estevo , que procede do lat. STEPHANUS, que á súa vez remite á voz grega STÉPHANOS ‘coroa’ (Boullón Agrelo, 2009: 420). Soueral (eno). Topónimo sen localizar. Non pode ser O Soueral mencionado no texto A (vid.), que identificamos en Francelos, na aldea de Prexigueiros. Ningún dos informantes coñece hoxe un topónimo * O Sobreiral ou * O Sobral na zona. Sseixo, Sseyxo, O. Microtopónimo . Da voz común seixo 'pedra dura de pequeno tamaño, lisa e arredondada'. e este do latín SAXUM 'pedra'. Su A Jgreia, Su Jgreia. En Méndez (2007a: 430) rexistramos Suairixe , como un lugar de terras fóra do núcleo de poboación, que o informante xustificou pola existencia dunha antiga igrexa onde logo construíron unha capela dedicada a Santa Lucía. Samuel Eiján (2005: 125, nota 1) documenta o traslado da igrexa parroquial ó emprazamento actual e a construción da capela a partir dun libro parroquial. Na actualidade os informantes déronnos conta de dous microtopónimos, un castelanizado *Suiglesia , e outro coa forma Suairixe , os dous do lat. SUB ECCLESIA 'debaixo da igrexa'. Non obstante, o primeiro identifícano co que localizaramos no 2002 e Suairixe sitúano agora na parte da aldea que está por debaixo da igrexa parroquial actual, xa que da antiga non souberon darnos noticia. Uale, O. Microtopónimo. Quizais o denominado hoxe O Val da Veiga , na parte baixa do monte, fronte á aldea, composto polos substantivos latino VALLEM 'id' e o prerromano (I)BAIKA 'terreo que se inunda facilmente'. Uales. Microtopónimo. Tamén A Costa de Vales . Do latín VALLES 'val'. Ueiga. Vid. Ueyga da Ueronza no Glosario toponímico do texto A. 279 Uideira. (as touças da). Microtopónimo. Terras de labor diante da aldea. Do substantivo videira (< lat. VITARIAM 'vide'). Uiso, O. Microtopónimo. Terras de labor ó principio da aldea. Do lat. UISUM, part. de UIDERE 'ver'. 286 Rruy Manteiga . Sen datos. • 1220 "Rudericus Petri, dictus Manteiga" (CDOseira, doc. 205) • 1216 "Rodicus Petri Manteiga testis (TMelón1800-1, fol. 232v) 8.1.2. Individuos coetáneos á escritura do texto. Fálase en presente no texto A do Tombo das viñas das seguintes persoas que encontramos documentadas: 8.1.3. Os enquisadores Johán Peláez e Pedro Domínguez . Sen máis indicacións, dado que son nomes moi comúns, é case imposible poder encontrar información sobre eles. En primeiro lugar, descoñecemos a súa orixe e, xa que son homes do rei, poderían tanto ser do Burgo de Ribadavia coma foráneos. O nome latino de Johán Peláez ou Páez pódese localizar na documentación de Melón moitas veces ó longo do século XIII: entre 1202 e 1298(ca) hai un cantor , un miles , un monachus , un clericus , un prelatus ; noutros casos é o nome do home de Maior Eanes, María Pelaz e Mariña Pérez; ás veces, a cadea vai seguida dun segundo nome, xa alcume ( Fol , Campisinus , Caladus , Vergeyro , Corvacho ) ou toponímico ( de Castrello239 a.1208, 1211, 1236; de Spinoso a.1233, etc.). O nome de Pedro Domínguez, pola contra, é máis escaso na documentación de Melón, aínda que rexistramos un cullararius en 1234, o irmán dun prelado de Petán en 1239 e un presbiter en 1259. Con todo, como xa dixemos e queremos volver lembrar, cremos que seguramente os nosos non fosen galegos, xa que o apelido de Johán aparece esta única vez no texto abreviado Pelaz , con trazo, que transcribimos como Peláez , fronte ó Páez moi frecuente doutras persoas mencionadas. 8.1.4. Os xurados Son 12 persoas240 -se a relación non continuaba dadas as características do final do pergamiño-, moitas delas citadas tamén no texto como foreiros das casas e propiedades 239 Un "Johannes Pelagii" figura tamén como "tenentem Castrellum" en 1208, quizais sexa este. 240 López Carreira (1999: 261 e ss.) di que 12 son os xurados e rexedores en Santiago e na Coruña. Ainda que no apartado de diplomática aventuramos que ese puidese ser o seu cargo, descoñecemos a situación en Ribadavia, polo que a denominación de xurados alude simplemente a que xuraron a súa declaración. 287 mencionadas. Son Alfonso Pérez , Fernán Pérez , Pedro Martiz Payán , Fernán Núnez , Johán Páez Santiagués , Pay Capello , Martín Boosendo , Fernán Talavera~Talaveira , Arias Núnez , Fernán Pérez Clérigo , Martín Pérez e Joham Pérez Gibarro . Dalgunhas delas, podemos obter algunha información na documentación da época: Don Alfonso Pérez é quizais o "Alfonso Petriz" que figura xunto a "Aria Nuni" como "judicibus" nun documento (a.1255 CDMelón, doc. 553). Pedro Martiz Payán encontrámolo por primeira vez en 1224 como testemuña dun documento de Oseira. En 1240 casado estaba casado con Sancha Fernández e aínda en 1245. Posteriormente casou con Urraca Eanes e en 1258 xa morrera. Amais de xurado é vigario na enquisa. É sen dúbida a persoa mencionada na seguinte relación de documentos: • 1224 “Petrus Martini dictus Paian ts” (CDOseira, doc. 246); • 1234 “ad fornum Petri Martini Payan” (CDOseira, doc. 384) • 1236 “Petrus Martini Payam testis” (CDMelón, doc. 286); • 1240 “ego Petrus Martini Payan et Sancia Fernandi mulier mea” (CDMelón, doc. 313) • 1242 “Petrus Payan” (CDMelón, doc. 338) • 1243 “Petrus Martini et mulier sua Sancia Fernandi” (CDOseira doc. 516) • 1245 “Petrus Martini Payam et mulier mea Sancia Fernandi” (CDOseira, doc. 560) • 1256 “inter vineam que tenet Petrus Martine Payam” e “damus vobis et concedimus post obitum Petri Martini Payam” (CD Melón, doc. 563) • 1258 “ego Urraca Iohannis, quondam uxor domni Petri Martini dicti Payam de Burgo” (CDOseira, doc. 809) Fernán Núnez . Aínda que o nome é frecuente, facemos mención das veces que figura na documentación de Melón • 1236 "Fernando Nunionis" (CDMelón doc. 285) • 1243 "Fernandus Nunit" (CDMelón, doc. 356) • 1257 "Fernandus Nuniz et cum germano meo Pedro Nuniz filius de Nuno Fernandi" (CDMelón, doc. 573) 288 • 1258 "domnus Fernando Nuni" (CDMelón, doc. 590) • 1260 "Fernandus Nuni filius Nunonis Johannis" (CDMelón, doc. 612) • 1260 "judicibus Fernando Nuni" (CDMelón, doc. 616) • 1260 "judicibus Fernando Nuni", "presentibus fuerunt... Fernandus Nuni" (doc. 621) • 1260 "Fernandus Nuni de Burgo" (CDMelón, doc. 622) • 1289(ca) "Ferdinandus Nuni et alii multi" (CDMelón, doc. 872) Johán Páez Santiagués . Documentado por primeira en 1231 como testemuña na doc. de Melón. Tamén en 1236. Foi fillo de Pelagii dictus Santiagues de Burgo (Oseira, 1218). Un Iohannes Iohannis Iacobitanus que aparece en 1233 e 1235 como testemuña en documentos da catedral de Ourense pode ser algún parente, se non é erro do patronímico. Figura por última vez nos textos consultados en 1271, no documento de fundación da igrexa de San Domingos de Ribadavia. • 1231 "Johannes Pelagii santiagues testis" (CDMelón, doc. 227) • 1236 "Johannes Pelagii jacobitanus testis" (CDMelón, doc. 286) • 1258 "Johannes Pelagii Jacobitanus (ts)" (CDMelón, doc. 599) • 1271 "Joannes Pelagij Jacobitanus" (SDomingosRibadavia, doc. 1) Fernán Talauera/Talaueira . A única mención segura encontrámola en 1247 en Melón. Máis frecuente é o nome de Xoán Pérez Talavera, quizais un irmán. A seguir engádese a relación de documentos coa mención do segundo nome. • 1247 "nona vinea que jacet juxta alliam de Fernando Talaveyra" (CDMelón, doc. 434 ) • 1250 "Talabeyra testis." (CDMelón, doc. 458) • 1272 "Ioam Petri ts., Talavera" (CDOseira, doc. 1011) • 1272 "Ioan Perez Talavera" (CDOseira, doc.1012) • 1273 " Iohannes Perez Talauera" (CDSClodioRibeiro, doc. 142) • 1273 "Iohan Talauera" (CDSClodioRibeiro, doc. 144) • 1274 "Iohantes Petri dicto Talavera" (Oseira, doc. 1060) 289 Arias Núnez. Na documentación do mosteiro de Melón figura frecuentemente este nome desde 1202 ata 1260. Seguramente, se non todos, o noso xurado é algún dos mencionados na seguinte relación, con bastante probabilidade o mencionado xunto a Alfonso Pérez como judicibus : • 1202 "frater uester Arie Nuniz" (CDMelón, doc. 82) • 1217 "Arias Nuni testis" (CDMelón, doc. 216) • 1242 "quamdam vineam quam frater Arias Arie Nuniz cepit edificare" (CDMelón, doc. 331) • 1245 "Aria Nuniz Lobato testis" (CDMelón, doc. 392) • 1254 "domino Ariae Nuni" (CDMelón, doc. 510) • 1255 "vobis domno Ariae Nini et mulieri vestrae domne Elvirae Martini" (CDMelón, doc. 553) • 1255 "judicibus Aria Nuni et Alfonso Petriz" (CDMelón, doc. 553) • 1258 "Aras Nuni (ts)" (CDMelón. doc. 597) • 1260 "quod uox Arie Nuni nobis debebat facere de viena de Veronza" (CDMelón, doc. 622) • 1265 "vobis domno Arie Nuni abbati monasterii Sancte Marie Melonis" (CDMelón, doc. 668) Joham Pérez Gibarro . Menciónase por primeira vez na documentación consultada en 1233 e figura por última en 1271. Foi pai de Fernando e cremos que tamén de María Eans, que testa en 1305. • 1233 "qui presentes fuerunt Iohannes Petri gibarrus" (ts) (CDGHAcademia, páx. 148) • 1253 "Johannes Gibarrus testis" (CDMelón, doc. 497) • 1241 "et iacet sub vinea de Iohanne Gibarro" (CDOseira, doc. 485) • 1251 "quartam de una vinea cum Iohanne Petri Gibarro que iacet in Rebordaos" (CDOseira, doc. 667) • 1271 "Petri dictus Gibarrus, et filius ejus Fernandus Gubarrus" (SDomingosRibadavia, doc. 1) 290 • 1303 "María Eans Gibarra" (CDGH, doc. 110) 8.1.5. Os foreiros de Ribadavia As seguintes persoas que localizamos nos documentos da época e da zona posuían o foro (ou a propiedade) de casas e terras no Burgo de Avia. Son persoas polo tanto contemporáneas co momento de escritura da enquisa. A súa localización hanos permitir entón achegarnos o máis posible á época do texto. Feichor . Sen ter certeza de que sexa unha lectura correcta, traemos aquí a referencia que nos serviu para interpretar o que cremos un sobrenome no texto, como se indicou en nota na edición. Ademais, o documento do que se tomou este fragmento está escrito e confirmado por Iohannes Petri, notarius burgi Rippe Avie iuratus , o que permite relacionar o nome co territorio. • 1251 "Iohannes Arie feachor testis" (CDOseira, doc. 656) Fernán Calvo . Encontramos varias persoas con este sobrenome, polo que debía ser frecuente. Xa que o nome tamén o é, non podemos garantir que as seguintes atestacións se correspondan co noso personaxe. • 1231 "Fernandus Caluo(?) prior" (CDMelón, doc. 238) • 1255 "Fernandus Calvus testis" (TMelón1800-1, fol. 112v) Fernán Eanes . É un nome desmasiado frecuente. Con todo, cómpre mencionar que entre 1261 e 1266 houbo un notario en Ribadavia chamado así (CDMelón, docs. 633, 668, 672), polo seu cargo susceptible de ser unha testemuña posible ("ome bo") nunha enquisa. Tamén foi tenente de Toroño, polo menos entre 1250 e 1256, outro individuo con este nome (CDMelón, docs. 448, 452, 471, 563). Joán Boosendo . Sen datos. • 1259 "Joanes Petri faber Boesendus" (Melón; doc. 608) Joán Uasallo . O único documento en que o encontramos mencionado, de 1243 é seguramente o foro polo que o abade de Melón lle concede a herdade de "Plano Formoso", mención que se fai tamén no Tombo das viñas : "otra uina tien Joán Uassallo en Yano Fremoso" (liña 86). 291 • 1243 "Joani Joanis dicto Vassallo, et uxori vestris" (CDMelón, doc 351; TMelón1800-1, fol 197r) Johán Gregorio . Sen datos. • a. 1266 "a uos Johán Gregorio et a moller uossa" (CDMelón, doc. 673) Johán Pérez, don . Aínda que é un nome moi frecuente, cómpre mencionar que entre 1260 e 1265 houbo en Ribadavia un notario con este nome. Johán Pitaño . Sen datos. • 1225 "Iohannes Petri Pitanu" (CDOseira, doc. 260) Johán Sira . Podería ser o mesmo que Iohannes Fernandi dictus Sira (1278, CDOseira, doc. 1122), ou un parente, como o parece Stefani Sira (1281, CDMelón, doc. 809). • 1255 "domum Iohannis Syra" (CDOseira, doc. 749) • 1260 "Iohannis Martini dicti Sira [...] Iohannes Martini Sira ts." (CDOseira, doc. 869) Lourenzo Páez . Sen datos, aínda que parece evidente a relación con outros personaxes que figuran no noso texto A. • 1240 "Laurencio Pelagii tyo meo e muliere vestre Maria Muniz" (CDOseira, doc. 469; neste documento tamén se menciona o "maiorinis Petro Pelagii Maravilla", a testemuña "Iohannes Petri Gardelas" e está asinado por "Fernandus Suarii notarius de Burgo qui notavit") Martín Gomariz . Con dúbidas, quizais sexa o mesmo que figura como Martínz de Gomariz e Iohan Martinz de Gomariz en 1277 e 1290 (CDSClodioRibeiro, doc. 184 e doc. 234). Martín Salvadores . Polo menos, como se evidencia a primeira atestación, houbo dúas persoas coevas co mesmo nome e distinta profesión e calquera delas pode ser o individuo mencionado no noso texto. • 1240 "Martinus Salvatoris, ferrario, Martinus Salvatoris, zapateiro (ts.)" (CDMelón. doc. 312). • 1245 "Martín Saluadores" (TMelón1800-1, fol. 156-157r) 292 • 1246 "Martinus Salvatoris" (TMelón1800-1, fol. 163r). • 1253 Martinus Salvatoris, zapatarius (CDMelón, doc. 497) • 1265 "o souto que tevo Martín Salvadoriz, ferreiro" (CDMelón, doc. 667) • 1268 "Martin Saluadorez, carnizeiro de Monte de Rey" (CDMelón, doc. 698) • 1272 "Martín Saluadores (testamuia)" (CDMelón, doc. 725) Martín Suárez . Malia ser un nome bastante frecuente, o documento que achegamos confírmanos que é o citado no texto A, pois nel recibe de Oseira as propiedades que foran de Lope Mouro (vid.), como explicaremos máis pormenorizadamente un pouco máis adiante, ó tratar a datación. • 1251 "Martinus Suerii... tenere de vobis omnias bonas quas fuerunt de Lupo Fernandi" (CDOseira, doc. 667) Munio Duro . Sen datos. • 1241 "Munio Petri Duro, ts" (CDOseira, doc. 482) Orracha Eanes . Sen datos. • 1258 "ego Urraca Iohannis, quondam uxor domni Petri Martini dicti Payam de Burgo" (CDOseira, doc. 809) Pedro Esqualo . Quizais sexa o pai de A. Petri dicti Squalo (1257, CatOurense, doc. 5487), Arias Petri dictus Esqualo , Arie Petri dicto Esqualo , 1266 CatOurense, doc. 4465) e Arie Petri, archidiacono dicto Esqualo (1266, CatOurense, doc. 5558). Uns anos antes el mesmo figura na mesma colección documental. • 1237 "Petrus Gómez Squalus" (CatOOurense, doc. 5814) • 1259 "vina vocatur vinea Petri Squalo" (CatOurense, doc.5517) Pedro Díaz. É home de Sancha Pérez (vid.) • 1255 "ego Sancia Petri, ... viro meo Petro Didaci" (CDOseira, 698) Pedro Feo . Sen datos. • 1240 "ipsam domum quam fuit de Petro Feo" (CDMelón, doc.) Sancha Pérez = Sancha, dona . É muller de Pedro Díaz (vid.). 293 • 1241 "Sancia Petri" (CDOseira, doc. 488) • 1252 "ego Sancia Petri, ... viro meo Petro Didaci" (CDOseira, doc. 698) 8.1.6. Sobre Pedro Martiz Payán. Monteagudo (2014: 20 e 156-159) identifica o noso xurado Pedro Martiz Payán con Pedro Méndez Fayan , fillo de Mendo Páez Fayan, este á súa vez "descendente (probablemente neto)" de Mendo Fayan "documentado entre 1133 e 1164". Afirma tamén que este Pedro Méndez Fayán é pai de Estevaíña Pérez, amante de Afonso IX. O mesmo di Calderón (2011), que no seu caso considera que o pai de "Pedro Menéndez Faiam" é "Menendo Faian", que "confirma varios diplomas reales en Galicia a partir de 1155", xunto a nobres próximos a Fernando II. Na nosa opinión, hai poucos datos que nos permitan establecer a relación desta familia co individuo citado no Tombo das viñas . Por un lado, o sobrenome Faian , Faiam , Fayam , Fagiam , Fagian , Fagam e Fagan , pois de todas estas formas aparece, acompaña nos textos galegos en latín sempre o prenome Menendus (e variantes) entre 1133 e 1164 (CODOLGA) en documentación de varios mosteiros de Galicia e con varias procedencias. No séc. XIII encontramos tres atestacións deste segundo nome, Pelagius Fagan (a.1223 CDOseira), Petrus Fagian (a.1228 ForoCaldelas), Petrus Fagam (a.1268 CatOurense), quizais parentes de Menendus . No séc. XIV, xa en textos en galego, figura só Pedro Faiam (a.1347 Oseira), cunha diferenza temporal que imposibilita que sexa calquera dos do século anterior. Aínda no xv encontramos Pero Faián (a.1401 CDFPantón), que tamén se cita como Pero Fayán (a.1412 CDFPantón). Sabemos que o noso Pedro Payán seguramente estaba morto en 1258, polo que non pode ser o mencionado en 1268 na catedral de Ourense. Só cabe logo confusión con Pelagius Fagan do documento de Oseira de 1223 e Petrus Fagiam do foral de Caldelas de 1228. Tampouco o noso Payán podería ser fillo de Menendo Fayan , que desaparece da documentación en 1164, cedo de máis para que o seu descendente morra case cen anos despois. Só, como apunta Monteagudo, podería ser o seu neto (2014: 36). O sobrenome Payan , Payam e Paian aparece, agás en dúas ocasións en que acompaña o nome Roderico (a.1223 e s.d. TSobrado, posiblemente xa morto, pois a quen se menciona 294 é ó fillo), sempre atribuído a Pedro Martiz , en dez documentos de Oseira (5), San Clodio (1) e Melón (4) e nun período que vai de 1224 a 1258. Dalgúns destes textos puidemos localizar consultar o documento orixinal, como en CDMelón (doc. 286241) e CDOseira (doc. 560242) e achegamos a imaxe. A lectura é clara e sempre co patronímico Martiz , sen que leve a dúbida. Un dos motivos que cremos que moven a Monteagudo a considerar a Pedro Méndez e a Pedro Martiz Payán a mesma persoa é que os dous estiveron casados con Sancha Fernández (vid. arriba as atestacións sobre o do noso vigario e xurado). Así, Monteagudo (2014, Anexo III, páx. 157) menciona dous documentos de Melón de 1211 en que o matrimonio aparece en relación cunhas terras chamadas Pereiras . Pero Sancha Fernández é un nome frecuente. Xa en 1179 unha Sancia Fernandiz estaba ou estivera casada cun Pedro, pois cos seus fillos Fernando Petriz e Eldara Petriz , dóalle unhas terras ó mosteiro (CDMelón, doc. 41). Esa ou outra Sancia Fernandi figura casada con Petro Nunioni en 1209 (doc. 102) e tamén en 1258 Sancia Fernandi lle vende a Petro Moogo un casal (doc. 587). Monteagudo, por outra parte, só menciona un documento coa cadea Pedro Méndez Fayán completa e faino ademais pola relación do matrimonio co devandito topónimo (As) Pereiras. Di así: "Un instrumento de 1231 (Melón nº 233) que recolle unha venda no lugar das Pereiras, reiteradamente citado neste artigo, de Gil e Johan Perez, fillos de Pedro Mendez Fayan", e engade en nota: "Non se conserva orixinal do documento, senón traslados posteriores nos Tombos de 1611 e 1801. Consultamos a copia que ofrece o segundo destes: Melón-Tombo, vol. III, fols. 391r-391v-392r. Este ofrece a lectura “Petri Menendi militis dicti Fuyjoo / Feyjoo ”; no Tombo de 1611 transcríbese Fuyjoo. Con toda probabilidade, 241 AHN: CLERO-SECULAR_REGULAR,Car.1442,N.3 242 AHN: CLERO-SECULAR_REGULAR,Car.1522,N.19 295 trátase dun erro de lectura por Fayan; en todo caso, isto non é relevante para o noso asunto" (Monteagudo, 2014: 52 e nota 56). A imaxe dixitalizada do documento orixinal, que localizamos no Arquivo Histórico Nacional,243 permítenos ler claramente: "domini Petri Menendi militis dicti Feyioo": Non encontramos, polo tanto, ningún documento en que se mencione a Pedro Méndez co apelido Fayan (e variantes) ou Payan (e variantes) nin tampouco casos de Pedro Martiz Payán con algún dos primeiros elementos da cadea abreviados coa inicial ou co sobrenome Fayan . En principio, cremos que hai tres persoas ben diferenciadas ( Menendus Fayan , Pedro Méndez e Pedro Martiz Payan ) que non parecen gardar relación. Só coa certeza de que exista algún documento da época en que se mencione un *Pedro Méndez Fayan (ou variantes) poderíamos albergar algunha dúbida. Descartamos polo tanto, en principio, como así fixemos na análise onomástica, que debamos interpretar dalgún outro modo o noso sobrenome Payán . 8.1.7. Conclusións A análise prosopográfica permitiniunos identificar dous momentos que enmarcan a data do texto A do Tombo das viñas . Por un lado, as atestacións sobre Lope Mouro , casado con Aragunte Arias, son unha das referencias fundamentais, xa para identificar esta persoa como Lope Fernández dito Mouro , xa para situarnos cronoloxicamente. En novembro de 1251 (CDOseira, doc. 667), Martín Suárez recibe do mosteiro de Oseira unhas propiedades que foran do matrimonio e 243 CLERO-SECULAR_REGULAR,Car.1441,N.3 302 johan caluino et en fondo fere eno regueiro Z ençima topa / eno camino publico que ven para Cardoxe. Rº ssent das viñas et das casas et dos soutos et herdades1 et dos fforos que o mo esteiro 2 |20 de Melló n (a)ha e n na villa3 de S an t'Est eu o. Jt em primeiramente jas hũa4 leira hu | chama n a d’Orrac'Arres, como3 parte dũu cabo p e lla que ffoy de M arí a Caruoeira | et parte doutra parte p e lla que ffoy de5 D omin ga Ean e s de Muime n ta | et de Johán Calujño et en3 ffondo ffere e n no rregueiro et en çima topa | e n no camjño público6 que vé n p er a Cardoxe. Jt em outra leira hu chama n O Sseixo que |25 1. Entreliñou et herdades . 2. Abreviado en mon con trazo sobre a abreviatura. 3. Leva trazo. 4. O u está escrito cunha pata de máis. 5. Despois riscou María Eanes . 6. Abreviado en ppco . Editamos entón outra vez o documento, primeiro desde unha versión microfilmada e, posteriormente a partir do propio orixinal. Procedemos tamén á súa reprodución fotográfica, incluído o anaco borrado para o que se utilizaron as técnicas descritas no correspondente apartado paleográfico. O Tombo das viñas de Ribadavia é un conxunto de documentos coñecido e mencionado polo menos desde os anos 40 do século pasado pero que nunca fora descrito nin estudado polo miúdo. Composto por tres textos, non por dous, como se cría, o pergamiño é interesante -e problemáticoporque amosa tres momentos de lingua distintos e unha mestura de códigos, e tamén pola súa tipoloxía documental e outras cuestións diplomáticas. Desde o punto de vista filolóxico tiña interese para os investigadores da historia da lingua por varias razóns. As fundamentais, a data que se lle presupoñía (aínda que pouco precisa) e a lingua en que estaba parcialmente escrito. Así, foi referido como un documento primitivo, dos primeiros momentos da lingua, e candidato a estar entre os primeiros documentos non literarios galegos en romance. Tamén, asemade, definiuse como un documento interesante para a filoloxía por mesturar latín e romance, de adscrición lingüística problemática ou híbrido. Logo de abordar o seu estudo, queremos ante todo destacar a importancia, como ferramenta metodolóxica, dos corpus online de documentos medievais (TMILG, CODOLGA, CORDE) e actuais (TILG, CREA, etc.), que nos permitiron acceder e localizar facilmente un número importante de datos de grande interese para o estudo sincrónico e diacrónico da lingua. Por outra parte, cremos que para análise dun conxunto documental problemático se deben considerar todas as perspectivas posibles: codicolóxica, paleográfica, diplomática, histórica, onomástica, lingüística, prosopográfica... Só así, poderemos obter del 303 toda a información precisa para coñecer por que, cando e como se produciu e facer unha boa descrición filolóxica e lingüística. A filoloxía precisa da paleografía para os seus fins científicos; e precísaa en canto o que a filoloxía ten de ciencia histórica que traballa con textos de diferentes épocas e lugares, nos cales se manifestan os fenómenos lingüísticos que lle interesan ó filólogo. O texto transcrito débese, pois, ofrecer con toda a súa pureza orixinal e primitiva, encadrado con tino no tempo e no espazo en que foi escrito. Con este punto de partida, describimos as características paleográficas dos textos e analizámolas a partir de manuais e estudos de paleografía, xerais e en referencia a Galicia, e comparamos o texto con outros de características e épocas similares. Aínda que con isto non conseguimos unha datación precisa, permitiunos confirmar que os textos visibles (A e B) se correspondían cos períodos amplos en que se xa se viñan encadrando, os séculos XIII e XIV, respectivamente, o primeiro escrito nunha minúscula diplomática con trazos góticos e o segundo en gótica cursiva. O texto C, que presenta ademais a dificultade de estar borrado, puidemos, con todo, situalo na tipoloxía da gótica cursiva. Concluímos tamén que, se ben no recto e na scripta inferior borrada é unha única man a que escribe en cada caso, no verso do documento hai polo menos catro momentos de escritura (e outros correspondentes a engadidos) que deberon levar a cabo tres ou catro persoas, seguramente en momentos moi próximos no tempo. Coa análise codicolóxica, a descrición externa do Tombo das viñas , obtivemos información sobre a confección do soporte (un longo pergamiño formado por catro anacos de coiro), seguramente elaborado en dous momentos, pois está unido con distintos materiais (coiro e cordel). Puidemos ademais saber do seu reaproveitamento e confección definitiva case cen anos máis tarde e describir as notacións relativas ó arquivo monástico ó que pertenceu. A diplomática, a partir da descrición interna dos textos, permitiunos clasificalos na súa correcta tipoloxía e establecer a súa funcionalidade. Precisamente por seren documentos non dispositivos (noticias) foron pouco atendidos e só en épocas recentes empezaron a ser valorados por diplomatistas, historiadores e filólogos. En relación coa parte que máis nos atinxe, a filolóxica, temos que destacar o feito de que a menor formalidade textual permitiu que nestes rascuños e notas aflorasen os romances e se ensaiase un novo xeito de escribir que logo se espallaría a todo tipo de instrumentos. A este respecto, o texto do recto é o que 304 centrou máis a nosa atención, non só por ter a posibilidade de ser un texto dos chamados primitivos senón tamén porque ofrecía unhas formas lingüísticas particulares que deberiamos estudar con detemento. Por outra parte, interesámonos polo tipo textual enquisa, por ser un modo, en certa maneira innovador, de entender o procedemento xudicial. Quixemos entón ofrecer unha visión xeral do procedemento inquisitivo en Galicia, de xeito particular, xa porque o tratamento histórico habitual nos enmarca no amplo concepto de "reino leonés" xa porque nos estudos anteriores seguramente non se incluíran moitas fontes documentais autóctonas das que hoxe podemos dispoñer. O resultado é unha boa colección de textos ou fragmentos de textos, susceptible de ser ampliado con achegas posteriores baseadas en distintos campos léxicos e semánticos. Isto deunos pé ademais a reflexionar sobre o concepto de renembrancia , a familia léxica da enquisa e, en concreto, o cambio semántico do verbo latino QUAERO. En relación ó noso texto, e logo de todo isto, podemos intuír que ante unha demanda sobre a usurpación dos dereitos sobre as terras, iniciada polos habitantes do burgo de Ribadavia, as ordes ou o propio rei -que velaba polos seus recursos fiscaisse inicia unha investigación que orixina a enquisa. O estudo lingüístico histórico das principais características dos textos permítenos situalos con certa precisión no seu tempo e na área lingüística de candanseu autor. A descrición da evolución das palabras e a comparación das variantes que estas presentan en textos da época no seu propio sistema dialectal e nos veciños levounos a concluír que o texto A, pola vacilación na ditongación das vogais breves tónicas latinas, a tendencia á monotongación dos ditongos primarios e secundarios latinos e os resultados que presentan as laterais palatais ten similitudes notables con outros do século XIII da área leonesa central pero, ademais, debemos definilo como un texto periférico que, ocasionalmente, reflicte trazos claramente galegos (con mestura de códigos ou code mixing , segundo a terminoloxía de Monteagudo, 2009: 88). A proximidade lingüística e xeográfica ou a contaminación coa lingua dos declarantes xustifican esa hibricidade ( textos interferidos para Monteagudo, 2009: 89). Pola súa parte, o texto B, galego, cando xa o romance estaba plenamente establecido na produción documental, ofreceunos a posibilidade de coñecer a marxe de variedade, basicamente gráfica, con que distintos copistas, no mesmo tempo e espazo poden representar un texto. A brevidade dos fragmentos e a tipoloxía textual, con todo, seguramente limitan bastante os resultados. A este texto súmase o C, de finais década de 1270, unha achega 305 tamén breve pero caracterizadora dos, se non primeirísimos os máis antigos textos en galego do mosteiro de Melón. Boullón Agrelo / Monteagudo (2006: 91 e 114) dan como primeiros documentos en romance do mosteiro tres dos anos 1231, 1233 e 1255. Incluímos ademais un glosario léxico coas voces dos textos, definidas e con comentarios sobre a súa etimoloxía ou os seus matices semánticos cando o requirían. Por outra banda, a abundante onomástica persoal dos textos A e B revélase como un material interesantísimo para amosar o resultado concreto dos procedementos nomeadores dun territorio e unha época e tamén útil para axudar a establecer a cronoloxía ou os estamentos sociais. Acompañámolo ademais dun glosario de segundos nomes. Aí estudamos a súa etimoloxía e a súa difusión na Idade Media e na actualidade. Finalmente, analízanse os nomes xeográficos, unha parte moi característica do sistema lingüístico galego pola súa abundancia e unha vitalidade que permite case sempre localizalos hoxe en día. Finalmente, tratamos aspectos históricos e prosopográficos que foron os que, dunha maneira moito máis precisa, posibilitaron que puidesemos concretar a datación dos textos. A busca dos individuos mencionados nos textos nas coleccións documentais da súa época e a súa contorna ofreceunos información biográfica, en maior ou menor medida segundo a súa posición social ou a súa intervención en negocios documentados, xa como parte xa como testemuña. E ademais, en ocasións, permite describir unha rede de relacións entre estes individuos e os seu coetáneos. Neste apartado, puidemos explicar entón por que o texto se viña datando con tres décadas de anterioridade, pois nel faise referencia, como por outro lado era común nos interrogatorios, a un período de tempo longo e a persoas pretéritas, dado o valor da memoria. Dos resultados obtidos a este respecto, xunto cos datos históricos coñecidos para as distintas épocas supostas para os textos, puidemos concluír que o texto A pode ser datado entre 1251 e 1258 -isto é, nos primeiros anos do reinado de Afonso X-, que o B ha de encadrarse na segunda metade do século XIV e que o C corresponde ó período que vai entre 1277 e 1279. Nas páxinas finais, en anexo, ademais dos dous xa mencionados en relación co procedemento inquisitivo, xuntamos a edición do traslado do Tombo das viñas de Ribadavia ó tombo de 1800 (TMelón1800), ó primeiro dos tres volumes elaborados entre finais do século XVIII e principios do XIX, que recollen a documentación do mosteiro de Melón. En certa maneira, este traslado pecha, cinco séculos despois, a historia do documento e 306 achéganos tamén información sobre a lingua desa época, que poderá ser estudada noutro momento con máis profundidade. Cremos que quedan abertos neste traballo varios camiños cos que seguir facendo achegas á historia do galego, entre eles as causas e o tratamento da hibricidade na documentación medieval de Galicia, a análise da tipoloxía documental tendo en conta os campos semánticos e o estudo filolóxico e lingüístico dos textos fronteirizos e periféricos galego-leoneses. Non obstante, os obxectivos previstos no estudo do Tombo das viñas de Ribadavia , isto é, aproximar a súa datación, caracterizar a lingua de cada un dos textos coas súas distintas variantes dialectais e diacrónicas, a xusficación dos tipos documentais, fundamentalmente os do recto e do verso, e investigar sobre a confección do conxunto documental quedan resoltos cos resultados acadados. 307 10. ÍNDICES 308 309 10.1. ÍNDICE DE PERSOAS MENCIONADAS NO TEXTO A Alfonso Pérez, don 5, 254 Alfonso, don (rrey) 2 Arias Criueiro 92 Arias Eanes de Congosto 104 Arias Gato 123 Arias Meléndez, don 28 = Arias Menéndiz 201 = Arias Meléndiz 212-213 Arias Núnez = 67 = Arias Nunj 69, 261 Arias Pérez da Ponte 103 Barua de Lobe 209 Campión 127 Colaza 193 Domingo Caluo 131 Domingo Cebolero 132-133 Domingo Pelitero 120-121 Domingo Pérez (fiyo de) 166 Eldara Eanes 15-16 Eluira Campisina 16 Eyo, don 107 Feichor 212 Fernán Caluo 90 Fernán de Longe 160 Fernán Díaz 106 Fernán Eanes, (don) 109 =? Fernán Eanes 193 310 Fernán Grauío 134 Fernán Núnez 50, 256 = Ffernán Núnez 4 Fernán Pérez 179, 189, 197, 234, 254 Fernán Pérez Clérigo 38, 56, 94, 98, 262 Fernán Sauastiánez 111 Fernán Talauera 20 = Fernán Talaueira =185, 260 Fernandino 162 Galter, don 121 Gardelas 163 Gonsaluo Menendj 210 Gostei, don 118 Gregorio Páez 165-166 Joam do Olio 211 Joán Bispo 26 Joán Boosendo 15 Joán Moniz 51 Joán Patame 52 Joán Pérez Carpentero 58 Joán Pérez de Castrello 34 = Johán Pérez de Castrello 29, 135 Joán Ramírez 85 = Johán Ramírez 89 Joán Ruuio 60, 61= Johán Ruuio 62 Joán Sarino 25-26 Joán Uassallo 83, 86 Joham Pérez Gibarro 264 Johán Bafarela das Poldras 164 311 Johán Bafarino 157, 178 Johán Batía 99 Johán Ceboleiro 120-130 Johán Eanes 154, 159-160 Johán Fernández d'Ourantes 47, 91 Johán Gardelas 130-131 Johán Gibelas 72 Johán Gougete 190 Johán Gregorio 156-157 Johán López 115-116, 136 Johán Martíz 169 Johán Núnez 111, 251 Johán Oárez 143, 215 Johán Páez Santiagés 191, 257 = Johán Páez 192 (fillo de Pay Páez Santiagués, vid.). Johán Peláez 1 Johán Pérez Correro 238 Johán Pérez, don 152 Johán Pitano 159 Johán Sira 149 Johán Testín 93 Lope Moro 199 Lope Sánchez 78 Lourentio Páez 166 Luzía Áluarez 100 Major, dona 14 318 Johán Porrino 131-132 = Johán Porino 139 Johán Rrasca 216-217 Lourenço Batondeiro 160 Lourenço Ffernandes 16, 18 = Lourenço Fferrnandes 161-162, 203, 208, 237, 258-259, 259, 268, 278 Lourenço Monteiro 274 Lourenço Rrigueiro (texto C) 23 L ourenç o, ffrey (texto C) 24 Luzía Martís 39 = Lusýa Martís 98 = Lusía Martís 132, 133 Marcos Lourenço 176, 195, 207, 279 María Çapateyra (ten) 35, = María Capateira 94 María Caruoeira 22, = María Caruoeyra 80 María de Curraes 205-206 María do Curral 70, 188, 192, 193, 198, 202, 209, 224, 234, 244, 248, 260 María Eanes 191 María Esteues 267 María Ffradina 71, 150, 266 = María Fradina 285 María Gibarra 290 María Lourença 16, 18 (filla de Lourenço Ffernandes) María Peres 63, 64, 70, 146, 147, 168, 172, 180, 188, 192, 196, 204, 208-209, 218, 224, 230, 239, 244, 247-248, 259, 270, 272-273, 275 María Polĩa (ou Solina?) 126 M ari na M a r tii s (texto C) 4 Martín Anes de Vilariño 34, 94 Martín Ffradino Martín Gago 49, 319 Martín Móogo 110 Miguell Rraposo 192 Moor Dominges 136-137, 151, 154, 167 Moor Martís 15, 71, 182, 191, 192, 193, 215, 251 = Moor Marrtís 170, 187 Moor Mouriña 57, 65, 71 = Moor Mourina 141, 189, 192, 205, 209, 215, 224, 244, 248, 260 Moor Peres 266 = Moor Peres, dona 291 Mourinos, Os 35, 94 Orrac’ Arres Orraca Eanes 271 Pedro Ffernandes = Pedro Fferrnandes 68 Pedro Martís 100 Pedro Monteiro 65, 142 = Pero Monteiro 151, 189, 225 Pedro Sobrino 125 Pero Calças 246, 253, 256, 274 Pero da Fonte 229 Pero das Congostras 33, 36 (fillos de), 40, 41-42, 44 (ffillos de), 54 (fillos de), 92, 116 (ffilos de) = Pero das Congostas 95 (ffilos de), 101 (ffilos de), 104 (ffilos de)=Pero das Congosstas 99-100 Pero do Lameiro 227-228 Pero do Poulo 236 Pero Domingues de Vilarino 33-34 = Pero Dominges 92-93 Pero Ffeca 26, 84-85, 201 Pero Lopes de Santo Esteuo do Castro 288 Pero Martís 37, 40, 42, 46, 47, 49, 102, 105, 107, 108, 110 Pero Mourino 141, 167-168, 205 320 Pero Peres 45 Pero Sobrino 256 Pichiceites, Os 66 Rribeira, os da 59-60, 62 = Rribeira, os de 234 Rruy Caualeiro 233-234, 282 Sancha da Lagea 36, 95 (netos de), Sancha Lourença 237 Steuo Caaueirão (texto C) 23 Steuo Tourino de Vilarino 54-55, 116 Tomé Peres 42, 45, 56, 72, 102, 105, 119, 147, 205, 208, 220, 276 / Tomé Peres de Sant'Esteuo 54 321 10.3. ÍNDICE DE LUGARES MENCIONADOS NO TEXTO A (Inclúese o contexto para vermos se levan artigo ou non, porque en galego o artigo é forma integrante do topónimo) Auia. Seguramente referido ó Río Avia; 38. Baruada (la). Hoxe A Barbada , microtopónimo na parroquia de Santo Estevo de Nóvoa, en Carballeda de Avia; 140, 142. Burgo (enno). Ribadavia; 37, 56, 64, 249. Cabrita (enna). Microtopónimo de Ribadavia no límite con Francelos; 234. Campión (Ponte do). Campión, microtopónimo de Beade no límite con Esposende; 127. Carrera ~ Carreira (so, sobre). Microtónimo de Ventosela (San Paio) lindante coa Gandarela; 42. Casa del Forno. Sen localizar. Hoxe hai a rúa de Fornos ou rúa Fornos no núcleo da vila. Tamén os microtopónimos A Viña do Forno en San Cristovo de Regodeigón e Detrás do Forno ; 113. Casar de Gardelas. Sen localizar. Cf. Johán Gardelas , no texto A; María Gardelas en Oseira (Cf. A Cagardela , ribeira en Albos, Verea e Muíño de Cagardela en Alcázar de Milmanda, Celanova); 163. Cima de Uilla (rúa de). Sen localizar; 204. Congosto (en). Seguramente un microtopónimo, hoxe sen localizar; 63, 67, 68, 104. Cruz del Campo (enna). Sen localizar. Quizais referido ó cruzamento coa actual rúa do Campo de San Martiño ; 78. Encima de Uilla. Sen localizar; quizais o mesmo cá rúa Cima de Uilla (vid.); 239. Foz (enna). Microtopónimo, parte do núcleo de Ribadavia na marxe dereita do río; 100, 102, 103. Francelos. Lugar e parroquia de Ribadavia, ó sur da vila: 230, 233, 246. Ganderela (la). Hoxe A Gandarela é un microtopónimo de Ventosela (San Paio), lindante con Carreira (vid. Carrera); 44, 45, 61, 106. 322 Golmeiras ~ Golmeras (las). Hoxe As Gulimeiras ou As Gulemeiras , monte próximo a Ribadavia; 242, 252. Gomariz. Lugar e parroquia de Leiro; 49, 63. Lauandera (la). Microtopónimo sen localizar; 148. Leuada (la). Sen localizar, quizais o actual A levadiña ó leste da aldea de Francelos, contra o río; 144. Melón. Lugar, parroquia e concello de Ourense; (passim; 70 veces). Miranz. Hoxe Miranzo, microtopónimo no límite da parroquia de Francelos (Ribadavia) e Filgueira, xa no concello de Crecente; 220. Mo n te Alegre (en). Hoxe Monte Alegre ou Chaira Salgada . Monte de 172 metros entre San Cristovo de Regodeigón e A Franqueirán; 62. Monte Mediano (en). Topónimo sen localizar ; 57, 60, 83. Murias. Sen localizar. Quizais As Murañas , na parroquia de Carballeda, en Carballeda de Avia, que linda con Santo Estevo de Nóvoa; 220. Orgaes = ( Horxás , en Ensenada). Sen localizar. Pola descrición de Ensenada, existiu o topónimo ó suoreste da parroquia de Francelos; 228. Oteiro (de). Hoxe O Outeiro , Microtopónimo ó sur de Francelos, na desembocadura do río Brul ou río do Outeiro; 221. Palumbal (el). Sen localizar; 96. Passadoyro (de). Sen localizar; 46. Pedreira (la). Microtopónimo ó suroeste da Franqueirán; 241. Rezas (pescadorías ~pescadeiras de las -). Hoxe A Reza é un lugar da parroquia da Arnoia, no concello do mesmo nome, na marxe esquerda do Avia , fronte a Francelos. Tamén hai o microtopónimo A Reza na parroquia de Filgueira, en Crecente, preto de Miranzo. Puidera ser un corónimo que denomine a zona; 223, 250. Uirineyras (porto de las). Sen localizar; 48, 52. Quinzana (casas de). Hoxe A Quinza , lugar de Ventosela (San Paio); 38. 323 Reuordaos. Hoxe Rebordaos , microtopónimo da parroquia ribadaviense de San Cristovo de Regodeigón; 224. Rribadauia. Concello da provincia de Ourense; 2. rrío d’ Auia. Río Avia; 70. vid. Auia. rrýo de Brul. Río Brul; 222. San Martino (rrúa de). Rúa de Ribadavia hoxe co mesmo nome; 5. Soueral (enno). Hoxe O Sobreiral, microtopónimo da parroquia de Francelos, entre o río Cerves e o regato de Miranzo; 51, 101. Uero n za, A. Hoxe A Veronza , lugar da parroquia de Carballeda, no concello de Carballeda de Avia; 151, 232. 324 10.4. ÍNDICE DE LUGARES MENCIONADOS NOS TEXTOS B E C (Os lugares mencionados no texto B, correspóndense, agás excepcións evidentes, con microtopónimos da parroquia de Santo Estevo de Nóvoa; os do texto C son tamén microtopónimos, neste caso da parroquia de Rebordechán, no concello de Crecente, na provincia de Pontevedra). Agro Frío (en), (texto B), 282, 287. Angoal (monte do), (texto B), 234. Barreiro (eno), (texto B), 170. Barreiro de Çima (eno), (texto B), 174. Cardoxe. Terras nos límites da parroquia de Santo Estevo de Nóvoa (Carballeda de Avia) coa de Vilaverde (Melón), (texto B), 25, 56, 98. Cardoxi. Vid. Cardoxe, (texto B), 86, 112, 115, 289. Carduxi. Vid. Cardoxe, (texto B), 27, 38, 51. Casarío (eno), (texto B), 176. Castineiro do Agro (eno), (texto B), 254. Cortinal (eno), (texto B), 166, 199. Cortinal (eno), (texto B), 264. Couso (em), (texto B), 123. Eiroa (ena), (texto B), 278. Fonte da Nugueira (sóbrella), (texto C), 7 (2). Lágea da Ferraría (aa), (texto C), 9. Lama, A, (texto B), 38, 43, 47. 97, 104, 109. Lauadoiros (em), (texto B), 140. Naseirros, (texto C), 3. Naualas (enas), (texto B), 182. Nugueiras (pellas), (texto B), 183. 325 Orrac'Arres, (a d'). Microtopónimo sen localizar; (texto B) 22. Pedra (na), (texto B), 223. Pereias, As, (texto B), 256. Pontevedra, (texto B), 32, 89. Porto oo Freixio, oo, (texto B), 159. Pousa (ena), (texto B), 284. Quinteiras, As, (texto B), 46, 53. Quinteiros, Os. Vid. Quinteiras, As, (texto B), 107. Reuordochãao, (texto C), 6 Rrego da Ágoa (pello), (texto B), 184. Rribadáuea. Vid. Rribadauia, (texto B), 89. Rribadauia, (texto B), 32. Rrigueiro (eno), (texto B), 250. Rroares (ena do). Vid. Orrac'Arres, (texto B), 201-202. Rrodolo, O, (texto B) 69. Sant'Esteuo. Santo Estevo de Nóvoa, parroquia de Carballeda de Avia; (texto B) 21. Soueral (eno), (texto B) 17. Sseixo, O, (texto B) 25. Sseixo, O, (texto B), 83. Ssu A Jgleia. Vid. Su A Jgleia, (texto B), 87. Su A Jgleia. Vid. Su Jgleia, (texto B), 67. Su Jgleia, (texto B), 28. Uale (eno), (texto B), 234. Ueiga (rrego da), (texto B), 218. UIilarino (souto de), (texto B), 286. 326 Videira (rregueiro da; toucas da), (texto B), 26, 53, 84, 115. Viso (eno), (texto B), 146, 149. 327 11. ANEXOS 334 Pacto entre o bispo de Lugo e Sobrado sobre Vilarchao. Mención a un procedemento inquisitivo . EspañaSagradaIriaCompostela, pp. 375-379 Karta de agnitione de Superado et Dono Pelagio Lucensi Episcopo, quam habuerunt super homines de Villariplano. [...] Placuit hoc omni concilio, et dedit Donus Pelagius suum Fidelem, Adefonsum Abbatem, et de parte Monasterrii Superato Adelfium Abbatem, et in undisque partibus sicut resonabant notitias S. Mariae, ut perquisissent per ipsas Villas Sempectas, qui sunt homines senices, et seniores sapientes, ut si scirent veritatem S. Mariae minime celarent. Et per quindecim dies euntes et circumdantes, reversi sunt XV, die dicentes, quia ullum hominem non invenimus ex senicis, nec adolescentibus, qui se sciat de hunc exordium vel minima apice. Iterum vero conjuncti secunda vece in territorio Nallare, Villa Gudini et Ecclesia S. Juliani, ambo Episcopi, et ab utrosque multorum filiorum benenatorum stantium et praesidentium in circuitu, requirentibus Abbatibus, Adefonsus, et Adelfius, quod invenerat de opus ad illos injunctum. At illi profitentes se in veritate quae Deus est, quia non invenerant hominem, nec viderant, qui aliquid sciret de hac sententia , quam donus Pelagius & socii ejus inquirebant . Modo vero donus Pelagius episcopus minime credidit, sed putans se omnes scire veritatem S. Mariae, et celarent eam. Doc. 6 a. 1007 Carta de venda. Mención á enquisa segundo a "lei gótica" . TCelanova, doc. 193 Venditio de Aloyto et uxor mea Nunlo vobis domno Cresconio confesso, [...] Aloyto et filii mei nominibus Ysmael et Vitisclo qui sumus venditores de nostras hereditates ac vobis domno Cresconio preposito, et accepimus de vos pretio iusto. Et post hec impendiente peccato furtavimus inde duos quiniones quos iam vendideramus et vos in carta tenebatis. Et per vestros iudicatores pervenimus inde in monasterio Cellenove in presentia iudicum prepositum domno Munio et maurino domno Sandino, et aliorum iudicum per manum sagione sigila in veritate, et abemus pro lex cotica inquirere ipsos quiniones de ipsas vineas 335 pro furto, et vos nostro domno remotus in nostra prehendidistis illum unum quinionem sengellum et illum unum duplatum. Doc. 7 a.1007 Preito entre Celanova e Nausti Didaci, ante Afonso V, sobre quen tiña a autoridade sobre uns homes . Posible mención á enquisa . TCelanova, doc. 552 Agnitio de Sandino et sua gens. Horta fuit intemtio inter Velasco Nuniz et Nausti Didaci super homines nomine Gundesindo et Donello qui erant habitantes in Hordines in casa de Cellanova, [...] ad inquirendos ipsos homines et ipsos mandamento. Et dicente Velasco Nuniz quia ipsos homines sunt de Cellanova qui venerunt de Monte Roso cum ipse episcopo domno Rudesindo cuius homines erant [...]. Doc. 8 a.1007 Testamento de Guter Vermuiz, no cal se indica que se poderán encontrar ou inquirir os termos dunha vila. Mención dubidosa ó procedemento inquisitivo . TCaaveiro, doc. 209 [...] mea porcione integram ad Sancti Iohannis de Calavario et congregatio canonicorum eiusdem do et concedo propter tremendi diem iudicii et propter remedium anime mee. Et iacet ipsa villa in valle Centronia, nomen Ayon, iuxta monte Breemo, rippa mare de Eume, discurrente ad ecclesia Sancti Christofori, per suos terminos perubi potueritis eam invenire vel inquirere , casas cum suos plantatos et solares; de hodiernum die de meo iure sit abrasa etin vestro iure et dominio sit tradita atque confirmata ad prefatum monasterium Sancti Iohannis et ad ipsis qui ibi vita sancta perseveraverint". 336 Doc. 9 a.1025 Xuízo ante Rudericus Ordoniz entre Celanova e Sanctio Flainiz, en que as partes reclamaban un home como seu. Mención ó procedemento inquisitivo. Indícase que por parte de Celanova declararon doce testemuñas . TCelanova, doc. 369. In temporibus serenissimus princeps rex domnus Adefonsus Veremudus prolis, horta fuit intemtio inter Sanctio Flainiz qui homines inquirebat de comitato et mandamento homines quod dicunt de vite post parte comite Rudericus Ordoniz, et Aloitus abba et fratribus monasterii Cellenove qui voce obtinet de ipsius monasterii iam supramemorati super Suario filio Mitoni quod inquirebat ipse Santio Flainiz pro mittere in ipso mandamento et devenerunt inde in concilio in Sancto Iacobo ubi dicent Parata Vetera ante ipso comite Rudericus Ordoniz et aliorum multorum filii bonorum vel iudices constitutos quorum nomina hec sunt [...] hordinaverunt per legem ut dedissent de parte Cellenove XII testimonias, ipse Suario inprimis et alias XI sicut et dederunt [...]. Doc. 10 a.1080 O mosteiro de Samos preitea contra Petro Velazi, do castelo de Ulver, pola "apresura" dunhas terras. Enquisa solicitada ó rei . As partes elixen cinco xuíces. Apélase á memoria de "homines multos senes" e a que os inquiridores "exquirant veritatem" . TSamos, doc. 172. Horta fuit intemptio inter Domnino confesso, qui est vigario de Samanos hic in Bergido et Petro Velazi, qui tenet Ulver, ante iudices Fromaricus abba samanesis et Muniu Muninzi, qui tenet illo castello de manu domni Adefonsi principis prolis Fredenandizi, et alii plures et Pelagium Citizi et aliorum multos filios bene natos... qualiter fuerunt illas hereditates et ipsos montes de apressura, quando praesit domnus Argerico et domna Sarra Viogio, sicut in testamentos resonat; [...] ille abba ad ille rex de ipsa omnia iam supradicta, et iussit ille rex ad Munniu Munizi, qui illo castello tenebat, ut venisset ad Bergido cum ille abba et fecissent concilio in illa terra et dedissent scripturas de Samanos et sapitores de illa terra et 337 exquisitores , qui exquirant veritatem , quomodo fecerant alios iam superius nominatos, ut, cuius fuerunt illos montes in tempus domni principis Fredenandi rex, possideant illos suos successores pacatos sine aliqua contemptione; et pro tali actione adiuncti fuerunt hic in sancta Maria ad Viogio, que modo dicitur Andinas et ibi impleverunt iussionem regis. narremus nomina illorum iudicum, id sunt: Muniu Muniz, cui iusserat rex iudicare et inquirere cum alios homines idoneos nominibus Pelagio Citizi, Pelagio Petrizi et [...]. Doc. 11 a.1081 Preito entre particulares por terras . Os xuíces (2) mandaron facer enquisa . TSamos, doc. 173. Orta fuit intentio inter Munio Fortes et Petrum Velaz super terminos et hereditates sancti Iohannis de Viogio et de villa Viride ante iudices domnum Fromaricum, abbatem, et Munionem Nuni, et alios multos filios bene natos, hic ad sanctam Mariam ad Viogio; et elegerunt ipsi iudices quod pergerent ad exquisitionem ante Godesteum Quintilaz, sicut et fecerunt, et per ubi illos terminos confirmasset, per ibi stetissent sine ulla disruptione de totis partibus. Doc. 12 a.1097 Acordo despois de facer unha enquisa para resolver a neglixencia sobre uns bens . TSobrado, I, doc. 139. De ecclesia de Curtis era Mª Cª XXXVª et quotum nonas maii. Non est dubium set a multis manet notum scilicet quod dedit domnus Uimara abba et pater eius Odoarius Uimare ad Petrum Gundisalui ecclesiam sancte Eulalie de Curtis de suo atondo, et per suum placitum, ut laboraret et edificaret eam et fecisset in ea opera monastica secundum canones, et fuit negligens de omni actu et fecit ad eos mala pro quibus eiecerunt e{u}m foras de ipsa ecclesia, eratque in inxelso de illo placito, et permutarat inde ganatum per multas partes. [...] Et iubet uenire in illa terra sua germana domna Usclauara cum hominibus bonis de territorio 338 illo qui exquirerent ueritatem de eclesiam illa et de sua heredentia quam Petrus (r)epetebat quod et fecit domna Uisclauara cum hominibus bonis concilium in uilla Leulfi, que uocauit ad se infanzones et omnes bonos homines qui audissent eam, Lupus Eniquiz, Munio Roderici. Cumque iam dictus domnus Rodericus bene audisset omnem exquisam , iussit Petro agnicionem facere, ut numquam {re}peteret rationem in illa kasa. Doc. 13 a.1100 Preito por dereitos sobre terras . Faise enquisa por parte de cinco homes TSobrado, I, doc 141 De ecclesia Cidadelie et de Curtis era Mª Cª XXXª VIIIª et quot nonas maii. Orta fuit intentio inter iudicem Petrum Sancte Marie Cedadaelie et suas gentes, et de alia parte Iohannes presbiter sancte Eulalie et suas gentes super decimas suas. [...] et iudicauit domnus Segeredus et boni homines quod exquirerent Ve homines boni ambarum partium de ipsa terra nominatin Didacus Guimare..., que exquisierent ueritatem ambarum partium, et diuiserunt..., super istas exquisas exquisierunt illi homines boni et fecerunt ob inde hos placitos firmissimos inter se. Doc. 14 a. 1128 Reparto de xurisdicións nun preito entre o bispo de Mondoñedo e o conde don Rudericus Uelaz con mención ó procedemento inquisitivo . TLourenzá, doc. 8. [...] Si uero domnus noster rex istam conuencionem inter nos facere noluerit, per hoc iuramentum nostrorum trium hominum et osculum fidei et ueritatis quod damus ad inuicem demus ad illa uenita de illo fossato de hoc dico instanti uos XXi, IIIIor de uestris bonis hominibus, et ego XXi, IIIIor qui exquirant inter nos ueritatem et de uestro regalengo et de uestris hereditatibus et de uestra creacione et de toto dicecto de nostra sede et sicut inceperit inquisicionem ita compleant et detur uobis et nobis totum nostrum directum quam potuerint 339 et sicut melius potuerint uel stemus in nostro pacto dum honores tenuerimus. Et qui hoc complere noluerit, sit periurus. Hec diuisio sit facta ad pro de utriusque nostrum sicut melius potuerit fieri. Doc. 15 a.1125(ca) O abade Pelagius Gunsalviz enumera no seu testamento as propiedades que lle deixa ó mosteiro de San Clodio, que no caso da herdade de "Partousie" (así le o editor; quizais Partovia, parroquia do Carballiño), se demarcou cunha enquisa feita por catro inquiridores . BCPMHA-OurenseI, pp. 131-133 [...] In Leyro cambiavi illo Casare cum meis parentibus, et populavi eum. In Gallegos populavi in monte Eremo quatuor Casares et calumniavi illos mihi comes Rodericus pro hereditate de Partousie, et deveni cum eo ad inquisitum de hominibus bonis, nominibus Egeas Gondinz, Fernandus Sanxiz et Fernandus Pautanes, Arias Geraldiz, et exquisierunt quod erat inde de Partousie unam quadram quod seminatur et est demarcatum in circuitu sicut in mea agnitione resonat [...]. Doc. 16 a.1148 Concordia entre o bispo Paio de Mondoñedo e o conde don Fernando Pérez de Traba sobre o mosteiro de Pedroso logo de que se fixese enquisa . CDPedrosoTrasancos, doc. 6 Orta fuit intentio inter Episcopum donnum Pelagium menduniensem et comitem donnum Fernandum super monasterium de Petroso; et devenerunt inde in presencia donni Adefonsi imperatoris in Calatrava et unusquisque posuit racionem suam, in presentia donni imperatoris et Petri, palentini episcopi, et Bernaldi, seguntini. Asserebat enim comes donnus Fernandus quod iam habuerit iudicium super hoc negocium cum episcopo donno Munione in presentia kardinalis donni Gidius et Eperosum, in Sancto Iacobo, et devicerat eum et dederat ei scripturas quas de eo monasterio habuerat. [...]; et iudicaverunt quod convenerunt 340 Episcopus et Comes quod inquiererent Martinus, auriensis Episcopus, et Arnaldus, austoriensis, si donna Munina dederat monasterium Episcopo donno Munioni et de eo exierat et in iure Episcopi reliquerat, quiete in iure Pelagii Episcopi remaneret; et si invenirent quod nunquam de eo exierat, quod demiteretur quiete in iure Comitis donni Fernandi. Et post hoc iudicium venerunt in terram suam et, antequam haberent inquisitores , convenerunt se sic: [...]. Doc. 17 a.1157 O rei Afonso VII dóalle a Oseira unha pesqueira que tiña en conflito con Pombeiro e que conseguiu por "rectam inquisitionem" . CDOseira, doc. 34 Ea propter ego Aldefonsus tocius Yspanie divina clementia famosissimus imperator una cum uxore mea imperatrice domina Rica, et cum filiis meis Sanctio et Fernando regibus, [...] pro remedio anime mee et parentum meorum facio chartam donationis et cautum firmitatis tibi Garsie abbati de Ursaria et ecclesie tue et omnibus subcessoribus tuis in perpetuum de piscaria illa super quam habuisti controversiam cum priore de Palumbario, Petro de Bordel, et tu adquisivisti eam per rectam inquisitionem tam laicorum quam clericorum in curiam meam apud Medinam de Campo. Doc. 18 a.1157 Enquisa que ordena o abad de Celanova para recoller información sobre unha pesqueira en litixio entre o abade de Oseira e o prior de Pombeiro. O editor do texto indica que o pergamiño está moi estropeado e non pode ler máis e inclúe en notas outros datos tomados de frei Tomás de Peralta, cronista de Oseira, que, ó respecto da enquisa, só engade "que se probó con mucho número de testigos" . CDPombeiro, doc. 9 341 Hec inquisitio facta est [in era] J. CC. LXL. Va et quotumm IIIo idus marcii, feria IIII post Letare Iherusalem. Ego Martinus Didaz notui, iussu P. auriensis episcopi. Doc. 19 a.1171 Foro de Bonoburgo de Caldelas. Establece que se fagan xuízos por inquisitionem de homes bos para xulgar determinados delictos . DocsFernandoII, doc. 126 Ego rex Fernandus, Dei gratia rex hispaniarum summus et uxor mea regina domna Urraka, uobis homines caldelensis facio kartam et scriptum firmissimum de mea hereditate qui habent in territorio Caldelas, uilla que uocatur de me Bono Burgo, de uobis pro remedium anime mee et pro remedium animabus patris et matris mee dono uobis cauto per suis terminis quales portario meo possuit uobiscum do uobis per foros alaricense in quibus semper uiuatis uos et qui in uilla uestra hauitauerint uobiscum in secula secolurom amen. [...]. Si exquisitione non (abu)erint duo testimonia sona(uerunt). [...] Et quodqumque iudicium fuerint faciendum sedeat per inquisitionem bonorum hominum. Et si inquisa non habuerint ille qui calumniauerit de suspectione perper semetipsum solum iuramentum saluent. Homines de Bonoburgo dent unaquaque domum unum solidum pro natale domni [...]. Doc 20 a.1174 Preito sobre o prezo dunha herdade entre Melón e fillos de Guterre Seniorinz. Relátase que se fixo inquisitionem . Foron dous os inquiridores . CDOseira, doc. 54 In nomine Domini nostri Ihesu Christi, amen. Nos filias et filias qui sumus de Guterre Seniorinz et Iohanne Senorinz et de Eldara Seniorinz et María S.; videlicet de Guterre.: scilicet, Pedro Guterri et Iohannes G., et Maria G.; et de Iohanne, qui sunt Fernandus Iohannis et Maria Iohannis et Tuda Iohannis; et de Eldara Seniorinz: Iohannes Oleiro et 342 Guterre Suariz et Aragunti Suariz et Gudo Suariz; et de Maria Suariz: Suero Petri, cognomento Furanoz. Facimus scriptum hanuntionis Deo et Beate Marie et abbate Sancio de monasterio sancte Marie de Ursaria et fratribus eiusdem loci in Cm modios, de hereditate de Guitar qua predicti parentes nostri vendiderunt pro XXi modios ad G. Eiusdem loci abbate et de illa hereditate kartulam fecerant. nos vero predicti qui hoc scriptum facimus impetebamus Sancio iam dicto abbate et predicto monasterio de Ursaria dicentes quod parentes nostri non accepissent plenum precium pro ipsa hereditate, et pro inde quidam ubi ex nobis nomine Didacus Diez qui qui erat cognatus noster qui sedebat in coniugio cum sorore et propinqua nostra nomine Gudo Suariz, filia de Eldara Senorinz, pignoravit Arravaldo in presentia domni abbati R. Sancti Stephani, et de santo Petro de Rochas et in presentia dompne Urrace Iohanni predictum monasterium per multas vices et pro hac re convenit utraque pars in ecclesia sancte Marie et aliorum virorum qui testes presentes erant, videlicet, ... Omnes vero isti laudaverunt et iudicaverunt ut se infiarent in decem decem modios et inquirerent si iam plenum pretium haberent parentes nostri. Posuerunt vero inquisitores , videlicet, Iohannes, monachus de Amoeyro, et Petrus Iohannis maiordomus Urrace Iohanni et invenerunt per inquisitionem quod plenum pretium accepissent parentes nostri pro illa hereditate. Nos vero predicti qui in eadem inquisitionem non fueramus, non cessabamus inquietare predictum locum". Doc. 21 a.1175 Nuno Pelagii e a súa muller Toda renuncian á herdade que lle venderan a Toxosoutos, da cal se reclamara a metade nun proceso que se resolveu por enquisa . TToxosoutos, doc. 702 Ego Nuno Pelagii et uxor mea Toda et mones filii nostri et omnis uox nostra facimus agnicionem vobis domno abbati Petro monasterii Sancti Justi et cunctis fratribus eiusdem monasterii et omni uoci uestre in solidis CC firmissime roboratam de illa hereditate de casale Maino in Noceda quam uobis uendiuimus et postea uenit Fernandus Ramirici de Neuar et accepit eam et per iudicium uendicauit medietatem de illa uoce et inquisicionem bonorum hominum, et post uero fecimus ei annucionem usque modo, et quia uos tenetis illam hereditatem totam modo facimus uobis et uoci uestre istam agnicionem ut amplius non 343 calumpniemus uobis uel uoci uestre illam hereditatem; et uos dedistis nobis propter hoc vnum bouem optimum. Quod si nos uel uox nostra amplius illam hereditatem uobis uel uoci uestre calumpniauerimus pariamus quod sursum resonat, et uos semper possideatis ipsam hereditatem. Doc. 22 a.1180 Confirmación de Fernando II á igrexa de Santiago de doazóns anteriores, con orde de que ninguén constrúa castelos no territorio que lle pertenza e que se utilice a enquisa e o testemuño de persoas se hai preito . TBSantiago, doc. 207 [...] Statuo insuper atque imperpetuum stabilio ut, si contigerit, archiepiscopum Compostellanum, quamlibet municionem, terram vel domum cuicumque persone sub fidelitatis hominatio, vel alio modo in presencia bonorum hominum concedere, ac postmodum negetur hominatium vel aliquod pactum concessioni illi appositum, non cogatur archiepiscopus vel ecclesia Compostellana hominatium vel pactum negatum per duellum probare; si hoc poterit per inquisicionem vel testimonium personarum que presentes fuerint ostendere; quo sic probato, nichilominus proditor vel alecvosus habeatur qui hominatium negaverint tamquam si per duellum fuisset convictus. Doc. 23 a.1194 Lei de Afonso IX contra malfeitores seguida de constitucións promulgadas en Santiago de Compostela nas cales establece o uso da enquisa para determinados casos . DocCOurenseCM, pp. 74-80 A. dei gratia Rex legionis et galletie; omnibus regni sui prelatis et principibus et populis Vniversis satutem. Sicum de turbatione quam reganantium solent habere primordia Regno quoque nostro multa mala succreuerunt sic in tranquilitate quam fecit dominus nobis, que 350 inquiridores, o rei elixe tres, que se encargan de elixir os declarantes nos distintos lugares. Nun deles son nove homes bos xurados . DocsAfonsoIX, doc. 358 Orta fuit contentio inter dompnum Petrum tercium abbatem Cellenoue et [...] dompnum Petrum Ferrandi, militem de Çaparin [...] ex altera, super cautis et terminis et foris eorum in quibus abbas se dicebat a predicto milite grauari; cumque inde questio non modica coram domino rege Adefonso a prefato abbate ac eius conuentu proponeretur, madauit dominus rex ut boni homines eligerentur, qui recte ac diligenter inquirerent [...]. Tunc dominus rex, de consensu parcium, elegit ad hoc dompnum Petrus Midiz [...] et dompnum Velascum Ferrandi, monachum, et Didacum Roderici, hominen regis, qui iureiurando se procesuros in hoc fideliter promiserunt. Nos igitur Petrus Midiz [...] et Velascus Ferrandi [...], inquisitores sicut uobis, domine rex, in presentia parcium promisimus sic reuera uobis notificamus quod in inquirendo quanto potuimus recte ac diligenter processimus, et per iuramentum boni opinionis homines interrogauimus et ab eis quesiuimus ueritatem. [...] Item inuenimus quod olim iam inquisitio facta fuit in terra de Montibus inter homines de Cellanoua et de regalengo per nouem bonos homines iuratos . [...] et per iuriamentum boni opinionis homines interrogauimus et ab eisquesiuimus ueritatem. [...] de illis uero hominibus de quibus hanc inquisicionem quesiuimus quod alii de fama dixerunt [...] Et hoc de hiis super quibus erat contentio inuenimus perquirentes eum omni diligentia ueritatem. Audiens autem hec ego Aldefonsus, Dei gratia Legionensis rex, concedo et confirmo omnia que supradicta sunt [...]. Doc. 35 a.1218 Afonso IX sentenza nun preito entre o mosteiro de Santo Estevo de Ribas de Sil e o conde Gundisalvo Nunonis, logo de mandar facer enquisa . CDSEstevoRibasSil, doc. 17 In nomine Domini, amen. Ea que in presenti fiunt cito a memoria elabuntur nisi in scriptis redigantur scriptura enim nutrit memoriam et oblivionis incommoda procul pellit. Idcirco ego A(defonsus), Dei gratia rex Legionis et Gallecie, notum facio per hoc scriptum tam presentibus quam futuris quod, cum abbas et conventus monasterii sancti Stephani de Ripa [Document text truncated for crawler view.]