A carie dental

16 unidade didáctica MATERIA Microbioloxía e Inmunoloxía TITULACIÓN Grao en Odontoloxía A carie dental Rafael Seoane Prado, Angeles Muñoz Crego, Ysabel Santos Rodríguez [Área] Microbioloxía Departamento Microbioloxía e Parasitoloxía Facultade de Medicina e Odontoloxía Ciencias da Saúde SERVIZO DE NORMALIZACIÓN LINGÜÍSTICA © Universidade de Santiago de Compostela, 2013 Esta obra atópase baixo unha licenza Creative Commons BY-NC-SA 3.0. Calquera forma de reprodución, distribución, comunicación pública ou transformación desta obra non incluída na licenza Creative Commons BY-NC-SA 3.0 só pode ser realizada coa autorización expresa dos titulares, salvo excepción prevista pola lei. Pode acceder Vde. ao texto completo da licenza nesta ligazón: http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/es/legalcode.gl Deseño e maquetación J. M. Gairí Edita Vicerreitoría de Estudantes, Cultura e Formación Continua da Universidade de Santiago de Compostela Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago de Compostela ISBN 978-84-9887-509-6 Unidade didáctica 16 A carie dental 2 ÍNDICE UNIDADE DIDÁCTICA XVI. A Carie Dental - 3 MATERIA: Microbioloxía e Inmunoloxía TITULACIÓN: Grao Odontoloxía PROGRAMA XERAL DO CURSO Localización da presente unidade didáctica BLOQUE I: MICROBIOLOXÍA XERAL Unidade didáctica I. Introdución Unidade didáctica II. Morfoloxía bacteriana Unidade didáctica III. Metabolismo bacteriano e a súa regulación Unidade didáctica IV. Xenética bacteriana Unidade didáctica V. Crecemento e desenvolvemento bacteriano Unidade didáctica VI. Control do crecemento microbiano. Axentes químicos e físicos Unidade didáctica VII. Control do crecemento microbiano. Antibióticos e quimioterápicos Unidade didáctica VIII. Viroloxía xeral Unidade didáctica IX. Os microorganismos eucariotas BLOQUE II ECOLOXÍA MICROBIANA E INMUNOLOXÍA Unidade didáctica X. Os ecosistemas microbianos Unidade didáctica XI. Relación hospedeiro-parasito: introdución á inmunoloxía Unidade didáctica XII. Relación hospedeiro-parasito: virulencia e Patoxenicidade BLOQUE III MICROBIOLOXÍA SISTEMÁTICA E INFECCIÓNS ORAIS Unidade didáctica XIII. Introdución á taxonomía microbiana Unidade didáctica XIV. Principais bacterias de relevancia na microbioloxía oral Unidade didáctica XV. A placa bacteriana dental Unidade didáctica XVI. A carie dental Unidade didáctica XVII. As enfermidades periodontais Unidade didáctica XVIII. Infeccións da polpa e do tecido periapical Unidade didáctica XIX. Outras infeccións da cavidade oral Unidade didáctica XX. Principais microorganismos de interese nas patoloxías sistémicas Unidade didáctica 16 A carie dental 3 ÍNDICE Unidade didáctica 16 A carie dental 4 ÍNDICE Presentación 1. Situacióndaunidadedidácticanograo 2. Xustificación Os obxectivos 1. Obxectivosxeraisdamateria 2. Obxectivosespecíficosdaunidadedocente Métodos docentes 1. Docenciaexpositiva 2. Docenciainteractiva 3. Aulavirtual Contidos 1. Introdución 2. Etioloxíadacariedental  2.1. Factoresdependentesdohospedeiro  2.2. Factoresdependentesdoambiente:adieta  2.3. AMicrobiota  2.4. OfactorTempo 3. Patoxeniadacarie  3.1. Diferenzassegundoalocalización 4. Prevencióndacarie  4.1. Hospedeiro 4.2. Dieta  4.3. Microbiota   4.3.1.Controlmecánico   4.3.2.Controlquímicodaadherencia   4.3.3.Axentesantimicrobianos   4.3.4.Diminucióndapatoxenicidade 5. Probasmicrobiolóxicasdoriscodecarie Avaliación da UD Ideas clave da UD Bibliografía UNIDADE DIDÁCTICA XVI. A Carie Dental - 7 PRESENTACIÓN 1. Situación da unidade docente no grao A materia de Microbioloxía e Inmunoloxía dáse no segundo cuadrimestre do primeiro curso do grao en Odontoloxía, dentro do Módulo I, Ciencias Biomédicas Básicas Relevantes na Odontoloxía, que pretende fornecer os coñecementos biomédicos básicos para unha correcta asistencia bucodental. Está por tanto dirixida aos alumnos que xa cursaron materias biolóxicas básicas de interese como a anatomía, bioquímica, citoloxía e histoloxía, que facilitan a aprendizaxe dos conceptos de relevancia da materia resumidos no programa desta. A presente unidade didáctica forma parte do bloque C dos contidos da materia no que −logo de estudar as características xerais dos microorganismos e a forma en que estes se relacionan co ser humano− se estudan as principais enfermidades infecciosas de interese para o odontólogo. Entre elas destacan pola súa ampla prevalencia as enfermidades derivadas da placa bacteriana como son a carie dental e a periodontite. 2. Xustificación Entre as competencias do grao en Odontoloxía destaca a capacidade para realizar intervencións diagnósticas e terapéuticas que favorezan a mellora da saúde bucodental da poboación. É importante que coñezan as principais enfermidades que afectan a cavidade oral, xa que os seus efectos en termos de dor, sufrimento, deterioración funcional e diminución da calidade de vida son considerables e custosos. O tratamento representa entre o 5% e o 10% do gasto sanitario dos países industrializados, e está por encima dos recursos de moitos países en desenvolvemento. Entre elas destaca pola súa elevada prevalencia a carie dental. De feito, as conclusións do informe mundial sobre saúde bucodental do ano 2004, a OMS declarou que se estima que cinco mil millóns de persoas no planeta sufriron carie dental. Neste mesmo informe se pode ler “Existe a idea de que a carie dental deixou de ser un problema nos países desenvolvidos, cando en realidade afecta a entre o 60% e o 90% da poboación escolar e á gran maioría dos adultos. A carie dental é tamén a enfermidade bucodental máis frecuente en varios países asiáticos e latinoamericanos” Doutra banda, os fundamentos microbiolóxicos da carie son cruciais para o posterior desenvolvemento de moitas das técnicas terapéuticas que se estudarán ao longo do grao, dentro de materias como a Patoloxía e Terapéutica Dental. A duración da unidade estímase en 1 hora de docencia expositiva e 2 de seminario específico. Débese ter en conta que os principais aspectos da formación e composición da placa bacteriana explícanse na unidade inmediatamente anterior, debido ao cal nesta unidade nos centraremos na etiopatoxenia da carie, con especial atención ao papel das bacterias acidóxenas como Streptococcus mutans e Lactobacillus acidophilus. Unidade didáctica 16 A carie dental 5 ÍNDICE 8 - UNIDADE DIDÁCTICA XVI. A Carie Dental OS OBXECTIVOS 1. Obxectivos xerais da materia Co estudo da materia de Microbioloxía e Inmunoloxía preténdese proporcionar aos alumnos un coñecemento básico da estrutura e fisioloxía dos diferentes microorganismos, importante para o seu desenvolvemento profesional tanto no ámbito do control da infección cruzada como no tratamento de moitas das patoloxías infecciosas bucodentais. Ao finalizar a materia o alumno deberá: coñecer as características xerais dos microorganismos, coñecer os principais métodos de control dos microorganismos, comprender as enfermidades infecciosas como o resultado da interacción hospedeiro-parasito, coñecer a etioloxía e a clínica das principais enfermidades infecciosas da cavidade oral, coñecer as principais estratexias terapéuticas para o control das enfermidades infecciosas da cavidade oral. 2. Obxectivos específicos da unidade didáctica Ao finalizaren o estudo da presente unidade docente os alumnos deben: Comprender a aparición da carie como un fenómeno resultado da interacción de factores do hospedeiro, a microbiota e o ambiente Coñecer as principais bacterias implicadas nesta patoloxía. Comprender a importancia do metabolismo fermentativo na aparición da carie dental Comprender o papel das diferentes activades bacterianas no desenvolvemento da carie. Coñecer as diferenzas entre a carie de diversas localizacións. Coñecer as principais probas microbiolóxicas de susceptibilidade á carie e o seu fundamento. Coñecer os principais métodos de prevención da carie dental Unidade didáctica 16 A carie dental 6 ÍNDICE UNIDADEDIDÁCTICAXVI.ACarieDental‐9 MÉTODOSDOCENTES  1. Docenciaexpositiva  Os contidos da presente unidade docente desenvolveranse durante unha clase expositivaduns50minutosdeduraciónconapoiodediversomaterialaudiovisual. Sempreseintentarápromoveraparticipacióndosalumnosnadiscusióndaqueles aspectos da materia de maior relevancia ou dificultade de comprensión, intentando en calquera caso que estas participacións non sexan demasiado concretaseabundantescomoparaatrasardexeitorelevanteodesenvolvemento daclasesenachegarsoluciónsaproblemasxerais.  2.Docenciainteractiva(seminarios)  Proporanse temas específicos fornecéndose material bibliográfico. Despois da exposición pública dos traballos realizarase un debate sobre o material exposto baixoamoderacióndoprofesor.Estesdebatesfaranseaolongodedúashoras.  3.Aulavirtual  Nela o alumno non só dispón do material didáctico empregado nas clases expositivassenóntaméndematerialadicional.Proponseademaisarealizaciónde probasdeautoavaliaciónparaocontrolporpartedoalumnodasúacomprensión damateria. Deespecialrelevanciaconsidéraseoforotitorías,noquesepretendeque os alumnos expresen as súas dúbidas e que estas sexan respondidas no posible polos seus compañeiros, sempre coa supervisión e oportunas correccións do profesordexeitoqueseestimuleacolaboracióneabuscaautónomadesolucións. Unidade didáctica 16 A carie dental 7 ÍNDICE 10‐UNIDADEDIDÁCTICAXVI.ACarieDental CONTIDOS  1. Introdución  Acariedentaléunhaenfermidadeinfecciosaquecausaunhadestruciónlocalizada eprogresivado dente, debidaádesmineralizaciónácidadoesmalteeadentina acompañada da dexeneración progresivadodente.Acariedental é un exemplo perfecto da interacciónentreHospedeiro‐ Parasito‐Ambiente na orixe da enfermidade infecciosa, de xeito queunhadeterminadamicrobiota tenqueactuarsobreunsubstrato específico nun hospedeiro susceptibleduranteunperíodode tempodeterminado. Aínda que non é unha enfermidade especialmente grave a carie ten multitude de efectos quelleconfirenunhagranimportancia.Asítenefectosfuncionaispoisdificultana mastigación e consecuentemente a absorción dos alimentos, teñenefectos estéticoseeconómicos‐tantopolonúmerodehorasdepersoalespecializadoque require o seu tratamento como as horas de traballo perdidas tanto no seu tratamentocomodebidoaosseusefectosdolorosossobreospacientes‐,xerandor e nalgúns casos pode chegar a desencadear efectos infecciosos xerais como a endocarditebacteriana. Adoitacomezardebaixodaplacabacterianadezonasexpostasácavidade oral e de elevada retención mecánica. Por esta razón o cemento non exposto adoitaestarlibredecarie,eexisteunhaordedefrecuenciadeaparicióndamesma: Defeitoalocalizacióndalesióndeterminaoseuinicio,diagnósticoeprogresión distinguíndose en certa  medida entre carie de fosas e fisuras, de superficies interproximais,desuperficieslisas,radicularesourecorrentes. Aíndaquecomezaconlesiónsultraestruturaiscomooaumentodoespazo intercristalino do esmalte, a lesión clínica de carie do esmalte obsérvase inicialmente como un punto branco (mancha branca) similar ás zonas de hipocalcificación, na cal se incrementa o espazo entre cristais Este espazo pode enchersedemateriaorgánicaeatrasarodesenvolvementodalesión. A desmineralización avanza polo esmalte seguindo as estrías de hipocalcificacióndeRetzius,permanecendoporencimaunhacapadeesmaltesan fisuras>fosas>superficiesproximais>superficielabialvestibular>superficielingual. Unidade didáctica 16 A carie dental 8 ÍNDICE UNIDADE DIDÁCTICA XVI. A Carie Dental - 11 duns 30 micrómetros de espesor, orixinada por remineralización, e finalmente a lesión colápsase e orixínase a cavidade da carie. Cando a lesión alcanza a dentina (carie de dentina) amplíase a fronte de avance, ao diseminarse os produtos bacterianos pola unión esmalte-dentina producíndose a degradación proteolítica da matriz orgánica. Salvo intervención externa, a invasión alcanza a polpa dentaria e, a través das canles radiculares, alcanza os tecidos periapicais e disemínase. 2. Etioloxía da carie dental Historicamente existiron diversas teorías sobre a orixe da carie dental, así hai 5000 anos os sumerios pensaban que era producida por un verme que comía o dente. Os antigos gregos consideraban que todas as enfermidades, a carie incluída, podían explicarse se existía un desequilibrio dos catro fluídos elementais. Desde o século XVIII ata a aparición da teoría actual pensouse que a carie se orixinaba no dente mesmo, en forma análoga á gangrena dos ósos. Tamén durante o século XVIII o forte auxe da química permitiu a teoría química da carie. Segundo ela, un axente químico non identificado orixinado no lugar onde podrecían os alimentos era a orixe da carie. Aínda que xa Leeuwenhoek describira a presenza de bacterias na placa dental, o auxe da microbioloxía no século XIX levou á descrición de microorganismos filamentosos en material tomado de cavidades de carie. O feito de que non se produza en ausencia de microorganismos, nin tampouco en ausencia de azucres fermentables na dieta, unido ao feito de que Unidade didáctica 16 A carie dental 9 ÍNDICE 18‐UNIDADEDIDÁCTICAXVI.ACarieDental fosfatoformadonotransportedoazucrenonpodesermetabolizadoeacumúlase bloqueandoasrutasglicolíticas.  4.3 Microbiota  A acción sobre a microbiota pode realizarse desde tres enfoques diferentes: a eliminación mecánica da placa, o control químico da adherencia e formación da placa e a acción  antibacteriana directa sobre os microorganismos queacompoñen.  4.3.1.Controlmecánicodaplaca  Realízasefundamentalmentemedianteocepilladoeousodesedadental oucepillosinterproximais.Actualmenteestaseestendendo ousodosirrigadores domésticos que utilizan auga a presión para a remoción da placa e restos de alimentos.  4.3.2.Controlquímicodaadherenciabacteriana  Observouse por exemplo un efecto do estaño e os aminofluoruros que aumentanacargasuperficialdoesmaltediminuíndoaadherenciaelectrostática. Outros como o litio ou o ión tiocianato reducen as forzas hidrófobas implicadasnaadherenciadosestreptococospioneiroscomoS.sanguiniseS.mitis. Finalmente, as dextranases rompen os polisacáridos extracelulares da placaqueservendepuntodeancoraxeaS.mutans,aíndaquereducenacantidade de placa non impiden asúa formación. Un composto máis prometedor é o delmopimolquebloqueaasíntesedepolisacáridosextracelularesproducidospor estreptococos, ten ademais unha interesante sustantividade ―capacidade de mantero seuefectodespoisda súaaplicación―perotenunhabaixaactividade antibacterianadirecta.  4.3.3Axentesantimicrobianos  Encasosdealtoriscopodeserrecomendableocontrolquímicodaplaca medianteousodecolutoriosantisépticosaaltaconcentración.Especialrelevancia ten a clorehexidinaque ten un maior efecto sobre S. mutansque sobre outros estreptococos da placa, polo que ademaisde diminuír a microbiota carioxénica promoveasúasubstituciónporoutrasbacteriascarentesdestepotencial. Osfluoruros,posúenademais do efectosobreo hospedeiroxavistoun efectodirectosobreamicrobiotainhibindoaenolaseebloqueandoometabolismo enerxéticoeinhibeademais a adherenciaáplacainterferindocoaformaciónda capadehidratacióndeStern(verunidadeXVAplacabacterianadental).  Unidade didáctica 16 A carie dental 16 ÍNDICE UNIDADEDIDÁCTICAXVI.ACarieDental‐19 4.3.4.Diminucióndapatoxenicidade  Amaioríadestasestratexiasestánaíndaenfaseexperimentaleentreelas destacan:  4.3.4.1Terapiasdesubstitución  BaséanseentratardesubstituírascepasmaiscarioxénicasdeS.mutans porcepasmenosacidóxenas,tantonaturaiscomoobtidasporenxeñaríaxenética. Unha proposta especialmente suxestiva é incluír nestas cepas a  capacidade de producirbacteriocinasqueinhibanásoutrascepas.  4.3.4.2Péptidosanticarioxénicos  Nosúltimosanosdescribiuseoefectodalgúnspéptidosderivadosdoleite, comoosfosfopétidoscaseicosconcapacidadedeinhibiraadhesióndeS.mutanse que favorecen a remineralización do esmalte. Algúns destes péptidos, como a Kappacin,teñeninclusounefectoantibacterianodirecto.   5. Probasmicrobiolóxicasdoriscodecarie  DadoquesonS.mutanseLactobacillusasprincipaisbacteriasasociadasaocomezo eprogresióndacarie,asúaconcentraciónensalivaédeterminante.Porexemplo, aínda que unhas 3000 UFC/ml de S. mutanssonsuficiente para permitir a colonización de zonas de alta retención como fosas e fisuras, son necesarias concentraciónssuperioresás 40.000UFC/mlparaqueseproduza a colonización establedassuperficieslibres.Doutrabanda,comoxamencionamos,unaumento daproporcióndeLactobacillusasóciaseacariesactivasenprogresión. Aíndaqueistosvaloresnonsondefinitivosninoúnicofactorqueinflúena aparición de carie, a semicuatificación do contido destas bacterias en saliva permiteavaliaroriscomicrobiolóxicodecarie.Existennomercadoalgúnssistemas comerciais sinxelos para avaliar a concentración bacteriana en saliva. En moitos casosestesensaiosadoitanincluíraavaliacióndoutrosfactorescomoacapacidade tamponantedasalivaouofluxosalivar. Unidade didáctica 16 A carie dental 17 ÍNDICE 20‐UNIDADEDIDÁCTICAXVI.ACarieDental AVALIACIÓNDAUNIDADEDIDÁCTICA   Podesernecesariorecomendarorepasodeaspectosxeraistratadosnas unidadesprecedentes.  Unhavezrematadaaunidadedidáctica,formularaseuncuestionariode autoavaliaciónenliñanaaulavirtualparasercubertoporcadaalumnode xeitoindividual.  Ademaisdestaavaliacióndirectadaunidade,obviamenteosseuscontidos forman parte da materia e por tanto será tamén avaliada co resto da materia no avaliación final da materia. Esta avaliación terá en conta a asistencia e participación nas clases expositivas e na aula virtual e o resultado dunha proba escrita que incluirá tanto preguntas de resposta curtacomopreguntasderespostamúltiplecunhasoarespostacorrecta   IDEASCLAVEDAUNIDADEDIDÁCTICA • Acariedentaléunhaenfermidadeinfecciosadeprogresióncrónica. • Acariedentalédebidaasactividadesdosmicroorganismosdaplacadental. • A apariciónda carie éun proceso lento e dependente do tempo no que participanfactoresdependentesdohospedeiro,doambienteedamicrobiota • Acarieorixínase poladesmineralizaciónácidadostecidosdentaisseguidada súadestruciónproteolítica. • As actividades microbianas de maior relevancia na orixe da carie son a acidoxénese,acidofilia,aciduriaeacapacidadedeproducirpolisacáridosextra eintracelulares. • AsprincipaisbacteriasimplicadasnaorixedacariesonosStreptococcusmutans eosLactobacillus. • A prevención da carie realízase fundamentalmente mediante o control mecánicoequímicodaplacadental. CUESTIONARIOPARAOREPASO  a)Encheosespazosnotextoseguinte: Acariedentaléunhaenfermidade.......naqueinterveñencatrofactores:......, .......,......etempo.Caracterízaseporunha.......progresivadodenteseguidada destrucióndamatriz.......domesmo.Osprincipaisorganismoscausais considéranseoStreptococcus..........eos...... b)Cita4característicasouactividadesbacterianasconrelevancianaorixee evolucióndacarie. c)¿Conquebacteriaadoitaseasociaracarieactiva? d)Explicaoefectodosfluorurosnaproteccióndacarie e)Vantaxeseinconvenientesdospoliacohoisdeazucrenaprevencióndacarie f)Citatressistemasdeprevencióndacarie Unidade didáctica 16 A carie dental 18 ÍNDICE UNIDADE DIDÁCTICA XVI. A Carie Dental - 21 BIBLIOGRAFÍA LIEBANA UREÑA, José (2002). "Microbiología Oral 2ªed"(capítulo 54). MacGraw Hill-Interamericana. LIEBANA UREÑA, José e BAGÁN SEBASTIÁN, José Vicente: Terapéutica antimicrobiana en odontoestomatología (1996) IM&C y SmithKline Beecham ISBN: 84-7867-123-4. NEGRONI, Marta2009. "Microbiología estomatológica. Fundamentos y Guía Práctica 2ªed".(capítulo 19) Ed. Médica-Panamericana MENAKER, Lewis "Bases biológicas de la caries dental"(Capítulos 8-10 y 13). Ed Salvat . THYLSTRUP, Anders y FEJRSKOV, O. (1988) “Caries”. Ed. Doyma. Citas de recursos en internet Páxina sobre a carie do Instituto Nacional da Saúde dos EUA http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/spanish/ency/article/001055.htm Páxina da Sociedade Americana de Odontoloxía http://www.ada.org/ Páxina da Sociedade Británica de Odontoloxía http://www.bda.org/ Páxina oficial da Sociedade Española de Odontoloxía http://www.seoc.org Páxina oficial da Sociedade Española de Estomatoloxía e Odontoloxía http://www.seeyo.org Páxina oficial da Sociedade Española de Odontoestomatoloxía http://www.soemec.org Lista dos nomes oficiais de bacterias mantida pola Colección Alemá de Cultivos: http://www.dsmz.de/microorganisms/bacterial_nomenclature.php .: Acceso a numerosas revistas médicas gratuítas: http://www.freemedicaljournals.com/htm/esp. Unidade didáctica 16 A carie dental 19 ÍNDICE Unha colección orientada a editar materiais docentes de calidade e pensada para apoiar o traballo do profesorado e do alumnado de todas as materias e titulacións da universidade VICERREITORÍA DE ESTUDANTES, CULTURA E FORMACIÓN CONTINUA