Historia da radiodifusión galega en Arxentina (1930-1984)

UNIVERSIDADE DE SANTIAG O DE COMPOSTELA Departamento de Historia Contemporánea e América Facultade de Xeografía e Historia Xesús Blanco Rosas HISTORIA DA RADIODIFUSIÓN GALEGA EN ARXENTINA (1930-1984) TESE PRESENT ADA P ARA O ACCE SO AO TÍTULO DE DOUTOR Dirixida polo Catedrático de E.U. e Doutor Xavier Castro Pérez Santiago de Compostela, setembro de 2014 O Catedrático de EU e Dr. Xavier Castro Pérez, do Departamento de Historia Contemporánea e América da Universidade de Santiago de Compostela INFORMA DE QUE: a presente tese de Doutoramento, Historia da radiodifusión galega en Arxentina , pr esentada por Xesús Blanco Rosas para optar ao grao de Doutor, foi realizada baixo a miña dirección, e reúne os requirimentos necesarios para ser valorada polo tribunal correspondente. Para que conste a tales efectos, asino o presente documento en Santiago de Compostela a 30 de setembro de 2014. Asdo. V isto e Prace RESUMO Bos Aires foi o lugar de cerne e principal foco de desenvolvemento da radiodifusió n galega no exterior, un fenómeno comunicativo que se estendería posteriormente aos principais países de asentamento da colectividade en Europa e América. Dadas as súas dimensións e características este movemento radiofónico ofrece moitos puntos de interese para o seu análise, pois ao lidera do cuantitativo das audicións galegas engádese a alta calidade acadada por gran parte destas experiencias, sobre todo p or aquelas que contaron na súa realización coa participación dire cta dos principais intelectuais, escrit ores e artistas da diáspora galega. Alí xurdiron títulos tan emblemáticos como Recordando a Galicia , de Maruxa Boga, La Voz de Galicia , de Fernando Iglesias ‘Ta cholas’ ou Galicia Emigrante , do exiliado Luís Seoane, que constitúen a día de hoxe un referente indispensable na historia do xornalismo galego. Porén ata hai poucos anos a existencia destes espazos pasaba case desapercibida para a comunidade académica e era ignorada a pola xeneralidade do s galegos, sendo os emigrantes de alén mar os únicos en recordalas. A Tese de Doutoramento Historia da radiodifusión galega en Arxentina (1930-1984) acometeuse coa finalidade de encher ese b aleiro, dando a coñecer unha das máis singulares experiencias comunicativas da diáspora galega. O proceso analízase no seu período histórico, que abrangue de sde a aparición dos primeiros microespazos en 1930 ata o peche da última das cabeceiras históricas da galeguidade, Recordando a Galicia , en 1984. Neste percorrido estableceuse por vez primeira un seguimento por etapas das diferentes audicións, atendendo ta mén aos ciclos xeracionais nos que se inscriben as persoas que as promoveron no eido da galeguidade, e á interacción destes espazos coa sociedade do seu tempo. Como base das investigacións utilizouse un amplo e va riado repertorio de fontes, obtendo como resultado unha ampla e exhaustiva listaxe de referencias sobre a radiodifusión galega, que se organizou en base a tres niveis de agrupamento: contidos do s programas recollidos en gravacións, textos radiofónicos e nas transcr icións deses materiais en diversos soportes; unha ampla miscelánea de referencias testemuñais propor cionadas polos protagonistas destas actividad es e por persoeiros que as coñeceron de cerca, e unha nutrida bibliografía sobre os medios comunicación e a emigración galega. Este estudo quere contribuír ademais ao asentamento dun modelo para as investigacións sobre os medios galegos no exterior que vaia máis aló das referencias d e carácter enciclopédico, os repertorios e as compilacións de fontes, para promover estudos académicos amplos, nos que se co ntemplen tanto os aspectos comunicativos dos medios analizados, como o contexto político, socioe conómico e cultural no que se inscr iben. VERBAS CLAVE Radiodifusión, Xornalismo, Medios de Comunicación, Historia de Galicia, Galeguismo, Emigración, Arxentina, Historia de América, Historia Contemporánea. ABSTRACT Buenos Aires was the site of core and main development focus Galician broadcasting abroad, a communicative phenomenon that would extend later to t he main countries of settlement of the community in Europe and America. Given its dimensions and characteristics of this movement radio offers many points of int erest for your analysis, because the leadership of the auditions quantit ative Galician added the high quality achieved throughout much of these experiences, especially for those who have relied on it s implement ation with the direct particip ation of leading intellectuals, writers and art ist s of the Galician diaspora. There arose such iconic titles as Recordando a Galicia , of Maruxa Boga, La V oz de Galicia , of Fernando Iglesias 'T acholas' or Gali cia Emigrante , of the e xiled Luis Seoane, who are today an indispensable reference in the history of Galician journalism. But until a few years ago the existence of these areas went almost unnotice d by the academic community and was ignored by the generality of Galicia, with migrant s from oversea the only ones to remember . The doctoral thesis Historia de la ra diodifusión gallega en Argentina (1930-1984) was undert aken in order to fill the gap, presenting one of the most unique experiences communicative Galician diaspora. The process is analyzed in it s historical period, sp anning from the appearance of the first microesp azos in 1930, until the close of the la st header of the historical Galician nationalism, Recordando a Galicia , in 1984. This ro ute was est ablished for the first time by tracking dif ferent st ages of auditions, also attending to generational cycles in enrolling people promoted in th e field of Galician nationalism, and the interact ion of these sp aces to society of that time. As a started po int of the research u sed a wide and varied repertoire of sources, obt aining as a result a comprehensive and thorough list of references on the broadcasting of Galicia, which was organized based on three levels of grouping: the content s of the programs included in recordings, radio and text in the transcript s of these materials in various media; a wide miscellan y of references testifies provided by the prot agonists of the se activities and persona lities that knew about, and nourished the literature on communication and media Galician emigration. This study will also co ntribute to the est ablishment of a model for research on the Galician media abroad that go beyond the encyclopedic character references, the repertoires and compilations of sources, to promote ex tensive academic studies, in which account aspect s of communication media analyzed, such as the political context, cultural and socio- economic group they belong to. KEYWORDS Broadcasting, Journalism, Media, History of Galicia, Galician, Emigration, Argentina, American History , Conte mporary History . Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 7 ÍNDICE Limiar 21 Obxectivos e metodoloxía de traballo 49 1. A emigración galega a Arxentina e América (1930-1984) 58 1.1. Aspectos xerais 61 1.2. Un contexto previo marcado polas flutuacións (1900-1929) 64 1.3. O ciclo involucionista da emigración durante a crise económica e a Guerra Civil (1930-1939) 66 1.4. O exilio galego como factor dinamizador da colectividade emig rada (1936-1939) 72 1.5. Prolongación do estancamento durante a posguerra española e a Segunda Guerra Mundial (1939-1945) 79 1.6. Recuperación e última gran vaga migratoria (1946-1962) 80 1.7. Viraxe de rumbo cara a Europa e estancamento definitivo (1963-1984) 85 2. A prensa galega da emigración en América: antecedente comunicativo, compañeira de camiño e referente fundamental no desenvolvemento das actividades radiofónicas no exterior 88 2.1. Asentamento e configuración de modelos (1879-1910) 95 2.2. Consolidación e expansión (1911-1930) 96 2.3. Politización do xornalismo de alén mar durante a Segunda República (1931-1936) 97 2.4. A prensa do Exilio (1936-1969) 99 2.5. Estancamento e perda de influencia (1970-1990) 103 2.6. Un legado perdurable 105 3. A radiodifusión en Arxentina 107 3.1. Nacemento da radio e aparición das primeiras emisoras (1920-1929) 109 3.2. Expansión do sistema radiofónico arxentino (1930-1939) 113 3.3. A década dourada (1940-1949) 116 3.4. Aposta polos formatos consolidados para manter o liderado (1950-1959) 119 3.5. A dura competencia da TV (1960-1969) 120 3.6. O afianzamento das FM (1970-1982) 122 3.7. A Democracia irrompe nas ondas porteñas (1982-1989) 123 3.8. A radio Arxentina ante a era dixital (1990-2013) 123 4. A radiodifusión galega no panorama comunicativo da emigración: o caso de Arxentina 125 4.1. Preeminencia do marco territorial arxentino no desenvolvemento das actividades radiofónicas da emigración galega 131 4.2. Caracterización e tipoloxías das actividades radiofónicas promovidas 136 Xesús B lanco Ros as 8 pola emigración galega 4.3. A Idade Dourada da radiodifusión galega en Arxentina (1930-1984) 139 5. As orixes porteñas da radio galega da emigración (1930-1938) 144 5.1. Galicia e América unidas pola radio: A primeira retransmisión entre Santiago de Compostela e Bos Aires (19 de decembro de 1932) 147 5.1.1. Xestación dun fito comunicativo 149 5.1.2. Unha complexa tramitación 151 5.1.3. Requisitos loxísticos e técnicos 155 5.1.4. Desenvolvemento da retransmisión 157 5.1.5. Valoracións trala escoita 162 5.1.6. Éxito ou fracaso? 166 5.1.7. A emisora que si funcionou e volveu retransmitir para América 168 5.2. Manuel Núñez Búa e ‘Tacholas’ na Hora Iberoamericana (1932-1937) 172 5.3. José Barreiro e Maruxa Villanueva na Hora Hispano-Argentina (1933- 1938) 178 5.3.1. O compositor que amaba a radio e a raíña dos alalás 179 5.3.2. A presenza galega acrecenta o éxito do programa 183 5.3.3. Rivalidade pola audiencia 187 5.4. Hora Gallega de José Rodríguez de Vicente (1932-1935 c.i) 188 5.4.1. Político, humorista, xornalista e home de radio 188 5.4.2. O primeiro programa galego de longa duración 190 5.4.3. Estrutura, seccións e contidos 192 5.4.4. As outras achegas radiofónicas de ‘Joselín’ 194 5.5. Presenza galega na radiodifusión arxentina non relacionada coa emigración: Tertulias Literarias, de Xavier Bóveda (1934-1935) 195 5.5.1. Xavier Bóveda, biografía dun escritor 196 5.5.2. Unha proposta diferente 197 5.5.3. Faladoiros ou monólogos? 199 5.5.4. Comentarios radiofónicos 201 5.5.5. Estratexias comunicativas 204 5.5.6. Perfís da audiencia e valoracións do programa 205 5.5.7. O legado radiofónico de Tertulias Literarias 207 6. As primeiras radiorevistas galegas (1939- 1961) 211 6.1. O vencello coas corais e o teatro galego 215 6.2. Galicia, de Maruxa Villanueva (1939-1945) 217 6.2.1. Inauguración 219 6.2.2. Arte e cultura para a colectividade 220 6.2.3. Obxectivo: prestixiar a Galicia 223 Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 9 6.2.4. Peche precipitado 224 6.3. Primeira época de Recordando a Galicia, de Maruxa Boga (1945-1961) 226 6.3.1. Maruxa Boga, a locutora eterna 227 6.3.2. Catro décadas de audicións galegas 229 6.3.2.1. Os inicios en LS2 Radio Buenos Aires (1945) 229 6.3.2.2. Continuidade e consolidación en Radio Rivadavia (1946-1961) 233 6.3.3. Estrutura, seccións e contidos 236 6.3.3.1. “Nuestra nota editorial de hoy” 238 6.3.3.2. “Los más prestigiosos intelectuales y artistas gallegos radicados en la Argentina” 241 6.3.3.3. Seccións sobre historia e literatura 244 6.3.3.4. Novas e informacións de actualidade 246 6.3.3.5. Acompañamento musical e son 247 6.3.3.6. A publicidade 248 6.3.4. Sostemento económico do programa: apoios das entidades societarias e patrocinios dos emigrantes galegos 249 6.3.5. Unha audición querida pola colectividade 253 6.4. La Voz de Galicia , de Fernando Iglesias ‘Ta cholas’ (1953 - 1954) 256 6.4.1. Traxectoria biográfica dun actor e home de radio 257 6.4.2. “La voz de la Galicia emigrada al servicio de la Galicia eterna” 259 6.4.3. Estrutura, seccións e contidos do programa 263 6.4.3.1. Locución, comentarios editoriais e outras “Cousas” de ‘Tacholas’ 264 6.4.3.2. A importancia do apartado musical 267 6.4.4. Patrocinios e publicida de 268 6.4.5. Relacións de La Voz de Galicia coa sociedade arxentina e o ámbito societario galego 269 6.4.6. Desaparición silenciosa 271 6.5. Presenza galega na radiodifusión arxentina non relacionada coa emigración: Cartas a una mujer , de Xavier Bóveda 272 7. Segunda vaga radiofónica galega: as audicións Luís Seoane no exilio (1954- 1971) 276 7.1. Luís Seoane nos medios de comunicación 280 7.2. A audición Galicia Emigrante (1954-1971) 286 7.2.1. Obxectivos herdados 289 7.2.2. Tres etapas evolutivas 291 7.2.2.1. O suplemento oral da revista Galicia Emigrante (1954-1958) 292 7.2.2.2. Consolidación do programa en solitario (1960-1969) 296 Xesús B lanco Ros as 10 7.2.2.3. Galicia Emigrante sen Seoane (1970-1971) 299 7.2.3. Equipo profesional e colaboradores 301 7.2.4. Estrutura, seccións e contidos 305 7.2.4.1. Crónicas editoriais 309 7.2.4.2. Entrevistas a persoeiros da galeguidade ou relacionados con Galicia 310 7.2.4.3. Novas da colectividade, efemérides e outras seccións menores 317 7.2.4.4. Acompañamento musical e son 319 7.2.4.5. Anuncios e contidos publicitarios 320 7.2.5. Fundamentos ideolóxicos: unha empresa galeguista, independente e con vocación social 321 7.2.6. O patrocinio de Javier Vázquez Iglesias 327 7.2.7. A dimensión social de Galicia Emigrante 331 7.2.7.1. Relacións da audición Galicia Emigrante coas entidade societarias da Emigración 332 7.2.7.2. Niveis de audiencia e perfil dos oíntes 334 7.2.7.3. Opinións e valoracións sobre o programa 336 7.3. Luís Seoane nas audicións do Centro Lucense de Bos Aires (1958-1967) 338 7.3.1. Percorrido dunha audición societaria polas ondas bonaerenses 342 7.3.2. Equipo profesional, estrutura, seccións e contidos 345 7.3.3. Últimas emisións 347 7.4. Os textos radiofónicos de Seoane: breves anotacións sobre o seu estilo e análise temática 348 7.4.1. A emigración desde múltiples perspectivas 355 7.4.1.1. Os procesos migratorios e as súas implicacións para Galicia 357 7.4.1.2. Defensa dos emigrantes e denuncia dos seus problemas 360 7.4.1.3. Achegas da Emigración 363 7.4.2. Problemas endémicos da realidade galega e propostas para a súa resolución 368 7.4.3. Diálogo intercultural 370 7.4.4. Galeguismo e pensamento político 372 7.4.5. Historia de Galicia e relación dos galegos co pasado 379 7.4.5.1. Unha historia con conciencia social 380 7.4.5.2. Tratamento das diferentes épocas 382 7.4.6. Unha guía de Galicia: paisaxes, l ugares e monumentos 386 7.4.7. Cultura popular galega 388 7.4.7.1. Sociabilidade e alimentación nas festas e tradicións populares 389 Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 11 7.4.7.2. Mitos, lendas e supersticións 390 7.4.7.3. Artesanía, vellos oficios e utensilios tradicionais 392 7.4.8. Creación artística 393 7.4.8.1. Arquitectura 395 7.4.8.2. Escultura 396 7.4.8.3. Pintura 397 7.4.8.4. Fotografía 402 7.4.8.5. Cine 403 7.4.9. A lingua 405 7.4.10. Obras literarias, ensaios e publicacións especializadas 406 7.4.11. Xornalismo e medios de comunicación 408 7.4.12. Música e actividades musicais 416 7.4.13. Salvagarda do patrimonio cultural galego 420 8. Segunda vaga radiofónica galega: as audicións culturais do exilio como forma de compromiso co Galeguismo (1958-1968) 424 8.1. Actividade radiofónica de Andrés Rodríguez Barbeito para as colectividades emigradas (1958-1960) 426 8.1.1. Galicia en el aire e outros espazos galegos (1958 - finais da década de 1960 c.i.) 428 8.1.2. España Eterna 430 8.2. M irador Bibliográfico Galego , a sección literaria de Xosé Neira Vilas (1958-1963) 433 8.2.1. Neira Vilas, Anisia Miranda e Elsa Fernández 434 8.2.2. Comentarios sobre Literatura galega 437 8.2.3. Defunción por orfandade 439 8.3. Presenza galega na radiodifusión arxentina non relacionada coa emigración: o activismo radiofónico de Lorenzo Varela 440 8.3.1. Vida e compromiso social dun escritor exiliado 440 8.3.2. Hora Once, un programa cultural arxentino con proxección internacional (1962-1968) 443 8.3.2.1. Equipo profesional, colaboradores e contidos 446 8.3.2.2. “La minicarta” de Varela e as colaboracións de Seoane 448 8.3.2.3. Presenza da política nun programa cultural 452 8.3.3. Outras incursións de Varela na radio e a TV arxentinas 453 9. O retorno de Recordan do a Galicia e o esplendor e expansión terri torial das audicións dependentes de entidades societarias (1954-1984) 458 9.1. A segunda época de Recordando a Galicia : unha exitosa refundación e dúas audicións paralelas (1968-1984) 460 Á miña familia, ás persoas que me apoiaron e a todos os que loitan contra ventos e tempestades. “¿Sabes lo que es la emoción? La emoción es…; perdón lector amigo, para saber lo que es la emoción es necesario sentarse ante el micrófono y hablar al público invisible, a aquellas gentes que son nuestros hermanos y que escuchan a través de miles de kilómetros de distancia; a aquellos herman os que al escuchar, sin quererlo ni advertirlo…, sienten rodar ardorosas gotas que brotan de su s ojos…” . “… Santiago 19 de diciem bre” , El Eco de Santiago , 23 de decembro de 1932 Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 21 LIMIAR Na Historia da radiodifusión galeg a en Arxentina, obxecto de estudo da presente T ese de Doutoramento, conflúen varias temáticas de análise que determinaron a dinámica da s investigacións realizadas: a h istoria de Galicia e dos galegos, pr incip almente da súa diáspora durante a convulsa época do exilio, a Guerra civil e a T ransición, os procesos migratorios que prot agonizaron eses mesmos galegos en América do Sur , coa atención centrada, neste caso, no marco territorial dun p aís, Arxent ina, e sobre todo da súa capit al, Bos Aires, e as actividades no ámbito da radiodi fusión desenvolvidas nese contexto esp acial e cronolóxico, entendidas como unha nova forma de comunicación xornalística que viña a engadirse á prensa, p ara poñerse ao servizo da divulgación das inquedanzas e intereses das colectividades galegas emigradas no p aís porteño. Antes de emprender a análise de todas est as cuestións considero ne cesario realizar unha serie de consideracións previas que axudarán á mellor comprensión e entendemento da temática propost a e do p articular seguimento que se lle aplicou nest a investigación. T rat arei de expoñer en primeiro termo as motivacións particulares que me levaron á súa escolla como obxecto de estudo. Realiza rei a continuación unha breve síntese da metodoloxía de traballo aplicada, así como da estrutura que present a a organización deste ambicioso e extenso seguimento ao longo de 12 capítulos. Posteriormente, engádense unha serie de reflexións en torno á bibliografía previa sobre est a temática, é dicir sobre o estad o da cuestión das investig acións relacionadas coa radiodifusió n galega no exterior , analizando e avaliando o carácter d esas achegas, as súas contribucións ao estudo e co ñecemento da materia e, asemade, as carencias ou esp azos baleiros que deixaron pendentes e que, en moitos casos, aínda per manecían sen analizar . Por último, e como con secuencia lóxica do anterior , exporanse os obxectivos que se cons ideraron fundament ais á hora de afront ar este novo acercamento así como as súas achegas máis relevantes, atendendo t anto ao marco específico do obxecto de estudo analizado, a radiodifusión galega en Arxentina, como a outros campos de investigación máis xenéricos, como a historia xeral dos procesos migratorios, ás manifest acións culturais das colectividades asent adas noutros países ou a historia dos medios de comunicació n no ámbito galego e esp añol, así como en Arxentina e América do Sur . Motivacións e escolla do obxecto de estudo Non é doado expoñer as razóns qu e me levaron a dirixir a atención cara a un obxecto de estudo t an complexo e multiforme en detrimento doutras temáticas probablemente máis accesibles, manexables e sinxelas. Unha respost a posible, ao tempo que lóxica, sería relacionar est a decisión coa miña formación como historiador que se especializou na área de Historia Contemporánea e de América, e coa miña voca ción profesional como xornalist a, que traballou por esp azo de varios anos no medio radiofónico. Afondando algo máis é Xesús B lanco Ros as 22 posible que t amén teña moito que ver a miña propia condición de “emigrante” a pequena escala, pois meus p ais, ambos profesores, estiveron oito anos exercendo en Estremadura antes de retornar definitivamente a Galicia. Desde entón resido en Vila garcía, pero a pesar do tempo transcorrido nunca deixei de sentirme un pouco emigrante. É probable que fose este sentimento de non pertenza a ningún lugar o que me levase a sintonizar con esa sensación de perda e afast amento t an común aos emigrantes, que me smo segue presente cando se pecha o ciclo, ao experiment ar no seu retorno que, por exemplo, a Galicia “soñada” desde lonxe non se corresponde coa realidade que lembraban ou mesmo coa que levaban moito tempo imaxinando. T odo cambiou, todo é diferente agora, e o universo da súa terra nat al lles resulta t an alleo como esas novas terras ás que emigraran na procura dunha vida mellor . Quería por iso coñecer en maior profundidade e dunha forma máis directa como eran eses homes e mulleres que tiveron que deixar tras d e si toda a súa vida, todo aquilo que amaban e que lles daba sentido e identidade , para p artir de cero unha e outra vez. O coñecemento dest a realidade, a emigración, t amén xustifica en p arte o meu interese polos medios de comunicación, pois entendo q ue o feito mesmo de desprazarse crea nas persoas unha necesidade imperiosa de interca mbiar experiencias co fin de integrarse na nova realidade na que se ven mergullados. Queren comprender mellor os e lementos diferenciais desas xentes, sociedades e culturas, que mesmo nun p aís no que semella que as dist ancias entre os pobos son máis teóricas que prácticas, acaban por revelarse fundament ais na convivencia cotiá. Pero t amén que eles, os indíxenas cos que os emigrantes conviven no seu proceso de asimilación, sexan máis conscientes das súas circunst ancias e motivacións persoais, o que non sempre result a doado. Existe ademais nest a inquedanza investigadora un interese particular por coñecer mellor a traxectoria de determinados persoeiros da galeguidade, que entronca direct amente coa curiosidade que sempre tiven pola histor ia da diáspora galega du rante a Guerra Civil, unha temática que os meus profesores de historia de ensino secund ario p arecían querer evit ar ou quitarse de en riba sempre que podían, e que por t anto non puiden coñecer en profundidade at a que iniciei os estudos universit arios. Foi entón cando xa por interese propio, quixen afondar nas import antes contribucións dos exiliados gal egos como Castelao, Luís Seoane ou Lourenzo V arela, todos eles claves no desenvolvemento da radio galega no exterior , quen lonxe de sentirse derrotados cand o a realidade lles impuxo a emigración como única alternativa, atop aron nos lugares de destino forzas renovadas p ara defender , con máis ímpeto se cabe, aquelas ideas nas que crían, esa concepción da Galicia Ideal de Castelao convertida p ara eles no Grial que movería a súa procura, no motor do seu espírito emprendedor . Interésame asemad e a cultura galega, o seu carácter diferencial, a súa complexidade e eclecticismo, o e spírito inquebrant able dos galegos emigrados que os levaba a deixarse a pel nos traballos máis duros e ruíns, en todas as iniciativas que promovían a base de tesón e esforzo pero, particularmente, por esa singularid ade de Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 23 amosar máis capacidade p ara crear e prosperar cando están fóra da súa terra, que mentres permanecen nela. A confluencia dese interese particular pol o coñecemento da emigración e os medios de comunicación, en relación coa realidade concret a de Galicia, engadíndose ademais not able abundancia e disposición de materiais e informacións espe cíficas, me levaron entonces a escoller como temática p ara a elaboración da miña Me moria de Licenciatura a contribución á prensa e a radio da emigración realizada polo exiliado Luís Seoane a través da audición e a revist a Galicia Emigrante . O result ado dest as investigacións sería publicado posteriormente nun ensaio titulado Galicia Em igrante . Prensa e radio no exilio galego (2010). A decisión posterior de elaborar unha T ese de doutoramento na que se a mpliaba o marco de análise ao conxunto das actividades radiofónicas que promoveron os galegos en Arxentina era por t anto unha consecuencia lóxica ao tempo que complementaria do camiño percorrido. T amén se tiveron en co nsideración unha serie de factores que facían especialme nte recomendable o marco xeográfico da República Ar xentina, e máis concretamente o da súa capit al, Bos Aires, para o seguimento do fe nómeno coñecido como “radio ga lega da emigración”. A súa elección result aba case ob rigada pola propia din ámica evolutiva que present an as actividades radiofónicas relacionadas coa emigración galega. Bos Aires foi o foco de orixe dest as iniciativas, que comezaron a dar os seus primeiros p asos na capit al porteña a principios da década de 1930, asent ando unha forma de facer radio que logo se faría extensible a outros p aíses. T rátase t amé n do destino da emigración galega onde se promoveron un maior número de a udicións e actividades r adiofónicas, e t amén on de est as acadaron unha maior significación en niveis de calidade ao implicarse na súa rea lización, en calidade de promotores ou como condutores, algúns dos máis prestixiosos represent antes da intelectualidade ga lega do momento, como Luís Seoane ou o prop io Castelao. O fulgor deste fenómeno, que ben podería cualificarse como Idade de Ouro da radiodifusión galega no exterior , mantivo a súa vixencia aprox imadamente at a mediados da década de 1980, que é o período analizado nest a obra. En todos estes procesos tiveron moito que ver a import ancia numérica da colectividade galega asent ada en Arxentina, a máis cuantiosa entre todos os destinos preferentes dos emigrantes, e o grande dinamismo que a caracterizou promovendo múltiples iniciativas e actividades nos máis diversos ámbitos, con especial fincapé do no cultural e comunicativo . Investigacións sobre a radio galega da emigración. Est ado da cuestión Dentro do complexo e nutrido enramado das investigacións sobre os procesos migratorios galegos alén mar , autores como Ri cardo Palmás ou Alberto Vilanova chamaban a atención hai agora case medio século sobre a necesidade de recuperar a memoria histórica das múltiples actividades que prot agonizaron os galegos da diáspora nos máis diversos ámbitos Xesús B lanco Ros as 24 creativos e culturais, baleiro por outra p arte que eles mesmos trataron de cubrir coas súas propias achegas. Percorreuse un longo camiño desde ent ón no que un nutrido grupo de investigadores realizaron unha ampla variedade de traballos; monografías e estudos afondando na análise desas a ctividades e describindo su mariamente as súas princip ais características. A pesar dos not ables avances acadados por eses autore s e do relativamente amplo volume de achegas aparecidas nos últimos anos, quedaban aínda aspecto s relevantes pendentes de trat ar , entre os cales un dos menos explorados era o relacionado cos medios de comunicación. O nivel de relevancia e a repercusión acadados pola prensa e a radio da emigración galega, expresado t anto pola importancia numérica como pola alt a calidade de moitas das iniciativas comunicativas que a colectividade pr omoveu no exterior , levaría a pensar que est a temática resultaba case de obrigado trat amento para os investigadores, pero non fo i así. Pese a que a s actividades xornalísticas pr ot agonizadas polos galegos tivero n unha ampla traxectoria desde a aparición das primeiras cabeceir as da prensa da colectividade a comezos do século XIX e a pesar tamén das dimensións que acadou o xornalismo galego en p aíses como Arxentina, onde fixeron a súa aparición un inxente volume de xornais, revist as e audicións radiofónicas, o certo é que a ap arición de estudos e análises específicos sobre a materia era rela tivamente escasa at a dat as recentes. Así o salient aba o historiador Carlos Zubillaga cando publicou A prensa galega de inmigración en Uruguai , ao afirmar que a prensa da emigración galega “non recibiu o trato pormenorizado que a súa entidade xustifica”, engadindo continuación que só lograra identificar media ducia de mencións significativas p ara a área concreta de Uruguai. No caso da radiodifu sión a situación era moito peor . O xornalist a Xosé Luís Blanco Campaña, ao referirse ao est ado das investigacións sobre est a temática, afirmaba: “polo que se refire á utilización do medio radio por p arte das colectividades galegas o estudo est aba sen facer” (BLANCO CAMP AÑA, Xosé Luís: Radio en prensa na Galicia Exterior . Xunta de Galicia, 1995, p. 14). En efecto, a escaseza numérica de referencias, así como as limit acións e brevidade das informacións que achegan, result a máis que p atente en comp aración coa maior abundancia dos estudos dedicados á prensa da emigración, quedando a impresión de que a p arte radiofónica resultou marxinada neste tipo de análises. Poden apunt arse algunhas teorías para trat ar de explicar este aparente esquecemento académico, e en todos os casos están relacionadas coa propia natureza do fenómeno comunicativo analizado e as singularidades inherentes á realidade da emigración en cada p aís de asentamento da colectividade. En primeiro termo t anto estas actividades coma o propio medio radiofónico en si mesmo, comezaron a súa andaina de forma t ardía en comp aración coa prensa da emigración, concret amente cunha diferenza de máis dun século e medio. A seguinte singularidade exprésase en termos cuantitativos, xa que se const ata con Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 25 claridade a existencia dun menor volume de actividades radiofónicas protagoniza das por galegos, en comp aración co amplo repertorio de publicacións e revistas que se veñen edit ando desde comezos do século XIX . Aos factores anteriores habería que enga dirlles os inherentes á propia natureza do medio radiofónico como obxecto de estu do, pois a diferenza da prensa, que ten un so porte físico en p apel, os contidos radiofónicos b aséanse en algo t an int anxible coma o son, polo que non sempre result a posible a súa consult a directa a menos que ese son fose expresamente capturado mediante algún sistema técnico de gravación. De feito, as fontes materiais que existen sobre as actividades radiofónicas galegas son, por unha p arte, os textos ou guións concibidos especificam ente p ara elas, que pola súa natureza ofrecen unha visión incomplet a do que se podería denominar “feito radiofónico”, e pola outra os rexistros sonoros deses esp azos, mais axeitadas polas súas cara cterísticas p ara coñecer todos os pormenores das emisión s, pero xeralmente escasas, non sempre ben conservadas e difíciles de localizar . Finalmente, os investigadores que se achegan a esta temática, requiren p ara poder facelo con cert as garantías, un coñecemento específico previo do medio radiofónico e das sú as particulares cara cterísticas comunicativas, o qu e probablemente explicaría o feito de que unha parte import ant e dest as achegas correspondan a profesionais do xornalismo, sen do tamén na actualidade bast ante inferiores as realizadas no ámbito académico por investigadores de disciplinas como a Historia ou outras ciencias humanas e so ciais, nas que os medios de comunicació n e a súa interacción coa sociedade desenvolven un prot agonismo importante. A conxunción destes factores xustificaría o carácter serodio das referencias en torno á radio galega da emigración, máis serodio se cabe cando o que se busca son estudos específicos de cert a profundidade, e explicaría t amén a súa escaseza e dispersión disciplinar at a dat as relativamente recentes. En concreto non foi ata 1995, cando o xornalist a Xosé Luís Blanco Camp aña publicou Radio e prensa na Galicia Exterior , que se puido cont ar cunha obra centrada de forma case exclusiva nesta temática. Mesmo cando catro anos máis t arde, o mesmo autor actualizou esa primeira achega p ara incluíla na súa Historia da radio en Galicia (1999), seguí an sen rexistrarse novidades relevantes na Bibliografía. Porén, como el mesmo sinalou, a traxectoria das audicións galegas polo mundo adiante no n pasara tot almente desapercibida, pois desde medi ados dos anos 60 ap areceran mencións específicas, algunhas de cert a extensión, en monografías, traballos de investigación p ara revist as especializadas e nun amplo repertorio de artigos xornalísticos. Por todo elo, no momento de analizar a evolución e desenvolvemento das diferente s achegas bibliográficas sobre a radio da emigración galega, se tiveron en cont a, xunto cos traballos dedicados es pecificamente a est a temática, que como se indicou escasean, aqueles que trat aban de forma xenérica as difer entes act ividades culturais promovidas pola s colectividades galegas polo mundo adiante, na que os medios de comunicación constituían unha manifest ación máis desta din ámica; ou estudos como o do propio Blanco Camp aña, Xesús B lanco Ros as 26 quen tratou a radiodifusión de forma conxunt a coa prensa. Por último, tamén se prestou atención a aquelas investigación s que centrándose unicamente no xornalismo escrito, engadían referencias significativas sobre a s actividades radiofónicas, especialmente naqueles casos no s que os dous m edios complementábanse at a o punt o de que en caso s determinados, como o da audición e a revist a Galicia Emigrante , chegaban a conformar un mesmo proxecto comunicativo expr esado a través de dous soportes. O primeiro autor en mencionar as activi dades radiofónicas dos galegos emigrados sobre o que existe const ancia foi Antonio Coucei ro Freijomil, quen incluía breves referencias dos programas máis destacados nas décadas de 1930 e 1940 esp alladas polos tres volumes do seu Diccionario Bio-Bibliográfico de escritores (Editorial Bibliófilos g allegos, Santiago de Compostela, 1951-1953). Non se f acía nesta achega un trat amento específico da radiodifusión galega no exterior , senón máis ben unha alusión circunstancial e n función da relación que mantiñan estes esp azos cos persoeiros galegos comprendidos na obra. Aínda que sen definir con claridade o fenómeno, nas referencias posteriores xa se falaba expresamente dunha radio galega da emigración, e ntendida neste caso co mo unha extensión do xornalismo escrito promovido pola colectividade dest a orixe. En consecuencia, as audicións e as o utras iniciativas radiofónicas afines, era n present adas nesas abordaxes como unha p arte máis das múltiples actividades que desenvolvían os galegos nos países de asent amento. Esas referencias, bast ante máis extensas e completas nas informacións que achegan que as de Couceiro-Freijomil, corresponden a dúas obras xenéricas dedicadas ás múltiples manifest acións culturais promovidas pola emigración galega en Arxentina nos máis diversos ámbitos. T rátase en ambos casos de epígrafes non demasiado extensas nas que se describen de forma xenérica algunhas das audicións máis dest acadas do momento , engadindo apuntes biográficos do s persoeiros da galeg uidade que prot agonizaban e promovían esas iniciativas. A máis temperá destas mencións corresponde ao historiador galego-arxentino Alberto V ilanova, quen trat aba do asunto nun capítulo que semella un caix ón desastre polo seu encabezamento: “Prensa, radio, coros y editoriales”, incluído no tomo II da súa obra Los gallegos en la Argentina (Ediciones Galicia, Bos Aires, 1966, pp. 1241-1244). A súa aparición no ano 1966 se producía cunha dist ancia de dez anos con respecto ao primeiro estudo relacionado coa prensa da diáspora, Periodist as y prensa gallega en Cuba (Bos Aires,1956), de Adolfo Calveiro, que ap arecía incluído nas Actas do Primeiro Congreso da Emigración Galega. O breve ap artado que V ilanova dedicaba á radio, case adquire a categorí a de fonte pola súa coet aneidade coa emisión de boa parte das radiorevist as galegas clásicas. Iniciábase cunha breve introdución na que se salientaban as que p ara o autor eran as princip ais características da radio galega en Arxentina. A continuación identificábase a Manuel Núñez Búa coma o primeiro locutor galego no exterior , o que non era Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 27 complet amente certo pois, como se verá, t amén traballaban na radio ar xentina por aqueles anos José Rodríguez de V icente e Maruxa V illanueva, ambos de orixe galega e promotores de audicións p ara a colectividade, e comentábanse catro das audicións galega s máis significativas de momento: Recordando a Galicia, La V oz de Galicia, Galicia Emigrante e Galicia en el Aire . A nota ofrece pouca información acerca destes progra mas e dos aspectos radiofónicos que os envolvían, centrándose maiormente nas breves biografías dos seus condutores. No caso concreto de G alicia Em igrante e Galicia en el Aire t amén mencionaba brevemente aos seus p atrocinadores: Javier Vázquez Iglesias e Jo sé Ramallo. Ambos serían cit ados posteriormente na maior p arte dos artigos referidos a eses programas, pero foi aquí onde se dest acou por vez primeira a import ancia do p apel que desenvolvían coa súa achega económica. Cando se publicou a obra a radio era aínda un medio relativamente novo, que est aba a revolucionar o p anorama comunicativo da sociedade porteña, e V ilanova dedicaba unhas poucas liñas ao comezo do seu artigo a reflexionar sobre o tema, dest acando aspectos como o seu p apel como complemento prop agandístico do que facían a tribuna e a prensa ou a súa grande eficacia na divulgación “de cosa s y temas de la T ierra que de otra manera el gran público (. ..) hubiera olvidado”. Finalmente, o historiado r salient aba a incap acidade, que segundo a súa opinión, tiñan o s galegos non só p ara constituír unha emisora propia “dada la cap acidad económica y emprendedora de nuestra colectividad”, senón mesmo p ara manter as emisións que existían, desaparecendo algunhas pola falt a de apoio da colectividade á que ían dirixidas. Este último punto result a especialmente interesante porque reflicte unha certa desunión entre os galegos e migrados en Arxentina e o condicionamento ao que poderían est ar sometidas as audicións, segundo se decant asen ou non por unha determinada afiliación. Indo un pouco máis lonxe podería afirmarse que o artigo está influenciado pola ment alidade de Luís Seoane, con quen Alberto V ilanova mantiña daquela un estreito cont acto, po lo que en certo modo as reflexións que se recollen nel eran t amén as do exiliado. Nunha liña moi similar , e tamén desde o ámbito bonaerense, o sociólogo Ricardo Palmás publicaba doce anos máis t arde A Emigración Galega na Arxentina (Ediciós do Castro, Sada [A Coruña ], 1978) , obra moi influenciada pola de Vilanova, na que tamén se lles dedicaban as respectivas epígrafes, no n moi extensas, á radio e a prensa da emigración. Aínda que por adscrición xeracional este autor p articip aba xa dun enfoque historiográfico máis moderno, incidindo en ma ior medida no contexto económico-social no que se inscriben as actividades ou, neste caso, os medios analizados, a súa achega non difería en grande medida da que fixera o se u predecesor . Coma V ilanova, analizaba a emigración galega en Arxentina centrándose princip almente no p apel da colect ividade no ámbito cultural. Para elaborar o seu estudo, P almás reunira información sobre os centros galegos, as asocia ción culturais, os coros, os g rupos de teatro, os grupos intele ctuais, as editoras, os grupos políticos e, por suposto, a radio e a prensa da emigración. Como Xesús B lanco Ros as 34 Blanco Campaña o recoñecemento que merece, maiormente por consideralo máis xornalista que investigador, o que moitas veces se traduce na omisión das súas publicacións en citas e referencias bibliográficas. Non obstante considero que o carácter pioneiro e a grande utilidade das súas achegas para o coñecemento da radio d a emigración galega queda fóra de dúbida, especialmente conside rando a escase za e dispersión dos traballos publicados por aqueles anos. Lonxe de cheg ar a elaborar un estudo definit ivo, Blanco Campaña introduce avances moi destacables no coñecem ento desta temática, sendo unha das súas principais achegas ese repertorio inicial de ac tividades radiofónicas no que o xornalista lograba reunir por vez primeira inf ormación da maior parte das audicións promovidas pola emigración galega, ademais de ofrecer un nutrido volume referencias bibliográficas fundamentais para completar a visión deste fenómeno mediático. A aparición do traballo de Blanco Camp aña debe poñerse en relación coa tendencia , que cobrou especial intensidade na década de 1990, de publicar amplos repertorio s sobre a prensa, nos que ap arecían, xunto coas publicacións editadas na Galicia territo rial, as realizadas pola emigración. O primeiro censo d estas cara cterísticas é Historia de la Prensa gallega, 1800-1986 (Ediciós do Castro, Sada [A Coruña], 1990) , obra en dous tomos, publicada por Enrique Santos Gayoso, que constitúe unha compilación exhaustiva, mesmo podería cualificarse co mo enciclopedia, de todas as publicación s periódicas edit adas en Galicia. Centrado xa especificament e nos xornais e revistas promovidos desde éo exterior o Consello da Cultura Galega publicou en 201 1 o seu Repertorio da Prensa Galega da Emigración , en formato libro e t amén en CD-ROM, no que se recollen a práctica t ot alidade das publicacións galegas feit as no exterior . Son obras que polo seu carácter pioneiro e o exhaustivo labor de censado de cabeceiras que levan a cabo constitúen a día de hoxe unha referencia de grande utilidade p ara coñecer desde unha p erspectiva cuantit ativa os datos básicos das princip ais publicacións galegas no exterior , pero que non chegaron a conformar en si mesmas, nin era esa a súa intención, estudos en profu ndidade sobre o tema. Con carácter secundario, polo tratam ento un tanto marxinal que fan da radio galega da emigración, habería que engadir ás a chegas anteriores unha serie de mencións d e xenéricas inseridas en obras de temática migratoria ou ben centradas na cultura e a literatura galegas, pero facendo re ferencia expresa á emigración. Os seus autores so n galeguistas históricos como Bieito Cupeiro ( A Galicia de alén mar , 1989), Xesús Alonso Montero ( Lingua e literatura galegas na Galicia Emigrante , 1995) ou Xosé Neira Vilas ( Memoria da Emigración , 1994-1996). Estas referencias teñen un valor testemuñal, xa que os seus autores viviron de cerca o movemento radiofónico galego da alén mar, ben como protagonistas, como é o caso d e Neira Vilas, quen promovera el mesmo Mirador Bibliográfico Gallego , ou ben como testemuñas privilexiadas desas actividades, das que tamén chegaron a ser partícipes, xa fose en calidade de convidados ou por outros vieiros. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 35 Porén, no que atinxe á cantidade e profundidade da información que a chegan presentan un carácter máis limitado do que cab ería esperar, xa que consisten maiormente en breves comentarios ou mesmo anotacións sobre os espazos máis coñecidos, sen deterse no seu análise nin en avaliar a significación da utiliz ación do medio radiofónico no ámbito comunicativo e cultural da emigración galega. Unha segunda categoría de referencias b ibliográficas ap arecidas na década dos 90, bast ante abundantes numericamente, pero de utilidade variable seg undo as informacións que subministran, son as que se o cup an de audicións ou ac tividades radiofónicas concret as. Entre elas hai poucos traballos de dicados de forma específica ao an álise das audicións galegas (de feito só cont an con monografías específicas Galicia Emigrante , de Luís Seoane, e Sem pre en Galicia , de Meilán, que xustifican o interese suscit ado polo seu carácter emblemático e pola represent atividade seus promotores no eido da galeguidade ) , result ando máis habitual que os coment arios sobre esta s actividades ap arezan inseridos en obras biográficas dedicadas aos persoe iros que as promoveron, sen que sexan obxecto dun trat amento individualizado e mesturándose con outras facianas creativa s. En relación coa et apa inicial da radiodifusión galega en Arxentina c abe dest acar a mención que o historiador da Universidade de S antiago e especialist a en cinema, Ángel Luis Hueso, realizou da primeira conexión radiofónica entre Santiago de Compostela e Bos Aires no ano 1932 nun breve traballo titulado “Los medios audiovisuales en la camp aña del Est atuto de 1936” (artigo publicado en El Museo de Pontevedra. T omo XLIV , 1990). A pesar da súa brevidade est a referencia é moi precisa na información que ofrece sobre o acontecemento e inclúe reflexións i nteresantes en torno á utilización p olítica da radio polo galeguismo e por outras ideoloxías. Sobre as audicións galegas dos ano s 30, 40 e 50, aparecen numerosas mencións en obras dedicadas aos seus condutores, nas q ue, como se indicou, máis alá do ámbito radiofónico, se trataban aspectos variados da súa activid ade creativa ou intelectual. É o caso dunha serie de estudos publicados sobre a actriz Maruxa Villanueva, principalmente as obras Conversas con Maruxa Villanueva na Casa de Rosalía (A Coruña, 1995), unha compilación de varias entrevistas lo ngas realizadas por Andrés Pociña e Aurora López, e A mestresa da casa-museo. Unha Rosalía rediviva (Deputación Provincial de A Coruña, 2009), monografía de Manuel Dourado De ira. As dúas obras recollen diversas informacións sobre a participación de Villanueva en programas de ca rácter pioneiro no ámbito da emigración galega, como La Hora Hispano Argentina ou Galicia . Concretamente a de Dour ado Deira inclúe un pequeno feixe de cartas enviadas polos oíntes a eses esp azos, documentos de grande utilidade para avaliar e analizar aspectos relacionado s coa audiencia e a programación destes espazos. Xesús B lanco Ros as 36 Unha das obras máis interesantes e rica en informacións de carácter inédito sobre a radio galega da emigración dentro desta se gunda categoría é o estudo xa mencionado Fernando Iglesias ‘Tacholas’ , un actor auriense en la Galicia Ideal (Ediciós do Castro, Sada [A Coruña],1996), do filólogo recentemente falecido Luís Pérez Rodríguez. Neste traballo localízase información diversa acerca das audicións radiofón icas nas que participou o actor, pero sobre todo de La Voz de Galicia , que el mesmo conducía.A información recollida permite de feito identificar a ‘Ta cholas’ como un dos principais precurso res da radiodifusión galega alén mar, xunto a Manuel Núñez Búa, Maruxa Villanueva ou José Rodríguez de Vicente. Reprodúcense ademais, traducidos a o galego, diversos textos radiofónicos de ‘Tacholas’ para os programas nos que participou, e documentos autobiográficos seus nos que comentaba outros espazos galegos que se emitían na mesma época. Pero sen dúbida unha das actividad es radiofónicas que concentrou maior atención po r p arte dos investigadores foi a audición Galicia Emigrante , de Luís Seoane, probablemente por cont ar cunha particip ación destacada do intelectual exiliado na súa realización. As princip ais achegas sobre este e spazo corresp onden aos investigadores Xavier Seoane e Lino Braxe, destacándose entre as publica cións que fixeron a partir dos coment arios radiofónicos orixinais a voluminosa Escolma de textos da audición radial de Luís Seoane Galicia Emigrante [Ediciós do Castro, Sada (A Coruña) 1989], prologada e coment ada polos autores nun estudo preliminar , e que reproducía un amp lo volume de materiais para a audición procedentes dos arquivos p articulares de Seoane. A esta obra lle seguirían o ensaio A voz dun tempo: Luís Seoane, criador tot al [Ediciós do Castro, Sada (A Coruña), 1994], Luís Seoane. T extos sobre Arte (Ediciós do Castro, Sada [A Coruña], 1994) O cine e a fotografía (Centro Galego de artes da imaxe - Dirección Xeral de Cu ltura - Consellería de Cultura – Xunt a de Galicia, Santia go de Compostela, 1994) e Luís Seoane e o teatro (Ediciós do Castro, Sada, [A Coruña], 1996) Existen máis mencións significativas sobre este esp azo, pero corresponden xa a outros autores, entre as que dest acan Luís Seoane : Día das Letras Galegas [Xunt a de Galicia / Consellería da Cultura, Santiago de Compostela, abril de 1994], do académico X esús Alonso Montero, ou Luís Seoane dende a mem oria (Ediciós do Castro, Sada [A Coruña], 1994), do tamén académico Francisco Fernández del Riego, nas que se analizan, entre outros asuntos, as actividades de Seoane nos medios de comunicación e as achegas xornalísticas máis dest acadas que realizou p ara a ra dio e a prensa. Mais aló de Arxentina, o espazo que segue a captar maior inte rese entre os investigadores é o programa uruguaio Sempre en Galicia , de Meilán, aínda que nos estudos dedicados a el tamén se achegan datos so bre outras iniciativas de difusión radiofónica xurdidas nese país. Na década de 1990 as principais inform acións sobre esta cabeceira e sobre a radio da emigración galega en Uruguai corresponden á historiadora Cristina Samuelle Lamela, autora dunha breve epígrafe dedicada á radio nun número monográfico Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 37 da revista de Montevideo, Nuestros Gallegos , no que tamén se analizaban diversos aspectos da emigración galega ne se país. Samuelle Lamela facía referencia ao programa Airiños da Miña Terra, que naceu en 1935, e o identifica ba como primeira audición “sobre Galicia, ou más especificamente sobre arte popular gallego”. Salientaba a contin uación a existencia doutros programas post eriores aos que decidiu non prestarlles atención por consideralos “audicións españolas” e non “n etamente gallegas”. Pero o espazo no que realmente se centraba este artigo, ofrecendo unha ampla profusión de datos, era a audición Sempre en Galicia . Tres anos despois a investigadora publicaría unha compilación de varias entrevistas que mantivo con quen por moitos anos foi a voz máis audible desa iniciativa, na monografía Conversas con Manuel Meilán (Edicións Xerais de Galicia, Vigo, 1993). A obra inclúe numerosas referencias a Sem pre en Galicia, da que o galeguista fora o principal condutor, destacándose un capítulo dedicado aos comentarios que Meilán confeccionara para a audición, onde tamén se falaba, entre outros aspectos, sobre as causas que motivaran a súa posta en antena e dos principais compoñentes que integraban o equipo d e realización. Outro país suramericano sobre o que nos anos 90 comezaron a aparecer información s de interese relacionadas coa radio da emigración galega é México, se ben ningunha delas chegaba a constituír un estudo específico sobre a materia. As referencias máis destacadas son obra de Elisio Rodríguez e Luís Soto Fernández, que na s súas respectivas memorias de vida e nalgún outro artigo solto, lle dedicaron br eves notas ao programa A hora de Galicia , unha emisión feita polo Padroado de Cultura Galega na Capital Federal. As rest antes achegas dest a etap a se inscriben xa no ámbito europeo, e se refiren concret amente a Reino Unido e España. En relación co p aís anglosaxón Santo s de T oro publicou no ano 1994 u nha ampla escolma de textos procedentes das audicións galegas da BBC de Londres, baixo o título de Galicia desde Londres (Editorial T ambre, Oleiros [A Coruña], 1994) e máis recentemente Vázquez-Monxardín tamén afondou no estudo dest as audicións con varios artigos que publicou na prensa. E dado que a presenza dos galegos noutros puntos de Esp aña tamén debe considerarse emigración, result a axeitado incluír entre as referencias bibliográficas sobre a radio galega no exterior un groso volume ap arecido en 1991 no que se recollen un tot al de 309 intervencións radiofónicas prot agonizadas por Álvaro Cunqueiro en Radio Nacional de Esp aña, datadas entre 1956 e 1981 (Fundación Pedro Barrié de la Maza, Conde de Fenosa, A Coruña,1991). Os textos agrupábanse en tres et apas evolutivas, que coinciden en cada caso co título que se lle asignou á sección radiofónica. De 1956 a 1958 levaba como encabezamento “Cada día tiene su historia”; de 1960 a 1963 o cambiou por “El mundo y sus ventanas. Novedades de todo tiempo y lugar”, entre 1979 a1980 p asou a chamarse “Andar y ver por Galicia” e, por último, en 1981 “Est amp as de mi mundo. Haz y revés de Galicia”. A ampla compilación incluía ademais a últim a colaboración radiofónica de Cunqueiro, que n on se lera at a despois Xesús B lanco Ros as 38 do p asamento do ilustre escritor . As achegas máis recentes, situables cronoloxicamente entre finais dos anos 90 e a primeira década do século XXI, son froito do crecente interese que espertou o coñecemento e análise dos medios de comunicación no ám bito académico e profesio nal,ao que pertencen en maior medida os seus autores. Cabe destacar as investigacións de María Antonia Pérez Rodríguez sobre o labor xornalístico de Luís Seoane a través da prensa, plasmadas primeiro na súa Tese de Doutoramento e, posteriormente, de forma máis resu mida, na publicación Luís Seoane a través da prensa 1929-1979 (Ediciós do Castro, Sada [A Coruña], 2003). Pola súa parte a investigadora e xornalista Mónica Rebolo, tras publicar un estudo sobre a radio dos galegos en Cataluña, que mantén unha liña de continuidade coas achegas de Blanco Campaña, concentrou as súas investiga cións na audición uruguaia promovida polo Padroado de Cultura de Montevideo, a emblemática Sempre en Galicia , do non menos emblemático Manuel Meilán. Entre as publicac ións desta autora cabe destacar “A Voz dos galegos nas ondas uruguaias, S empre en Galicia ”, traballo presentado no congreso internacional O Exilio Galego de 1936 , que se celebrou en 2001, do que se publicaron as actas en 2007 en soporte escrito e CD-ROM, e a monografía Bos días galegos. Eiquí Sempre en Galicia (Laiovento, Santiago de Compostela, 200 2). Engádense a eses estudos recentes as miñas propias cont ribucións con anterioridade á aparición desta Tese. O máis destacable desde que iniciei esta s investigación s aparece recollido na monografía Galicia Emigrante. Prensa e radio no exilio galego (Promocións Culturais Galegas, Vigo, 2010), onde, precedendo a un exhaustivo e extenso traballo sobre a revista e a audición de Seoane, tamén se inclúen, ampliados e corrixidos, dous traballos previos de carácter xeral sobre a r adio galega da emigración, publicados respectivamente en Grial e na revista Estudios Migratorios . Partindo das referencias enciclopédicas de Blanco Campaña estes artigos constituíron unha tentativa de realizar un acercamento a esta temática desde unha perspectiva dif erente, tomando sempre Arxentina como eixe referencial polo papel emblemático que exerceu este país. Consider o que o resultado foi unha análise multidisciplinar destas iniciativas e, en xeral, bastante máis completa e detallada que as publicadas con anterioridade, ao afondar en aspectos inédit os das mesmas, como a relación das audicións galegas coa socieda de, a política, a economía e a cultura do seu tempo. Entre outros aspectos destacables, e stes traballos trataron de estable cer unha definición do fenómeno comunicativo coñecido como “radio da emigración”, a e xposición das súas principais características, unha clasificación xeográfica e temporal das actividades radiofónicas identificadas e unha primeira achega á elaboración dunha base de datos ou censo que recollese, se non toda s, as principais iniciativas promovidas pola galeguidade emigrada a través das ondas. Ou tros traballos posteriores meus poden considerarse un anticipo dos temas tratados nesta Tese, dado que un está d edicado á primeira interconexión radiofónica entre Santiago de Compostela e Bos Aires, tema que se comenta amplamente Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 39 no capítulo 4 desta obra, e o outro avanzaba a proposta, que aquí se p uxo en práctica, para a organización das font es e a bibliografía sobre a radiod ifusión galega no marco do s países riopratenses (BLANCO ROSAS, Jesús José: “Radiodifusión galega nos países rioplatenses: fontes de referencia para unha análise histórica”. Murguía. Revista Galega de Historia, nº 19-20, febreiro de 2011, pp. 65-89.). Mención á p arte, polas súas p articulares ca racterísticas, merecen as investigación s relacionadas coas fontes procedent es das audicións galegas, é dicir , os textos e gravacións nos que se inclúen contidos relacionados con est as actividades. Algunhas das escasas referencias que existen sobre documentos escrito s, localízanse en varios traballos mencionados anteriormente. É o caso das que se ocup an dos textos do progra ma Galicia Emigrante, sobre os que ofrecera unha descrición o propio Luís Seoane, e que foran obxecto dunha análise posterior máis extensa a cargo de Lino Braxe e Xavier Seoane, no estudo preliminar da súa escolma. Como se in dicou os exemplos non abonda, pois a pesar de que en diversos traballos relacionados coas actividades radiofónicas máis coñecidas se utilizaron fontes docum ent ais similares, o habitual é que se publiquen os documentos sen ofrecer unha descrición dos materia is que atenda t amén a aspectos como a súa localización orixinaria e actual, o est ado de conservación, e sobre todo, as posibilidades de acceso e consult a para os investig adores. No que atinxe ás fontes sonoras as principais acheg as de carácter descritivo corresponden ao Arquivo Sonoro do Consello da Cultura Galega e a quen por esp azo de moitos anos dirixiu est a entidade, Alfonso Vázquez-Monxardín. Este autor publicou os result ados das súas investigación s e dos froitos logrados pola súa actividade de localización de novos rexistros nas Act as do I, II e III Encontros o Son d a Memoria (Consello da Cultura Galega, Santiago de Compostela, Arquivo Sonoro de Galicia, 2004). Por mediación súa est a entidade, ademais de reunir unha ampla colección de gravacións proce dentes da emigración galega, en moit as das cales se inclúen fragmentos de actividades radiofónicas, ou mesmo programas completos, publicou ce nsos de fondos inéditos, nos qu e se poden identificar os contidos radiofónicos localizados. A Monxardín débense tamén numerosas referencias descritivas dos rexistros sonoros relacionado s coa radiodifusión galega que identificou no transcurso das pescudas que realizou nos princip ais lugares de destino da emigración, e ven difundindo desde 1996 a través de Congresos e publicacións sobre o p atrimonio sonoro de Galicia interior e emigrada. A modo de síntese, a extensa bibliografía result ante deste seguimento evolutivo resúmese en catro modalidades ou categorías, que veñen definidas en función do seu marco específico de análise e dos aspectos da radiodifusión que trat an en cada caso: - Abordaxes de carácter xeral sobre a radio galega da emigración ou sobre o seu Xesús B lanco Ros as 40 desenvolvemento nun determinado p aís, princip almente Arxentina. - T raballos referidos a actividades r adiofónicas concret as, promovidas e/ou conducidas por un persoeiro dest acado da galeguidade, e que acadar on unha cert a significación e prestixio, t anto no momento de emisión como na súa valoración posterior polo galeguismo intelectual. Os máis dest acados son aqueles nos que estes autores utilizaron como base das súas investigacións os textos ou guións p ara radio producidos polos prot agonistas dest as iniciativas, elaborando os seus estudos a p artir deses materiais. - T raballos que centran o foco de análise nas fontes p atrimoniais relacionadas coa radio galega da emigración así como nos aspectos técnicos rela cionados con eses documentos. Son nalgúns casos o s mesmos do apart ado anterior , pero considerando unicamente a p arte que dedican á descrición e análise de fontes docum entais, e outros nos que se mencionan as gravacións de contidos radiofónicos, pois debido a que o volume de documentos conservados é considerablemente menor non existen estudos específicos sobre elas, pero si ap arecen menc ionadas en investigacións que tratan de forma xeral sobre as fontes sonoras da emigración gale ga. Son probablemente os menos abundantes, pero moi valiosos para un coñecemento a fondo da estrutura interna e os contidos das audicións, ademais de proporcionar información t amén afonda sobre aspectos técnicos, prof esionais e organizativos. - Escolmas e/ou compilacións de textos e documentos relacionados coa radiodifusión galega no exterior , como resultado dun intenso labor de recuperación de fontes p atrimoniais que, sobre todo nas súas últimas décadas, levaron a cabo dive rsos investigadores interesados tot al ou p arcialmente nesta temática. Est as achegas constitúen un alicer ce fundament al da edificación, xa que boa p arte das investigacións mencionadas nos ap artados anterior es son en boa p arte resultado da difusión e post a en valor deses contidos radiofónicos, in éditos ata o momento da súa publicación. Dado que tanto a investigación hi stórica, como a historia mesma, non adoit an adapt arse a unha distribución en comp artimento s est anco son bast antes as achegas que se ad scriben a varias das categorías apunt adas, como ocorre por exemplo no caso da escolma de textos de Galicia Emigrante , edit ada por Lino Braxe e Xavier Seoa ne, na que se inclúen un estudo dest a audición, e da revista coa que se complement a, unh a descrición e análise d as fontes document ais sobre ela (os guións r adiofónicos de Luís Seoane) e unha extensa compilación deses materiais, edit ados e traducidos ao galego p ara a súa publicación. Facendo crítica p ara construír A pesar dos notables avances qu e represent aron as achegas máis recentes sobre os medios de comunicación galegos da emigración aínda queda moito por facer p ara acadar un estudo histórico sobre est a materia que poida considerarse como un punto de referencia Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 41 consolidado. Os breves estudos publicado s, as colectáneas coment adas de textos radiofónicos, así coma os censos e repertorios da radio galega da emigración, ent re os que se dest acan os elaborados por Blanco Camp aña sentaron os alicerces sobr e os que apoiarse p ara a realización de novos traballos que avancen no trat amento desta temática. Son achegas planeadas desde un enfoque aproximativo, e constitúen por est a razón unha ferrament a fundamental p ara o investigador de cara á elaboración de análises máis complexos e críticos sobre a realid ade dos me dios galegos na emigra ción. A partir do apoio que proporcionan eses materiais o seguinte p aso lóxico era acometer a realización de novas achegas nas que se co ntextualicen eses medi os en relació n coa realidade que os envolve, aplicando p ara acadar este cometido unha metodoloxía científica adapt ada ás peculiaridades da investigación hist órica, pero t amén mediante un enfoque multidisciplinar e aberto ao debate, como corresponde ao espírito divulgativo no que se fundament an as iniciativas xornalísticas, de modo que se poidan extraer conclusións útiles p ara a sociedade. Cert amente, como se amosaba no Estado da Cuestión, xa houbo algunhas achegas anteriores encamiñadas nest a dirección, precisamente aquelas que analizan a radio galega da emigración a nivel global ou ben centrándose naqueles p aíses nos que o fenómeno rexistrou unha maior intensidade, pero na miña opinión car ecían dos elementos necesarios p ara acadar ese obxectivo. En ningún caso chegou a establecerse neses traballos unha definición medianamente clarificadora deste fenómeno comunicativo, que resultase integradora e global, é dicir , que contemplase a aparición e desenvolvemento est as actividades radiofónicas en toda a súa amplitude, ademais de considerar a súa proxección t anto entre a colectividade emigrada como nas sociedades de acollida. T oman por cert as unha serie de ideas preconcibida s baseadas nunha percepción superficial d este fenómeno comunicativo. En consecuencia, as descricións que ofrecen est as achegas result an demasiado xenéricas, case de dicio nario, e ao analizar as audicións galegas non afondaban en aspectos que vaian máis aló dun tratamento descritivo. Na súa maior p arte ofrecen unha breve síntese da súa evolución histór ica, acomp añada dunha descrición igualmente resumida da estrutura e os contidos fundament ais de cada programa, sen prest ar demasiada atención a outros aspectos d e carácter interno coma os relativos a colaboradores, medios técnicos utilizados p ara a súa realización ou á xestión económica das diferentes iniciativas. Menos frecuente result a aínda a inmersión en cuestións de carácter colateral como as dependencias institucionais que mantiñan os esp azos emitidos con determinados organismos societ arios ou con persoeiros dest acados da colectividade, ou a influencia que podía exercer na súa liña editorial o pensamento político dos seu s condutores e as correntes ideolóxicas do galeg uismo coas que mantiñan unha relación máis estreit a, cuestións en ambos casos que se prest arían a foment ar debates intelectuais verdadeiramente enriquecedores. T ampouco se trat an habitualmente, ou ben se fai de forma superficial, aqueles a spectos que teñen que ver coa proxección externa das audicións Xesús B lanco Ros as 42 galegas, expresada no p apel real que exerceron entre a colectividade emigrada máis aló no ámbito estrit amente comunicativo, tamén está presente unha import ante función divulgativa de accións e iniciativas culturais, ou mesmo de carácter mutualist a naqueles espazos máis estreit amente relacionados coas grandes socie dades galegas de emigrantes. Do mesmo xeito, en ningún dos tra ballos publicados at a o momento se fixeron tent ativas de incorporar estudos de audiencia ou de cará cter valorativo das audicións galegas, que permitiran delimit ar as dimensións reais que acadou a escoit a destes espazos entre os oíntes aos que se dirixían nin outros aspectos relacionados co a sociabilidade da radi o, coa finalidade de est ablecer os usos e costumes dos galego s ante este feito social. En definitiva, non se prestou a atención que merece á relación das audicións galega co contexto no que se desenvolven, a pesar do p apel determinante que exercen estes aspectos na dinámica xeral da radio galega da emigración e na configurac ión e a personalidade particular de cada iniciativa. Non se percibe t ampouco un criterio de ordenación clar o das múltiples e moi variadas actividades radiofónicas promov idas polos emigrantes galegos, unha caracterización que permitira cando menos situar as audicións e o utras iniciativas similares no esp azo e no tempo, est ablecendo unha periodización por et apas, ademais de identificar as diferentes tipoloxías ou modelos programas, segundo o formato e as temáticas desenvolvidas en cada caso. As únicas clasificacións que ex istían at a agora resultaban moi imprecisas, ao basearse nunha se rie de tópicos e ideas preconcibid as que unha análise máis minuciosa sinalaría como erróneos. Así ocorreu por exemplo cando algúns autores quixeron establecer dúas tipoloxías de audición s: as promovidas por particulares e as que dependían case exclusivamente das entidades societ arias, criterio que eu mesmo incorporei erroneamente nalgúns dos meus traballos inicia is p ara acabar confirmando máis adiant e que non respondía á realidade, dado que na maioría dest as iniciativas os dous modelos se mesturaban. O caso máis significativo é o de Galicia Em igrante , de Luís Seoane, que se ben proclamaba de forma reiterada a súa independencia a travé s dos editoriais elaborados polo seu director , no seu financiamento dependía case exclusivamente da publicidade de Javier Vázquez Iglesias, industrial do secto r do automóbil que fora o primeiro Presidente do Centro Galego de Bos Aires e, posteriormente, do Centro Lucense. O mesmo podería dicirse das argument acións coas que algúns autores, de forma arbitraria, xustificaban que a locución das audicións galegas se fixeran en castelán en base a supostas prohibición s p ara emitir noutra lingua que non fora o castelán dunha lei peronist a, argumento que queda en evidencia cando se const at a a existencia por es as mesmas dat as de emisións en italiano, portugués ou mesmo en hebreo. T ampouco ata hai poucos anos se fixera ningún esforzo por identificar , localizar , reunir e clasificar a gran de variedade de fontes (gravacións, textos mecanografados dos programas, reprodución dos seus contidos na prensa da colectividade...etc.).relativas á radiodifusión galega esp alladas polas emisoras dos p aíses de Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 43 destino, as sociedades de emigrantes constituídas neses p aíses ou en mans de particulares. Neste senso hai que dest acar os esforzos levados a cabo polo Arquivo Sonoro do CCGA, que logrou reunir unha colección n ada desprezable de audicións radiofónicas procedentes de doazóns de p articulares e Socied ades Galegas de emigrantes, pero pouco máis. Boa p arte das obras incluídas na bibliografía dest a T e se, senón a maioría, non tiveron en cont a a import ancia de acometer a o rganización das fontes e a bibliografía sobre a radio galega da emigración, co fin de determinar que materiais poden ser de máis utilidade e cales prescindibles e precisar con claridad e contidos, estruturas, condiciona mentos e carencias. As audicións galegas no exterior requiren algo máis que unha mera relación dos programas habidos e as fontes conservadas. Se p ara o caso da prensa o Arquivo da Emigración do Consello da Cultura Galega editou en p apel e formato dixital un completo repertorio, onde se inclúen a prá ctica totalid ade das publicacións habidas, su sceptible ademais de actualización conforme se v an incorporando novos de scubrimentos ou se amplía a información sobre os xa e xistentes, en materia de radiodifu sión só se cont aba co repertorio de Blanco Camp aña, moi preciso na descrición dalgunhas actividades radiofónicas, princip almente das máis coñecidas , pero con limit acións e baleiros evidente s no conxunto dos que recolle, fa ctores polos quedou lonxe de const ituír definitivo. Quedaba pendente por t anto a elaboración dun censo exhaustivo e det allado das audicións galegas, que posibilit ara, coma no caso da prensa, a creación dunha base de datos da radiodifusión galega no exterior . Outra circunst ancia sobre a que convén chamar a atención é a existencia de diversas liñas de traballo en relación con est a temática as cales, en vez de coordinarse entre elas, discorren por diferentes vieiros sen est ableceren relación entre elas. Probablemente sexa est a unha situación motivada por un concepto, na miña opinión erróneo, do que debería ser o obxectivo fundamental do coñecemento científico, que é o avance da humanidade cara a un futuro mellor . Fronte a esta visión, que algúns investig adores máis curtidos poderían considerar como “utópica”, cont inúan vixent es enfoques corporativist as e p articularismos que entenden a cultura e a ciencia como currunchos pe chados p ara círculos esco llidos de intelectuais, sen decat arse dos beneficios que sempre tivo p ara o avance científico a mutua colaboración. Cando comecei a ela borar esta o bra non existía ningún grupo de tra ballo nin equipo de investigación académico que dedicado ao análise dos medios galegos d a emigración, senón máis ben achegas individuais realiza das investigadores de diversos ramos. Celebrei por iso que algúns anos máis t arde se creara na Facult ade de Ciencias da Comunicación un proxecto de investigación que tiña entre os seus obxectivos o estudo das actividades xornalísticas relacionadas coa diá spora galega. Dado o meu interese por est a temática fixen diversas tent ativas para trat ar , n on xa de integrarme nese equipo de traballo, senón polo menos de e stablecer un ha liña de colaboración mutua, pero esas tent ativas non obtiveron ningunha respost a. Xesús B lanco Ros as 50 colectividade no momento da súa emisión, contribuíndo de p aso a cr ear un imaxinario especialmente favorecedor que se mantén vixente na actualidade. - Presentar a evolución das audicións, se ccións, microesp azos e demais actividades radiofónicas prot agonizadas polos galegos en Arxentina ordenada cronoloxicamente por et apas, agrup ando en cada caso aquelas iniciativas que pola súa natureza e características present an unha serie de afinidad es ou p aut as comúns. - A valiar e describir o p apel da radiodifusión galega en Arxentina en relación co marco máis amplo das actividades comunicativas promovi das polos galegos no exterior . Para iso deberán situarse no contexto das expresións de identidade relacionad as coa emigración galega, considerando aspectos como a súa p articular contribución á historia xeral da emigración galega ou o seu p apel como vieiro de expresión social e cultural da colectividade dest a orixe, servindo á difu sión das súas inquedanzas e intereses, pero t amén como instrumento organizador das relacións entre eles. De forma máis específica, trat arase de avaliar a incidencia destes esp azos na súa relación co galeguismo, considerando a utilización da rad io como ferrament a de concienciación, difusión e esp allamento de contidos de carácter político. - Está presente t amén ne st a obra a función compiladora ou enciclopédica de actividades radiofónicas da que p articipaban t anto os primeiros traballos sobre esta temática, como, máis recentemente, o repertorio publicado Xosé Luís Blanco Camp aña. T omando esa s achegas como punto de p artida elaborouse unha base de datos das audicións galegas en Arxentina que engade un bo número de novos título s ao censo, ademais de incor porar novos datos das referencias xa existentes. A idea que move a elaboración deste novo repertorio é que nun futuro próximo poida servir como punto de p artida p ara a elaboración dunha base de datos definitiva sob re o conxunto de actividades radiofónicas prom ovidas polos galegos no exterior . Sería, de levarse a cabo, unha ferramenta de referencia de grande utilidade p ara as persoas e entidades interesadas no coñecemento dest as actividades, na que espero poder traballar con p osterioridade á lectura dest a T ese. - Co fin de ofrecer unha visión o máis complet a posible da radiodifusión galega en Arxe ntina fixéronse estudos específicos individualizados de cada unha das audicións xurdidas no transcurso do período analizado. En tre as múltiples cabeceir as que se puxeron en antena en Arxentina só determinados programas, como Galicia Emigrante de Luís Seoane, foran obxecto de achegas p articulares, outros títulos represent ativos, como Galicia, Recordado a Galicia ou La V oz de Galicia, tiveran mencións relevantes en obras xerais sobre a radio galega da emigración ou en traballo s dedicados a persoeiros dest acados da galeguidade, presentándoos como unha actividad e cultural máis entre as moit as que promoveron, pero non cont aban con estudos dedicados expresamente ao seu análise. No caso de cabeceiras que t amén tiveran no seu día certa sona pola súa ligazón a figuras relevantes, Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 51 como Mirador Bibliográfico Gallego, de Neira Vilas, ou os programas de Andrés Rodríguez Barbeito só se existían breves not as informativas ou datos soltos, e a maioría das audicións “societ arias” ou recibían un trat amento moi marxinal ou caían no total esquecemento. En definitiva, detectouse aquí outro “oco” ou “baleiro” que result aba necesario cubrir , máis aínda baixo a evide ncia de que en moit as ocasións son precisamente os temas esquecidos da historia o s que proporcionan as claves informativas p ara a comprensión dun determinado proceso ou fenómeno. - Dar a coñecer episodios e aspectos pouco trat ados ou mesmo inéditos sobre est a temática que, non obst ante, revisten un interese fundament al p ara unha comprensión máis plena do obxecto de estudo. Cabería dest acar entre os achados máis significativos a dest acada implicación de Castelao na ap arición das primeiras audicións históricas da galeguidade, a verdadeira dimensión que acadou a primeira transmisión radiofónica entre Santiago de Compostela e Bos Aires, en 1932, ou a traxectoria dos espazo s máis vinculados aos organismos societ arios galegos, que pr ecisamente polo seu carácter “oficial” result aron menos atractivos para boa p arte dos investigadores que se achegaron a est a temática, o que d erivou en que fosen esq uecidas ou relegadas a un segundo plano nas investigacións, a pesar de que constitúen unha peza imprescindible p ara configurar axeit adamente a visión da radio galega da emigración. - Dirixindo a atención á metrópole, procurouse tamén avaliar a incidencia que as experiencias promovidas desde Arxentina pui deron exercer sobre o desenvolvemento da radiodifusión en Galicia, rastrexando a súa pegada nos diferentes elementos que configuran a situación e as características deste medio no noroeste penin sular . Ademais de reflectir a situación dos estudos sobre a radio galega da emigración, p ara así determinar axeitadamente os p asos a seguir na análise levada a cabo nest a T ese, a revisión das achegas coment adas no “Est ado da cuestión”, puña de manifesto a necesidade d e est ablecer unha certa organización das fontes e da bibliografía relativas a est a temática, co fin de p aliar a situación de desorde e dispersión que adoit a caracterizar a estes materiais, así como a disp aridade de criterios entre os investigadores que trat aron de achegarse á súa identificación e clasificación. Os esforzos realizados po den resumirse nos seguintes postulados: - Est aba pendente a correcta identificación das f ontes p atrimoniais relacionadas coa radio da emigración xa que, en moitos casos, tanto a document ación textual como a sonora ap arecen mesturados con outro tipo de materiais que non sempre gardan relación con este tipo de iniciativas. Para levar a cabo este cometido elaboráronse unha serie de repertorios nos que se reúne unha ampla variedade de informacións. Estes repertorios conforman os ap artados dedicados ás fontes ao final da obra e neles se describen os diversos materiais consult ados de forma ordenada, indicando a súa localización, Xesús B lanco Ros as 52 identificación, tipoloxía e est ado de conservación, así como as posibilidades de acceso. O obxectivo final era que os investigadores inter esados nesta temática e noutras afines puideran dispor dunha ferrament a de consulta ú til e práctica, p ara localizar con facilidad e as princip ais referencias sobre as actividades radiofónicas galegas no exterior , ta nto de forma conxunta como por sep arado. - A maior parte das coleccións de fon tes relacionadas coa radiodifusión galega no e xterior non foran obxecto, at a a publicación dest a T ese, dunha análise exhaustiva, na que se identificaran a tot alidade dos documentos que as integran, indicando ademais da estrutura interna e características deses materiais o carácter dos seus contido s. Houbo por tanto que complet ar a información que existía sobre e ses rexistros, accedendo á súa con sult a direct a e incorporando os novos datos recollidos aos repertorios de fontes e testemuñas. - No transcur so dest a investigación p roducíronse novos achados de fontes, t anto daquelas audicións das que xa existía const ancia de textos ou gravacións sonoras, como relacionados con actividades radio fónicas das que se pensaba que n on había ou non se conservaban. A aparición destes materiais fixo necesario actualizar e ampliar o repertorio de fontes coñecidas coa inclusión deses materiais descubertos recentemente. Xunto aos obxectivos específicos, o u estrit amente relacionados coa te mática analizada e a súa localización xeográfica, t amén se tiveron en conta as achegas que pode represent ar est a T ese en relación con áreas de investigación máis amplas: - Hai unha vontade de contribuír mediante a súa publicación a un mellor coñecemento da historia da emigración galega en xeral, e, de forma máis específica, da que se ocup a dos medios de comunicación e da súa utiliza ción polas colectividades emigradas. - Constitúe, á súa vez, unha achega de espe cial significación p ara o mellor coñecemento da historia xeral dos medios de comunicación en Galicia, Esp aña e América Latina, susceptible de capt ar o interese tanto de investigadores autóctonos pola súa relación co obxecto de estudo (galegos e arxentinos) como foráneos no sentido máis amplo, dado que todas as actividades comunicativas promovidas por colectividades de emigrantes nos p aíses de acollida present an afinidades na súa caracterización e nas motivacións e intereses que xustificaron a súa post a en funcionamento. Finalmente, planéanse dous obxectivos nivel teórico e metodolóxico: - Contribuír a que se promovan investigació ns sobre os medios de comunicación galegos na emigración baixo enfoques científicos, ampliando o foco de análise máis alá das Ciencias da Comunicación ou a Historia, xa que habitualmente os tratamentos circunscritos a unha única área de coñece mento amosáronse limitados nos seu s result ados e insuficientes p ara a comprensión dun obxecto de estudo no que conflúen diversas realidades. Considero máis axeit ados por esta razón os trat amentos Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 53 multidisciplinares, nos que xunto ás áreas de coñecemento mencionadas anteriormente, t amén se atende a aspectos como as relacións dos med ios coas diferentes corr entes políticas e ideolóxicas, o seu financiamento e xestión económica ou aspectos relacionados coa socioloxía e a antropoloxía, como os referidos á caracterización do público ao que se dirixen as diferentes iniciativas e o condicionamento que supón o soporte comunicativo (prensa, radio, tv ou In ternet) no seu contacto con eses medios. Así, na radio galega da emigración as p articularidades de cada esp azo poden depender de factores como as súas dependencias económicas e ideolóx icas, a súa relación co ámbito societ ario da colectividade, o p apel organizador e dinamizador deste sector , ou a súa contribución á difusión da cultu ra galega, sen esquecer t ampouco as relacións est ablecidas en diversos ámbitos cit ados coas sociedades de acollida. Consid erouse necesario incidir sobre est a formulación ao comprobarse que a maioría dos estu dos de carácter xeral, non así os dedicados a iniciativas concret as, limitábanse a realizar sínteses enciclopédicas dos medios galegos xurdidos no exterior e dos seus princip ais prot agonist as, sen afondar noutros aspectos. - Foment ar o debate e a crítica nun sector , o dos medios de comunicación, que normalmente é pouco dado á súa autorevisión, especialmente cando son investigadores- xornalist as os que levan a cabo este tipo de análises. De novo a inxerencia doutras disciplinas alleas ás Cie ncias da Comunicación result a aquí especialmente indicada, co fin de que ese diálogo e intercambio de opinións po ida desenvolverse con maior fluidez. Para a consecución deses obxectivos facíase necesario est ablecer unha metodoloxía de traballo que permitira abranguer todos os aspectos referid os cunha cert a garantía de éxito, especialmente considerando a magnitude e heteroxeneidade da radiodifusión galega en Arxentina como fenómeno mediático, así como o amplo, complexo e variado repertorio de fontes e referencias testemuñais que proporcionan información sobre est a temática e outras afines. Iniciouse o percorrido cunha aproximación á bibliografía esencial relacionada coa radio e a prensa da emigración galega, é dicir daquelas obras clave p ara obter unha visión de conxunto e unha caracterización inicial dest a forma de xornalismo. Est a bibliografía xeral serviu t amén como base para identificar e localizar as re ferencias máis import antes sobre as diferentes actividades radiofónica s galegas, procedendo á súa lectura e baleirado, a sí como a est ablecer unha ordenación das mesmas de acordo coa evolución no tempo deste fenómeno comunicativo, de modo que posteriormente puideran utilizarse como base p ara a elaboración de cada capítulo. Puido comprobarse que se ben había poucos traballos de investigación dedicados exclusivamente a este temática, existían, non o bst ante, numerosas referencias esp alladas en diversas modalidades de estudos, princip almente nas biografías, memorias e ensaios referidos a diferentes aspectos da emigración ou das actividades Xesús B lanco Ros as 54 culturais que promoveron os galeg os nos diferentes p aíses de asent amento. A segunda fase consistiu en reunir información en torno á s fontes relacionadas coa radio da emigración galega. Utilizáronse como guía p ara unha primeira localización, identificación e selecció n deses materiais unha serie de repertorios e traballos cent rados na descrición de fontes sonoras, hemerográficas e documentais. O seg uinte p aso lóxico era acudir aos arquivos e centros de document ación nos que se localizaban esas referencias relacionadas coa radiodifusión ga lega en Arxentina, para acceder á súa consult a e, coma no caso da bibliografía, ex traer delas toda información que puidera result ar de utilidade en relación co obxecto de estudo. A través das miñas pescudas particulares e t amén mediante a consult a a expertos que coñeceron, trat aron e investigaron sobre est as fontes, co mo Alfonso Vázquez-Monxardín, Manuel González Álvarez ou Xavier Seoane, puiden const atar que en contra do que cabería esperar , en base á localización externa das audición s analizadas, a maior p arte dos materiais que se conservan, como as gravacións de contidos radio fónicos ou os textos confeccionados p ara a súa emisión por radio, localizábanse fisicamente en Galicia. Loxicamente t anto entonces como agora é posible atop ar coleccións de fontes sobre a radio da emigración Bos Aires, t anto en mans de p articulares como en centros e sociedades de emigrantes, pero da maioría delas, por non dici r que da práctica totalidade, existen copias nunha serie de entidades de referencia, como son o Instituto de Estudos Galegos Padre Sarmiento (CSIC), o Arquivo da Emigración Galega, o Arquivo Sonoro de Galicia, ambos no Consello da Cultura Galea, ou a Fundación Luís Se oane. Nesta p arte do proceso transcribíronse aqueles documentos que se considerar on de interese polo seu valor testemuñal, o seu caráct er inédito ou, en ocasións, pola súa singularidade. A maioría desas transcricións inclúense nos anexos document ais que complementa est a T ese. Finalizada a recollida e selección das informacións procedeuse á elaboración dos capítulos preliminares, orient ados a situar o obxecto de estudo en relación con tres procesos fundament ais que envolven e definen a súa personalidade: o contexto xeral da emigración galega a América, atendendo de f orma específica ás p articularidades que present a o caso arxentino, a evolución anterior e p aralela da prensa galega da emigración ne se p aís e o peculiar e amplo desenvolvemento que tivo a radiodifusión arxentina no período analizado, elementos todos eles que se consideraron pr opiciatorios d o espectacu lar desenvolvemento acadado pola alí pola radiodifusió n galega. A metodoloxía utilizada p ara elaborar estes capítulos preliminares non ofrece grandes novidades con respecto ao que se podería observar en calquera traballo académico no que se ofreza unha visión p anorámica ou aproximativa do contexto que envolve unha determi nada temática. Seleccionouse e consultouse en cada caso a bibliog rafía esencial sobre eses procesos co fin de ofrecer un seguimento da súa evolución e determinar as características esenciais que presentan en Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 55 cada unha das et ap as polas que foron p asando, para a continuación est ablecer as conseguintes relacións contextuais coa dinámica que present an as audicións galegas O terreo quedaba xa suficientemente delimit ado p ara acometer a elaboración dos capítulos que conforman o corpo d esta T ese, q ue son os dedicados a facer un seguimento evolutivo da radiodifusión galega en Arxenti na. Neste caso a descrición e análise destas actividades xurde de combinar a inf ormación que ofrecen as referencias bibliográf icas, os contidos radiofónicos edit ados en soporte escrito e sonoro, e unha ampla variedade de referencias testemuñas. Cada capítulo se abre coa mención das cara cterísticas esencias que present a radiodifusión galega na et ap a analizada, seguida dunha breve present ación dos programas ou acti vidades radiofónicas que se inclú en nela. Coa finalidade de est ablecer unha organización e caracterización deses esp azos por categorías ou familias, se definen e identifican as p autas e características que teñ en en común est as iniciativas, como poden ser a súa vinculación a un momento histórico, a un sector determinado da colectividade galega (os actores estrela de comp añías teatrais, os exiliados, intelectuais galeguist as de sectores moderados...etc.) ou a unha tipoloxía ou estilo específico de programas. T odo iso sen perder de vist a a súa vinculación coa realidade históric a de Arxentina e Galicia e coa situación que present aba a radiodifusión no país porteño nese período. Posteriormente, cada un deses esp azos será obxecto dunha análise específica máis ampla que comprende unha síntese introdutoria, br eves biografías dos seus princip ais responsables, o seguimento histórico das audicións d esde o seu cerne at a a súa desap arición, e, asemade, aspectos máis específicos re lacionados coa estrutura e os contidos de cada iniciativa, co mo son sistemas de financiamento e publicidade, posicionamento político e ideolóxico, relacións sociais co entorno, valoración dos oíntes ou as contribucións realizadas por cad a cabeceira no ámbito da difusión e post a en valor da cultura galega. Procurouse p ara iso reunir en cada capítulo toda a información posible, ou cando menos a máis relevante, sobre as et ap as e as actividades analizadas, utilizando como base as diferentes categorías de referencias bibliográficas e font es. Así, os contidos radiofónicos, como son as gravacións sonor as e textos ou guións elaborados expresament e p ara a súa lectura pola radio achegan unha ampla variedade de datos sobre a estrutura e contidos dos programas, as características e peculiarida des da súa post a en antena, a forma na que os locutores e os demais compoñ entes do equipo realizaban a súa a ctividade, e t amén, de forma indirecta, pola natureza dos contidos e coment a rios emitidos, sobre temas colaterais, como son posicionamentos políticos e ideolóxicos, o seu p apel na promoción de accións de carácter cultural, ou o s sistemas de financiamento e dependencias económicas polas que se rexe cada iniciativa. As referencias testemuñais externas, como as informacións proporcionadas polos prot agonist as das actividades radiofónicas, colaboradores dos programas, ou por persoas moi próximas a eles, aínda que en ocasións engaden datos moi precisos sobre cuestións técnicas ou de carácter interno, teñen un valor Xesús B lanco Ros as 56 fundament almente descritivo, realizando en moitos casos sínteses resu midas da traxectoria dunha ou de varias actividades radiofónicas, na s que se refiren as cara cterísticas esenciais de cada iniciativa. T ras incorporar toda est a información volveuse finalmente sobre a bibliografía relacionada con cada et apa e con cada audición específica , co fin de revisar e corrixir os conceptos achegados polos diferentes autores, pero t amén d e poñer en valor e est ablecer unha relación de continuidade coas súas achegas, baixo a consideració n de que a construción da historia é unha t arefa colectiva. Como balance dest a exposición no último capítulo procurei extraer unha serie de conclusións se non de carácter def initivo, si polo menos orient ativas sobre a natureza e o p apel desenvolvido polas actividades radiofónicas prot agonizadas polos gale gos en Arxentina. Neste balance final se unifican criterios co fin de est ablecer unha definición do fenómeno e determinar tamén as súas dimensións reais, as claves da súa evolución no tempo, os modelos e fórmulas nos que se exp r esaron est as actividades e as características que contribuíron a darlle forma e definir os se us trazos esenciais de identidade. T amén se asent aron criterios sobre p apel desenvolvido pola radiodifusión galega no ámbito da emigración, atendendo a diversos ramos de in cidencia, t ales como a post a ao servizo da colectividade como instrumento comunicativo, as contribucións rea lizadas ao enxalzamento de Galicia mediante a difusión e post a en valor da súa cultura e identidade, o seu papel como instrumento artellador das relacións e intereses da colectividade ou as relacións que mantivo co galeguismo e con outros sistemas de pensamento político. Por último p ara a elaboración dos amplos repertorios dedicados ás fontes e a bibliografía utilizados n esta investi gación tivéronse especialmente en cont a a particular complexidade e dispersión que p arecen caracterizar a este ap artado no ámbito da radiodifusión. No caso das fontes, como se indicou con anterioridade, est ableceuse unha diferenciación entre as que constitúen evide nci as das actividades radiofónica s, é dicir , contidos procedentes das audició ns, como son gravacións dos programas ou textos elaborados p ara a difusión por radio, e as testem uñais que proporcionan información sobr e est a temática, debido a súa particular natureza e as características das informacións que ofrecen en cada caso . Procurouse en todo momento que as relacións de fontes se corresponderan co seguimento das etap as evol utivas e actividades radiofónicas tratadas en cada capítulo, de modo que, polo xeral, agrupáronse conxunt ament e as referidas a un determinado programa ou as que se centran nun período concreto da radiodifusión. A continuación procedeuse á súa ordenación en función d o tipo de soporte, procedencia e localización co fin de facilit ar o sistema de traballo, é di cir , para que puidera saberse en todo momento os documentos que existen sobre unha determinada actividade radiofónica e o lugar no que poden localizarse e traballar con eles. A organización da bibliografía presentou menos dificult ades, pero tamén foi obxecto dunha ordenación minuciosa. En primeiro termo figuran as referencias que de f orma xeral se ocup an da radio galega da emigración e Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 57 doutras experiencias comunicativas afines, pr incip almente a prensa, e a continuación unha serie de breves bibliogr afías complement arias sobre aspectos como a emigración galega a América, o Galeguismo, os procesos da Guerra Civil, o Exilio e a T ransición en Galicia, e, finalmente, a Historia d a radio e os medios de comunicació n en Esp aña, Arxentina, Europa e América. Os obxectivos sinalados e o percorrido metodolóxico est ablecido para chegar a eles pode considerarse con cert a razón ambicios o e moi extenso, pero considero que era necesario, dada a amplitude e complexidade da temática analizada. Cada capítulo pode considerarse de feito un pequeno ensaio centrado nunha et apa concret a da evolución histórica da radiodifu sión galega en Arxent ina ou mesmo nunha determinada iniciativa radiofónica. O result ado final deste am bicioso planeamento é o traballo que agora t eñen nas súas mans, un percorrido pola historia da radiodifusión galega en Arxentina, no que procurei abranguer as múltiples e diversas manifest acións deste fenómeno comunicativo nunha dobre dimensión, que abrangue por unha p arte aos emigrantes galegos cara aos que se dirixen est as iniciativas e pola outra a realidade do p aís e da sociedade de acollida no que se inscriben, atendendo t amén á súa proxección no espazo e no tempo. Dado que toda actividade investigadora debe constituír unha plat aforma para o diálogo e o intercambio de coñecementos é a vont ade do autor que est a análise sexa permeable e abert a á incorporación das novas achega s que seguramente se ir án engadindo co p aso do tempo, considerando sobre todo que os achados de novas fontes relacionad as coa radiodifusión son cada vez máis frecuentes e que o interese que espert a a revisión histórica da radio galega da emigración é cada vez maior , t anto no ámbito estritamente comunicativo como académico. Xesús B lanco Ros as 58 1. A emigración galega a Arxentina e América ( 1930-1984) O fenómeno mediático coñecido como radio galega da em igración ou radio exterior galega está intrínseca e indisolublemente relacionado ao desenvolvemento dos proceso s migratorios galegos e a s peculiaridades que caracterizaron a súa evolución tanto de forma global como atendendo ás características específicas de cada país. Aínda que con algunha s reservas, podería afirmarse que o diferente grao de implantación e a calidade das actividades comunicativas protagonizadas pola colectividade galega en cada lugar de destino, e en particular da radiodifusión, dependeu en gr ande medida da representación cuantitativa e cualitativa coa que contaba a colectividade galega nos corresp ondentes países de destino e das transfor macións que experimentou en función de cada etapa evolutiva. Por esta razón que, previam ente a afondar na análise da radio galega da emigración, e, posteriormente, nas particularidades da súa evolución e n Arxentina, convén coñecer, aínda que só sexa a gra ndes trazos, cales foro n as principais cara cterísticas da emigración galega no marco cronoló xico analizado. Este abr angue desde 1930 ata 1984, un período de máis de medio século no que a evolución dos procesos migratorios galegos e a dinámica vital dos seus protagonistas resultaron afectados indi rectamente polas repercusións a escala global das grandes crises económicas e a II Guerra Mundial, e de forma máis directa e específica polos procesos e as convulsións políticas e socieconómicas dunha Arxentina sumida nunha longa etapa de inestabilidade e dunha España que veu radicalmente transformada a súa realidade democrática polo estalido da Guerra Civil e a subseguinte implantación da Ditadur a franquista tralo triunfo do denominado bando nacional. A conxunción de todos estes factores determinará unha serie de cambios nas políticas migratorias dos países de acollida e, por extensión, nas con dicións de vida, as peculiaridades e mesmo a forma de asentamento da diáspora galega neses pu ntos de destino. A bibliografía sobre os movementos migratorios galegos posteriores a 193 0 é relativamente recente, e para o caso concreto de Arxentina non demasiado abundante. Porén, deu lugar a un nutrido volume de traballos acadé micos nos que se analiza a súa evolución e características desde enfoques moi variados. Talvez as diferenzas máis notables, en relación coas análises que trataron os períodos anterior es, corresponden ao ámbito cuantitativo, xa que resulta difícil acadar unha visión homoxénea ante a diversidade que presentan as fontes estatísticas, e tamén pola ausencia de referencias para a cobertura de determinadas etapas. O historiador X osé Manuel Núñez Seixas 1 sinalaba como principais, e case únicos, ante cedentes sobre a materia ás achegas académicas das primeiras décadas do século XXI, os traballo s publicados nos anos 60 e 70 por Alberto 1 NÚÑEZ SEIXAS, Xosé Manuel: “Limiar”, en CRISTÓFORIS, Nadia (de) (coord.): Baixo o signo do franquis mo: emigrantes e exiliados g alegos na Arxentina. Sotelo Blanco Edicións, Santiago de Com postela, 2011, p. 12. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 59 Vilanova, Antonio Pérez Prado, Ricardo Palmás e Bieito Cupeiro, cent rados maiormente na análise de aspectos sociais e cu lturais relacionados coa presenza galega en Arxentina, malia que tamén lle prestasen algunha atención ás análises cuantitativas e estatísticas. Para as décadas de 1980 e 1990 case non existen estudos específicos referidos aos procesos galego-arxentinos, pois a corrente de investigadores reunida en torno a Fernando Devoto e a revista de Estudios Migratorios Latinoamericanos centraba a maior parte das súas achegas na emigración italiana, francesa, vasca ou esp añola, tratando as migracións galegas como unha parte máis desta última, ou máis raramente tratada en si me sma, pero con carácter complementario, co fin de establecer análises comparativas coas colectividades das procedencias indicadas 2 . No mesmo ámbito deben inscribirse as achegas de Julio Aróstegui 3 e as que realizar on desde Galicia José Carlos Moya 4 e Blanca Sánchez Alonso 5 . Segundo apuntou esta autora, a maior parte dos investigadores citados participaban en maior ou menor medida dunha corrente historiográfica defensora da teoría do pluralismo cultural, segundo a cal a a similación dos emigrantes nas so ciedades receptoras estaría estreitamente relacionada coa súa capacidade de integració n social e política nos países de destino 6 . En base a esta teoría conferíase maior importancia á dimensión étnica, asociativa e cultural dos emigrantes como grupo en si mesmo, en vez de enfocar a súa análise desde a tradicional e sempre socorrida contraposición coas sociedades receptoras. Considerando que, coma norma xeral, a maioría dos emigra ntes que se dirixían cara a América procedían do noroeste peninsular, gran parte dos resultados obtidos neses traballos tamén podían atribuírselles aos galegos, aínda que tendo sempre presentes as variantes derivadas das singularidades territoriais e cultur ais que os definían coma pobo. Malia que estas achegas supuxeron unha importante contribución para o mellor coñecemento das últimas vagas migratorias ao novo continente, o feito, xa apuntado, de non referirse especificamente ao ámbito galego, engadido a unha certa disparidade de criterios entre eles, creaba unha certa confusión no investigador que trataba de aproximarse ao coñecemento desta realidade 7 . 2 Ibidem. 3 ARÓSTEGUI, Julio: “La emigraci ón de los años tre inta”, en Historia general de la emigrac ión española a Iberoamérica. Vol. 1. Pedro A. Vives, Pepa Verga e Jes ús Ay amburu (coo rds.). Fundación CEDEAL - Historia 16, Madrid, 1992, pp. 435-436. 4 Ademais de realiz ar valiosos artigos divulgativos sobr e esta temática cabe destacar a importante contribución da súa Tese de Doutoramento. MOYA, José Carl os: Cousins and Strangers: Span ish Immigrants in Buenos Aires, 1852-1930. T ese de Doutoramento. Forthcom ing Uni versity of California Press, Califor nia, 1995. 5 SÁNCHEZ ALONSO, Blanca: Las causas de la emigración españ ola,1880-1930. Alian za Universidad , Madrid, 1996. 6 SÁNCHEZ ALONSO, Blanca: La in migración esp añola en la Argenti na. Siglos XIX y XX. Colom bres, Archivo de Indianos. Ediciones Júc ar, Xixón, 1992, pp. 19-20. 7 “Nos estudos sobre a emigraci ón galega a América po sterior es á Segunda Gu erra Mundial, os diversos aspectos cuantitativos foron tratados con escasa co ncreción”. VÁZQUEZ GONZÁ LEZ, Alejandro: “Algunhas precisións cuantitativas sobr e a última vaga emigratoria gale go-arxentina”, en Baixo o signo do franquis mo: emigrantes e exiliados g alegos na Arxentina. Nadia de Cristóforis (coord.). Sotelo Blanco Edicións, Sant iago de Compostela, 2011, p. 31 Xesús B lanco Ros as 66 Estudos recentes de Jesús de Juana e Alejandro Vázquez 25 , estimaban o volume de galegos emigrados a América entre 1904 e 1918 en 648.460 persoas, pero probablemente garden máis relación co conxunto da etapa analizada a s cifras ofrecidas por Fernando Gándara Feijoo 26 sobre o período que vai de 1910 a 1930, é dicir as datas inmediatamente anteriores á crise económica, quen salientaba q ue neses anos emigraron a ultramar máis de 700.000 galegos, rexistrándose o cumio en 1920, con 76.000 saídas, para experimentar a partir desa data un descenso progresivo, ata situarse en 2 8.505 persoas no ano 1930. Malia as diferenzas que poidan existir entre elas , ambas estimacións confirmarían unha tendencia descendente a partir de 1918, que se foi acentuado conforme se aproximaba á data clave da Crise. O peso da República Arxentina como destino preferen te da emigración galega mantívose e mesmo acrecentouse durante estes anos, probablemente pola influencia das redes sociais e mutualistas existentes e os incentivos económicos e laborais que seguía a representar para moitos galegos o país porteñ o. Ata tal punto foi así que mesmo aqueles asentados noutros países, coñecedores das vantaxes económicas e profesionais que ofrecía Arxentina optarían por desprazarse ata alí, protagonizando así unha sorte de segunda emigración. En relación co as tendencias apuntadas, Vázquez González salientaba que en 1925 o número de galegos asentados en Arxentina representaba preto do 44% do total da poboación galega en América, cifra que experimentaría un aumento progresivo nos anos seguintes da década, ata situa rse nun máximo do 75% cara ao final da mesma 27 . 1.3. O ciclo involucionista da emigración durante a crise económica e a Guerra Ci vil (1930-1939) Truncada temporalmente a recuperación que es taba a exp erimentar a emigración galega a América nos anos anteriores ao crack bursátil a década de 1930 foi un período marc ado por un acusado descenso dos desprazam entos, establecéndose así unha r uptura case definitiva co denominado “período de emigr ación masiva”. O cambio de paradigma apréciase con claridade nas estatísticas, que no transcurso destes anos reflicten unha diminución moi acusada das saídas ao exterior e, de forma paralela, un incremento constante e progresivo dos retornos 28 . 25 JUANA, Jesús (de) - VÁZQUEZ GONZÁLEZ, Alejandro: Op. Cit. (“Población y emi gración en Galicia”, 2005), p.434. 26 Datos do Instituto Español de Emigraci ón (IEE), co mpilados por A lfonso Gándar a Feijoo. GÁNDARA FEIJOO, Alfonso: “El hecho de la emi gración gallega” , en La Emigración Gal lega a través de la Historia . Editorial Limbo, Ourense, 1981, pp. 18-47. 27 VÁZQUEZ GONZÁLEZ, Alejandro: Op. Cit (“Algunhas precisións cuantitativas sobre a última vaga emigratoria galego-ar xentina”, 2011), p. 42 28 SÁNCHEZ ALONSO, Blanca: Op. Cit . ( Las causas de la emi gración española,18 80-1930 , 1996), p. 163. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 67 En efecto, baseándose nos datos do Instituto Español de Emigración (IEE) e do Instituto Nacional de Emigración (I NE), autores como Alfonso Gándara 29 ou Julio Aróstegui consideraban que a década de 1930, tanto par a o conxunto de España, como en especial para Galicia, fora fundamentalmente unha etapa de retorno de e migrantes, na que se confirmaba a tendencia á baixa esbozada a comezos dos anos vinte, pero que p asara un tanto inadvertida debido ao aparente medre rexistrado nos últimos anos 30 . Aróstegui salientaba ademais que a recesión marcara unha nova viraxe na orientación dos grandes fluxos migratorios, xa que ao atoparse con maiores dificultades de acceso ao s destinos americanos de sempre, foron perdendo progresivamente o interese por eles, reorientándose, polo momento timidamente, cara a outros lugares, principalmente aqueles países europeos que lles resultaban máis accesibles 31 . Ata o inicio da Guerra Civil os procesos migratorios mantiveron a mesma dinámica e participaron de características case idénticas ao período inmediatamente anterior. España figuraba aínda como un dos princip ais países provedores de continxentes humanos cara a América, e Galicia como unha das rexións peninsulares á cabeza destes desprazamentos. Os destinos preferentes eran Arxentina, Cuba, Brasil, Puerto Rico e Uruguai, que sempre rexistraban unha porcentaxe superior ao 85% na recepción de emigrantes peninsulares 32 , e os galegos concentrábanse fundamentalmente en Arxentina e Cuba. Polo xeral, os desprazados partían tras se ren reclamados por familiares ou amigos. Xa por aqueles anos, o investigador Flo rencio Sánchez identificara algúns dos factores que co n máis frecuencia impulsaban á xente a emigrar 33 . Un dos principai s era o desequilibrio existente entre o volume de habitantes e a precariedade do país, pois a agricultura estaba moi atrasada e a industria tamén atravesaba por graves dificultades. En Galicia, de onde procedían a maioría dos emigrantes, resultou determinante a cu estión da propiedade territorial, pois co aval que proporcionaba o seu usufruto os campesiños podían solicitar préstamos ao banco para custearse os desp razamentos. Producíanse tamén algunhas saídas para fuxir do servizo militar que restaban poboación masculina e nova; se ben os grandes males do recrutamento de décadas pasadas parecían xa superados. Tamén se revelou moi eficaz a acción de determinadas mafias de arranxadores de papeis ou contratantes de man de obra que a ctuaban de form a fraudulenta. Como factor psicolóxico, puido ter a súa influencia o retorno de “indianos” que se enriqueceran na súa estancia fóra do pais. Vestían con elegancia, comportábanse con ostentación, levantaban grandes 29 “Se trata de una etapa de regresión acentuada de la em igración es pañola, y concretam ente de la gal lega”, en GÁNDARA FEIJOO, Alfonso: Op. Cit , p. 20. 30 ARÓSTEGUI, Julio: Op. Cit , p. 436. 31 “El año 1930 parec e marcar una profunda divisoria en la hi storia de las emigracione s exteriores españolas contemporáneas”. Ibidem. 32 Ibidem , p. 445. 33 SÁNCHEZ M. RIVAS, Florencio: La emigra ción española a los países americanos. Imprenta del Ministerio d el Estado. Madrid, 1930. T amén deste autor La mi gración espa ñola. El hecho y el derech o. Tese de Doutor amento. Madrid, Imprenta del Ministeri o del Estado, 1934. Xesús B lanco Ros as 68 mansións e facíanse notar pola realización de numerosas obras benéficas, provendo á súa localidade de esco las, centros sociais e outras destacados dotación s, avivando coa súa presenza os soños de pr osperidade dos seus paisanos. En contra do que podería pensarse , moitos emigrantes desta etapa non proviñan do rural senón de sectores industriais, nos qu e o desemprego era unha das motivacións máis importantes, xa que varios países do novo continente atravesaban agora un proceso de crecemento e implantación de fábricas que requiría constantemente man de obra. Non obstante, como se indicaba ao comezo desta epígrafe, na primeira metade d a década esta predisposición de partida a emigrar veuse so metida a alteracións de diverso orde, que se traduciron nun descenso dos de sprazamentos en relación directa coa grave crise económica mundial. O contexto de recesión acabou estendéndose polos mercados de todo o mundo, incidindo particularmente sobre Europa, con repercusións directas sobre a dinámica evolutiva que rexistraban ata entonces os desprazamentos alén mar. Ante a gravidade da situación socioeconó mica os principais estados de América do Sur comezaron a establecer políticas migratorias máis restritivas co fin de impedir a chegada de novos continxentes do exterior e salvagardar a man de obra autóctona. Estas directrices traduciranse na promulgación de leis proteccionistas, que se ben nun primeiro momento se dirixían limitar unicamente a entrada de estranxeiros que non tiveran contratos de traballo, a mediados da década tornáronse especialmente restritivas, como a denominada “Lei de indesexables” en Uruguai, definida polo historiador Carlos Sixirei, como unha sorte de normativa policial contra os inmigrantes de clase obreira 34 . A partir de entonces moitos estados pecharon definitivamente as súas fr onteiras e, naqueles onde permaneceron abertas, persistiu unha emigración moi debilitada. En Arxentina, a mala situación dos mercados socavou moi duramente os alicerces da economía, facendo descender con brusquidade a demanda de produtos agropecuarios, sobre todo por parte de Reino Unido, o principal país importador. A diminución da s exportacións converteuse nunha bola de neve c on efectos devastadores sobre a produción e os salarios, que descenderon ata niveis mínimos, ao tempo que aumentaba o desemprego. Como consecuencia de todo, o país ent raría nun período de grande inestabilidade social e política, cara cterizado por cambios de goberno e golpes de estado constantes en períodos de tempo moi breves 35 na procura de novas fórmulas que lograran enderezar a economía e recuperar a estabilidade 36 . Durante esta etapa, denominada “Década Infame”, sucedéronse no poder o presidente Irigoyen e os militares Uriburu e Justo, 34 SIXIREI PAREDES, Carlos: Galeguidade e cultur a no exterior. Xunta de Gal icia, Santiago de Co mpostela, 1995, p.142. 35 So no ano 1930 cheg aron a rexistrarse ata dez tentativas gol pistas sucesivas. 36 Sobre a historia contem poránea de Arxentina consultár onse principalm ente: CINSNEROS, Andrés - ESCUDE, Carlos: Historia de l as Relaciones Exterior es Argentinas (180 6-2000) . CEMA, Bos Aires, 2000; VV.AA: Historia Integral Argent ina . Hayd ee Gorost egui (coor d.). 10 Tomos. CEAL, Bos Aires,1976; RAP PORT, Mario: Historia económica, política y social de la Arge ntina, 1880-2006 . Editorial Ariel, Bos Aires, 2006. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 69 ou citando as verbas de Fernando Devoto: “un gobierno autoritario y antidemocrático y [...] Otro ilegítimo gobierno conservador” 37 . No terreo social a crispación xeneralizada nunha sociedade que ata ese momento gozara dunha certa calidade de vida daría lugar a unha forte acción represiva do goberno dirixida contra as clases obreiras e unha mingua considerable das liberdades civís. Como fr oito da nova conxuntura o goberno arxentino, nunha liña de actuació n que, como se indico u, compartían a maior parte dos países suramericanos, tratou de “aliviar” a situación económica e o malestar crecente entre os cidadáns do propio país freando a entrada masiva de emigrantes. As primeiras restricións no país porteño viñeron do goberno de Uriburu, xustificadas baixo a argumentación de defender aos cidadáns arxentinos e facer fronte ao desemprego, agudizado polo éxodo poboacional do campo á cidade. Inicialmente Arxentina tratou de limitar a emigración á entrada de traballadores agrícolas ou ben de obrigar ao pago dun arancel, pero o 26 de novembro de 1932 aprobouse un novo decreto polo que no n podían entrar no país persoas que non tiveran de antemán a súa subsistencia asegur ada ou un contrato de traballo. Se ben ata ese momento aínda puideron emigrar moitos españois os efectos sobre os despr azamentos non tardaron en facer se perceptibles nas cifras.”En la Argentina, un flujo que nunca había descendido de los cien mil arribados en toda la década precedente bajó ahora a menos de la mitad” 38 , salientaba ao r especto Fernando Devoto. Mentres, na outra beira do Atlántico, en Galicia e no conxunto de España, estaban a vivirse tempos de intensa actividade política. An te os evidentes síntomas de esgotamento da Monarquía e o Antigo Réxi me, desde os inicios da década diversos sectores pro republicanos promoveron unha ambiciosa ca mpaña propagandista e de mobilizacións en favor dun cambio de réxime, que culminaría coa proclamació n da II República en 1932. Nun primeiro momento as expectativas de cambio xogaron en contra dos procesos migratorios, provocando o que Alejandro Vázquez cualifica como “un importante proceso de retorno á España republicana” 39 . Porén esas expectativas non tardarí an en esvaecerse ao quedar patente que o novo sistema non só non era ca paz de restablecer a estabilidade, se non que acabaría tornándose en causa de co nfrontación. Á enorme fragmentación dos favorables ao sistema republicano en múltiples organizacións e partidos políticos, engadíase a súa falta de capacidade para acadar o conse nso con aqueles secto res máis reticentes aos cambios, entre os que se contab an o a vella nobreza, o clero e unh a parte da burguesía, todos ele s grandes terratenentes que debido á promulgación de novas normativas desamortizadoras viron ameazados unha serie de privilexios q ue ata entonces consideraban intocables. Engadíaselles ademais un sector do exército, integrado principalmente polos militares destinados a Marrocos. 37 DEVOTO, F ernando: Op. Cit. ( Historia de la inmigr ación en la Argentina , 2003), p. 36 1 38 Ibidem, p. 363. Xesús B lanco Ros as 70 Os dous bandos tiñan poder de convocatoria máis que suficiente para mobilizar a amplos sectores da sociedade, o que creaba unha sensación incerteza, onde todo podía ocorrer. A pesar de todo, a inciden cia da crise nesta primeira metade da década non tivo unha repercusión tan notable sobre a emigración galega e peninsular coma os acontecementos que virían despois. En efecto, tal como coinciden en sinalar a boa parte dos autores que analizaron estes procesos migratorios,a verdadeira ruptura pro ducirase a partir de 1 936, revelándose a Guerra civil como o acontecemento que condicionará de forma máis decisiva o acusado descenso dos despra zamentos. Os efectos da confronta ción, moito máis acusados en Galicia, por quedar case desde os primeiros momentos baixo o do minio dos sublevados, acabaron impoñéndose á viraxe de rumbo que empezaban a experimentar os desprazamentos a Arxentina a partir de 1935, onde unha certa mellora da economía parecí a favorecer a reactivación da entrada de emigrantes. Así as cousas, a única tentativa incentivadora desde a metrópole nestes anos de conflito corresponde a 1938, cando coa guerra xa bastante avanzada un debilitado goberno repu blicano constituíu un servizo de Emigración dependente do Ministerio de Organización e Acción Sindical, orientado a facilitar a saída das persoas contrarias ao franquismo, un departamento que sería asumido posteriormente polo Ministerio de Traballo. Resulta difícil determinar cantos gale gos em igraron a América, e máis concretamente a Arxentina, no transcurso desta dé cada, xa que ningún dos dous organismos rela cionados coa emigración citados anteriormente achegab a datos territoriais tan específicos para esta etapa. Pode inferirse qu e estes desprazamentos deberon participar da tendencia de crecente acusada pola emigración española a América do Sur no transcurso deses dez a nos, que só a comezos da década seguinte comezou a rexistrar unha leve mellora 40 . Pola súa parte, Nadia de Cristóforis chama a atención sobre as constantes oscilacións observables nos fluxos de españois a América, con balances que flutúan de negativos a lixeiramente positivos entre 1931 e 1934, claramente positivos entre 1935 e 1937, e de novo negativos entre 1938 e 1939, co incidindo cos anos fina is da Guerra Civil 41 . Esta inversión das tendencias era algo que ata entonces só ocorrera en dúas ocasións relacionadas en ambos casos con grandes procesos de repercusión internacional: entre 1915 e 1917 42 , como consecuencia da Primeira Guerra Mundial, e en 1898, o ano no que se produciu a perda das colonias 43 . 39 VÁZQUEZ GONZÁLEZ, Ale jandro: Op. Cit. (“Algunhas pr ecisións cuantitativas so bre a última vaga e migratoria galego-ar xentina”, 2011), p. 32. 40 GÁNDARA FEIJOO, Alfonso: Op. Cit. , p. 35. 41 CRISTÓFORIS, Nadia (de) - CÓCARO, Patricio: Op. Cit. , 2011, p. 87. 42 DEVOTO, F ernando: Op. Cit ( Historia de la inmigración en l a Argentina , 2003), pp. 353-355. 43 Datos do Instituto Espa ñol de Emigración p ublicados e n 1987. Julio Arós tegui reprodúc eos resumidos no s eu traballo sobre a emigr ación española nos anos trinta. ARÓST EGUI, Julio: Op. Cit. , p. 447. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 71 Achegando o marco de análise á r ealidade concreta de Galicia, Alejandro Vázqu ez González estimaba en 25.348 emigrantes a cifra de galegos desprazados a América en 1930, dos cales aproximadamente 18.606, o 73%, se dirixiron a Arxentina 44 . Malia que as diferenzas entre retornados e de sprazados eran bastante parellas, o saldo migratorio aínda resultou positivo nese ano 45 , pero nos seguintes o descenso foi t an acusado que se inverteron os termos, sen apreciarse indicios de recuperación ata 19 35 46 . Nese ano e nos dous seguintes parecía que por fin comezab an a superarse as consecuencias da crise económica, ao tempo que se reactivaba progr esivamente a emigración a América, pero o estalido da Guerra Civil española en xullo 1936 47 provocou un novo retroceso dos desprazamentos, que caeron ata niveis nunca rexistrados at a entonces 48 . No transcurso de toda a década, con excepción do primeiro ano, Arxentina rebaixou a súa representación como destino preferente dos galego s ao 60%, manténdose neses niveis no suce sivo con lixeiras flutuacións 49 . A caracterización dos emigrantes galegos nesta etapa a seméllase bastante á que presentaban os de décadas pasada s, pero neste caso obsérvanse unha serie de matices diferenciais. Fronte a unha emigración tradici onal, mentalizada para permanecer nos novos destinos longos período s de tempo, ou mesmo “toda a vida”, como dicía Ramón Piñeiro 50 , as novas xeracións de emigrantes eran conscientes de que a situación variara e as súas expectativas pasaban por permanecer só o te mpo suficiente para facer cartos e despois retornar, aínda que as circunstancias persoa is de cada un alteraran con frecuen cia estes planes iniciais. A proporción entre homes e mull eres fora equilibrándose no transcurso da década, cun lixeiro predominio dos varóns. Dous terzos deles eran solteiros e, na mesma proporción, atopábanse os que emigraban en solitario fronte aos que aco metían o proceso acompañados pola familia. O número de desempr egados alcanzaba case o 50% e entre os traballadores ocupados a maior porcentaxe correspondía aos obreiros agrícolas, que representaban o 30%, mentres que os xornaleiros conformaban o 20% restante. As características expostas permiten trazar un perfil semellante a este: solte iro, xornaleiro, 44 VÁZQUEZ GONZÁLEZ, Alejandro: Op.Cit. (“Algunhas precisións cuantit ativas sobre a última vaga emigratoria galego-ar xentina”, 2011), p. 41 (T áboa 2). 45 En 1930 emigraron 50.353 pers oas e retornar on 50.184. Datos do I.E.E. compilados por Julio A róstegui. ARÓSTEGUI, Julio: Op. Cit. , p. 441 46 En 1931 a tendencia inverteuse drasticamente, con 27.616 saídas de emigr antes españois fronte a 61.939 retornos, manténdose co n lixeiras flutuacións nos anos s eguintes. Ib idem, p. 441. 47 Ibidem, p . 447. 4848 . Coa Guerra no seu pleno apoxeo, é dicir , entre 1937 e 1940, o n úmero de españois embarcados c ara a América rexistr ado nas estatísticas do IEE ofrecía a exigüa cifra d e 5.275 individuos, fronte a 4.638 retornos para o mesmo período, de modo que o sal do resultante era practicamente n ulo. Ibidem . 49 VÁZQUEZ GONZÁLEZ, Ale jandro: Op. Cit. (“Algunhas precisións c uantitativas sobre a última vaga emigratori a galego-ar xentina”, 2011), p. 42. 50 “A emigració n tradicional – a emigración a América – era con frecue ncia para moitos anos, xeralment e para toda a vida. Ducias de m illeiros de homes e mulleres marchaban d a nosa terra a distintos países de América e só voltaba unha pequ ena minoría deles”. PIÑEI RO, Ramón: “A Galicia de S eoane”, Grial, nº 65 (mon ográfico sobr e Seoane). Vigo, xullo- agosto-setembro, 1979, p. 288. Xesús B lanco Ros as 72 emigrante só e letrado 51 . Pola súa parte, os emigrantes que se asentaran nos países americanos nas etapa s anteriores estaban xa plenamente integrados nas sociedades receptora s, onde confo rmaban un colectivo moi numeroso, no que se dest acaban sectores moi influentes e cun f orte poder económico. En Arxentina constituíronse en alic erce fundamental para so ster as experiencias democratizadoras que representaron os gobernos de Yrigoyen e Battle 52 . Esta favorable e sólida configuración da colectividade galega facilitaría po steriormente a integración do s exiliados que foron chegando durante e despois da Guerra Civil peninsular. 1.4. O exilio galego como factor dinamizador da colectividade emigrada (1936-1939) Sometida a emigración “natural” ou socioeconómica a unha sorte de “conxelación” forzosa durante a Guerra Civil, o protagonismo dos movementos migratorios españois neses anos acaparárono principalmente os exiliados, é dicir , aqueles cidadáns que tiveron que marchar do país para fuxir da represión. Estes desprazamentos habitualm ente non quedaban consignados nas estatí sticas oficiais polo seu carácter predominantemente clandestino. Por outra parte, os puntos de destino do exilio estiveron moi repartidos, de modo que a sú a incorporación ás respectivas colectividades non alterou substancialmente a representación numérica dos emigrantes asentados neses países. Máis que en termos cuantita tivos a súa repercusión debe medirse nas transformacións que experimentou a colectividade a nivel interno. Tratábase dunha nova clase de emigrantes, intelectuais e ar tistas que antes da guerra xa se destacaran pola súa traxectoria creativa na metrópole á que lle darían continuidade nos seus novos destinos de asen tamento. Aínda que desde diferentes opcións a maior parte considerábanse defensores da s liberdades democráticas, partidarios dunha República federal e, en consecuencia, contrarios ao goberno ditatorial de Franco. Estas condicións tamén se cumpren con bastante exactitude no caso dos exiliados galegos, que segundo apuntou Alejandro Vázq uez tiveron escasa importancia cuantitativa, pero unha ampla transcendencia política 53 . En efecto, ent re eles se contan algúns do s principais e máis significativos representantes do galeguismo. Persoeiros cómo Castelao, Luís Seoane ou Ramón Suárez Picallo, que ti ñan en común, xunto coa súa con dición de defensores da lexitimidade republicana, a reivindicación dunha identidade propia e unha maior autonomía para Galicia. Todos eles caracterizáronse ademais por un intenso dinamismo creativo que se estende por múltip les ámbitos de actividade, convertendo así a súa chegada nun revulsivo para a colectividade galega de alén mar. De feito, os exiliados marcaban unha ruptura cos esquemas tradicionais da emigración galega por constit uíren un novo tipo de desprazados, que non saían voluntariamente do país n a procura de mellores 51 ARÓSTEGUI, Julio: Op. Cit., p. 455. 52 SIXIREI PAREDES, Carlos: Op. Cit. ( Galeguidade e cultura no exterior , 1995) , p.141. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 73 condicións socioeconómicas, como era característico neste tipo de proc esos no período de afluencia masiva, senón obrigados por presións políticas, pois fuxían da represión no propio país 54 . O seu carácter diferencial con respecto á e migración tradicional é algo que tiñan moi presente todos os exiliados, e tamén as persoas próximas a eles. Isa ac Díaz Pardo, amigo persoal de Luís Seoane, expresábao con estas verbas: “había que distinguir moi ben entre o que era a emigración e o que era o exilio. O exilio era unha cousa selecta, xente que non tivo máis remedio polas súas ideas que expatriarse e non foron alí a facer a Am érica. En cambio o emigrante era outra cousa, o emigrante ía a buscar a mellor vida” 55 . Diversos autores coinciden en subliñar que o exilio español xerou unha inmensa cantidade de literatura pero escasos estudos verdadeiramente científicos. Esa situación estase a modificar nos últimos anos, pero a maioría das achegas realizadas con anterioridade recollen f undamentalmente información de carácter cultural sen ocuparse, salvo en contadas excepcións, de ofrecer unha análise demográfica do exilio que atendera á distribución destes co ntinxentes polos diferentes países de asenta mento 56 . Dos poucos datos que ofrecían ao respecto desta cuestión a práctica totalidade do s autores coincidían en subliñar que nun primeiro momento as dúas direccións e senciais seguidas polos refuxiados políticos españois foron Francia en Europa e México en América 57 . Tras producirse o estalido da II Guerra Mundial e a ocupación de Francia polo nazismo, os exiliados nese país tiveron volverían a fuxir, procurando esta vez o seu refuxio alén mar. Achegas máis recentes e con infor macións máis precisas estimaban que o número total de exiliados españois a finais de 1939 oscilaba entre 1 60.000 e 250.000 persoas 58 , dos cales arredor de 30.000, algo máis do 5%, se estableceron en Am érica, dirixíndose preferentemente a México 59 . Os demais, segundo os datos ofrecidos por organizacións de axuda aos refuxiados republicanos como JARE (Junta de Ayuda de los Republicanos Españoles) ou SERE (Servizo de Evacuación de Republicanos Espa ñoles), repartíronse polos destinos tradicion ais da emigración masi va, que eran principalm ente Cuba, Arxentina e Uruguai, ou ben se decantaron por novos destinos, como Chile e a República Dominicana 60 . 53 JUANA, Jesús (de) - VÁZQUEZ GONZÁLEZ, Aleja ndro: Op. Cit (“Población y emigración e n Galicia”, 2005), p. 435. 54 “El exilio es, esencialme nte, una migración política y ob ligada”. ARÓSTEGUI, Julio: Op. Cit., p. 437. 55 “Entrevista a Is aac Díaz Pardo s obre a audición e a revista Galicia Em igran te “. Ver a transcrición no “Anexo documental II” desta Tese. 56 TABANERA, Nuria: “Actit udes ante la Guerra Civil española en las sociedades receptoras”, en VIVES AZANCOT, Pedro A. – VEGA, P epa – AYAMBURU, Jesús (coords.) Historia general de la e migración español a a Iberoamérica. Ministeri o de Trabajo y Asunt os Sociales, Madrid, 1992, p . 513. 57 ARÓSTEGUI, Julio: Op. Cit., pp . 456 e ss. 58 TABANERA, Nuria: Op. Cit., pp. 512-513. 59 ARÓSTEGUI, Julio: Op. Cit., pp. 456 e ss; F ERNÁNDEZ VARGAS, Valenti na: “A nálisis cuantit ativo” (epígrafe “Últimas oleadas y cierre del proceso”), en Historia genera l de la emigración esp añola a Iberoamérica. Fundación CEDEAL-Historia 16, Madrid, 199 2 , p. 583. 60 Ibidem, pp. 458-459. Xesús B lanco Ros as 74 Ao quedar Galicia case desde os primeiros momentos baixo o poder dos sublevad os, o exilio galego alcanzou unhas cota s especialmente elevadas, pero aínda non se dispón de fontes suficientemente fiables para calcular a súa proporción con respecto á totalidade. Autores como Alberto Vilanova 61 , Xesús Alonso Montero 62 ou Francisco Fernández del Riego 63 , ofreceron extensas listaxes con infinidade de nomes, pero todos eles recoñecen que non conseguiron facer un censo exhaustivo, aínda que si recolleron a case todas as figuras que desenvolveron un papel importante nas súas respectivas colectividade s. Aínda resulta máis problemático cando se comproba que entre eses mesmos investigado res nin sequera existe un criterio unifi cado do term o “exiliado”. Así, mentres Vilanova ou Alonso Montero establecían unha serie de categorías en función de elementos como o momento de chegada ao país receptor, a idade, a situación xeográfica ou a ideoloxía 64 , outros autores, Fernández del Riego entre eles, non introducían ningún tipo de distin ción, limitándose a mencionar a unha relación de persoeiro s que eles consideraban relevantes 65 . Fig. 2: Intelectuais galegos exiliados en Arxentina no momento do seu desembarco no p orto de Bos Aires (193 7) FONTE: La Opinión de La Coruña (suplemento: “Cen tenario de Luís Seoane”), 4 de abril de 2010 Vilanova, cuxa contribución reviste un espe cial interese porque foi coetáneo a este proceso, distinguía tres categorías: os que el denomina “exiliados ant es de la Guerra”, os que fuxiron tralo remate do conflito ou no seu tra nscurso e os emigrantes que, ante a viraxe política que desencadeou o derrocamento da República, optaron por non retornar á 61 VILANOVA RODRÍGUEZ, Alberto: “Los exiliad os gallegos”, en Galicia hoy y el resto del mundo. Edi ciós do Castro, Sada (A Coruña), 1987, pp. 243- 257. 62 ALONSO MONT ERO, Xesús: “As letras galegas no exilio”, en Li ngua e lite ratura ga legas na Gal icia emig rante . Xunta de Galicia, Santiago de Compostela, 1995, pp. 93-102. 63 FERNÁNDEZ RIEGO (del), Francisco: “A cultura galega do exilio”, e n Galicia hoy y el rest o del mundo. Ediciós do Castro, Sada (A Coruña), 1987, pp. 227- 242. 64 ALONSO MONTERO, Xesús: Op. Cit. (“As letras galegas no exili o”, en Lingua e l iteratura galegas na Galicia emigrante .1995), pp. 93-102. VILANOVA RODRÍGUEZ, Alberto: Op. Cit. ("Los exiliados galle gos",1987), pp. 247- 248. 65 FERNÁNDEZ RIEGO (del), Francisco: Op.Cit. , pp. 227-242. O académico limitábase a facer referencia dos intelectuais máis destacados no exilio galego en Bos Aires, sen establecer ningún tipo de distinción e ntre eles. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 75 península mentres Franco estivese no pod er 66 . Xa en tempos de democracia Alonso Montero elaborou unha clasificación máis complexa, na que identificaba ata seis xeracións de intelectuais galegos que coincidiron na ca pital porteña en distintas etapas. A primeira integrábana os galegos que se exiliaron nada máis comezar a Guerra Civil. Dentro dela as figuras máis representativas eran Luís Seoane e Castelao. O seguinte grupo conformábano os intelectuais que residían en Bos Aires antes de 1936. Esta era a situación de Manuel Núñez Búa, os actores 'Tacholas' e Maruxa Villanueva, e tamén de Xosé Ramó n Lence, fundador de El Correo de Galicia , aínda que os seus posteriores flirteos co franquismo arroxen a dúbida sobre se merece ou non a consideración de exiliado 67 . Un terceiro sector era o dos intelectuais que emigraron por razóns políticas despois da Guerra. Nel inclúese figuras como Alberto Vilanova, Isaac Díaz Pardo ou Ramón de Valenzuela. A continuación había que considerar unha xeración de escritores arxentinos descendent es dos galegos que apoiaron as reivindicacións galeguistas na é poca de Franco. Inmediatamente despois virían os homes novos educados na Galicia franquista, que se fixeron escritores e descubriron a Democracia no tecido cultural de Bos Aires configurado polos grupos anteriores. A última destas xeracións sería a dos fillos de galegos nados en Bos Aires que foron alumnos de escritores galegos exiliados. Aparecen aquí figuras como Antonio Pérez Prado e Ricardo Palmás, autores de interesantes estudos sobre a presenza galega en Arxentina 68 . A única salvidade é que Vilanova, Montero e Del Riego, nas listaxes dos seus respectivos traballos, inclúen principalmente a intelectuais e xentes da cultura, d eixando fora a outros sectores de poboación menos cualificados pero que tamén tiveron que exiliarse. En calquera caso, estes persoeiros poden considerarse os máis representativos exilio galego, así como os protagonistas durante case 25 anos dun dos capítulos máis importantes das letras e o pensam ento de Galicia. Foron intelectu ais de grande dinamismo que continuaron no exterior os e sforzos que xa viñan realizando na metrópole por espallar a cultura galega, ao tempo que mantiveron vivo o activismo político na defensa das liberdades perdidas 69 . Na súa actividade profesional desenvolveron labores docentes, literarios, comunicativos ou artísticos, que alcanzaron unha grande sona no panorama cultural 66 “Constituyen la primer a los gallegos que h uyendo de Galicia l ograron ganar asilo en tierras america nas, sin participar en la contienda; constituyen la segunda l os que pr ocedent es de la zon a leal se exiliar on al finalizar l a guerra; constitu yen la tercera aquel los gallegos que vivi endo en el extranjer o al sobrevenir la gu erra civil, transidos de nobl e generosid ad y solidari dad para con l os demás exi liados, se han ne gado siempre a visitar su patria mientras aque llos no puedan regresa r con la dignid ad y libertad que correspo nde a los hombres libres, s e trata de un tipo de e xiliados voluntarios que nunca se sabrá valorar como se debe”. VILANOVA RODRÍGUEZ, Alberto: Op. Cit. (“Los exiliados gall egos”, 1987), pp. 247-248. 67 ALONSO MONERO, Xesús: Op. Cit. (“As letras galegas no exilio”, en Ling ua e literatura galegas na Galicia emigrante .1995) , pp . 96-97. 68 PALMÁS CASAL, Ric ardo: A emigraci ón galega na Arxentina. Ediciós do Castro, S ada (A Coruña), 19 78; PÉREZ PRADO, Antonio: Los galle gos y Buenos Aires . Ediciones La Ba stilla, Bos Aires, 1973. Ambos estud os ofrecen abundante información sobr e distintos aspect o s da colecti vidade galeg a en Arxenti na e xiran, principalmente, arredor das activi dades culturais qu e promoveron. 69 BLANCO ROSAS, Jesús José: “ A cultura da emigración a América no imaxinario colecti vo dos galegos”, en XI Xornadas de Historia de Galicia. Xavier C astro e Jesús de Juana (e ds.). Deputación Provincial de Ourense, 1999, pp. 79-130. Xesús B lanco Ros as 82 Paralelamente, o goberno arxentino asinaba varios acordos de emigración con España. O primeiro foi o Convenio Comercial e de Pagos do 30 de o utubro de 1946, polo que se regulaban os int ercambios comerciais entre España e Arxentina e no que tamén se facía referencia á emigración. Por este documento o executivo español comprometíase a non obstaculizar a emigración cara a Arxentina, que estaría integrada prioritariamente por técnicos e obreiros especializados. Despois da sinatura do protocolo Franco-Perón, en 1948, adicional ao Convenio Comercial de Pagos, asinouse nese mesmo ano un novo Convenio de Emigración entre España e Arxentina, que co ntribuiría a dinamizar aínda mais o proceso. Todas estas facilidade s explican que, trala guerra, Arxentina aínda figurase como un dos principais paíse s de destino da emigración galega, rexistrándose as máximas cotas de afluencia durante o período 1949-1952. Fig. 3: Fachada principal Centro Galego de Bos Aires (1950) FONTE: Gali cia. Revista del Centro Gallego . Bos Aires, nov embro de 1950 Se para os períodos anteriores existe un certo consenso estatístico sobre a evolución dos fluxos migratorios galegos a Arxentina, os datos d ispoñibles para esta etapa non permiten determinar con precisión a súa magnitude, un feito que Alejandro Vázquez e outros autores actuais relacionaban coa carencia de datos e análises rexio nais centrados neste Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 83 ámbito específico 83 . Por outra parte, malia extensa cobertura institucional, moitos emigrantes galegos utilizaban outras vieiros diferente s aos oficiais para realizar os seus desprazamentos que non sempre deixaban unha pegada rastrexable. Malia todo poden extrapolarse algunhas estimacións das tendencias rexist radas a partir dos datos que recollen as fontes estatísticas. Ramón Villares situaba o número de galegos emigrados a América neste período en torno a 291.400 persoas, o que representaba un 45% do total español 84 . Estas cifras coinciden no esencia l cos datos máis recent es, ofrecidos por Alejandro Vázquez, quen completou a visión deste breve ciclo, recollendo as flutuacións máis importantes observadas no seu desenvolvemento. Así, en 1947, ano de despegue desta última vaga migratoria, o historiador calculaba e n 6.250 o número de galegos desprazados a América, o que representaba un lixeirísimo aumento en relación cos cerca de 5.000 desprazamentos anuais dos anos inmediatamente anteriores. En corre spondencia co comportamento demográfico do conxunto de España 85 as cifra s seguiron incrementándose nos anos su cesivos ata alcanzar un máximo de 29.493 emigrantes en 1955, data a partir d a cal se iniciará un descenso lento pero progresivo. En efecto, os a utores consultados coinciden en sinalar que as cotas máis elevadas correspón dense coa primeira metade dos anos cincue nta para entrar nunha liña decre cente a continuación 86 . Isto debeuse a que boa parte dos países suramericanos, principalmente Arxentina e Uru guai, viviron uns momentos de expansión económica pola conxuntura favorable que supuxo a Guerra de Corea para a exporta ción dos seus produtos 87 . A pesar de todo, puido haberse producido u n rebrote nos anos seguintes, pero a irrupción de novas dinámicas sociopolíticas e e conómicas neste tipo de procesos, volvería a modificar o curso “normal” dos desprazamentos, esta vez de forma definitiva. O c ambio de tendencia a partir de 19 57 estivo motivado pola reactivación das turbul encias e convulsións sociais e políticas nos p rincipais puntos de destino, que volveron activar o proteccionismo fronte á emigración, sen pechar por completo o acceso pero tratando de buscar persoas con maior cualificación e cunha formación especializada en determinados ramos profesionais. Como consecuencia, os emigrantes galegos e españois comezaron a redirixirse a países europeos como Suíza e Francia 88 , consolidando progresivamente o que ata agora era só unha tendencia esporádica e pou co consolidada, pois se ben é certo que estaba a barreira 83 “[...] durante o período posterior á Se gunda Guerra Mundial a análise cuantitativa da emigración galega a Arxentina care ce de calquera b ase estatística para a maior parte deste perío do xa que as estatísticas de inmigración arxentina tamp ouco rexistran o feit o rexion al”. Ver VÁZQUEZ GONZÁLEZ , Alejandro: Op. Cit. (“Algunhas pre cisións cuantitativas sobr e a última vaga emigratoria galeg o-arxentina”, 2011), p. 37. 84 VILLARES PAZ, Ramón: Op. Cit. , p. 147. 85 Chegaron a alcanzarse medias anuais s uperiores a 2 0.000 persoas no c onxunto de Españ a, dos que aproximadamente a metad e eran galegos. 86 SIXIREI PAREDES, Carlos: Op. Cit. (“A terceira onda”, en A emi gración , 1988), p.135. 87 JUANA, Jesús (de) - VÁZQUEZ GONZÁLEZ, Aleja ndro: Op. Cit. (“Población y emigración en Galicia”, 2005), p. 435 . 88 ARÓSTEGUI, Julio: Op. Cit., p.439. Xesús B lanco Ros as 84 do idioma, esta situación se compensaba pola importante demandas de traballadores e as cada vez máis atractivas facilidades acceso. En consecuen cia, nos anos finais da década de 1960 as cifras de ga legos emigrados a América nin sequer a chegarán aos 5.000 individuos anuais, uns indicadores que continuaron esa p rogresión descendente ata ben entr ados os anos 80, e que mesmo na actualidade non amosan síntomas de recuperación. A nova situación repercutirá notablemente sobre a emigración galeg a en Arxentina, que se ata 1960 era o destino preferente para os galego s, a partir desa data simbólica, quedou relegado ao terceiro posto, por detrás de Venezuela e nun nivel case equitativo ao de Brasil. En efecto, entre finais d os anos 50 e principios dos 60 a representatividade da emigración galega no país porteño oscilou entre breves ciclos de moderado descenso e etapas nas que se acentuaba o crecemento, aínda que situándose sempre en niveis moi inferiores aos que caracterizaron a última gran vaga. Así, entre 1957 e 1958, pasou do 22 ao 29%, en 1960 caeu ao 15% e nos anos sucesivos volveu a incrementarse ata un máximo do 37%, para precipitarse de novo a partir desa data. Porén, a colect ividade galega asentada en Arxentina era aínda moi cuantio sa. Alejandro Vázquez estimaba a cifra tota l de galegos chegados ao país porteño nesas datas en torno aos 110.000 embarques 89 , unha cifr a practicamente idéntica ao número de afiliados que, segundo as estimacións de Alfonso Gándara 90 , presentaba o Centro Galego de Bos Aires no ano 1965, aos que habería que engadirlles os asociados noutras 8 6 entidades societarias galegas da capital porteña. En termos porcentuais isto supón unha representación de en t orno ao 55% nos anos nos que se rexistraron as cotas máis elevadas, é dicir entre 1946 e 1950, descendendo de forma progresiva pero moderada entre 1951 e 1954, ata situarse no 25%. En liñas xerais, a actuación das redes primarias de axuda, engadida á reactivación da cadea migratoria tradicional, permitiron a chegada de novos inmigrantes e ao tempo que facilitaban o seu proceso de inserción e asimilación. A existencia dunha ampla colonia galega facilitaba o siste ma de reclamación mediante carta de chamada a familiares, o que habitualmente resultaba un mecanismo máis rápido e eficaz para facilitar o asentamento e integración destes continxentes. Por outra parte, os novos grupos de emigrantes presentaban unha serie de características que os diferenciaban clarame nte dos continxentes de períodos anteriores. Agora había un claro predominio do xénero masculino, aínda que tamén se incrementara a presenza das mulleres e nenos polas reclamacións de fa miliares. Polo xeral, a maior parte eran persoas en idade de traballar, con escasa participación de anciáns e nenos. No ámbito laboral predominaba un amplo sector sen profesión coñecida, 89 VÁZQUEZ GONZÁLEZ, Ale jandro: Op. Cit . (“Algunhas pr ecisións cuantitativas so bre a última vaga e migratoria galego-ar xentina”, 2011), p. 43. 90 GÁNDARA FEIJOO, Alfonso: Op. Cit. , p. 38. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 85 seguido dos agricultores e, finalmente, dos industriais 91 . Todos estes indicadores apuntaban á consolidación dun tipo de emigración máis cualificado no ámbito profesional, orientado principalmente cara a Industria e o sector dos se rvizos. 1.7. Viraxe de rumbo cara a Europa e estancamento definitivo (1963-1984) Desde finais dos anos 50 os fluxos de emig rantes a América comezaron a remitir orientándose maiormente cara a dúas novas direccións: as zon as industrializadas da península (Cataluña, Euskadi e Madrid, prefere ntemente) e os países de Europa Occidental ou, como os denomina Carlos Sixirei “os países europeo s de moeda forte” 92 . As causa s desta viraxe de rumbo son múltiples e variadas, pero hai algunhas ás que pode atribuírselles unha especial incidencia, como so n a inestabilidade política e e conómica dos países americanos pasada a prosperidade posbélica; o incremento das migracións internas dentro deses mesmos países, cos transvases da poboación do campo á cidade; a crecente demanda de man de obra polo mercado europeo; a maior proximidade xeográfica de Europa; ou o maior nivel salarial europeo. Para algúns autores, a mala situación económica na que aínda se mantiña Galicia por aqueles anos serviu de pulo a esa nova emigración. Neste sentido Sixirei subliñaba que os goberno s franquist as, lonxe de crear as condicións para frear a emigración, viron nela un lucrativo negocio, onde as “remesas dos emigrantes” representaban unha saneada fonte de divisas 93 . De acordo con ese suposto, para favorecer que se mantiveran as saídas, non só non fixeron nada por resolver os males endémicos de Galicia (economía maioritariamente rural, predominio da pequena propiedade ou industrialización precaria, son a s que se citan con maior fre cuencia), senón que con tribuíron deliberadamente a que as cousas se mantiveran como estaban. En canto á situación particular de Arxentina, este país entraba agora nunha no va etapa de conflitividade tralo derroca mento de Perón caracterizada por disturbios violentos e inestabilidade social e política, que se mantivo así ata 1983. Durante case tres décadas consecutivas o país e stivo sometido a sucesivas viraxes políticas entre ideolox ías que moitas veces eran radicalmente opostas. A estabilidade chegaría tras un proceso de Reorganización Nacional que culminou co restablecemento definitivo da Democracia. En consecuencia a inmigración procedente de Europa sería progresivamente substituída pola de persoas de países limítrofes, o que se trad ucirá no estancamento case definitivo dos continxentes galegos. Todo iso engadido ás expectativas de retorno xeradas en torno ao proceso de normalización política d e España ca ra a un estado democrático e constitucional tradúcese nos anos sucesivos nunha mingua progresiva da colectividade galega en América, co conseguinte esmorecemento dese dinamismo polo que se caracterizara anos 91 Segundo as Estatísticas de Emigraci ón do Ministerio de Traballo, entre 1 949 e 1951 o grupo de reside ntes sen profesión alcanzab a porcentaxes super iores ao 50%, o d e agricultores rold aba o 20% e o de industri ais o 18%. VILLARES PAZ, Ramón: Op. Cit., pp. 127 e 148. 92 SIXIREI PAREDES, Carlos: Op. Cit (“A terceira onda”, en A emigración , 1988), p.143. Xesús B lanco Ros as 86 atrás. Como se verá a continuación, a conflu encia desas circunstancias desfavorables tivo unha repercusión directa na diminución dos desprazamentos a América, e en particular a Arxentina, que deixou de ser o destino prefer ente dos emigrantes galegos a ultramar. Entre as escasas achegas que analizaron a e migración galega a América nesta etapa recente cabe destacar unha vez máis as de Alejandro Vázquez 94 , quen tratou de precisar as cifras de entrada e saída de emigrantes galegos a partir de listas de embarque de pasaxeiros por mar e aire 95 . Segundo estas fontes entre 196 0 e 1970 o volume de galegos desprazados ao novo continente se mantivo nunha media anual de 10.000 persoas, rexistrándose uns niveis moi similares para os retornos. A partir de 1970 o descenso dos fluxos migratorios tornouse brusco e progresivo, situándose as saí das por debaixo dos 10.000 pasaxeiros, para manterse en mínimos case simbólicos durante toda a década de 1980. En canto a Arxentina, se xa na etapa anterior, como se puido ver, perdera a primacía como destino preferente, sendo desprazada por Venezuela, no período que vai de 1965 a 1969 a tendencia afianzouse de forma acentuada, ao situarse os desprazamentos ao país porteño por debaixo do 20% 96 . Pero aínda non se tocara fondo, pois entre as décadas de 1970 e 1980 esta porcentaxe descendería do 15% ao 10 %, para acabar de estancarse definitivamente por debaixo desas cifras. Ao igual que ocorrera cando se proclamou a República, pero agora de forma máis marcada, o proceso de Transició n cara a Democracia suscitaba ilusións e optimismo en amplos sectores da poboación española, que agora sentían cada vez cada vez menos necesidade de emigrar ante as expectativas que se abrían de cara ao futuro. Ao retorno progresivo dos exiliados, que xa non temían represalias, engadíase o máis representativo dos emigrantes de tipo económico, os que se desprazaran na procura d e traballo e mellores condicións de vida, que ante o progresivo deterioro da situación económica en Arxentina e, en consecuencia, das condicións de vida, sentíanse cada vez menos motivados a continua r lonxe da súa terra de orixe. Pero a presenza galega en América, e de forma particular en Arxentina, continuaba patente nas sociedades receptoras, e seguiu dando fío para o desenvolvemento de iniciativas e manifestaci óns culturais de todo tipo. Era a galega unha colectividade dinámica, plenamente asentada desde lonxe, con perso nalidade propia, que como amosou Luís Seoane nas súas crónicas radiofónicas, chegou a mergullarse tan 93 Ibidem . 94 JUANA, Jesús (de) - VÁZQUEZ GONZ ÁLEZ, Alejandro: Op. Cit. (“Población y emigr ación en Galicia”, 2005), pp. 393-440. VÁZQUEZ GONZ ÁLEZ, Alejandro: “As mi gracións masiv as de galegos a América”. D ocumento distribuído polo Consello d a Cultura Galega, Sant iago de Compostela, 20 07. Dispoñible en Internet: <http://www.culturagalega.org/ albumdaemigracion/do cs/mig racions_masivas.pdf > [consulta: 18 de xuño de 2014]. 95 “Desde 1960 la vía aér ea fue engrosan do sus efecti v os, llegando a ser mayoritar ia a partir de 1972”. VÁZQUEZ GONZÁLEZ, Alejandro: Op. Cit. (“Población y emigraci ón en Galicia”, 2005), p. 435. “Por fin, a partir de 1960 o transporte p or vía aérea foi restando r apidament e efectivos ao transporte transatlántico de pasaxeiros por vía marítima, ocasion ando o ocaso do s outros colosos dos mar es”. VÁZQUEZ GONZÁLEZ, Alejandro: Op. Cit. (“Algunhas precisi óns cuantitativas sobre a última vaga emigrat oria galego-ar xentina”, 2011), p. 35. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 87 fondamente na dinámica evolutiva dos países suramericanos, que a súa pegada converteuse xa en permanente. 96 VÁZQUEZ GONZÁLEZ, Ale jandro: Op. Cit. (“Algunhas precisións c uantitativas sobre a última vaga emigratori a galego-ar xentina”, 2011), pp. 41-43 e VILLARES PAZ, Ramón: Op. Cit. , p. 148. Xesús B lanco Ros as 88 2. A prensa galega da emigración en América: antecedente comunicativo, compañeira de camiño e referente fundamental para o desenvolvemento das actividades radiofónicas no exterior O desenvolvemento acadado pola radio da emigración galega en América, e moi en particular en Arxentina, veuse grandemente favorecido e reforzado pola existencia dunha prensa propia que contaba cunha só lida e longa tradición no país porteño. Pode con statarse neste sentido que a presenza galega nas ondas de alén mar presenta desde as súas orixes unha ligazón directa coa prensa, ata o punto de que moitas audicións presentában se a si mesmas como o compl emento oral dos voceiros societarios, dos que mesmo era habitual que tomaran o nome, e no transcurso da súa traxectoria, sempre mantiñan unha estreita relación cos medios escritos. Por todo elo, antes de afrontar a análise das actividades radiofónicas protagonizadas polos emigrantes galegos, resulta case obrigado coñecer e analizar pormenorizadamente a dinámica evolutiva e as transformacións experimentadas pola prensa da colectividade nas sucesivas etap as que conforman a súa evolución. Desde os primeiros tempos nos que os galegos acadaron unha certa presenza nas sociedades receptoras de alén mar e comezaron a crear unha orga nización como grupo diferenciado, procuraron dotarse de voceiros propios, obedecendo a unha tripla finalidade, que logo tamén recollería a radio: poñerlles voz ás súa s inquedanzas e intereses, artellar as súas relacións como colectivo e contar para o seu servizo cun canle de comunicación que lles permitira manterse informados da súa dinámica cotián, é dicir, dos feitos e acontecementos que lles afectaban directamente, tanto nos países de destino como na metrópole de procedencia. Os xornais e revist as edit ados pola colectividade presént anse baixo unha ampla variedade de formatos e opcións temáticas, que van desde o boletí n mutualista ou de información xeral, at a a revista cultural, pudendo darse cabeceiras especializadas en campos como a Literatura ou o T eatro. Agás nestes últimos casos, concibidos p ara sectores moi definidos, o público deste tipo de prensa er a habitualmente o conxunto da colectividade galega emigrada ou, cando se tra taba de voceiros oficiais dunha entidade, os socios ou compoñentes que a integraban. Malia as dif erenzas que puideran existir entre as dif erentes cabeceiras todas coincidían na asunción dun ha liña temática centrada no trat amento de temas galegos.T anto as características formais coma os contidos e o enfoque editorial de cada publicación dependen en boa medida d os equipos de persoas que as d irixen e dos organismos societ arios que as promoven, aos que en moitos casos represent an. Precisamente a esa ligazón coas entidades de referencia debe atribuírse a ampla difusión acadada por este tipo de pren sa, que se distribuía con regular idade nas sedes e delegacións deses organismos so ciet arios, así coma noutros puntos h abituais de reunión da Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 89 colectividade, como poden ser e stablecementos host aleiros ou determinadas cafeterías. E n definitiva, a difusión acadada pola p rensa exterior galega resultou determinante na xeración dun hábito de consumo previo de medios galegos entre os emigrantes. Ao igual que ocorrería posteriormente coa radiodifusión, no caso da prensa tamén sería Arxentina o país pioneiro no seu desenvolvemento e consolidación. En efecto, a aparición das primeiras publicacións galegas da colectividad e tivo lugar no país porteño no último cuarto do século XIX, un período no que a emigración transoceánica comezaba a tomar maior pulo. Foi tamén en Arxentina onde na primeira metade do século XX, coincidindo coa etapa d e maior afluencia migratoria, este tip o de prensa viviu a súa etapa de maior esplendor, rexistrando a aparición do m aior número publicacións e dalgunhas das cabeceiras máis representativas. Os investigadores que analizaron este fenómeno xornalístico coinciden en sinalar que nas etapas de maior dinamismo editorial chegou a haber máis publicacións fóra de Galicia que no interior do país. Por outra parte, o número de xornais e revistas en lingua galega sempre foi superior na Galicia emigrada que n a territorial. María del Carmen Pérez Pais 97 , primeira autora que tratou de facer unha aproximación cua ntitativa a este fenómeno, censou un total de 278 publicacións entre a aparición do primeiro xornal da emigración galega, en 1878 98 , e 1986, das cales 208 correspondían a A mérica. O país que encabezaba a lista era Arxentina, con 108 cabeceiras, seguido a bastante distancia de Cuba, que contaba con 53. Estas cifras increméntanse notablemente no estudo de Xosé Luís Blanco Campaña sobre os medios galegos no exterior, que ao abranguer un marco cronolóxico máis amplo e d ispor de datos máis precisos e actualizad os ofreceu un censo algo máis extenso 99 , aínda q ue no esencial as súas investigacións confirman as tendencias ap untadas por Pérez País. A cifra total de publicacións galegas no exterior alcanzaba agora o número de 382 títulos. Novamente, América situábase por enriba de Europa na clasificación, concentrando 254, Arxentina mantiña a súa primacía, con 111; mentres que Cuba, con 72, volvía a ocupar o segundo lugar. "Só a República Arxentina e Cuba editaro n a metade das publicacións” 100 , salientaba Campaña constatando esta realidade. No momento de presentar esta Tese as cifr as de publicacións máis precisas e actualizadas correspondían ao Repertorio da Prensa Galega da em igración 101 , editado en 97 PÉREZ PAIS, Mª del Carmen: “A prensa da emigr ación. Análise e valoració n”, en III Xornadas de Historia de Galicia. Sociedade e mov emento obreiro. Xa vier Castro Pérez e Jesús de Juana (eds.). Deputación Pr ovincial de Ourense, Ourense, 1986. pp. 161-184. 98 Trátase de El Eco de Galicia, promovido na Habana por Waldo Álvarez Ínsua. 99 BLANCO CAMPAÑA, Xosé Luís: Radi o e prensa n a Galicia exterio r. Xunta de Galicia, Santiago de Compostela, 1995. Parte des te repertorio de actividade s radi ofónicas da emigración galega foi reeditada p olo mesmo autor na epígrafe “ Radio gale ga no exterior”, e n Historia da r adio en Galicia. Edicións LEA, 1999, pp. 325-378. 100 Ibidem, p. 16. 101 PEÑA SAAVEDRA, Vicente (dir.) - FERNÁND EZ SANTIAGO, Marcelino (c oord.): Repertorio da prensa galega da emig ración [CD-ROM]. Arquivo da Emigración Galega (Conse llo da Cult ura Galega), Santiago de Compostela, 1998. Xesús B lanco Ros as 90 1998 polo Arquivo da Emigración do Consello da Cultura Galega, baixo a dirección d e Vicente Peña Saavedra, e no fundamental corrobo raban os datos mencionados anteriormente. Nese exhaustivo rexistro catalogáronse un total de 550 referencias hemerográficas correspondentes a diversos tipos de pu blicacións: boletíns, re vistas e voceiros internos de entidades societarias, xornais de información xeral, revistas culturais, prensa política ou publicacións inst itucionais, entre outras moi diversas. 102 Arxentina, con 168 cabeceiras, e Cuba, con 79, aparecían de novo coma os países máis prolíficos en canto a número de publicacións. Como novidade este repertorio permitía coñecer a distribución territorial das publicacións dentro de cada país, pudendo determinarse así as zoas que presentaban características máis idóneas para a proliferación da prensa galega. Deste xeito, en Arxentina rexistrábanse 157 en Bos Aires, 5 en Avellaneda, 2 en Mar del Plata, 2 en Rosario e 1 en Corrientes. No caso de Cuba a práctica totalidade das publicacións galegas, 78 títulos, correspondían a La Habana, e só 2 estaban n outras localidades: El avisador galaico, editado en Cienfuegos, e Rosalía, en Santiago de Cuba 103 . Estes datos confirmarían que a distribución xeográfica da prensa galega exterior, ademais de co incidir cos países de destino preferidos pola emigración desta proce dencia, concentrouse maioritariamente nas súas capitais, fóra de elas a súa presenza resulta case anecdót ica. A causa deste comportamento é que cidades como La Habana ou Bos Aires eran os núcleos urbanos preferidos polos emigrantes para a sentarse e traballar e, p or tanto, foi alí onde formaron as colonias galegas máis importantes, as que, como se indicou, tiñan máis capacid ade para promover publicacións propias, ademais de consumilas. Táboa 3: Distribución por países da prensa gale ga da emigración (1878-1998) 0 50 100 150 200 Arxentina Franci a Brasil Canadá Cuba España Méxic o Portugal Suí za Uruguai Venezuela FONTE: Rep ertorio da Prensa Galega da Emigración (1998) 102 Ibidem. 103 Ibidem . Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 91 Ante a variedade de tipoloxías e modelos, non resulta doado atopar uns criterios apropiados de clasificación. María del Carmen Pérez País, aplicando un sistema baseado na dependencia económica e organizativa das public acións, distinguía dous grand es bloques ou tipoloxías: as promovidas polas sociedad es de emigrantes e as promovidas por particulares 104 . Esta autora tamén establecía unha clasifica ción, válida fundamentalmente para os momentos de maior controversia política (República, Guerra Civil e Posguerra), en función do posicionamento ideolóxico ou o ideario destas publicacións. Estaban por unha parte as pro republicanas e g aleguistas, que amosaban unha grand e preocupación pola educación dos nenos, manifestaban a súa prefer encia polo réxime republicano, defendían a autonomía de Galicia, eran partidarias do desvencellamento Igrexa / Estado, procuraban a unión dos emigrantes e denunciaban a prepond erancia do caciquismo en Galicia. Pero pese ao seu carácter compr ometido, todas elas procuraban inmiscirse o menos posible nos asuntos dos lugares de acollida, polo que, en xeral, non incluían nas súas páxinas novas nin comentarios de actualidade relativos a eses países, o que seguramente era unha aptitude consciente que obedecía á saudable práctica de evitarse problemas cos poderes establecidos. A cara oposta deste modelo a representan moitos dos títulos que se editaron na etapa inmediatamente anterior á República . É o caso de Galicia, o voceiro do Centro Galego de Bos Aires, unha publicación que antes de que a presidencia da entidade fose asumida por sectores máis progresistas amosaba un ta lante marcadamente contrario á República e limitaba os seus contidos aos dun boletín informativo de carácter mutualista. Pérez País resaltaba tamén unha compoñente nostálxica, baseada no valor da prensa galega coma ponte de unión coa terra de orixe, coa súa cultura, coas súas tradicións e costumes, coa forma de vida que, en definitiva, marcara desde a infancia dos galegos desprazados alén mar. Tratando de afondar algo máis nesa compoñente emotiva, pensaba que a prensa da emigración non só expresaba un lazo de unión con Galicia, senó n tamén o desexo e a esperanza de retornar: “En esta prensa hay una permanente presencia de Galicia que responde no sólo al interés de conservar recuerdos y costumbres, sino que muestra como late en casi todos los emigrantes y exiliados que algún día volverán a su país” 105 . A partir destas reflexións a autora establ ecía os catro obxectivos primordiais para este tipo de prensa 106 : - Ser un vincallo de unión entre os emigrantes. - Servir de ponte con Galicia. - Contribuír á formación cultural e á concienciación galeguista. 104 “A maioría das publicacións foron fundadas polos ce ntros galegos, sociedades de residentes, asociacións culturais ou gr upos políticos e o resto débese a in iciativas indivi duais”. PÉREZ PAIS, Mª del Carmen: Op. Cit. (“A prensa da emigraci ón. Análise e valoración” , 1986), p. 166. 105 Ibidem, p. 152. 106 Ibidem . p. 177. Xesús B lanco Ros as 98 inmediatamente anteriores. Todo isto tivo un reflexo inmediato na prensa da emigración, que nas súas páxinas lle out orgaba cada vez maior presenza a o seguimento destas temáticas, ao tempo que as cabeceiras máis importante comezaban a aliñarse coas principais correntes ideolóxicas. “ O cambio de situación política en España repercutiu tamén na prensa redactada en América, posto que parte da información e o discurso de sta prensa dependen do que ocorre en Galicia” 124 , salientaba a este respecto María del Carmen Pérez Pais. Producíronse transformacións a diversos niveis . En primeiro lugar nos contidos, po is a reactivación da vida política, cultural e sindica l propiciou o enriquecemento da sección de novas sobre as catro provincias galegas, mentres que a constitució n do Partido Galeguista e a elaboración do Estatuto de Autonomía reavivou o debate sobre a autonomía, sempre presente nestas publicacións. No eido ideolóxico, se ben a maior parte dos xornais e revistas caracterizábanse polo seu marcado espírito antimonárquico, dentro desta aspiració n común mantiñan unha aparente indefinición fr onte á diversidade de opcións que convivían no ámbito republicano. Pérez Pais mantén que se trataba dunha estratexia premeditada “có obxecto de non provocar escisións na colonia galega” 125 . En coherencia con estas ideas rexeitaban as posturas radicais e situábanse no abano comprendido entre un republicanismo conservador e o socialismo moderado 126 . Co paso do tempo case todos coincidiron en apoiar ao Partido Galeguista “polo seu inter clasismo, a súa inicial indefinición e a súa defensa dos intereses galegos” 127 , o que tamén os levará a converxer na reivindicación dunha maior autonomía para Galicia. Entre as publicacións que acadaron maior difusión, ade mais dos órganos políticos xurdidos na etapa anterior, destá canse El Correo de Galicia, xornal fundado e dir ixido por Xosé Ramón Lence, e os órganos oficiais das dúas entidades máis importantes da emigración galega: Galicia, a revista oficial do Centro Galego de Bos Aires, e Acción Gallega (1926), voceiro da Federación de Sociedades G allegas. A aparición de novas cabeceiras tamén mantivo nesta etapa un ritmo ascendente. Ata tal punto foi así que nin sequera nos anos inmediatamente anteriores á guerra, nos que a inestabilidade política, diminuíu o número de publicacións, máis ben o contrario. Pérez Pais rexistrara a edición de 39 títulos en América, dos que 31 correspondían a Bos Aires, que seguía a ser a capital de América do Sur con maior núme ro de publicacións galegas, e os cinco restantes distribuíanse a partes iguais entr e La Habana e Montevideo 128 . A importancia do país porteño acrecéntase aínda máis cos datos recalados polo Repertorio da prensa galega da emigración , que sitúan a práctica totalidade d as publicacións creadas nestes 124 PÉREZ PAIS, Mª del Carmen: Op. Cit. (“A prensa da emigración. Anális e e valoración” , en III Xornadas de Historia de Galicia , 1986), p. 176. 125 Ibidem , p. 177. 126 Ibidem. 127 Ibidem, p. 178. 128 Ibidem, p. 176. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 99 anos, preto de 20, en Arxentina 129 . Entre elas figuran títulos de todo tipo, pero fundamentalmente de ámbito institucional como Casa de Galicia, Lar e Galicia en Madrid , rexionalistas, como Opinión Galeguista, O Irmandinho e Raza Celta , ou literarias e culturais, como Alalá e Cultura Gallega . 2.4. A prensa no Exilio (1936-1969) Có estalido da Guerra Civil española, Arxent ina e México converteranse nos principais refuxios americanos dos exiliados galegos. Co mo se indicaba no capítulo anterior, neste sector da colectividade abondaban os intelectuais, enten dendo como tales persoas cunha sólida formación que se caracterizaban pola sú a creatividade nos máis diversos ámbitos, e polo xeral bastante activos politicamente. Ademais da súa adscrición republicana moitos exiliados estaban vinculados a movementos e partidos políticos de carácter galeguista, o que determinou a orientación de boa parte das iniciativas culturais q ue promoveron nos países de asentamento. Grazas ás efica ces redes sociais e de parentesco que viñan exercendo eficazmente o seu papel en aras da integración e asentamento dos desprazados, estes novos emigrantes non tardaron en inserirse no tecido societario da emigración, procurando por diferentes vieiros d e continuar a súa actividade en favor do movemento galeguista consolidado na metrópole durante a República. Castelao xogou un papel determinante como guieiro ideolóxico destes homes e mulleres, esp ecialmente a partir da súa chegada a Arxentina en 1940 130 . A súa intervención como deputado nas Cortes Constituíntes durante a Segunda República, en representación do Partido Galeguista 131 , converteuno nun referente político fundamental par a a Galicia exterior, especialmente para aqueles que tiñan aspiracións autonomistas. De aí que cando se creou o Consello de Galicia, unha sorte de goberno galego no desterro, fose el quen ocupara a presid encia da entidade 132 . O problema máis inmediato que se lle planeaba a este colectivo á súa chegada a Arxentina era o da súa propia supervivencia, especialment e a aqueles que tiñan titulacións relacionadas coas Ciencias Humanas e Sociais. Malia súa condición de Licenciados en áreas de coñecemento como Dereito ou Filosofía e Letras, habitua lmente non podían exercer as profesións que desenvolvían na Galicia da República, polo que case todos deles tiveron que procurarse outras ocupacións. A pr ensa xogará aquí un papel moi importante, converténdose na principal saída profesional para todos ele s, grazas á mediación de amigos e simpatizantes. A profesora Antonia Pérez Rodríguez 133 destacaba a este respecto o 129 PEÑA SAAVEDRA, Vicente (dir.) - FERNÁNDEZ SANTIAGO, Marcelino (coord.): Op. Cit. [CD-ROM]. 130 SEOANE, Luís (L. S.): "Castelao". Gran Encicloped ia Galle ga . Tomo 5 . Silverio Ca ñada editor, Sant iago - Xixón, 1976. pp. 193-2 01. 131 Ibidem, p. 194. 132 Ibidem. 133 Entrevista a María Antonia Pérez Ro dríguez, real izada por Jesús J. Blanco Rosas [MP3]. Santiago de Compostela, 24 de xan eiro de 2012 (50 min. ). Ver transcrición no anexo documental II desta Tese. Xesús B lanco Ros as 100 “decisivo” papel desenvolvido por Maruja Mallo, boa amiga de Constancio C. Vigil, ao facer que este utilizase a súa influencia para axudar aos exiliados galegos a establecerse como colaboradores ou redactores nas principais cab eceiras xornalísticas da capital porte ña. Foi así como os nomes de Luís Seoane, Rafael Dieste 134 , Eduardo Blanco Amor ou Lorenzo Varela, comezaron a facerse habituais en diarios como La Nación, La Razón ou Crítica, nos que habitualmente se ocupaban de seccións culturais ou literarias, aq uelas precisamente nas que podían expresar mellor as súas amplas capacidades creativas. Nestas primeiras achegas xornalísticas o s exiliados amosaron con maior ou menor claridade, segundo o que lles permitían as súas circunstancias e o medio para o que traballaban, o seu posicionamento político en favor da República, ao tempo que criticaban a ilegalidade da sublevación militar. Isto o fixeron tanto no transcurso da Guerra como trala súa final ización, para a partir de entón dirixir as súas críticas contra a Ditadura. Os novos emigrantes non só denunciaban a ilegalidade do réxime franquista a través daqueles medios de co municación arxentinos que podían a mosarse máis empáticos coa súa ideoloxía, tamén promoveron por conta propia a creación de diversos xornais e revistas desde os que difundían as súas ideas, ao tempo que expresaban a súa forma de entender a cultura galega. O resultado deste labor foi a aparición dalgunhas das cabeceir as máis notables da prensa galega da emigración. De feito, boa parte delas adquirirían co paso do tempo unha aureola case mítica, debido á alta calidade que as caracterizaba tanto a nivel de contidos como nos aspectos formais de de seño e edición. Foron, polo xeral, títulos de vida efémera, cunha periodicidade bastante irregular, que tiñan en común o seu ideario antifascista, republicano e galeguista. En conxunto, entre 1936 e 1960 apareceron u nhas 67 publicacións novas, a maioría delas repartidas entre Cuba e Arxentina 135 . Este novo ciclo da prensa galega no exterior abriuse coa aparición dunha serie títulos que circularon mentres a guerra estaba aínda no seu pleno apoxeo. Entre eles, había algúns de contido exclusivamente cultural, como Galaxia (1936), en Montevideo, ou Cultura Gallega (1936-1940) na Habana pero, na maioría dos casos, caracterizábanse principalmente polo seu compromiso político cos ideais republicanos. Destacouse especia lmente o semanario Galicia Libre (1937) , dirixido por un Luís Seoane recen chegado a Arxentina, que publicou nas súas páxinas a serie “Estampas da Traición” 136 . Coincidindo coa finalización da Segunda Guerra Mundial a pareceu Galeuzca (1945), unha experiencia conxunta de galegos, vascos e cataláns, que r eunía as aspiracións políticas dos tres nacionalismos históricos pen insulares. Posteriormente, Eliseo Alonso, José 134 Concretamente Di este recibiu o encar go de Vigil de dirixir dúas colec cións literarias . Pequeña me moria recobrada. L ibros infantiles del exilio del 39. Ana María Pelegrín, María Victor ia Sotomayor, Alberto Urdiales (eds.). Secretaría General Técnica / Minist erio de Ed ucación, Madrid, 2008, p. 18. 135 PEÑA SAAVEDRA, Vicente (dir.) - FERNÁNDEZ SANTIAGO, Marcelino (coord.): Op. Cit. [CD-ROM]. 136 Ilustracións satírico-políticas nas que S eoane denunc iaba os atropel os cometidos po lo bando franquista. Segundo as súas pro pias verbas: “todas ell as no son otra cosa q ue la expresión de una voluntad al ser vicio de la Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 101 Conde e Teodoro Campos, fundaron Mundo Gallego. Revista de Galicia en América (1951), unha publicación cultural de periodicidade trimestral que tiña a finalidade de “exaltar aquellas manifestaciones que tenga n vigencia dentro de la esfera de n uestra cultura” 137 . En coherencia con este criterio, admitían os traballos de calquera colabo rador, sempre que tiveran algo que ver coa pedra angu lar da publicación, é dicir, con Galicia. Non obstante os había autores que aparecían nas súas páxinas con maior regularidade, como é o caso de Ramón Otero Pedrayo, Anxel Fole, Pura Vázquez, Eduardo Blanco Amor, Francisco Fernández del Riego, Luz Pozo, Fe rmín Bouza Brey ou V. García Martí 138 . Xa en 1954 chegaría da man de Luís Seoane Galicia Emigrante (1954-1959), un título clave na prensa do exilio, que ademais tivo unha especial significación para o desenvolvemento da radiodifusión galega en Arxentina, xa que de forma paralela á súa publicación comezara a emitirse po r LS10 Radio Libertad un complemento oral coa mesma cabeceira e obxectivos, que recalaría unha ampla difusión entre a colectividade. Esta revista, creada e dirixida por Seoane e administrada por Xosé Antonio Fernández, financiábase coa publicidade de negocios g alegos e cos cartos dos seus promotores, destacándose entre todos eles o empresario Javier Vázquez Iglesias. Caracterizouse na súa breve traxectoria polo seu coidado aspecto formal e uns contido s de alta calidade, elaborados por prestixiosas firmas galegas de ambas beiras do Atlántico coordinadas respectivamente por Luís Seoane 139 e Francisco F ernández del Riego 140 . libertad territ orial, espiritual y económica de España, s abiendo que con ello se labra la libertad de Galicia” . SEOANE, Luís: “Colofón”, en Trece estampas de la traición. Talleres Porter Hnos, Bos Aires - Montevid eo, 1937. 137 Editorial de Mundo Gallego. Revista de Galicia en A mérica , nº 1. Bos Aires, 1 de outubro de 1951, s.p. Consultar tamén o Catálogo de publicació ns periódicas. Arquivo da Emigraci ón Galega (Consel lo da Cultura Galega), Santiago de Com postela, 2005, p. 40 138 A listaxe de colaborador es correspóndese coa refer encia que apar ece no artigo “Eufonía no co ntexto da prensa gal ega en Ar xentina”, en E ufonía (Rimas y g losas de la poesía gallega) . Luís Alonso Girgado, María Cuquejo Enríquez, Manu el Quintáns Suárez (eds.). X unta de Galic ia, Santiago de Comp ostela, 2005, p. 15. 139 Francisco Fernán dez del Riego destacaba t res xeracións de colabor adores en Ar xentina. En primeiro lu gar, os escritores que residía n en Bos Aires antes do 1 8 de xu llo de 1936 e os exili ados. Eran Rafael Dieste, Eduardo Blanco Amor, Luís Tobío, Antonio Ba ltar , Xerardo Álvarez Gallego, Xosé Núñez Búa, Emilio Pita, Arturo Cuadrado, Alberto Vilanov a, Avelino Díaz, Ramón de V a lenzuela, S antamarina Delga do e Lorenzo V arela e o propio Seoane . Conformaban o segundo gr upo homes novos, educados na Galicia franquista, que se inserir an no tecido cultur al de Bos A ires con posteriori dade. Eran pri ncipalmente Xosé Neir a Vilas, Xosé Roibal e Le opoldo Novoa. Por último e ngadía unha serie de colabora dor es de ascend encia galeg a asentados en Ar xentina ou d e procedencia A rxentina como Gonzál ez Carbalho, Xuliet a Gómez Paz, María do Carme Garay, Xulio Painceira, María Villarino e Víctor Luís Molin ari. Neste último gr upo adquire u nha especial rel evancia a pr esenza feminina, que non conta con representación nos ant eriores. Ve r FERNÁNDEZ RIEGO (del), Francisc o: “Presentación”, Galicia Emigrante (edición facs imilar da revista). Vol. 1. Ed iciós do Castro, Sada (A Coruña), 1994, s.p. 140 Entre os colaboradores da metrópole del Rieg o tamén distinguía tres xer acións de escritores. A primeira xeración co nstituída polos colaborador es que o académ ic o cualificaba como “máis vellos”. Trátase, en case todos os casos, de integrantes veteranos da xer ación Nós, que tiveran o seu mome nto de esplendor nas dúa s décadas anteriores á Guerra Civil. Neste conxunto est arían Ramón Cabanill as, Ramón Otero Pedrayo, Florentino López Cuev illas, Victoriano T aibo, Valentín Paz Andr ade, Xosé R amón Fernández- Oxea, Dom ingo Quiroga, Xesús Carro Alvarelos, Eleuterio Gonz ález Salgado, Manuel T orres, Fermín Bouza Brey, Sebastián Martínez Risco, Plácido Castro e o portugués Manuel Rodríg ues Lapa. A segu nda xeración i ntegrábana, acordo coa expresión qu e utiliza o autor, os “inme diatos seguidor es ” da xerac ión anterior. A maior parte eran membros do grupo piñeirist a, tamén coñecido c omo xeración d e Gala xia p ola editorial que cr earon para vertebrar as súas actividades culturais. Son as figuras que máis cont ribuíron a dinamizar o g aleguismo durante a Ditadura franquista e promover on, entre outras inici ativas, a creación da revista Grial. Entre os seus com poñentes destacan persona xes como Domingo Garc ía Sabell, Anxel Fole, Aq uilino Iglesia Alv ariño, Ricardo Carball o Calero, Carlos Martínez Barbeito, Celestino F ernández de la V ega, Ramón Piñeir o, Manuel Fabeiro, Luí s Manteiga, Xesús T aboada Chivite, Xosé María e Emilio Álvarez Bláz quez, Conc ha Cas troviejo, Isaac Díaz Pardo Xesús B lanco Ros as 102 A revista de Seoane constaba d e varias seccións onde se tratab an todo tipo de asuntos culturais, reservándose para o tratamento de temas políticos e sociais os editoriais e algún que outro traballo realizado por Seoane. Os constantes problemas económicos que acompañaron á publicación durante toda a súa traxectoria provocarían o seu peche definitivo en 1959, sen que servisen de nada os esforzos dun g rupo de persoas da colectividade, que se xuntaron baixo a denominación “Amigos de Galicia Emigrante” co fin de recadar cartos para garantir a súa continuidad e. Fig. 6: Cubertas de Luís Seoane para a revista Galicia Emigrante FONTE: Fundación Luís Seoane (A Coruña ) Sen dúbida, Seoane foi unha das figuras do exilio que máis dinamizou o panorama xornalístico da colectividade galega neste período, participando en iniciativas de diversa índole. Outras publicacións que pro m oveu a nivel particular, xunto con Galicia Emigrante , foron Resol e Cuco Rei. Tamén se destacou no ámbito da prensa societaria polo seu labor como director de Galicia , o voceiro do Centro Galego durante case vinte anos. Nese tempo deu un xiro radical da publicación, que mello rou notablemente o se u aspecto formal e ampliou os contidos de carácter cultural . Finalmente, no ano 1954, colaboraría con Xosé e Xosé Landeira Yrago. A terceira e ú ltima xeración er a a dos colabor adores máis novos, que trab allaban case todos como redactores d o diario La Noche, cabeceira que serviu l ogo a algúns analistas para d enominar aos compoñentes desta xeración. Xosé Luís Franco Grande, Pura Vázquez, Ramón González Ale gre, Ramón Lorenzo ou Da niel Cortezón, foron algúns dos seus mem bros máis desta cados que de ixaron a súa sinatura en Galicia Emigrante. Ibidem. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 103 Neira Vilas e outros persoeiros relevantes da cultura galega por aqueles anos na organización dunhas exposicións sobre o libro galego conte mporáneo e a prensa galega en Arxentina, que contaron coa presenza das principais figuras da intelectualidade do momento e serviron para poñer de manifesto a importancia acadada polo movemento editorial da emigración 141 . 2.5. Estancamento e perda de influencia (1970-1990) Durante as décadas dos 70, 80 e 90 do século X X continuaron editándose moitas publicacións galegas en América, das cales a maioría se concentraban unha vez máis na área bonaerense de Arxentina. Porén autores como Blanco Campaña e Pérez País coinciden en sinalar qu e malia esa aparente bonanza numérica a incidencia real que podía exercer este tipo de prensa sobre colectividad e quedaba xa moi lonxe da que acadara na época da emigración masiva 142 , factor que gardaba unha estreita relación coa perda de peso da propia colectividade emigrada alén mar. Como se indicou no capítulo anterior, desde mediados dos anos sesenta a emigración comezara a virar o seu rumbo cara a Europa, ao tempo que diminuía progresivamente a chegada de galegos aos países a mericanos. Paralelamente, eran moitos os fillos dos emigrantes que creceran e se formaran nas sociedades receptoras sen manter un vínculo sólido coa terra dos seu s país. Estaban por tanto plenamente integrados nas sociedade s receptoras e non amosaban un interese especial por revisar a súa relación con Galicia. Para acabar de darlle o toque de graza a esta situación de declive, co asentamento da normalización democrática foron moitos os exiliados e outros que non o eran, pero que se sentiron atraídos polos cambios, que emprenderon a viaxe de retorno para establecerse definitivamente en Galicia. A unión destes factores tradúcese nunha perda de peso numérico e un deterioro progresivo das colectividade galegas de alén mar, onde cada vez era máis difícil contar cunha xuventude que puidera asumir o relevo xeracional. Nun intento por organizar a prensa da emigración nesta etapa re cente Blanco Campaña distinguía ata tres categorías ou modelos 143 : 1. Revistas moi ben editadas, mesmo en cor, con periodicidade varia: segundo afirmaba Blanco Campaña a actual etapa de Galicia, boletín do Centro Galego de Bos Aires, é a que mellor se axusta a este mode lo, ademais de exemplificar esa volta atrás que caracteriza á práctica tota lidade das cabeceiras act uais. 141 Máis alá do ám bito exclusivamente gal ego Seoane ta m én participaría, xu nto a outros intelectuais exiliados, como Lorenzo Varela e Arturo Cuadrado, nunha serie de publicacións ori entad as a potenc iar a cultura hispanoameric ana: Cabalgata, Correo Liter ario e De mar a mar . 142 PÉREZ PAIS, María del Carmen: Op. Cit. (“A prensa da e migración. Análise e val oración”, en III Xornadas de Historia de Galicia , 19 86). pp. 183-184. BLANCO CAMPAÑA, Xosé Luís: Op. Cit . ( Radio e prensa na Galici a exterior , 1995), p. 19. 143 BLANCO CAMPAÑA, Xosé Luís: Op. Cit ., pp. 20-21. Xesús B lanco Ros as 104 2. Boletíns informativos editados polas distintas sociedades: este tipo de publicacións son moi similares ás anteriores, salvo que por dispor de menos recurso s non acadan as mesmas cotas de calidade. Responden a est e modelo a maior parte determinados voceiros de ámbito local e algún dos provinciais. 3. Publicacións extraordinarias: aparecen co gallo de acontecementos especiais relacionados con Galicia ou ás sociedades que representan. A maioría son de periodicidade anual saen e aparece n para conmemorar o Día das Letras Galegas ou o Día de Galicia. Coma ocorría coa clasificación de Carlos Zubillaga para o conxunto da prensa da emigración non todas as publicacións editadas se a xustan a eses estereotipos e , probablemente, unha análise máis a fonda revelaría a existencia de títulos que se movían nunha dinámica diferente. Polo xeral as novas cabeceiras, e outras non tan novas que continuaron en activo tras introducir unha serie de modificacións estéticas, perderan a compoñente ideolóxica que caracterizara á prensa exterior de etapas anteriores, moi especialmente a aquelas publicacións que promovían os exiliados. É certo que no que atinxe ao aspecto f ormal o tratamento das edicións mellorou notablement e grazas á incorporación das novas tecnoloxías ao campo deseño, pero tamén por esta razón quedaron sometidas ás limitacións técnicas derivadas das mesmas aplicacións informáticas utilizadas na súa ela boración, botándose en falta con f recuencia a orixinalidad e e o sentido creativo e estético do que, por exemplo, Luís Seoane soubo dotar á revista Galicia Emigrante . A masiva presenza de publicidade tamén intervén como condicionante do de seño e do formato adoptados, convertendo en determinados casos as publicaci óns en albumes de avisos co merciais. Tampouco os contidos están á altura en termos de calidade, botándose en falta nas páxinas destas cabeceiras a presenza de autores de prestixio. Pasara xa o tempo no que os intelectuais galegos enriquecían estas publicacións cos seus artigos e críticas, ao igual que pasara tamén o tempo de emigrar. Por último, se ben a prensa da emigración galega nunca se caracterizou pola súa regularidade, nas publicacións recentes tende a espallarse cada vez máis o tempo de saída dos exemplares , observándose incumprimentos reiterados e adaptacións da periodicidade un tanto arbitrarias, segundo o caso. Obsérvase por esta razón unha certa analoxía coas primeiras publicacións de finais do século XIX e principios do XX , aquelas que exercían ca se en exclusiva coma voceiros oficiais de entidades societarias que as editaban e que centraban fundamentalmente os seus contidos en informar aos lectores dos servizos que prestaba á colectividade ese organismo e das actividades que promovía, e ngadindo de paso algunhas novas e artigos sobre Galicia. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 105 2.6. Un legado perdurable En pleno no século XXI o legado da prensa da emigración galega, e moi especialmente das denominadas publicacións do exilio, continúa vixente tanto no exterior coma na metrópole, recollido por diversas publicacións que trataron de emular o estilo estéti co e os contidos dis títulos máis emblemáticos e representativos da diáspora. Ben é certo que, coa excepción dalgunhas cabeceiras, a maior parte das publicacións actuais de alén mar correspóndense cos voceiros oficiais da s institucións e socieda des de emigrantes, e que a decadencia do papel impreso, marcada pola entrada na era dixital, fixo diminuír notablemente a súa demanda, reducindo o mercado de lectores potenciais aos grupos de idades máis avanzadas. Pero é precisamente no marco desa nova dinámica que supuxo a irrupción de Internet en todos os ámbitos da vida cotiá, onde están a xurdir novas iniciativas xor nalísticas para a emigración cun amplo potencial de desenvolvemento. As revistas e xornais galegos tradicionais aparecen agora reconvertidos en portais multimedia, que ademais de unir as dúas galicias de forma literal, dado que as novas tecnoloxías dilúen as distancias, tamén adoitan ir máis alá nas súas propostas, engadindo múltiples funcións e posibilidades aos tradicionais contidos mutualistas e de lecer característicos da prensa oficial. Deste xeito, o espírito das míticas cabeceiras históricas, lonx e de caer no esquecemento, recupera a súa vixencia a través destas novas iniciativas. No momento de avaliar o papel que desenvolveu a prensa da emigración galega en América debe interpretarse com o unha testemuña da importancia que acadou a colectividade nos países que rexistraron unha maior afluencia destes continxentes. Constituíu, principalmente, un vieiro de expresión para a colectividade, pero tamén unha manifestación do seu dinamismo cultural, característica que se evidencia, principalmente, nos títulos que se cara cterizaron por unha maior calidade. Aínda que a etapa máis prolífica, no que a número de publicacións se refire corresponde ao primeiro cuarto do século XX, foi durante o exilio cando este tipo de prensa a cadou o seu desenvolvemento máis p leno. As publicacións promovidas polos exiliados asumiron a continuidade do galeguismo alén mar, ao tempo que daban saída desde as súas páxinas a opin ións moi críticas contra a Ditadura, que non podían expresarse no país de orixe polas circunstancias política s. Enche a importancia deste tipo de prensa o feito de que nela participasen, mediante colaboracións ou asumindo funcións editoriais, numerosos inte lectuais galegos de ambas beiras do Atlántico que crearon así un vínculo de unión permanente coa memoria desde a diáspora. Como se verá nos vindeiros capítulos, a evolución da radio da emigración galega seguirá en moitos aspectos un camiño p arello á prensa, con múltiples puntos de cont acto entre ambos medios. Xa desde o cerne dest as iniciativas, pode consta tarse que b oa p arte dos profesionais que as puxeron en func ionamento eran xornalist as cunha longa e prestixiosa traxectoria na prensa escrit a, como é ocaso de Manuel Núñez Búa ou José Xesús B lanco Ros as 106 Rodríguez de V icente. Galicia, Recordando a Galicia e La V oz de Galicia, as primeiras radiorevist as galegas de longa d uración, mantiñan un ha estreita ligazón coa prensa societ aria do Centro Galego de Bos Aires e dos centros provinciais de Pontevedra e Ourense. O desenvolvemento dest as emisións, ás que se lles engade a ap arición posterior das cabeceiras radiofón icas promovidas polos exiliados na década de 1950, como Galicia Emigrante , de Seoane, ou Galicia en el Aire, de Rodríguez Barbeito coincidirá cunha fase de maduración da prensa galega, na que a profusión de títulos de et apas anteriores vai ser substituída por unha maior selección en favor daqueles se caracterizaban por unha maior calidade técnica e formal. Por últ imo, a p artir dos anos 70, ambos medios entrarán nun proceso de esmorecemento, coincidindo coa p erda de peso da colectividade nos p aíses de alén mar , o que se fixo not ar especialmente en Arxentina, ao decantarse as preferencias dos novos emigrantes polos destinos europeos. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 107 3. A radiodifusión en Arxentina A favorable disposición dos emigrantes galegos ao medio radiofónico na década de 1930 e a inmediata posguerra tivo moito que ver co destacado papel que desenvolver este medio na metrópole durante a Ditadura de Primo de Rivera,a República e a Guerra Civil. En efecto a radio estivera presente en todos os momentos clave da vida política do país: nas eleccións de 1931, que propiciaron o derroca mento da Monarquía e a irrupción do novo réxime, nos sucesivos comicios republicanos para elixir novo goberno e, nunha relación máis directa co a colectividade galega, nas campañas propagan distas promovidas polos sectores galeguistas en favor do Estatuto de Autonomía. Durante a Guerra Civil converteuse nun instrumento clave de propaganda utilizado profusamente polos dous bandos enfrontados, sendo frecuentes as locución s radiofónicas nas qu e exaltaban os seus respectivos avances militares, coa finalidade de desalentar ao inimigo e gañarse o respaldo social da poboación. Nos países de alén mar as opinións da colectividade emigrada en relación co prestixio e a capacidade difusora do novo medio resultaron máis pot enciados se cabe polo avanzado estado de desenvolvemento que presentaba o tecido radiofónico en moitos deles, con especial destaque de Arxentina, que se constituíu por méritos propios na punta de lanza desta revolución mediática. O país porteño e, máis concretamente a súa capital, Bos Aires, tería un papel pioneiro e determinante na implantación da “era da radiodifusión”, exercendo desde datas temperás o liderado indiscutible en toda América do Sur e case tamén no conxunto do planeta, pois coa excepción de Estados Unidos, ningún outro país pod ía equiparárselle en termos de desenvolvemento tecnolóxico nin na eficacia que acadou a implantación e extensión da difusión radiofónica no conxunto da sociedade 144 . En todo isto tivo moito que ver a privilexiada situación da capital porteña, que constituía daquela o principal eixe social, político, económico e cultural do meridiano sur, o que a convertería no punto de referencia ideal para a creación das primeiras emisoras e o posterior desenvolvemento das principais cadeas de radiodifusión . Un indicador particularmente revelador do avance diferencial que acadou a radiodifusión arxentina en comparación con outros países, en tanto q ue permite avaliar o seu grao de implantación na so ciedade, é a distribución t erritorial do número de aparellos d e radio, pois paralelamente á aparición das novas emisoras levouse a cabo a fabricación de receptores destinados á venta pública, cuxa difusión rexistraría un incremento progresivo conforme pasaban os anos. En 1938 o paí s porteño xa despuntaba con máis dun millón d e 144 Sobre o d ebate aberto en tor no a cal foi o p rimeiro país en utiliz ar a radiodifusi ón e o papel específico que se lle atribúe a Arxent ina nesta cuestión consultar ULANOVSKY, Carlos - MERKIN, Marta et ali: Días de Radi o: 1920 - 1959. Ed. Espasa Ca lpe, Bos Aires, 1995, pp. 25-27 Xesús B lanco Ros as 114 En efecto, os avances en materia de radiodifusión acadados en Arxentina no transcurso da década anterior permitiran establecer un t ecido radiofónico, que xa estaba plenamente consolidado a comezos dos anos 30. A iso contribuír on tamén os novos avances técnicos encamiñados a facer a escoita deste medio máis accesible, e que se centraron principalmente en perfeccionar as técnicas de difusión e na introdución de melloras no son, que permitiran elevar o volume da sinal. Un indicador manifesto do grao de implantación acadado pola radio arxentina nestes anos é o aumento do número de emisoras, froito da cons olidación daquelas que xurdiron na etapa anterior, moitas das cale s adoptaron novos nomes e adaptaron a súa pr o gramación ás exixencias que reclamaba a evolución experimentada por este medio, e a suma doutras novas que iniciaban agora a súa andaina cunha ampla variedade de propostas. Tomando como referente o ano 1935 pode observarse que xa emitían de forma regular desde a capital porteña case unha vintena de emisoras: LS10 Radio Callao, LS3 Radio Mayo, LS4 Radio Porteña, LS1 Radio Municipal, LR10 Radio Cultura, LR5 Radio Excelsior, LR6 Radio La Nación, LR2 Radio Argentina, LR3 Radio Belgrano, LR4 Radio Splendid, LR9 Radio Fénix, LS5 Radio Rivadavia, LR8 Radio París, LS2 Radio Prieto, LS8 Radio Stentor, LS9 La Voz del Aire e LS6 Radio del Pueblo e xa en 1937 a Radio del Estado , unha emisora ao servizo do goberno creado polo presidente Justo, que posteriormente adoptaría o nome de LRA Radio Nacional 163 . Qué pasaba entre tanto cos xéneros ou contidos que se ofertan desde este inxente número de emisoras? O máis destacado seguía a ser o radioteatro, que ampliara a índa máis súa popularidade ata o punto de converterse nun fenómeno de masas. Proliferaban tamén os programas deportivos, saíndo ao aire cabeceiras como El Relat o Olímpico , conducido por Alfredo Aróstegui no ano das olimpíadas de Berlín, Gran Pensión, ou El campeonato , un espazo de moito éxito conducido por Tito Martínez Delbox. Tamén comezaron a radiarse a ligas futbolísticas, sobr e todo desde que en 1931 se converteron en profesionais, captando así una maior atención dos afeccionados. Neste apartado destacáronse como locutores deportivos Horacio Belbo e Borocotó. Pola súa parte, os informativos xa non limitaban as súas emisións a unha f ranxa horaria determinada, senón que ofrecían a actua lidade do momento de forma regular durante as 24 horas do día Asentadas as pautas dos princip ais xéneros radiofónicos, aparecerán agora as radiorevistas, consideradas por autores como José Ignacio López Vigil, non coma un novo xénero senón unha sorte de compendio de tres que xa existían (musical, inf ormativo e teatral). Isto é o que o autor pensaba do novo formato: “Algunos clasifican las radiorevistas o magazines como un cuarto género de la producción radiofónica. Un género tan importante y ostento so que ocupa, a menudo, espacios de tres, cuatro y más horas de programación. Pero si las miramos de cerca, 163 ZINNI, Héctor Nicolás: El Rosario de Satanás: La ciudad, el país, el mundo . Vol. 2. Editorial Centauro, Bos Aires , 1980, p. 64. ULANOVSKI, Carlos - MERKIN, Marta: Op.Cit. . Vol. 1, pp. 110-112. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 115 las revistas se arman, en definitiva, con música, informaciones y dramatizados, recombinando de diferentes maneras estos tres géneros básicos. La revista no es un nuevo género, sino un contenedor donde todo cabe, un ómnibus donde su ben formatos de todos los géneros” 164 . Ao tempo que se consolidaba o tecido radiof ónico arxentino ideábanse novas formulas para o desenvolvemento de programas e contidos. Al gunhas das máis populares ían dirixidas a colectivos específicos, coma os emigrantes, co fin de captar novos sectores de audiencia. En efecto, os “directores artístico s” das emisoras porteñas pronto se apercibiron da importancia que podía representar para a consolidación das respectivas cadeas atraerse coma público aos integrantes das principais colectividades asentadas no país mediante a creación de programas dirixidos expresamente a eles. Como froito desta dinámica da década xurdirán na primeira metade da década La Hora Húngara, La Hora Alemana, La Hora Francesa, La Hora Hebrea, La Voix de France, Voce di Calabrese , Eco de It alia 165 e xunto a eles La Audición Hispano-Argentina e La Hora Iberoamericana , as primeiras audicións suramericanas de temas españois. É por tanto n este contexto onde se produce o cerne da radio da emigración galega, pois a importante presenza deste colectivo en Arxentina daría pe a que as audicións españolas comezaran a incorporar seccións dedicadas a Galicia no s seus contidos que irían adquirindo cada vez maior protagonismo. Como é lóxico, tras esta estratexia había un interese co mercial subxacente, xa que os colectivos de emigrantes constituía n tamén unha bolsa potencial de anunciantes, que agora contaban cun espazo axeitado aos seus intereses onde poder dirixirse a ese secto r específico de oíntes que, pola sú a afinidade territorial, constituían a base pot encial de clientes para os que est aban pensados os seus negocios. Houbo diversos acontecementos que acadaron unha grande sona a través da radio durante estes anos. Destácanse en primeiro termo a caída de Yrigoyen en 1930, seguida por unha sucesión de ditaduras militares. Este acontece mento tivo unha repercusión moi directa sobre a situación da radiodifusión e n Arxentina, pois se no transcurso do seu segundo mandato Yrigoyen motivara o peche da Radio Argentina mediante a imposición dunha licenza de 5.000 pesos an uais, o que moitos inte rpretaron como unha represalia contra este medio por disertar coa súa liña de goberno, os seus sucesores, amosándose aínda menos receptivos ao cuestionamento des de os medios de comunicación, promulgaron unha batería de normativas censoras, que polos seus excesos foron cualificadas como “ridículas” por algúns autores 166 . Outro acontecemento cuxa difusión radial causo u un fort e impacto na sociedade arxentina foi a morte de Carlos Gardel nun accidente aéreo. Ao igual 164 LÓPEZ VIGIL, José Ignacio: Manual urgent e para radialist as apasionado s. Quito (Ecuardor), 2 005 [en línea]. En Internet: <http://radioteca.net/media/uplo ads/manuales/2013 _10/ManualUrgenteR adialistas.pdf> [consulta: 18 de xuño de 2014]. 165 ZINNI, Héctor Nicolás: Op.Cit. . Vol. 2, 1980, p. 64. Xesús B lanco Ros as 116 que ocorrería anos máis tarde en España con Nino Bravo, que finaría en unhas circunstancias moi semellantes, o infortunio do artista disp arou de forma espectacular a escoita dos seus temas pola radio. A radio era xa un medio que traspasaba fronteiras e chegaba a todas partes, polo que os acontecementos ocorridos nun determinado país podían chegar a acadar un impacto global a través das ondas, converténdose en obxecto de interese nun país ao que, de partida, lle eran completamente alleos. Foi o que aconteceu coa “realista” retransmisión de La Guerra de los m undos , en forma de serial dir ixido por Orson Wells, un acontecemento que polo se forte impacto socia l contribuiría a afianzar aínda máis a grande popularidade da que gozaba a radiodifu sión no conxunto do planeta. En definitiva, na déca da de 1930 as program acións perfeccionaron a súa estr utura para ofrecer un abano de contidos máis completo e variado, no que coas radiorevistas de variedades constituíron eixe centralizador, pero onde tamén tiñan cabida espazos musicais, radioteatro, deportes e boletíns info rmativos. Esta diversificación dos contidos propiciaría a aparición de publicació ns especializadas en programación radiofónica , como La canción moderna ou Radiolandia ¸ orientadas a servir como guías aos oíntes sobre as múltiples ofertas que podían localizar nos dial. Pero o mellor aínda estaba por che gar. 3.3. A década dourada (1940-1949) Non é casualidade que o período “histórico” ou de maior esplendor da radio ga lega da emigración coincidira no seu cerne co momento de maior plenitude e consolidación deste medio en Arxentina. Despois de pasar por un proceso de asentamento dos anos vinte, cando botaron a andar as primeiras emisoras d o país, e outro de conso lidación nos anos 30, na década de 1940 este medio experimentaría o que moitos histor iadores cualifican como Idade de Ouro. Será unha etapa de afianzamento do medio radiofónico na cobertura de acontecementos de grande repercusión social e política, coma o proceso electoral de 1946 que levou á presidencia a Juan Domingo Perón. A nivel d e programación vanse a potenciar de forma especial aqueles contidos que rexistraran unha maior audiencia na etapa anterior, coma o radioteatro ou os e spazos humorísticos, a o tempo que continuaba a experimentación na procura de novas fórmulas dirixidas á captación de sectores esp ecíficos de oíntes. Paralelamente, a incorporación de novos avances técnicos revolucionará o xeito de facer radio. Foi o ca so do magnetófono , que permitía gravar previamente á súa emisión sintonías, cuñas, presentacións e mesmo determinados contidos, como as entrevistas e reportaxes. Xurdía así por primeira vez o concepto de “radio enlatada”, que ademais de simplificar a realización dos programas tam én implicaba un abaratamento significativo dos custes de realización, pois xa non era preciso contratar compañías teatrais ou grupos de 166 Por exemplo a prohibici ón de utilizar a verba “naci ona l” de forma pública, o que levo u a modificar o seu nome a diversos medios, como a Radio Nacio nal Argentina , que o cambiou po lo de Radio Belgrano. ACOSTA, Diego: Op. Cit ., p. 63. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 117 actores para facer os programas en directo con certas garantías de calidade 167 . Outr a grande innovación, xurdida xa a finais da dé cada, sería o transistor , un receptor baseado en semicondutores de silicio, que permitía prescind ir dos cables mediante a utilización de pilas, reducir o tamaño do transistor e mellorar notablemente a calidade do son 168 , elementos que durante os anos 50 permitirían ao medio radiofónico contr arrestar a forte competencia da televisión. Pero non todo foi un camiño de rosas. A forte inestabilida de política e social na qu e se sumiu Arxentina a mediados da década, tamén condicionaría a evolución dos medios de comunicación arxentinos, o que no caso da radio provocaría o peche dalgunhas cadeas ou a súa reconversión para poder so brevivir. Esta situación afectaría principalmente as máis febles, pero tamén a outras que resultaban “incómodas” ao goberno vixente polo seu posicionamento ideolóxico. Non obstante a rad io seguiu a desenvolver un papel m oi activo no ámbito político, constatando así o seu afianza mento neste terreo. A campaña que levou á presidencia a Juan Domingo Perón difundiuse principalmente a través dos aparellos de radio que no transcurso do proceso electoral centralizaron todo o protagonismo e serviron como guieiro á poboación par a coñecer as diferentes opcións políticas de form a máis eficaz que a prensa, pois neste caso os discursos e as ideas tamén chegaban ata aquelas persoas que non sabían ler nin escribir. Un esp azo de debate político especialmente signif icativo fora o denominado Mordisquisto, que conducía o músico Enrique Santos Discépolo, que se puxo ao servizo de Perón unha vez que g añou as eleccións, criticando regula rmente aos partidos da oposición. Fig. 7: Niní Marshall no filme Cándida Mi llonaria (1941) A nivel de contidos constátase unha vocación de continuidade coas tendencias que se viñeran apuntando nas décadas anteriores. O r adioteatro, xa plenamente consolidado como xénero de masas, vivirá agora o seu mo mento de e maior esplendor. As representacións máis exitosas eran adaptacións de autores como Nené Cascallar, Abel Santa Cruz ou María del Carmen Martínez, representadas por locutores-actores de grande calidade como Hilda 167 LÓPEZ VIGIL, José Ignacio: Op. Cit. ( Manual urgente para radialistas aficion ados , 2005), p. 11. 168 Ibidem, p.12 Xesús B lanco Ros as 118 Bernard, Óscar Casco, Susy Kent, Rosa Rosen , Jorge Salcedo ou Julia Sandoval. Xunto a eles comezara a destacarse como actriz radiofónica Eva Duarte, quen anos máis tarde se convertería na esposa de Perón. A súa rodaxe radiofónica iniciouse no ano1941, en Radio Belgrano , participando en diversas dramatizacións. Tamén foi un momento especialmente doce para os programas humorísticos, como os que protagonizaban os actores Niní Marshall e Pepe Iglesias, El Zorro . Ambos cóm icos tiveran os seus rexistros máis exitosos en interpretacións nas que facían parodia dos galegos, razón pola que recibirían duras críticas dalgúns int electuais galeguistas que, como Luís seoane, non toleraban que xe f ixera burla dos seus compatriotas, especialmente se era daqueles que pertencían a condicións so ciais máis humildes 169 . O debut de Niní Marshall producíase no ano 1940 interpreta ndo a Cándida, personaxe para o que se inspirou na súa propia criada galega. Algúns anos máis tarde interpretaría a 'Catita', personaxe quen tamén respondía aos tópicos humorísticos sobre os galegos. Ambos personaxes lle deron moita fama e Niní Marshall que baixo es tas caracterización s protagonizaría, ademais de seriais radiofónicos, obras de teatro e diversos filmes. Salientan algúns autores que en 1943 prohibíronse estes espectáculos ba ixo a argumentación de que o castelán que falaban non era o correcto e, en efecto, non o era, pois trataba dunha versión deformada e moi castelanizada da lingua galega. A outra parte da parella art ística, Pepe Iglesias, er a fillo de inmigrantes galegos, e interpretou unha du cia de películas, ade mais de intervir con regularidades nas emisións que protagonizaba con Niní Marshall. Se ben foi durante esta etapa cando as actuacións de ambos acadaron unha maior difusión a través da radio e o cinema os seus inicios artísticos se remiten aos anos 20, pois a esa época corresponde unha gravación que se conserva no ASG, considerada entre as máis antigas da colección deste fondo patrimonial 170 . Outros humoristas de renome foron Luís San drini, que en 1944 representou por vez primeira a un personaxe chamado ‘Felipe’ que se faría moi popular, Tincho Zabala, Pepe Arias, o dúo Buono-Striano ou Juan Carlos Mareco, máis coñecido coma ‘Pinocho’. Finalmente, a música, que seguía ocupando u n espazo destacado na programació n radiofónica, ampliaría a súa proxección, ao incorpora aos programas que difundían discos e concertos clásicos, espazos de música popular ou folclórica, como El fogón de los arrieros, que dirixía Antonio Torno desde 1937, e no que tamén participaba o seu grupo, a Tropilla Huachi Pampa. A proliferación de emisoras e a consolidac ión das xa existentes, o desenvolvemento dunha programación radiofónica conformada por contidos de calid ade e unha ampla 169 Neses programas tamén lle ofreceron participar ao ac tor de ori xe ourensán Fernando I glesias, ‘Tacholas, pero nunhas declar acións afirmaba que a pesar da fama qu e lle hab erían reportado, rexeitounos para manterse fiel á súa terra e aos seus compatriotas. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 119 variedade de seccións, así coma o ambiente de experimentación e creatividade na procura de novas fórmulas radiofónicas de éxito, son procesos que ao confluír ao mesmo tempo, fixeron da década de 1940 o momento máis álxido vivido pola radiodifusión arxentina desde o seu nacemento. Pero o id ilio duraría pouco, xa que a comezos da década seguinte un novo medio irrompería con forza no panorama comunicativo, desprazando progresivamente aos receptores radiofónicos a un segundo pla no. A televisión chegara para quedarse e á radio non tería outro remedio que acostumarse a convivir coa dur a competencia do audiovisual, polo que se quería seguir competindo pola s preferencias dos oíntes debía espremer ao máximo as súas posibilidades. 3.4. Aposta polos formatos consolidados para manter o liderado (1950-1969) O novo fito comunicativo que supuxo nacemento da televisión e a súa progresiva implantación como medio de masas por exce lencia xa empezaba a dar os seus primeiros pasos en Arxentina a comezos da década de 1950, pero non foi ata a década seguinte cando acadou a súa consolidación, facéndose de uso extensivo en todos os fogares. Polo momento a implantación era lenta, de modo que na primeira metade dos anos 50 a radio aínda se erixía coma o medio por excelencia e os novos avances técnicos non paraban de ampliar as súas posibilidades. Se xa antes a maior parte dos fogares contaban con aparellos receptores, a mediados dos anos 50 a marca “Spica” patentaría un novo modelo de receptor portátil, que ampliaba notablemente as posibilidades de escoita, ao permitir unha maior mobilidade. Por outra parte o pequeno tamaño dos receptores e o sinxelo sistema de fabricación supuñan un importante abaratamento dos custes con respecto ás monolíticas galenas. Os grandes éxitos de audiencia seguían centrados nos catro d os xéneros de referencia das décadas anteriores: o radioteatro, o humor, o deporte e a música. Unha das novelas radiofónicas de maior éxito por aqueles anos era Los Pérez García , serie e scrita por Alberto Migré, Celia Alcántara e outros notables guionistas, na que se narraban as vivencias duna familia típica arxentina. Salvando as dist ancias cronolóxicas, de medio e de país, a excelente e lonxeva acollida que tivo este folletín entre a sociedade arxentina, ben podía equipararse con Cuéntame , de Televisión Española, que tamén se centraba en describir a vida cotiá dunha familia de clase media, os Alcántara, valéndose para i so dun amplo elenco de personaxes, nos que estaban r epresentadas todas as idades e xer acións, de maneira que cada sector do público podía identificarse con algún dos protagonistas. Era sen dúbida unha fórmula de éxito que continúa vixente na actualidade. Por estes anos tamén apareceron novos espazos humorísticos qu e non utilizaban fórmulas demasiado innovadoras nin tam pouco o necesitaban, xa que a efectos d e 170 Alfonso Vázq uez-Monxardín informaba do achado desta gravación na sección de son do Archivo G eneral de Xesús B lanco Ros as 120 audiencia seguían a obter moi bos resultados. “Se algo funciona, para qué cambialo?”, deberon pensar os directivos das grandes cadeas. Entre os títulos de maior sona figuran Los cinco grandes del humor e La Revista Dislocada , que condu cía Delfor Discasolo. Pola contra no Deporte non se paraba de innovar. Nos espazos futbolísticos, que seguían a ser os de maior audiencia, xurdiron comentaristas que revo lucionaron a locució n deportiva co seu peculiar estilo narrativo. Entre os máis coñecidos cabe estaba Fioravanti, que dotaba ás súas crónicas deportivas dun ritmo trepidante e se complementaba á perfección cos comentarios desen fadados de Lalo Pellicari. Creáronse ademais novos espazos especializados noutros deportes que ata entonces non contaban con pre senza nas ondas, coma o automobilismo. Aquí a prin cipal cabeceira era Coche a la vista de L uís Elías Sojit, que aínda hoxe continua en antena. A especialización temática será tamén o camiño que favoreza a aparición de novos espazos musicais Seguindo a est ela de éxito recalado por El Fogó n de los Arrieros na década anterior, aparecerán agor a novos programas dedicados á música folclórica, destacándose El Rancho e La Cambicha entre os máis populares. Os xéneros se ampliaron para abranguer outros estilos musicais, de modo que será nesta etapa cando faga a súa aparición un dos primeiros programas dedica dos á difusión do tango. O seu títu lo era Lluvia de estrellas e o dirixía Alejandro Romay 171 , e como ocorría sempre que unha idea acadaba éxito de audiencia, os diais arxentinos no tardar ían en encherse de espazos tangueros. 3.5. A dura competencia da TV (1960-1969) Como se indicou, a televisión fora acrecentan do progresivamente a súa implantación na sociedade arxentina durante os anos 50, o que levou a que na década de 1960 se convertera no medio de masas por excelencia. A historia repetíase un ha vez máis, pois se con anterioridade foi a radio quen desprazou á prensa como principal m edio de comunicación, agora as emisoras irí an relegándose a un segundo plano coa entrad a masiva da televisión en todos os fogares. O cambio mediático obrigou á radio a redefin ir o seu papel na estrutura comunicativa do país, adaptando os seus horarios e cont idos ás novas necesidades dunha audien cia que agora tiña cubertas a maior parte das súas necesidades de ocio coa Caixa catódica. Os espectáculos dramático s ou as noutro tem po exitosas radionovelas, dificilmente podían competir coas series e os filmes te levisivos que ademais de escoitarse t amén podían verse pola máxica fiestra da TV. E o mesmo sucedía con espectáculos cómicos, ou coas la Nación Argentina . O investi gador obtivo unha copi a do orixinal, que se conserva no Ar quivo Sonoro de Galicia. 171 Romay conver teuse co paso do tempo nunha d as caras máis coñec idas da T V arxentina co s eu traballo como presentador no Cana l 9. Ver DRUETT A, Santiago: La TV qu e no se ve.Relac iones, a me nudo imperceptib les, que fueron def iniendo nuestra telev isión. Universidad Nac ional de Villa Marí a (Eduvim), Villa María, Córdova (Arxentina), 2011, p. 118, e NIELSEN, Jorge - VERA, Hugo F; La magia de l a televisión arge ntina: cierta h istoria documentada , Vol 2. Edicion es del Jilguero, Salta (Arxentina), p. 171. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 121 actuacións musicais. O público xa non tiña que contentar se con imaxinar como eran os personaxes que se ocultaban tralas voces, agora ademais podían velos. Nunca fora tan certo ese lema televisivo tantas veces repetido de que “unha imaxe vale máis que mil verbas”. Qué marxe lle quedaba á radio ante unha competencia tan desigual? A resposta estaba nos servizos informativos, un campo onde a radio aínda contaba coa vantaxe da inmediatez e unha economía de medios que as primeiras cadeas televisivas aínda estaban lonxe de conseguir. Tamén se mantiña un ha certa hexemonía radiofónica no ámbito deportivo, especialmente no fútbol, pois se ben é certo que resultaba difícil competir coa retransmisión en imaxes dun partido, o áxil e singular estilo narrativo dos locutores-estrela seguía a exercer un forte magnetismo sobre os oíntes, que tamén estaban interesados nos espazos de debate que protagoniza ban os comentaristas. Á marxe deses contidos “refuxio”, a opción que lle quedaba á radio era refuxiarse naquelas franxas horarias que aínda non conseguira copar a TV e nas que os oíntes preferían seguir escoitando os transistores. As mañás eran as partes do día nas que o medio radiofónico seguía a ser o líder indiscutible, máis que polos contidos emitidos o predominio da radio neste horario explícase por razóns exclusivamente funcionais, pois, por exemplo, daquela os automóbiles non estaban provistos de TV pero si de aparellos radiofónicos, e para un ama de casa que estab a facendo a limpeza no seu fogar r esultaba máis sinxelo desprazar manualmente o seu aparello de radio portátil, qu e trasladar a TV por todas as habitacións. Os grandes protagonistas da programación matinal eran os programas tipo show , o que hoxe se denominarían “revistas” ou magazines , que comezaron a proliferar a finais da década de 1960. Os máis emblemáticos, en tanto que marcarían a pauta a seguir neste formato durante as décadas seguintes foron Rapidísimo , que presentaba Héctor Larrea e Fontana Show , conducido Cacho Fontana. Os programas musicais comezaron a interesarse polas tendencias pop-rock procedentes do mercado anglosa xón. Entre os espazos de maior renome destacouse La Cabalgata Musical Gillette , o primeiro espazo que emitiu un tema de The Beatles , aos que os locutores traducían literalmente coma Los Escarabajos . Porén mantivéronse os programas de música folclórica ou “con r aíces” e mesmo xurdiron outros novos de éxito inmediato, como Argentinísima , que con duciría Julio Márbiz durante un extenso período de tempo. Por último, nos deportes as novas incorporacións viñeron de Carburando , un magazine deportivo dirixido por Andrés Rouco e Lisandro González Longhi , que contaba con José María Muñoz coma relator de fútbol Malia súa aparente perda de protagonismo, ca ra ao final da década a radio volvería a ocupar un primeiro plano debido á evolución dos acontecementos políticos de Arxentina, máis concretamente durante o período de Ditadura militar autodenominado Revolución Argentina (1966-1972). Ao igual que ocorrera anos atrás na península, cando os leais á Xesús B lanco Ros as 122 República recorreron á Radio Pirenaica para continuar emitindo as súas mensaxes políticas, a censura imposta polo novo réxime de corte totalitario levou a moitos arxentinos a buscar unha información máis obxectiva e exenta de manipulacións en Radio Colonia , que emitía desde a veciña Uruguai. Desde alí o locutor Ariel Salgado converteuse nun paladín das liberdades públicas e nun exemplo de informac ión exenta de manipulacións facendo tan famoso o seu slogan “hay más informaciones para este boletín”, coma Edward R. Murrow ese “Boas noites e boa sorte” co que despedía o seu programa da CBS nos tempos de Mc Carthy. 172 3.6. O afianzamento das FM (1970-1982) A implantación da Frecuencia Modulada (FM) en Arxentina na década de 1970 173 , q ue ofrecía unha maior calidade nas sinais de retransmisión, maior cobertura e ademais resultaba máis económico, supuxo un revuls ivo no mundo radiofónico ao aumentar as posibilidades de crear novas emisoras e, con elo, ampliar tamén as tipoloxías dos contidos que se ofrecían aos oíntes. En pouco tempo a AM (Amplitude Modulada), á que en Arxentina se refiren maiormente como OM, quedou relegada a contidos de carácter informativo ou ben aos formatos clásicos das radiorevistas matinais, mentres q ue a FM converteuse na frecuencia preferente das emisoras musicais, dos programas de contidos culturais e de lecer, e na plataforma axeitada para probar fórmulas experimentais ou alternativas. Dentro dos espazos musicais nocturnos emitidos nestas datas destacáronse títulos como Modart en la noche ou Las siete lunas de Crandall , nos que cada vez acadaban maior notoriedade as locutoras femininas coma Nora Perlé, Betty Elizalde, Nucha Amengual ou Graciela Mancuso, aínda que tamén se destacaron as voces masculinas de Omar Cerasuolo, que centraba o seu programa no folclore lat inoamericano, e Juan Alberto Badía, que presentaba un espazo centrad o no Rock and roll e na música actual. Por últim o, entre os informativos de horario matinal hai que salientar El Show del m inuto , presentado polo locutor coñecido como o ‘Peruan o parlanchín’, que non era outro que Hugo Guerrero Marhineitz. Outros locutores de informativos que se fixeron moi coñecidos serán Víctor Sueiro, Julio Lagos e Mario Mactas, quen co ntaban en cada caso con espazos líderes de audiencia. No ámbito político o férreo control ex ercido durante a Revolución Argentina tivo a súa continuidade na Ditadura militar que se estableceu en 1976 e que se mantivo vixente 172 Este lema de despedida fixérase ta n coñecido qu e, de feito, George Cl ooney non d ubidou en esco llelo como título da película que realizou sobre o enfront amento legal que se produciú entre o xornalista Edw ard R. Murrow e o senador M cCarthy en plena ‘ Caza de Bruxas’ no Estados Unidos d os anos 50. G ood Night, and Good Luck. Geogrge Clooney (dir. e gui onista). Estados Unidos, 2005 (90 min.). 173 O sistema de transmisión mediante FM data da década de 193 0, pero as primeir as estacións, que com ezaran en AM, desconfiaban inicialmente da nova frecuencia. Foi nec esario un proceso aclimat ación que dur ou varias décadas ata que a grande m aioría das emisoras se deca ntaron pola súa ut ilizació n. SANCHÍS, Enrique (coord.): Fundamentos y electrón ica de las comunicaciones. Unversitat de Valencia, Valencia, 20 04, p. 77. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 123 ata o ano 1983 mediante a creación do Co mité Federal de Radiodifusión (COMFER) e o reforzamento da censura xa existente, aplicando unha normativa aínda máis ríxida. 3.7. A Democracia irrompe nas ondas porteñas (1983-1989) O 10 de decembro de 1983 Arxentina recuper aba o sistema democrático e con el volvía tamén, polo menos en aparencia, a democracia aos medios de comunicación. Polo tanto, a nova etapa propiciaría unha fonda renovación dos estilo s e contidos, antepoñéndose a calquera outro criterio a liberdade de expresión e a intercomunicación co público. En sintonía coa novos tempos apareceron espazos radiofónicos nos que se incluían sección s dedicadas a comentarios de opinión, centrados habitualmente na política, aínda que tamén podían abranguer outras temáticas. Eduardo Aliverti, Santo Biasatti, Nelson Castro, Alfredo Leuco, Ana María Muchnik, Roman Lejman, José M. Pasquini e Alfredo Leuco Magdalena Ruíz, foron algúns dos opinadores radiofónicos máis notables neste período, e as súas voces se converterían nun referente obrigado e inesquecible para moitos oíntes. Entre os contidos “brandos” seguían a despuntar os espazos musicais, aínda que agora xa claramente orientados cara ás sonoridades actuai s. O buque insignia desta aposta pola vangarda estivo na creación d a emisora Rock & Pop no ano 1985, dirixida por Daniel Grinbank. Entre os fitos desta nova cadea, que supuxo un revulsivo nas ondas bonaerenses polo seu innovador estilo, estivo a posta en antena en 1987 do program a Radio Bangokok , que presentaban Lalo Mi, Bobby Flores e Douglas Vinci, locutores que coñecían a música actual e a xuventude do seu tempo, e que coa s úa orixinalidade e espírito innovador fixeron desta cabeceira un programa de culto, pero tamén moi popular. Cun ton máis relaxado apareceu ese mesmo ano Demasiado tarde para las lágrimas , programa nocturno presentado por Alejandro Dolina que tamén acadaría unha grande popularidade. Nos deportes o toque de orixinalidade veu da man de Hugo Morales, quen polas locució ns áxiles e intelixentes dos espazos que conducía converteuse nun referente en materia de locución deportiva para críticos e oíntes 3.8. A radio arxentina na era dixital (1990-2013) Desde finais da década de 1990 ata a actua lidade a evolución da radiodifusión estar á marcada por tres fenómenos que discorren case en paralelo, a progresiva entrada da humanidade na era dixital, coa xeneralización de Internet como novo sistema de comunicación multimedia, a concentración de e misoras en grandes grupos, e a ten dencia á creación de contidos cada vez máis especiali zados coa finalidade de facerse un oco na audiencia, pois para as fórmulas tradicionais xa había demasiados programas similares competindo por unha porción de público. A supervivencia comezou a facerse moi difícil para determinadas emisoras, que non tiñan capacidade para competir en solitario e que, en moitos casos, tampouco acadaban o Xesús B lanco Ros as 130 fundamental, Sem pre en Galicia , unha terra con soberanía propia, laica e republicana, na que a xestión económica, social e política dos galegos estivese adaptada á súa realidade particular, en vez de sometida aos intereses e decisións arbitrarias, cando non abertamente erróneas, dun estado centralista que non enten día a realidade galega. A súa pegada déixase notar desde o mesmo momento da súa chegada a Bos Aires, en 1940, cando visitou as inst alacións dos primeiros esp azos galegos emitidos na capit al porteña. Anos máis tarde t amén exercería un especial prot agonismo na a posta en antena de Recordando a Galicia, de Maruxa Boga, pois fora el quen animou aos princip ais compoñentes da Comp añía teatral de Maruxa Villanu eva 180 a realizar esa audición, ap adriñando a posta en antena da que se revela ría co tempo como unha das máis lonxevas e exitosas iniciativas radiofónicas da galeguidade alén mar . A repercusión de Castelao na radio da emigración acrecentouse tralo seu finamento, p asando a converterse no referente ideolóxico por excelencia e inspirador involunt ario de gran p arte das iniciativas xurdidas nos anos su cesivos. Así o actor ‘T acholas’, nun coment ario de presentación de La V oz de Galicia , finalizaba a súa intervención citando as verbas coas que o rianxeiro remat ara a “fonopostal” que enviara a Montevideo coa súa voz. A figura de Castelao tamén constitúe unha cit a obrigada p ara a audición Galicia Emigrante , na que Luís Seoane lle d edicaría numerosos coment arios biográficos, ade mais de mencionalo en numerosas crónicas. Fóra de Arxentina creáronse dúas cabeceiras que levaban como cabeceira Sempre en Galicia nunha homenaxe manifesta á obra de Castelao, considerada desde a súa publicació n coma o catecismo ideolóxico do galeguismo. Outra figura da intelectualidade galega que acadou unha significación especial no ámbito radiofónico foi Luís Seoan e, pero o seu caso é moi diferente. Se ao exiliado se lle recoñece un papel destacado nas ondas da emigración, non foi tanto polo seu papel como guieiro ideolóxico como pola súa incesante ac tividade artística e cultural. Seoane contribuirá ademais á consolidación dunha fórmula radiofónica que se afastaba do ámbito folclórico e costumista, aínda que sen abandonalo totalmente, para apostar pola difusión da cultura galega con maiúsculas, servindo de modelo e inspiración a outras destacadas iniciativas xurdidas posteriormente. En cambio con Eduard o Blanco Amor e Xavier Bóveda, galeguistas que xa estaban establecidos en Bos Aires antes da Guerra Civil, esta implicación exprésase máis ben como unha sorte de lexitimación das audicións de cara á galeguidade, sen concretarse nunha colab oración directa cos programas de referencia. Ese foi o carácter, por exemplo, das súas respectivas intervenci óns nos acto s de presentación das audicións Galicia e La Voz de Galicia . A valada polo éxito que est aba a recalar , a fórmula arxentina das audicións galega s 180 Os mesmos que representar on “Os vellos non deben de namorars e” no Teatro Mayo o 14 de agosto de 194 1. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 131 non t ardaría en traspasar as latitud es porteñas, p ara exp andirse polos principais p aíses de asent amento da colectividade, reproducindo de forma case mimética o sistema de funcionamento, a estrutura e os contidos dos esp azos bonaerenses. Máis aló do influxo que puidera exercer no p asado o legado da radiodifusión galeg a en Arxentina esténdese at a a actualidade deste medio, percibíndose a súa pegada en moitas experiencias recentes relacionadas coa emigración, algu nhas delas, como Lembrando a Galicia, visiblemente inspiradas nas iniciativas que as precederon. No plano ideolóxico constitúen un referente fundament al para o imaxinario cole ctivo gal eguist a, mentres que a nivel académico a súa contribución está a ser analizada cada vez con maior profusión polos investigadores. T odo contribuíu a que nos últi mos anos se estea a revalorizar o p apel que desenvolveu a radio da emigración galega como referente cultural e histórico e a planear a urxencia de salvagardar o import ante baluarte p atrimonial ao que deu lugar de form a máis teimuda que en tempos pretéritos 181 . 4.1. Preeminencia do marco territorial arxentino no desenvolvemento das actividades radiofónicas da emigración galega O grao de intensidade e a repercusión das a ctividades radiofónicas desenvolvidas polos emigrantes galegos pode avaliarse en fun c ión do número de esp azos producidos nun determinado marco territorial, o tempo que permaneceron en anten a e a calidade das iniciativas xurdidas neses emprazamentos. Como se indicou con anterioridade as experiencias relacionadas coa radio da emigración galega tiveron a súa orixe a principios da década de 1930, p asando a partir dese momento por tres procesos no período analizado nest a T ese: consolidación e asent amento, expansión e diversificación. No transcurso das diferentes et ap as evolutivas pode const at arse unha preponderancia, case podería dicir se que permanente, da república de Arxentina, focalizada, como se indicou, no marco territorial que conforman a capit al de Bos Aires e a súa inmediata área de influencia. Os datos que achega a gráfica incluída baixo est as liñas confirman ese predominio das actividades radiofónicas creada s en Arxentina en practicamente todos os rangos anuais comprendidos entre 1930 e 1995, se ben desde finais do s anos 60 a p resenza de audicións xurdidas nas comunidades autóno mas españolas e n os destinos europeos experiment aría n un crecemento progresivo que acadará o seu punto culminante nas décadas de 1980 e 1990, chegando a equip ararse aos result ados rexistrados no p aís porteño. Un seguimento evolutivo das audicións de Arxentina sinala que mantiveron un incremento progresivo durante os anos 30, descenderon nos 40 e experiment aron unha nova progresión entre 1950 e 1964 , etap a que coincide coa última gran vaga migratoria e, por tanto, cunha nova 181 A creación de arquiv os sonoros galegos, suscepti bles de reunir, xunto a outros mater iais, como a música, rexistros procedentes da radiodifusión é relativament e recente e xurdiu precis amente como consecuenci a da maior concienciació n xerada en torno a este t ipo de fondos. Xesús B lanco Ros as 132 achega de efectivos galegos que contribuiría a revitalizar a colectivida de en todas as súas liñas de actuación. Nestes anos chegou a haber cerca de dez programas galegos funcionando de forma p aralela en emisoras de diferentes países Suramericanos, aínda que concentrados princip almente en Arxentina. As ci fras se mantiveron en niveis relativamente elevados nos anos suce sivos, cunha media anual de sete programas, pois a pesa r de que desap arecían audicións nos p aíses de destino habituais, como Arxen tina, xurdían outras novas en puntos de América nos que at a ent onces tiveran menor implant ación, como V enezuela ou México. Incorporábanse ademais como novidade p aíses europeos, como Suíza ou Francia, aos que comezara a derivarse a emigración nas últimas décadas. Desde a aparición dos primeiros programas da galeguidade a principios dos anos 30 ata os últimos anos do século XX, localizáronse un total de 107 actividades radiofónicas promovidas polos emigrantes galegos 182 , das que 65, é dicir, o 67,8 % do total, corresponden a América e as 42 qu e conforman o 44,5% restante, a Europa. Porén o peso do vello continente semella sobredimensionado, considerando que de todos os espazos que se lle atribúen só 12 corresponden verdadeiramente a nacións estranx eiras, xa que os 30 restantes se fixeron en territorio español. Nunha clasificación por países volve a quedar de manifesto o liderado de Arxentina, que encabeza o censo de actividades radiofónicas, con 49 rexistradas ata o ano 2000. A segunda posición cor responde ao conxunto de España, onde como se indicou contabilizáronse 30 iniciativas radiofónicas prom ovidas pola emigración galega, das que a maior parte, 21 concretamente, corresponderían a Catalunya 183 . Venezuela sitúase en terceiro lugar con 7 programas localizados, e xa con cifras máis baixas estarían Suíza, con 4, Uruguai, con 3, e Cuba, Francia, Portugal, con dous respectivamente, mentres que nas restantes localizacións non se paso u da primeira experiencia. 182 As cifras que se ofrecen a continuación corresp onden a unha base de datos sobre a radio gal ega da emigración de elaboración propi a e, polo momento, poden consi derarse ás máis actualizadas e exhaustivas. Compiláronse a partir da información sobr e esta materia que ache gan a prensa da emigración e as obr as e artigos dos poucos autores que a nalizaron esta temática, princip almente Alberto Vilanova, Ricardo Palmás e, sobre todo, Xosé Luís Bl anco Campaña, qu en publicou o pr imeiro censo coñecido das actividades r adiofónicas desenvolvid as polos emigrant es gal egos. BLANCO CAMPAÑA, X. L: Op. Cit. ( Radio e prensa n a Galicia exterior , 1995), pp. 1 4-15 e Op. Cit. (“Radio galega no exterior”, en Historia da ra dio en Gal icia , 1999), pp. 328-329. Unha primeira ache ga particular corresponde a o artigo “Os pr ogramas radiais dos emigrantes galegos”. BLANCO ROSAS, Jesús José: “Os programas r adiais dos emigr antes galegos". Estudios Migrat orios , nº 6. Santiago de Compostela, decembro de 19 98, pp. 189-207. 183 Apréciase unha d iferenza substancial entre as acti v idades radiofónicas consig nadas nesta Tese de Doutoramento e os datos que ofreceu no seu día Blanco Campaña, q uen falaba de 51 programas d a emigración galega, 27 en Europa e 24 en América. As razóns deste desfase s on diversas. O propio autor i ndicara no momento de public ar a súa obra que o censo realiz ado non era e xhaustivo, pois deixara sen cons ignar de forma consciente aquelas inic iativas que consider ou menos significativas ou das que non en controu demasi ados datos. Por outra parte, pasaron xa 15 anos desde a pub licación d eses datos, o que se traduce nun previsible aumento das iniciativas postas en an tena, ademais de producirse li xeiras variac ións no seu r eparto territorial. Ocorre principalmente no caso c atalán, onde se ob servo un aumen to de 8 activi dades radiofónicas en r elación coas 13 rexistradas por Blanco Camp aña. BLANCO CAMPAÑA, X. L: Op. Cit. ( Radio e prens a na Galicia exterior , 1995), pp. 85-86 e Op. Cit. (“Radio galega no exterior”, en Historia da radio en Galicia , 1999), pp. 328-330. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 133 Táboa 5: Número de acti vidades radiofónicas da emigración galega por países (1930- 2000) FONTE: Elaboración p ropia a partir dos da tos achegados por varios autores e pol a prensa da emigración Hai que ter en conta q ue ademais das audicións galegas emitidas nos países d e destino estas cifras tamén comprenden o conx unto de actividades radiof ónicas relacionadas con Galicia realizadas n eses emprazamentos, co mo son as seccións galegas emitidas en programas españois e Iberoamericanos ou os contidos achegados polos centros societarios galegos para diversos espazos das emisoras arxentinas, o que contribúe a alterar un pouco os resultados. Pero en xeral as posicións se manterían invariables aínda que o criterio aplicado fose ter en conta exclusivamente o número total de audicións galegas de longa duración, pois entonces o primeiro e segundo p osto corresponderían de novo a Arxentina e Cataluña aínda que as diferenzas e ntre ambos se achegarían notablemente, de modo que o país porteño mantería o liderado, con 21 audicións, seguido de Cataluña cun total de 17, mentres que Venezuela repetiría o terceiro posto situándose a maior distancia, cun total de cinco espazos. 0 5 10 15 20 25 30 35 40 1 930 - 19 34 19 35 - 19 39 19 40 - 1 944 19 45- 1 949 19 50- 19 54 195 5- 19 59 19 60 - 19 64 19 6 5 - 19 69 19 70 - 197 4 1 975 - 19 79 19 80 - 19 84 19 85 - 1 989 19 90 - 1 995 V enez uel a Ur uguai Su i z a P or t u gal Méx i c o Ingl ater r a F r anc i a CC . A A de E s paña Cub a Br a s il A r x enti na - Es p aña Ar xen t ina A l e maña Xesús B lanco Ros as 134 Táboa 6: Audicións da em igración galega por grandes áreas territo riais (1932- 2000) FONTE: Elaboración propia a partir de datos extraídos da prensa da emigra ción e as contribucións de varios autores que an alizaron a radio da emigra ción galega Táboa 7: Activ idades radiofónicas da emigración galega por países (1932-2000 ) FONTE: Elaboración pr opia a partir de dato s extraídos da prensa da emigra ción e das contribucións de varios autores que an alizaron a radio da emigra ción galega Pa ís e s e ur ope os 11 % CC . A A d e E s pa ña 28 % Am é r i c a 61 % P aís e s eur ope os CC . A A de E s pa ña Am é r ic a 0 10 20 30 40 50 60 Alemaña Arxentina Brasil Cuba CC.AA de España Francia Inglaterra México Portugal Suiza Uruguai Venezuela Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 135 Est a breve análise da distribución xeográfic a e histórica da radio da emigración galega pon de manifesto unha vez máis a supremacía destas actividades n o marco territorial de Arxentina. Isto foi así é porque no p aís porteño confluían unha serie de facto res que o converten no marco ideal p ara o desenvolvem ento deste tipo de iniciativas, marcando as diferenzas con outros puntos de dest ino da emigración galega: 1. Unha colectividade galega numericamente import ante e cun entrañado de relacións sociais complexo e ben articulado: cert amente parece existir unha correspondencia entre a presenza masiva de emigrantes galegos en determinados puntos do planet a e a proliferación de medios promovidos pola colectividade neses mesmos lugares. Así, p aíses como Arxentina, e xa en menor medida, V enezuela, Uruguai e Suíza, onde os galegos chegaron a constituír un sector representativo dentro da sociedade, foro n os primeiros emprazamentos rexistraron maior número de actividades radiofónicas que outros territorios nos que a presenza galega era máis feble. 2. A existencia dunha tradición xornalística galega plenamente consolidada: unha colectividade import ante numericamente non bas t aría para garantir u n desenvolvemento saudable da radio e a prensa da emigración galega. T amén era necesario que dentro desa colectividade houbera profesionais cualif icados que tiveran coñecemento, aínda que só fose minimamente, dos rudimentos pol os que se rexe a activid ade xornalística e souberan transmitir ao público a s informacións e contidos ofrecidos a través dos medios nos que traballaban. Era import ante ademais que coñeceran ben a cultura galega e estiveran ao t anto da actualidade que afect aba máis direct amente á emigración. Os medios galegos da emigración cont aron desde sempre con personalidades dest acadas no eido da comunicación, se ben non sempre proviñan do ámbito estrit amente xornalístico, senón de sectores t an diversos como a literatura, o teatro ou mesmo a música. T ratábase dunha intelectualidade cult a e concienciada coa defensa e post a en valor da súa terra de orixe que por esta razón precisamente era a princip al impulsora deste tipo de iniciativas. 3. Un context o favorable no desenvolvement o dos medios de comunicación: Arxentina cont aba cunha prensa solidamente implantada desde o século p asado. Durante os anos trint a, cando a prensa da emigración galega iniciaba a súa etap a de es plendor , diversas cabeceiras de alt a calidade competían polo favor do público. Os tres xornais máis import antes eran La Prensa, La Razón e Crítica , seguidos de cerca p or títulos como El Mundo ou La Nación e case todas est as publicacións contaban nas súas páxinas co n algún colaborador de orixe galego. En moitos casos est as experiencias previas na prensa serviron ós emigrantes galegos de escola p ara posteriormente levar a cabo iniciativas xornalísticas propias dirixidas á colectividade. O p aís porteño tamén fora pioneiro desenvolvemento da radiodifusión. A primeira transmisión radiofónica coñecida Xesús B lanco Ros as 136 a escala mundial tivera lugar precisam ente en Bos Aires, o 27 de agostos de 1920, dat a a p artir da que comezaron a xurdir as primeiras emisoras. Na década 1930 o país cont aba xa cun amplo repertorio de cadeas, en tre as que dest acan pola súa calidade e implant ación a nivel de audiencia nomes como Radio Pueblo, Radio Callao, Radio Mayo, Radio Splendid, Radio Libert ad ou Radio Porteñ a . Est as est acións e outras que xurdirían en anos sucesivos deron lugar ao est ablecemento dun ambicioso tecido radiofónico, que est aba plenamente consolidado cando se puxeron en marcha os primeiros programas da emigración galega. De modo que a s cadeas arxentinas serían os eixes en torno aos que se organizarían este tipo de actividades, posibilit ando a súa rápida implant ación e desenvolvemento posterior . 4.2. Caracterización e tipoloxías das actividades radiofónicas promovidas pola emigración galega Resulta difícil establecer modelos ou tipoloxías definidas para a miscelánea de actividades radiofónicas que configuran a extensa e diversificada traxectoria da radio galega da emigración, xa que non existen patr óns unitarios aplicables a todas as de iniciativas que se desenvolven baixo esta epígrafe, especialme nte considerando que abranguen un marco cronolóxico e espacial bastante amplo. Hai que ter en conta ademais que en cada programa ou actividade radiofónica interveñen diversos factores que lle confiren unha personalidad e propia. As persoas ou e ntidades que os promoven, o seu formato, a duración, o s contidos e temas tratados ou a liña ideolóxica predominante son elementos presentes en todas e cada unha destas experiencias, que poden mesturarse entre si dando lugar a diferentes combinacións. Non obstante, e a pesar das diferenzas entre eles, existen unha serie de aspectos coincidentes que permiten identificar t odas e cada unha destas experiencias como parte dun mesmo universo me diático: aquel no que se inscr iben as actividades comunicativas da colectividade galega emigrada. A caracterización habitual utilizada polos principais aut ores que abordaron esta temática, citados todos eles con ant erioridade 184 , é o establecemento de dúas tipoloxías d e audicións galegas, atendendo á súa dependencia econó mico-organizativa: as promovidas por particulares e as que dependen de entidades societarias. Trátase do mesmo criterio que se aplicaba coa prensa da diáspora e do q ue Carlos Carlos Zubillaga salientaba a súa inoperatividade, sen que tamén agora se demostre a súa validez no campo da radiodifusión . A realidade demostra que se, en efecto, algúns medios mantiveron unha relación de dependencia económica ou organizativa cunha determinada persoa ou entidade, a maior parte dos programas presentaban modelos mixtos de dirección e financiamento, sen que se poidan considerar nin completamente autónomos nin dependentes na súa totalidade dos organismos societarios vinculados a eles. Porén result an bastante máis frecuentes as Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 137 fórmulas que combinaban os ingresos proporcionados pola publicidade de negocios galegos coas partidas presupostarías e subvencións que proporcionan as entidades socie tarias. O formato habitual no que se presentan este tipo de programas é o denominado radiorevista ou magazine cultural, unha fórmula colector que, como se indicaba no capítulo dedicado á radiodifusión arxentina, se presta á inclusión de cont idos variados e ao tratamento de todo tipo de temas, pr esentando como seccións máis recorrentes comentarios editoriais, boletíns de n ovas, entrevistas e música. Polo regular a duración destes espazos oscila entre os 30 minutos e unha hora de duración, ou excepcionalmente dúas, pois este era o tempo máximo que podían permitirse mercar nas emisoras do pa ís receptor. A carón deste modelo había seccións máis curtas, de entre 10 e 15 minutos, que habitualm ente eran espazos especializados en determinadas temáticas, como por exemplo Mirador Bibliográfico Gallego , de Neira Vilas, que só in cluía comentarios sobre Literatura, ou ben pr ogramas breves contratados polos centros societarios. Finalmente, como fórmula máis sinxela e económica, estaban os microesp azos, seccións de apenas cinco minutos sobre temas galegos, bastante habituais nas pr imeiras experiencias radiofónicas da galeguidade . Os contidos destas audicións cé ntranse basicamente na divulgación de temas galegos, prestando especial aten ción á aqueles relativos á colectividade o u, de ser o caso, á institución societaria coa que garda n unha relación máis estreita. O resultado de ap licar esta fórmula é unha miscelánea na que teñen cabida os asunto s máis diversos, pero tamén hai algúns casos, como a citada audición de Ne ira Vilas, nos que se observa unha certa especialización temática en áreas como a literatura, a historia o teatro ou a música. Os editoriais ou comentarios de opinión eran frecuentes nas radiorevistas xurdidas a partir dos anos 40 e 50, e de feito constituían un dos seus principais atractivos, pero non tanto nas demais. Hai que ter en conta que as opinió ns lanzadas ao aire, especialme nte cando resultaban controvertidas, podían obstaculizar as relación s do programa con determinados sectores da colectividade e, en consecuencia, restarlle audiencia ou recursos eco nómicos, ameazando a súa continuidade. Talvez por iso ata as primeiras radiorevistas galegas optaron por “encher” estes apartados con comentarios asépticos sobre temas de pouca transcendencia. Non pasou o me smo coa seri e de audicións promovidas por exiliados galegos a partir dos an os 50, nas que se tran sluce con m áis claridade o seu co mpromiso ideolóxico coa causa republicana, case sempre indisolu blemente unida á súa vocación galeguista. Malia que poida resulta r contraditorio o alto gr ao de compromiso con Galicia q ue habitualmente se lle recoñece á rad io galega da emigración non qued a expresado no uso que se facía do galego no seu dese nvolvemento. En Arxentina, o país que contaba e conta con maior número de audicións, o español foi a única lin gua na que se emitiron estes 184 Principalmente Vilanova, Pal más, Fernández del Riego e Blanco Campaña. Xesús B lanco Ros as 138 programas ata ben entrada a década de 1980, e iso a pesar de que a maior parte destes espazos esgrimían un ideario baseado na reiv indicación de Galicia e da súa identidade como pobo. Algúns autores, Manuel Meilán ou Bieito Cupeiro relacionar on esta circunstancia no caso do país porteño con supostas prohibicións le gais que impedían o emprego de linguas estranxeiras nos medios de comunicación 185 , pero est á documentada a existencia de programas en catalán, en Italiano e mesmo en hebreo sen que os seus promotores tiveran problemas de ningunha cl ase por este motivo. O académico Alonso Montero engadía outra volta de torca a este debate nunha entrevista realizada expresamente para esta Tese, suxerindo a probabilidade de que esta prohibición se practicara de forma selectiva só no caso das linguas non oficiais de España, en b ase a un posible acordo diplomático entre o goberno arxentino e a Ditadura de Franco, que daquela mantiñan excelentes relacións. “Se cadra había unha consigna na embaixada de España que lle facían chegar ao goberno de Arxentina, na que se indicaba: Aquí de dialectos antiespañoles nada ” 186 . É máis probable, como suxire Ricardo Palmas 187 , que nesta decisión influíra fundamentalmente o interese dos promotores comerciais destes espazos por acadar un maior número de oíntes, pois non hai que esquecer que os fillos e netos dos emigrantes tamén eran unha audiencia potencial, e habitualmente non estaban familiarizados co idioma dos seus pais, xa que estes unha vez alí o relegaban a un segundo plano. É be n sabido ademais que os galegos de condición máis humilde asentados en Bos Aires trataban de quitarse de enriba a imaxe de atraso e marxinación que eles mesmos asociaban coa súa fala. De feito, cando alguén se d irixía a eles en galego podían amosarse ofendid os 188 . T an importante como a cuestión social é a económica, pois os galegos emigrados que buscaban a súa inserción na sociedade porteña e tamén se esforzaban por integrarse lingüisticamente 189 . No que atinxe ao marco concreto das emisoras arxentinas, utilizando o castelán evitábanse as posibles dificultade s que puideran poñerlle s os directivos das emisoras porteñas para incluír e stes espazos na súa program ación por estaren feitos nunha lingua minoritaria. Por último hai que resaltar a falta de unicidade que caracterizou sempre 185 Manuel Meilán, cond utor de Sempre en Galicia en Montevid eo, Uruguai, realiz ou declaracións nest a liña que non parecen c orresponderse coa r ealidade. A partir de aí xerous e unha certa confusi ón, ao sere n considerada s verídicas por algúns dos inv estigadores que se achegaron ao estu dio da radiodifus ión galega alén mar. MEILÁN, Manuel: Conversas con Manu el Meilán. Entrevistas realiz adas por Cristina Samuell e Lamela. Edicións Xer ais de Galicia, Vigo, 1993, p. 157. 186 Entrevista ao Académico, escritor e poeta Xes ús Alonso Montero, re alizada polo historiador Jesús J. Blanc o Rosas, na Fundación Penz ol de Vigo, 24 de febreiro de 2013. Ve r o Anexo Documental III desta T ese. 187 PALMÁS CASAL, Ricardo: Op. Cit. ( A emigración galega na Arxentin a , 1978), p. 28. 188 Hai declaraci óns de emigrantes que confirman es te complexo d e inferioridade li ngüístico dos galegos emigrados no fondo HIST ORGA. 189 “Para a súa vi da laboral e co mo medio de acadar presti xio e asc ensión s ocial precisan do español, o gal ego non lles serve; este é un feit o que favorece a súa predis p osición á asimilarse á socie dade receptora. Necesita n adaptarse o no vo medio, seren ace ptados para saír adiant e e logr ar un mellor futuro para eles e os seus fil los”. GUGENBERGUER, Eva - SOTO ANDIÓN, Xos é: “Aspectos lin güísticos e sociolingüístic os do co ntacto entre o galego e o cas telán en Bos Aires. Estudi os Migratorios , nºs 13 - 14. Sa ntiago de Compostela, xuño - decembro de 2002, p. 253. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 139 ás experiencias radiofónicas da galeguidade emigrada, pois a pe sar de que en Arxentina houbo audicións que mantiveron entre si unha relación m oi fluída o habitual era que cada iniciativa mantivera unha traxectoria independente, sen que en ningún momento trataran de unir esforzos cunha posta en común. Con respecto a esta cuestión Albe rto Vilanova laiábase de que os galegos non contasen cu nha emisora propia, feito que atribuía á falta de unidad e que tradicionalmente se lles atribúe. “Dada la capacidad económica y emprendedora de nuestra colectividad, no se comprende cómo no ha adquirido una e misora propia que de manera constructiva y organizada realizase la gran labor cultural y patriótica que demandan nuestras necesidades sociales” 190 , salientaba a este respecto o historiador. 4.3. A Idade Do urada da radiodifusión galega en Arxentina (1930-1984) O marco cronolóxico establecido para situar esta investigación sobre a radio da emigración galega en Arxentina tomaba como punto de partida os primeiros anos da década de 1930, nos que se rexistraron as primeiras tomas de contacto dos galegos co medio radiofónico e establecía a súa finalización a mediados dos anos oitenta, cando pecho u de forma definitiva a emblemática audición de Maruxa Boga, Recordando a Galicia, tras case medio século de permanencia en antena desde o inicio das súas emisións. A vitalidade que caracterizou á emigración galega asentada no país porteño durante este extenso período daría lugar a un movemento radiofónico -como se indicou- sen precedentes, no que proliferaron un amplo e variado número de iniciativas relacionadas con este medio, caracterizadas polo seu alto grao de calidade e repercusión social, así como pola implicación na súa realización de pers oeiros de grande prestixio intele ctual e/ou artístico dentro da galeguidade. Nomes como os de Manuel Núñez Búa, José Barreiro, Castelao, Luís Seoane, Maruxa Villanueva, Maruxa Boga, Fernando Iglesias ‘Tacholas’, Andrés Rodríguez Barbeito ou Xosé Neira Vilas, protagonistas ou nalgú ns casos unicamente impulsores das actividades radiofónicas máis destacadas da galeg uidade, contribuirán a través da súa dedicación a escribir con letras maiúscula s este breve pero interesante capítulo da historia da comunicación galega transcorrido na diáspora. É por iso que a etapa analizada podería cualificarse con xustiza como a Idade Dourada da radiodifusión galega no exterior,. A que podería considerarse como a primeira vaga radiofónica da emigración galega transcorre durante as décadas de 1930 e 1940 e presenta na súa evolución dúas etapas 190 VILANOVA RODRÍGUEZ, Alberto: Op. Cit. (“Emisiones radiales”, en Los gallegos en la Argentina. Vol. 2, 1966), p. 1421. Este soño, que nunca ch egaría a facerse reali dade entre a colectivi dade galega de América, se levaría a cabo an os máis tarde en Cataluña, ond e se creou en tempos má is recentes ERGAC (Espazos Radiofónicos Galegos en C ataluña), unha sorte de federación de programas das c olectividades galegas de Cataluña, fundada en 1992. Se ben non s e constituíu nunha emis ora propia supu xo unha experie ncia sen precedentes p or non vincula rse a ningunh a entidade concreta e acadar a col aboración e inte gración de se te espazos radiof ónicos. BLANCO CAMPAÑA, X. L: Op. Cit. ( Radio e prensa na Galicia ex terior , 1995), pp. 79-80 e Op. Cit. (“Radio galega no exteri or”, en Historia da radio en Galicia , 1999), pp. 372-37 3.MEILÁN, Manuel: Op. Cit. (Conversas con Manuel Mei lán, 1993), p . 157. Xesús B lanco Ros as 146 representatividade coa que contaba a colectividade galega no país porteño, polo que era de esperar que pronto se crease unha audición dirixida expresamente a este colectivo. En efecto, en 1933 iniciaba a súa andaina Hora Gallega , un programa que por primeira vez estaría dedicado por enteiro á emisión de co ntidos galegos ou rela cionados con Galicia. Este espazo, emitido por Radio Patria , non se prolongou máis alá de 1935 pero, a xulgar polo desenvolvemento posterior do eido radiofónico galego, este breve lapso de te mpo foi máis que suficiente para que algúns empresarios do sector avaliasen con maior marxe de confianza as posib ilidades de explotación co mercial que ofrecían e ste tipo específico de programas. Sen relación xa coas audicións e contidos refe ridos a Galicia, outro pioneiro galego da radiodifusión en Arxentina foi o escritor ourensán Xavier Bóveda, que entre 1934 e 1935 estivo á fronte de Tertulias Literarias , un prog rama dedicado á emisión de comentarios e debates sobre literatura que acad ou unha certa notoriedade por aq ueles anos, sentando ademais un precedente temático ao que logo se apuntarían outras inicia tivas posteriores. Malia aparente normalidade coa que se dese nvolven estas primeiras experiencias radiofónicas, a evolución de todas elas veuse condicionada en diferente grao a partir do ano 1936 polo estalido da Guerra Civil Española, que tivo como consecu encia inmediata unha maior politización dos órganos comunicativos da emigració n. A rápida caída do territorio galego baixo o dominio do franquismo deixou literalmente “sen voz” aos galegos partidarios da República na súa propia terra, de modo que as únicas tentativas radiofónicas de resistencia só podían realizarse desde o exterior. Alberto Vilanova chega a afirmar que “as nosas emisoras de radio, en Madrid e Cartaxena, espallaban un franco e decidido galeguismo” e que “os galegos marxistas xa cantaban a Internacional con letra galega” 197 .Nos últimos anos do conflito, Castelao tamén utilizou a radio como instrumento propagandista na ambiciosa campaña en favor da República que realizou por varios países. En consecuencia, era lóxico esperar unha toma de postura por p arte das iniciativas radiofónicas conducidas polos galegos de alén mar. As informacións coetáneas e a s principais testemuñas situaban á maior parte destas audicións nunha liña pro repu blicana. Non obstante, a situación política de Arxentina, cun goberno que parecía simpatizar máis co bando rebelde que cos partidarios da República , faría que estes programas fosen bastante discretos ou pouco explícitos en expres ar abertamente o seu posicionamento, coas excepcións de La Hora Iberoamericana e Habla Madrid. O carácter pioneiro da radiodifusión galega en Arxentina quedaba así plenamente asentado nesta década dos ano s 30, na que a penas se rexistraron experiencias 499-523; e ta mén BLANCO ROSAS Jesús J: Op. Cit. (“A cultura da emigración a América no imaxinario colectivo”, XI Xornadas d e Historia de Galicia , 1999), pp. 79-130. 197 VILANOVA RODRÍGUEZ, Alberto: Op. Cit. (“Emisiones radiales”, en Los Gallegos en la Arge ntina . Vol. 2, 1966), pp. 1421-1424 Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 147 semellantes noutros países, exceptuando dúas iniciativas moi específicas. A primeira, localizada en Uruguai, levaba por título Airiños da Miña Terra 198 , e era un espazo musical dirixido polos irmáns Cadilla no que se interpretaban pezas populares en vivo. A súa efémera duración e a escasa presenza das temáticas galegas, máis alá dos contidos musicais, o afastaban radicalmente da liña crítica e de compromiso galeguista pola que se caracterizará posteriormente o emblemático programa de Manuel Meilán, Sempre en Galicia . A segunda emitíase desde Brasil e, ao igual que algúns dos espazos arxentinos para a colectividade española comentados neste capítulo, non era unha audición especificamente galega, aínda que seguramente contaba con persoas desta procedencia entre os seus membros. Tiña unha compoñente política moi marcada, pois mantiña unha relación directa coa campaña pro republicana desenvolvida de forma paralela durante a Guerra Civil española en diversos países de América do Sur. O nome desta audición, da que se localizaron inform acións que a sitúan no ano 1937, era Hora Hispano - Brasileira de España Republicana , e nela emitíanse a diario novas sobr e o desenvolvemento do conflito peninsular, complementando eses contidos co a lectura de artigos, poemas e discursos de apoio á República 199 . 5.1. Galicia e América unidas pola radio: A primeira retransmisión entre Santiago de Compostela e Bos, Aires (19 de decembro de 1932) A primeira retransmisión radiofónica en directo entre Santiago de Compostela e Bos Aires constitúe un fito comunicativo que marca o comezo da era da radiod ifusión en Galicia e que pode considerarse tamén, aínda que con matices, o punto de partida da radio galega no exterior. Trátase, de feito, dunha das primei ras conexións internacionais da historia da radiodifusión en todo o mundo e a segunda que acont ecía en España, onde o único precedente constitúeno unha mensaxe dirixida polo presidente da II República española, Niceto Alcalá Zamora, aos emigrantes españois a través de Unión Radio 200 . O acontecemento no que se enmarcaba a iniciativa era a celebración en Santiago de Compostela dunha Asemblea de Concellos para decidir, despois de escoitar as opinións dos representantes e organismos convocados, a solicitude ás Cortes dun Estatuto de Autonomía 198 A informació n sobre este progr ama correspond e a un artigo da antropóloga Cr istina Samuell e sobre as colectividades gal egas en Urugu ai. SAMUELLE LAMELA, Cristina. Nuestros galle gos. Editorial Nuest ra Tierra, Montevideo, 1990. pp. 49-50. 199 IZEPE SOUSA (de), Asmara: “Brasil en la trama del conflicto: El gobierno de Vargas, los inmigrantes españoles y l a sociedad brasileña ante la Guerra Civil española”, en Congreso Inter nacional la G uerra Civil Española, 1936-19 39 [edici ón ele ctrónica]. Sociedad Estatal de Conmemoraciones C ultuales, Madrid, 200 6, s. p. 200 Niceto Alcal á Zamora, primeiro pr esidente da II R epúblic a espa ñola, pronunciara este discurso o 14 de abril de 1931 por Unión Radio para informar á po boación da pe nínsula e do exterior so bre os cambios que ía supoñer a instauración do novo siste ma político, así como das medid as principais qu e adoptaría o seu goberno. O text o completo deste d iscurso publicouse a partir da transcrición orixinal na r evista Cuader nos Republicanos . “Proclamación de la R epública. Discurso del Presidente del Gobier no provisional Do n Niceto Alcalá Zamora”, transmitido por Unión Radi o o 14 de abril de 1931. Cuad ernos Republ icanos , nº 42, abril de 2000, pp. 7-8. O dato de que esta conexión internaci onal era o único antec edente en España d a retransmisión realizada desde Xesús B lanco Ros as 148 para Galicia 201 . O debate tivo lugar os días 17, 18 e 19 de Nadal de 1932 na Facultade de Medicina da Universidade de Santiago, coa presenza das forzas vivas da política galega e representantes de todos os concellos. Todo culminou coa remisión ás Cortes republicanas dunha petición para que se tramitara do proxecto dun Estatuto de Autonomía para Galicia. O proceso, ademais da súa incuestionable transcendencia política, tamén tería unha significación especial no ámbito da radiodifusión, pois o texto establecí a, por vez primeira, a concesión de competencias a Galicia nesta materia 202 . Para salientar a relevancia do acontecemento os seus or ganizadores, entre os que ocupaba un papel destacado Alonso Ríos, lle darían unha ampla difusión a través da prensa a todas as sesións e tamén iniciaron os trámites para que fosen retransmitidas pola radio, un medio con popularidade crecente que daba os seus primeiros pasos en Galicia. Nunha iniciativa sen precedentes en Galicia, a compañía Unión Radio emitiu as sesións nos tres días consecutivos que durou o proceso, est able céndose no último a conexión con América para dar conta dos resultados 203 . Tratábase polo tanto dunha estratexia propagandista promovida polas forzas políticas que apoiaban o proceso estatutario, representadas pola Organización Galega Autónoma (ORGA), o Partido Galeguista e as Irmandades da Fala, destacándose como un dos principais prota gonistas da asemblea o líder galeguista, Alexandre Bóveda. Consideraban os organizadores que mediante a súa difusión por radio, ademais de outorgarlle a este proceso un carácter máis democrático, o que en certa medida reforzaba a súa compoñente social e o lexitim aba politicamente, contribuiría tamén a crea r unha opinión favorable entre a poboación g alega ante ese posible cambio de estatus político. Pode inferirse por tanto que o feito de establecer unha conexión con América na sesión de clausura tiña a clara finalidade de resaltar a signif icación do cambio territorial que se quería promover, ademais de dalo a c oñecer entre os galegos da emigración. A importancia numérica da colectividade galega de Bos Aires e o grao de desenvolvemento técnico acadado pola radiotelefonía en Arxentina resultaron determinantes na súa elección como emprazamento máis idóneo para acometer a retransmisión. Os galegos de ambas as dúas beiras do Atlántico que presenciaron o acontecemento puideron comprobar abraiados como as distancias entre continentes se diluían, como se os milleiros de quilómetros que separaban a capital porteña da galega non existiran realmente. A Santiago proce de dun artigo publica do en El Eco de Sa ntiago . “A los gallegos d e América”, El Eco de Santiago, 17 de decembr o de 1932, p. 3. 201 Esta asemble a tiña a súa orixe nunha xunt anza previa de forzas rexio nalistas e nacion alistas promovida por FRG-ORGA en xuño de 1931, onde se sentaran as bases para d ebater por prim eira vez o marco dun proceso estatutario para Galici a. DIÉGUEZ CEQUIEL, Uxío Breogán (ed.): A asembl ea de concellos de G aliza Pro- Estatuto . Fundación Alexandr e Bóveda, Pontevedra, 2002. 202 Recolle entre as atribucións de Galici a “La ejecució n de los servicios de aviación civil y de radiodifus ión, salvo el derecho del estado a coordinar los me dios de comunic ación en todo el país e ins peccionar los que Galic ia establezca”, en Galicia. Estatu tos de autonomía de 1936 e 1981 (inclúe edición facsímile e traduci ón ao galego). Parlamento de Galicia, Santia go de Compostela, 2011, pp. 44-4 5 203 CASTRO PÉREZ, Xavier: O Galeguis mo na encrucil lada republic ana . Vol. 2. Ser vizo de Public acións, Deputación Provincial de Ourense, 1985, p. 601. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 149 histórica retransmisión era o resultado dun ambicioso despregue loxístico e técnico no que se requiriu a colabora ción conxunta dos gober nos de Arxentina e España e a implicación directa das principais entidades de radio e telefonía de ambos países: a Compañía Telefónica Nacional de España, a Compañía Internacional de Radio, Unión Telefónica del Río de la Plata e a emisora bonaerense Radio Splendid 204 . 5.1.1. Xestación dun fito comunicativo Na transcendencia que tradiciona lmente se lle atribúe á primeira conexión internacional entre Santiago de Compostela e Bos Aires e a súa mitificación posterior tivo moito que ver a grande repercusión social que alcanzou, pero sobre todo a súa ligazón coa campaña en favor do Estatuto de Autonomía, considerada tamén daquela un acontecemento histórico fundamental para a evolución política de Galicia. O paradoxo é que se be n a maior parte dos investigadores que refiren este acontecemento recoñecen e valoran o seu vencello co proceso estatutario, no momento de desenvolver as súas análises non estable cen as conexións pertinentes entre ambos procesos, quedando reducida a retransmisió n a unha sorte de fenómeno illado, podería dicirse que pechado en si mesmo, e, en consecuencia desposuído en do seu significado. Certamente, resulta revelador que a primeira toma de contacto dos galegos coa radiodifusión respondera a fine s tan manifestamente políticos, así coma o seu estreito vencello coas aspiración s autonomistas dunha parte da sociedade, xa q ue ambos elementos volverán a reproducirse en boa parte dos fitos radiofónicos que protagonizaron os galegos nos anos sucesivos, tanto na metrópole como alén mar. A utilización propagandista deste medio polo galeguismo durante a II República é un feito xeneralizado e constatado sobre o que xa chamaron a atención prestixiosos investigadores. O historiador da Universidade de Santiago, Xavier Castro, salientaba na súa tese de doutoramento que este medio, ademais de desenvolver un importante papel na difusión da propaganda pro estatutaria 205 tamén fora “profusamente utilizado” en Pontevedra e Sant iago para promocionar cursos e conferencias que organizaba este sector 206 . Participa da mesma opinión o historiador Ángel Luis Hueso cando afirma que os medios audiovisuais da época (cinema e radio) xogaron un papel moi importante como vehículo de difusión ideolóxica na campaña do Estatuto de Autonomía, que ocupou un lugar privilexiado nos seus contidos 207 . Como referente máis inmediato estaba o uso propagandístico-el ectoral que se fixera en toda España durante o plebiscito q ue daría lugar á proclamación da República, acadando as retra nsmisións feitas a trav és das 204 “El alcalde de Santiago salud a a nuestros paisanos de Am érica y le conte sta el Presidente del Centro Gallego de Buenos Aires”, El Eco de Santiago , 20 de decem bro de 1932, p. 1. 205 Non só entonc es senón en todos os momentos clave no s que as forzas gal eguistas trataron de impulsar a implantación do Estatuto durante a República. 206 CASTRO PÉREZ, Xavier: Op. Cit., p. 558. 207 HUESO MONTÓN, Ángel Luís. “Los medi os audiovisua les en la campaña d el Estatuto de 1936”, Museo de Pontevedra. Tomo XLIV. Pon tevedra, 1990, p. 757. Xesús B lanco Ros as 150 primeiras emisoras peninsulares unha grande presenza en mitins, conf erencias, sesións d e organismos oficiais, declaracións de políticos e outros actos situados no mesmo ámbito 208 . En termos estritamente radiofónicos, a retransmisión do debate celebrado en Santiago sentaría as bases para acometer a creación da primeira emisora coa que contaría Galicia, a partir da cal se configuraría a rede radiofónica de todo o territorio galego. Desde esta perspectiva o seguimento que tivo o acont ecemento nas ondas pode considerar se unha sorte de experiencia piloto para avaliar o funcionamento da estación que se p ensaba inaugurar en Santiago e que ao final se decidiu pospoñer. De feito, a emisora co mo tal non empezou a funcionar ata xaneiro de 1933, cando a penas transcorrer an unhas semanas desde a retransmisión dos actos da asemblea de concellos. O tratamento informativo que recibiu a retransmisión na prensa galega da época foi bastante dispar. El Eco de Santiago, que cabeceira de referencia para a poboación compostelán por aqueles anos, a mosábase favorable á campaña pro estatutaria pese a tratarse dunha cabeceira conservadora e católica 209 . Este xornal realizou un seguimento minucioso da retransmisión, dedicándolle extensas crónica s e reportaxes que describían o acontecemento con todo luxo de detalles: requirimentos técnicos e loxísticos, programa dos actos que incluía da retransmisión, reacción s dos oíntes de ambas as dúas beiras do Atlántico e outras informacións diversas. En comparación coa cobertura do voceiro compostelán, o seguimento que fixeron os demais xornais galegos de grande tiraxe resulta moi marxinal, case anecdótico. A adscrición territorial das diferentes cabeceiras podería explicar en parte este comportamento. El Eco de Santiago era, como se indicou, o voceiro oficial da capital galega, e dado que todos os actos relacionados coa retransmisión estaba n centralizados en Santiago, resultaba obrigado outorgarlle unha at ención especial ao acontecemento. Porén, Faro de Vigo e Pueblo Gallego ocupábanse maiormente de Vigo e o seu contorno, e os asuntos relacionados con Santiago tiñan escasa entidade nas súas páxinas. Entre a prensa da emigración unha das publicacións que realizou unh a cobertura máis ampla da retransmisión foi a revista Galicia, voceiro oficial do Centro Galego de Bos Aires, que por aqueles anos tiña unha tirada de 35.000 exemplares, o que a convertía en líder de difusión dentro deste tipo de prensa e principal r eferente para a colectividade. Tamén recolle o evento comunicativo, aínda de forma máis modesta, o xornal La Voz de Galicia de Bos Aires, dedicándolle novas e reportaxes puntuais nos días posterio res. Os xornalistas Torreira e Lence, foran quen contribuíran desde estas cabeceiras á difusión do acontecemento, asinando algúns dos artigos má is destacados. 208 Ibidem. 209 CASTRO PÉREZ, Xavier: Op. Cit. , p. 552. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 151 O feito de dispor de testemuñas xornalísticas desde as dúas lo calizacións que estableceron esta conexión internacional da constitúe un privilexio para os investigadores, ao permitirlles contrastar a percepción que se tivo desta experiencia en ambas beiras do Atlántico. 5.1.2. Unha complexa tramitación Como se indicou anteriormente, a organización dun fito comunicativo desta magnitude requiriu a participación conxunta das principais compañías de radio e telefonía de Arxentina e España, o que á súa vez orixinaba a necesidade de resolver numerosas trabas burocráticas a nivel internacional. Precisouse por iso a intervención dun nutrido feixe de administrativos, diplomáticos e xestores de ambos países. El Eco de Santiago mencionaba entre as autoridades españolas que máis contribuíran coas súas xestións a facer p osible o ambicioso proxecto ao Ministro da Gobernación, Casares Quiroga, ao Director Xeral da Compañía Telefónica Nacional de España, identificado como “señor Rico”, e ao xefe da Central Telefónica da cidade de Santiago, o “señor Farallón”, a qu en desde o voceiro compostelán lle estaban especialmente agradecidos “por la rapidez con la que atendía todas las indicaciones relacionadas con el asunto a trámite” 210 . Debido ao papel protagonista que ía desenvolver Santiago como sede central da asemblea de municipios, nomeouse unha comisión a nivel municipal que se en cargaría de organizalo todo. Sería t amén este órgano o que asumira a principa l responsabilidade sobre a difusión radiofónica da asemblea, entendida como unha parte máis de todo o aparello propagandista orientado a acadar unha maior difusión e impacto social do acontecemento. Raimundo López Pol, Alcalde de Santiago nos anos iniciais da República 211 e un dos principais defensores do Estatuto de Autonomía galego, asumiu persoalmente a coordinación das retransmisións qu e difundirían as sesións asemblearias. As páxin as de El Eco de Santiago salientaban a este respecto que a retransmisión con América fora unha iniciativa do rexedor compostelán, co fin de aproveitar as grandes posibilidade s que ofrecía o medio radiofónico para promover unha opinión favorable a esta reivindicació n política. Pretendíase mediante a retransmisión levar a mensaxe d o proceso estatutario a todos o s galegos, tamén aos da colectividade emigrada 212 , coa fin alidade de acadar unha maior lexitimación, aproveitando para iso a forte carga emocional que representaba este achegamento ás sonoridades da terra de orixe a través da técnica radio fónica: 210 “A los gallegos de América”, El Eco de Santiag o , 17 de decembro de 1932, p. 3. 211 Raimundo López Pol for a o primeiro Alcal de que tivo a cidade de San tiago durante a II Repúb lica. A súa lexislatura abr angue desde 1931 ata os suc esos de outubro de 1934. BERA MENDI, Justo: “De la Dictad ura a la Democracia (1936- 2000)”, en Historia de la ciudad de Santiag o de Compostela. Ermelindo Portela (coord.). Universidade d e Santiago de Compostela, 2003, p. 556. 212 Justo Beramendi sal ientaba o destaca do papel de Ló pez Pol e do activo concel leiro Rafael Lelou p na promoción do Estatuto de Autonomía a niv el municipal. Ibidem, p. 480. Xesús B lanco Ros as 152 “El señor López Pol, a pesar de la gran actividad que tuvo que echar mano en todo tiempo de la elaboración del Estatuto , pero principalmente en estos últimos días, no ha olvidado a nuestros hermanos de América y suponiendo el momento d e indescriptible emoción que tendrían si llegasen a ellos la última palabra de la Asamblea de Municipios gallegos y las siegres notas de la gait a y las solemnes y severas de nuestro himno, y más aún al oír el sonar de la Campana grande de las horas” 213 . A iniciativa supuña non poucas dificultades, dada a relativamente recente implantación do medio radiofónico, que como se indicou en Galicia estaba a dar aínda os seus primeiros pasos, así como a complexidade e o reto tecnolóxico que representaba a realización dunha retransmisión de ámbito intercontinental. Había que resolver ademais múltiples trámites burocráticos entre España e os gobernos americanos, q ue demorarían a execución do proxecto por espazo de varios meses. Unha das decisións máis important es a tomar consistía en escoller o emprazamento axeitado para o desenvolvemento dos actos de celebración da asemblea, así como a retransmisión prevista para a xornada de clau sura. Inicialmente, segundo se recolle nun anuncio difundido pola comisión organizadora da asemblea en xullo de 1932, pensouse n o edificio central da Universidade, o nde se encontraba a Facultade de Filosofía e Letras 214 , pero cando apenas quedaban dúas semanas para que se producira o acontecemento o mal estado que presentaba o inmoble e as obras d e restauración que se estaban a realizar nel levaron ao Alcalde a propoñer o desprazamento das sesións á Facultade de Medicina, onde se habilitarían varias aulas para acoller os dif erentes actos. Este edificio, de máis recente creación, presentaba un estado satisfactorio e reunía todos os requirimentos, o que o convertía no emprazamento axeitado. Así o comunicaba o Alcalde de Santiago ao reitor do organismo académico, quen tras previa autorización da Xunta de Goberno, acordou a celebración dos actos os días 17, 1 8 e 19 de decembro 215 . Coa finalidade de que os debates celebrados na asemblea acadaran a maior difusión posible, nun primeiro momento barallouse a cr eación dunha emisora en Santiago desde a que se retransmitirían integramente todas as sesións. Para resaltar aínda máis a importancia do acontecemento proxectouse culminar os actos cunha retransmisión en directo a escala intern acional que conectaría co Centro Galego de Bos Aires. Con este propósito a Comisión Organizadora solicitou inf ormación sobre custes e instalacións ás que daquela eran as princip ais entidades relacion adas co sector da radi otelefonía. Unha era Philips Radio, que no mes de novembro remitiu un presuposto para a instalación de equipos microamplificadores e unha estación transmisora no que se contemplaban dúas proposta s 213 “A los gallegos de América”, El Eco de Santiag o, 17de decembro de 1932, p. 3. 214 Instituto Padre Sarmiento de Estudios Galegos (IPSEG), Fondos del Estatuto de Autono mía (FEA) , caixa 2. “Asamblea pre paratoria sobre el Estatuto Galleg o. Anun cio”, asinado pol o Secretario da Comisión Org anizadora, 5 xuño de 1932. 215 IPSEG, FEA, caixa 4. Carta do Alcalde de Santiago d e Compostela ao reitor da Universidade d e Santiago, 6 de decembro d e 1932. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 153 en función do seu custe 216 . A primeira e máis ambiciosa comprendía unha instalación amplificadora microfónica con proxectores de son con capacidade para 6.000 persoas, unha instalación transmisora que tivera como mínimo 200 vatios de potencia en antena e lonxitude de onda de 200 a 250 metros para escoitala con calquera dos receptores de radiotelefonía en uso, equipo microfónico co seu correspondente preamplificador para a retransmisión de concertos, discursos, confere ncias e outros actos similares e, por último, dispositivos de enlace automático para a reprodución de discos fonográficos. O prezo de aluguer durante o tempo de utilización pola Asemblea, incluíndo os custes de persoal técnico para o seu manexo, material para instalacións e outros pormenores ascendía a 8.300 pesetas, unha cantidade que talvez os organizadores podían considerar demasiado elevada, polo que Phillips tivo a previs ión de engadir unha segun da alternativa máis económica. Tratábase da mesma instalación am plificadora, pero a estación tran smisora operaría a nivel local, escoitándose unicamente en Santiago por medio dos aparellos receptores existentes, o que rebaixaba o prezo a 4.200 pesetas. En ambos casos a compañía non se facía cargo do custe de fluído eléctrico, se ben podían adiantar o seu pago, que posteriormente correría a conta do Concello e non debía superar as 5 pesetas por hora. A compañía ofrecía ademais facilidades de pago, de modo que se a Comisión Organizadora optaba polo primeiro presuposto debería sufragar dúas entregas de 1.150 pesetas, a primeira ao aceptarse o orzamento e a segunda cand o se entregaran as inhalacións. As gratificacións dos pagos restantes realizaríanse en 12 mensualidades de 500 pesetas cada unha. No caso de escoller o segundo presuposto a cantidades estipuladas anteriormente reduciríanse a metade, manténdose os mesmos prazos. Tamén a Compañía Telefónica Nacional fora co nsultada pola referida Comisión sob re a posibilidade de instalar unha est ación de radio de 300 vatios para retransmitir as se sións da asemblea estatutaria. Sobre esta cuestión informaba un memorando da referida entidade, datado o 30 de novembro, no que se anunciaba a pronta remisión dun orzamento cos custes económicos de toda a operación 217 . A creación emisora non se levaría a efecto, polo menos non nese momento, pero se mant ería vixente o proxecto para retomalo máis 216 IPSEG, FEA, caixa 1, carpeta 1 1, doc. 1. “Presupuesto para inst alaciones de equipo microampl ificador y estación microtransmisor a para. La Asamblea del Estat uto de Galicia”, present ado por Rodri go Rodríguez Santiago (agencia ofici al de Philips Ra dio ), 24 de novembro de 193 2. 217 IPSEG, FEA, caixa 1, Carpeta H, doc. 3. “Memorandum de la Com pañía Telefónica N acional de Españ a”, 30 de novembro de 1 932. Non localicei o documento ori xinal malia insp eccionar minuciosam ente toda a documentación do Fondo do Estatuto de Autonomía de positada no Instituto P adr e Sarmiento de Estudios Galegos. O persoal encarg ado de custodiar o Arquivo informo ume de que o Memoran do en cuestión fora “prestado” a outros organism os coa finalidade de incl uí lo en du as exposicións celebr adas en 2010 e 2 011 sobre a historia da radi o en Galicia, nas que figur aba como un ha das pezas fundamentais, e que fora devolto cando finalizaron, polo qu e en teoría debería estar aí. Indi cáronme tamén q ue toda a documentaci ón relacionada co a Comisión pro Estatuto fora obxecto d un proceso de recatalo gación recente, se ben considerab an que ese ordenamento non xustificab a a súa desa parición. Afortuna damente puiden disp or dunha copi a en foto dixital qu e me facilitou Uxío Breog án Diéguez, direct or da revista Murguía e presi dente daquela d a Asociación Galega de Historiadores, quen o inclúe como anexo doc umental nun ha publicación conmemorativa do Centenar io de Alexandre Bóv eda no ano 2002. DIÉGUEZ -CEQUIEL, Uxío Breogán: A Asembl ea de Concellos de Gali za Pro- Estatuto. Fundación Ale xandre Bóveda, Pontevedra, 20 02, p. 114. Xesús B lanco Ros as 154 adiante. Non obstante, a Comisión Organizadora quería retransmitir por radio as sesións asemblearias e para iso requiríase o establecem ento de comunicación por fíos, polo tanto a Compañía Telefónica volveu a entrar en escena. O re xedor compostelán contactou de novo co director da entidade, Gumersindo Rico, soli citándolle “en nome dos municipios galegos”, o tempo de conexión necesario para cumpri r co programa previsto, que inicialmente estimaba breve. A resposta lle chegou o 17 de decembro mediante un “telefonema” no que este expresaba a súa vontade de facilitar toda a operación de forma gratuíta. As razóns de tan xeneroso ofrecemento as xustificaba con estas verbas: “A tan simpático fin ofrecemos gratuitamente nuestras comunicaciones, orgullosos de que la amplitud y perfección de nuestro sistema telefónico permita cooperar acercamiento espiritual de tan privilegiada región con sus hijos residentes en ot ro continente (...) Háyase todo dispuesto para transmitir territorio República Argentina” 218 . Nada máis coñecer a nova López Pol telegrafou aos centros galegos “máis importantes” de América para anunciarlles a emisión do programa. A revista Galicia, Boletín do Centro Galego de Bos Aires, deixou constancia nas súas páxinas da correcta recepción deste “cablegrama”, no que se lles comunicaba a nova p ola que agardaban con interese desde a primeira vez que se propuxo levar adiante este proxecto. Salientaba o redactor que a pesar das dificultades técnicas e humanas que carr exaba a retransmisión, a súa consecución non foi unha sorpresa para a colectividade, pois existía o convencemento de que se produciría, especialmente considerando a transce ndencia do proxecto estatutario para todos os galegos: “Parecía como si una voz interior nos lo hubiera comunicado, tan grande era nuestra compenetración con esos instantes solemnes en los que se iba a debatir un asunto de trascendental importancia para la vida de la región” 219 . A comunicación lles chegara un día antes da transmisión, con tan pouca marxe que a penas tiveron tempo para poñer ao corrente aos seus asociados, o que trataron de facer apresuradamente, deixando constancia do acto coa colocación de varias lousas no local do Centro Galego nas que se transcribía o teletipo do Alcalde, e ta mén difundíndoo a través da prensa 220 . A pesar de reducirse os custes en determinados apartados e do apoio prestado p or organizacións e grupos políticos pro estatutarios, o certo é que tanto a organización dos actos da Asemblea como da retransmisión radiofónica supuxeron un investimento importante para as arcas da Comisión Organizadora. Concretamente os gastos ascendían a 11.491 pesetas 221 e, segundo consta nas partidas orzamentarias do evento, a maior parte se cargaron directamente sobre os presupostos municipais. Engadíanse ademais outros 218 IPSEG, FEA, caixa 4. T elefonema remitido pol o direct or da Comp añía Telefónica, Gumersindo Rico, ao Concello d e Santiago de Co mpostela, no que s e comunica a c oncesión gratuíta d a comunicación tel efónica con América, 17 de decembr o de 1932. 219 “Galicia ante su auto nomía. Un noble gest o de nues tros hermanos d e allá. Transmisión radiofón ica”, Galicia. Revista oficial del C entro Gallego de Buenos Aires . Bos Aires, xaneir o de 1933, p. 5. 220 Ibidem. 221 IPSEG, FEA, carpeta solta e sen catalog ar. Estatuto de Galicia. Relac ión de contas pagadas e pendentes de pago ata o día no que está da tado o documento: 31 de xaneiro de 1933. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 155 conceptos que non aparecían consigna dos nos orzamentos municipais, porque seguramente non correspondían ao Concello, como son dereitos internacionais, equipamentos técnicos e, sobre todo, a contrata ción de traballadores expertos na instalación e o manexo deses “delicados aparatos”, que non debían ser fáciles de encontrar en Galicia, pois houbo que traelos desde Madrid 222 . 5.1.3. Requisitos loxísticos e técnicos O ambicioso despregue tecnolóxico realizado para facer efectiva a conexión entre Galicia e América contaba, como se indicou, con poucos precedentes en Europa e América e só con un en España 223 , onde tanto a radio cómo a tele fonía constituían avances de implantación recente. Por elo, resulta perfectamente comprensible que os equipamentos técnicos espertaran tanta curiosidade no público cómo a propia retransmisión. Non obstante, o tratamento informativo que se lle concede a este apartado é bastante desigual. Mentres que na metrópole El Eco de Santiago realizou unha cobertura exhaustiva e minuciosa desta información, a revista Galicia só se ocupou superficialmente dos aspectos técnicos na ampla reportaxe que lle dedicou á retransmisión algúns días despois de producirse. Talvez no país porteño considerouse que os detalles de tipo t écnico non tiñan demasiado interese nunha sociedade bastante familiarizada co medio radiofónico, mentres que en Galicia, onde, como se indicou, aínda se estaban a dar os primeiros pasos en materia de radiodifusión, existía unha maior curiosidade por parte do público. A información na que El Eco de Santiago se ocupa máis amplamente deste apartado correspóndese cunha crónica publicada un dí a despois do histórico acontecem ento. O xornal cualificaba de “interesantísim a” a complexa instalación que se describía, a grandes trazos, en dúas estruturas comunicativas enlazadas entre si: “1ª. Comunicación por hilos metálicos entre Santiago y Madrid de tal forma que la corriente microfónica engendrada en el micró fono al hablar el señor Alcalde fue amplificada sucesivamente en las centrales de Lugo, León, Valladolid y Madrid, al objeto de compensar el amortiguamiento producido por la resistencia de la línea. 2º. Comunicación radiotelefónica ente Madrid y Buenos Aires para lo cual en Madrid se efectuó la conexión de la línea de Santiago, por la cual habló el señor Alcalde, con la de Buenos Aires, por medio de un equipo terminal al cual afluyen las corrientes de este último punto, y de aquí, mediante la estación transmisora, cuya potencia es de 20 kilovatios, con longitud de onda de 14,38 metros y mediante el sistema de ondas dirigidas se cruzó el Atlántico desde una distancia de 10.050 kilómetros para enlaza r nuevamente, mediante líneas telefónicas, al estudio de la Compañía Radio Splendid que radió en onda de difusión para los países a mericanos” 224 . 222 “A los gallegos de América”, El Eco de Santiag o , 17 de decembro de 1932, p. 3. 223 Ibidem . 224 “El alcalde de Santiago saluda...”, El Eco de Santiago , 20 d e decembro de 1932, p. 1. Xesús B lanco Ros as 258 Unha vez en Bos Aires ‘Tacholas’ traballou en diversas ocupacións para sobrevivir ata que por fin puido retomar o contacto co mundo da cultura e as artes escénicas. O faría da man do Centro Ourens á de Bos Aires, coñecido entonces coa denominación de Unión Provincial Ourensá, entidade coa que pola súa a d scrición territorial de nacemento existía u n vencello natural e na que ademais o seu pai ocupaba o cargo de Tesoureiro. ‘Tacholas’, que segundo salientaba a súa filla Clotilde Iglesias, chegara a Bos Aires con ideas “muy gallegistas” 481 creou un verdadeiro revulsivo da vida cultural deste organismo mediante a promoción de actividades nos máis diversos ámbitos: “Cando en 1929 papá chegou a Bos Aires comezou a se relacionar coa Unión Provincial Orensana, onde ao pouco tempo de chegar destacou orga nizando actos literarios, coros e festas folclóricas, nas que recuperou para a colectividade costume s esquecidos e celebració ns como a dos Maios” 482 . Nos anos sucesivos a figura de ‘Tacholas’ acadaría unha proxección espectacular, mesmo traspasando as fronteiras arxentinas, o cal se debía unha vez máis ás súas dotes interpretativas. Ao mesmo tempo que triunfaba como actor no teatro e no cinema arxentinos, participando en multitude de películas, en moitas das cales asumiu o papel protagonista, no ámbito da colectividade mantivo e mesm o potenciou a súa p articipación artística, cimentando unha traxectoria de éxitos nas compañías de Teatro de Varela Buxán e Maruxa Villanueva, con representacións que, malia súa temática especificamen te galega, acadaron unha grande notoriedade no conxunto da sociedade porteña. Foron precisamente as súas dotes para a locución e a interpretación as que desde 1932 levaron a ‘Tacholas’ a converterse tamén nunha estrela da radiodifusión galega alén mar, medio no que, como se puido ver con anterioridade, se iniciaría da man de Manuel Núñez Búa, levando unha microsección de temas galegos en La hora Iberoamericana , e que continuou na década d e 1940 cunha participació n destacada nas dúas pr imeiras audicións históricas da galeguidade, Galicia de Maruxa Villanueva e Recordando a Galicia , de Maruxa Boga. Cando ‘Tacholas’ abandonou Recordando a Galicia no ano 1953 alegara que era por motivos profesionais, xa que os seus compromisos como actor non lle permitían dedicar tempo á súa actividade como locutor, ademais de le varlle a viaxar por diversas localizacións, o que en certa maneira resultaba unha explicación verosímil. Pero estas argumentacións perden en parte a súa base ante o f eito de que nese mesmo ano ‘Tacholas’ se embarcaba nunha aventura radiofónica en solitario, coa posta en antena de La Voz de Galicia . As razóns da aparente ruptura co programa Maruxa Boga nunca se clarificaron, xa que os seus protagonistas tampouco fixeron declaracións explícitas ao r especto. Porén, pola forma na que discorreron os acontecementos poden aventurarse algunhas hipóteses. Unha das máis <http://emigracion.xunta.es/files/ent revista/2011/12/1 6234/10111.pdf>. 481 Ibidem. Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 259 factibles é que ‘Tacholas’, sen que houbera de por medio ningún tipo de acritude, quixera simplemente probar sorte en solitario coa súa iniciativa, o que non sería posible na emisora Radio Rivadavia , que xa tiña cuberto a cota de audicións galegas co programa de Maruxa Boga. Pode tamén que esas discrepancias existi ran, que o actor, consciente da súa calidade interpretativa, non quixera relegar o seu papel ao de simple “contador de contos”, para pasar a asumir un maior protagonismo, e que por estas razóns xurdira algun ha controversia, pero de ser así non puido ser moi grave, xa que ‘Tacholas’ e Maruxa Boga sempre mantiveron unha grande amizade no transcur so das súas vidas. Por último, unha terceira posibilidade, perfectamente compatible coas dúas anteriores, é que ao Centro Ourensán, un dos apoios principais cos que contaba a audición Recordando a Galicia , tivera que desentenderse desta cabeceira por algunha circunstancia, pero quixera ao mesmo tempo manter un programa radiofónico no marco da súa influencia, cometido que lle confiarían a ‘Tacholas’. O feito de que a audición do actor ourensán tiv era un seguimento especial no bolet ín Opinión Gallega , voceiro oficial dos centros ourensá e pontevedrés apuntarí an precisamente nesta dirección. Sexa polas razóns que fose o certo é que a tr axectoria profesional de ‘Tacholas’ estaría estreitamente relacionada durante a primeira metade da década de 1950 con esta nova iniciativa radiofónica qu e, como as anteriores, contribuiría coa súa pr esenza a escribir un capítulo importante na historia da radio galega da emigración. 6.4.2. “La Voz de la Galicia Emigrada al servicio de la Galicia Eterna” Grazas a que se conservou a gravación do primeiro programa de La Voz de Galicia é posible coñecer con m aior precisión e profusión de datos as circun stancias nas que se desenvolveu a súa posta en antena. ‘Tacholas’ que, como se indicou, exercía como presentador e locutor principal, interv iña inmediatamente despois de escoitarse a sintonía do programa, realizando un breve discurso de presentació n. Comezaba a súa alocución destacando como a pesar dos seus 24 anos de rodaxe profesional, facendo radio e teatro para a colectividade, non se fixera precisamente rico, máis ben ao contrario, o que demostraba que non era unha persoa con sentido práctico senón un “lírico”. Esta convicción particular viña a demostrar que tiña maior inte rese e vont ade por manterse fiel aos seus ideais e a Galicia que afán por enriquecerse, de aí que rexeitara a saída fácil cando lle ofreceran facer de “galego” nos afamados espaz os satíricos que ridiculizaban ás xentes desta procedencia, aos seus compa triotas: “Por ese lirismo que aludí desprecié algo por lo que luchan muchas personas las más de las veces sin lograrlo y es entrar en el cine por una puerta por una puerta que no era de las más chicas, pero tenía que dejar mi dignidad de gallego leal a lo suyo en el 482 IGLESIAS, Clotilde: “Lem branzas de p apá”, en Homenaxe a Fernan do Iglesias ‘Tacholas ’. 9º Festival de Cinema Indep endente de Ourense. Arquivo da Emigración Gale ga, Consello da Cult ura Galega, 6 ao 13 de novembro de 2004, pp. 8- 9. Xesús B lanco Ros as 260 portal y quedé en la rúa, pero con el caudal de mi vergüenza intacto. No hice la caricatura de mi raza, como se me pedía ”483 . E para deixar ben asentada a súa postura ‘Tacholas’ prometía aos seus oíntes que nesta nova aventura radiofónica seguiría sendo o mesmo e que pensaba demostralo, parafraseando ao presidente do Centro Ourensán, non só co n verbas senón con feitos. No apartado de agradecementos ‘Tacholas’ referíase aos “amigos” de El Orensano , en alusión directa á entidade societa ria, os cales, segundo afirmaba, foran os que máis lle animaran a sacar adiante a audición, e aos anun ciantes que coa súa publicidade pro piciaran o financiamento da nova iniciativa. Remataba citando as m esmas verbas coas que Castelao finalizara o discurso que pronunciara no Teatro Argentino o 25 de xullo de 1948: “Que la lumbre del espíritu siga calentando vuestras vidas y que la hoguera de la lumbre nunca deje de calentar vuestros ho gares” 484 . Deste xeito quería enfatizar o vencello manifesto da súa audición co ideario pro galeguista e pro republicano do autor de Sem pre en Galicia , postulados que compartían abertamente os tr es programas analizados neste capítulo. O outro momento salientable da p osta en antena chegaba no ecuad or do programa, coa intervención de Eduardo Blanco Amor, quen no seu papel de padriño oficial de La Voz de Galicia quixo dedicarlles unhas v erbas a ‘Tacholas’ e á súa nova actividade radiofónica. Previamente á lectura do seu discurso, o locutor presentábao ante os oíntes como “una figura relevante en el mundo de la literatura”, quen ademais de poeta e novelista, fora tamén “corresponsal viajero en Europa del importantísimo diario matutino de esta capital” 485 . Blanco Amor acababa de publicar o libro titulado Chile , polo que o goberno transa ndino lle recoñecera co galardón coa orde de Ojiguiris n o grao de comendador, dato que ‘Tacholas’ non quixo pasar por alto. En efecto, Blanco Amor, gozaba por es tes anos dun enorme prestixio entre a colectividade galega de América e tamén entre os galegos da metrópol e, malia súa coñecida filiación galeguista e militancia activa na c ausa republicana. Ademais dos méritos como xornalista e escritor, salientados con xustiza por ‘Tacholas’ nas verbas que lle dedicara previamente á intervención radiofónica no seu programa, Blanco Amor exercía nesta etapa un papel destacado entre os galeg uistas do Centro Orensá. Arribado a Bos Aires en 1919, fora un dos principais impulsores da Federación de Sociedades Gallegas, organismo creado en 1921 coa intencionalidade de integrar a todas as ent idades societarias da em igración, ambicioso proxecto que co paso do tempo cu lminaría en fracaso. Durante a República coñeceu persoalmente a Castelao e mantivo un estreito contacto cos principais dirixentes do Partido Galeguista. Posteriormente, no transcurso da Guerra Civil amosou abertamente a 483 ASG, FI, Fernando Iglesias ‘Tacholas’ (‘Tach olas’), R.1688 e R. 16 89 [casete] e [dat.]. La Voz de Galicia , audición emitid a por LR9 Radi o Antártida e datada en Bos aires, 9 de xullo de 1953. 484 Ibidem . Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 261 súa lealdade ao goberno da República, procurando ademais a adhesió n e o apoio non só da colectividade galega em igrada senón tamén da sociedade e as institu cións porteñas. Agora a súa situación de correspondente no exterior do prestixioso diario bonaerense La Nación lle permitía estar con regularidade en España sen temor a sufrir a represión por opo ñerse á Ditadura. A presenza do escritor na presentación pública de La Voz de Galicia podería interpretarse por tanto, ao igual que a de Xavier Bóveda en Galicia e Castelao en Recordando a Galicia , en clave lexitimadora da nova iniciativa radiofónica ante a colectividade, co fin de presentala como continuadora das audicións q ue a precedían, nas que hai que lembrar que ‘Tacholas’ tivera unha destacada colaboración. Aparecía tamén así como un programa vinculado á corrente pro galeguista e pro republicana da que participaba en maior ou menor medida o conxunto do tecido radiofónico galego da emigración. Fig. 13: Nova da inauguración de La Voz de Galicia publicada en Pueblo Gallego (8 de outubro de 1953) FONTE: www .galician a.bibliotecadegalicia.xunta.es De feito, a ligazón do novo espazo radiofónico coa tradición galeguista anterior, que o propio ‘Tacholas’ puxera de manifesto ao finalizar a súa presentación coas verbas de 485 O locutor estase a referir ao popul ar xornal arxentin o La Na ción no que Blanco Amor trabal laba por estes anos como co rrespondente en Europ a. Ver BLANCO AMOR, Eduardo: Artigos e n ‘La Nación’. Galaxia, Vigo, 2004. Xesús B lanco Ros as 262 Castelao, volvía a facerse patente pola elecci ón de Blanco Amor como padriño, expresando así unha vocación de continuidade. Así o recoñecía o escritor no seu discurso: “por el borde en que una generación entra en escena y toma contacto con la anterior me pide que le anuncie esta audición”. Previamente a estas verbas, o escritor iniciar a a súa intervención bromeando sobre o alcume do presentador do programa, que segundo as súas verbas convertérase pola notoriedade acadada case n o seu verdadeiro nome. “No se si comenzar diciendo Fernando Iglesias, alias ‘Tacholas’ o ‘Tacholas’, alias Fernando Iglesias, p ues nos hayamos ante un caso en que la publicidad del nombre de batalla, el alias artíst ico acabó devorándose al otro” 486 , subliñaba nun comentario que serí a citado en varias ocasións posteriormente. Salientaba ademais que ambolosdous tiñan moitas co usas en común, pois ‘Tacholas’, ademais do seu amigo, era do mesmo bispado e provincia. Ao referirse á nova cabeceira radiofónica comandada por ‘Tacholas’, Blanco Amor consideraba que, en base aos principios fund acionais que movían a iniciativa, o programa La Voz de Galicia debía presentar unhas connotacións e speciais, que fosen máis aló da mera reprodución de contidos enxebres. Coñecedor da personalidade e o carácter de ‘Tacholas’, tiña a completa convicción de que mentres el estivera ao fronte desta cabeceira o nome Galicia quedaría ben representado, xa que tanto a terra coma os seus compatriotas serían tratados con dignidade e no n coma obxecto de burla ou sátira 487 . “De no haber sido así (‘Tacholas’) no habría requerido mi padrinazgo gallego que también es de amor y de seriedad” 488 , salientaba o escritor. Non obstante, entendía qu e o compromiso firme con eses ideais non significaba q ue os contidos de La Voz de Galicia estiveran exentos dese humor galego tan característico, do que tamén participa, e profusamente, o propio ‘Tacholas’ nalgunhas das súas interpretacións máis memorables. “Lo nuestr o es la sonrisa sin descomponer la buena crianza del espíritu”, salientaba o actor. Polo tanto non se trataba de practicar un humor no que os galegos fosen obxecto de burlas e ridiculizacións, se nón dese sorriso “hidalgo” e “popular” a un tempo, que Blanco Amor definía como “la materia prima de nuestra sicología”, presente para o escritor en todos aqueles persoeiros salientables da galeguidade, desde o apóstolo Santiago, de quen dicía: “se sonríe en su silla curial de doctor aldeano e intuitivo del otro q ue anda a mandobles por el aire acuchillando nubes”, e n manifesta alusión aos poetas do rexurdimento. Era por tanto “sonrisa de ternura, de dignidad, de intima alegría, sin de sfiguración ni dislate, como es de uso y abuso en quiene s creen que el gallego es cosquilla facial para hacer reír a los demás”. Tamén era significativo 486 ASG, FI, ‘Tacholas’, R.1688 e R. 1689 [casete], [dat.]. La Voz de Gali cia , audición emitida p or LR9 Radio Antártida , datada en Bos aire s o 9 de xullo de 1953. 487 As referencia s ás caracterizacións radi ofónicas de Nin í Marshall son, de novo, bastante ev identes: “Y conociéndo le a él y sabi endo cual ha de s er su concepto en el uso y r esponsabilida d del nombre d e la tierra, puedo muy bie n deducir que tras el parc o vocerío del le trero Galicia estará bie n representada y desempeñada, traída aquí con la más firme y lúcida dignida d. Que no va a ser este cartel de trujaman feriante ni trampolín para méritos que no se tienen ni prete xto de juglar acicalado para sacar dinero con alaba nzas y carantoñas. Estoy seguro de que ‘Tacholas ’ se anuncia y atrinchera tras el nombre s anto de la patri a para servirlas y no para servirse de ella”. Ibidem . Historia da radiodifu sión galega en Arxentina 263 para o escritor que o programa nacera precisamente o 9 de xullo, nun momento histórico de especial significación pa ra Arxentina, no que se proclamara a súa independencia, pois desta maneira subscribíase tamén un compromiso co país de acollida. Concluía por iso que La Voz de Galicia nacera “con un pie en la libertad y en la dignidad y con otro en la responsabilidad de estar a la altura cultural del país en el qu e vivimos y al que amamos” 489 . 6.4.3. Estrutura, seccións e contidos do programa Unha nota sobre La Voz de Galicia publicada en Opinión Gallega en xaneiro de 1954 destacaba como contidos máis importantes do programa as lecturas literarias realizadas polo propio ‘Tacholas’, a emisión de música galega, na que se combinaban as actua cións en directo coa reprodución de disco s, e a locución comercial de José Carreira, mencionado con anterioridade. A configuración desta s seccións adquire unha definición máis precisa noutras informacións posteriores ofrecidas pola prens a societaria e polas testemuñas consultadas para a elaboración desta Tese, pero onde se amosa con maior claridade a súa natureza e o lugar que ocupan é no primeiro programa de La Voz de G alicia que, como se indicou, é o único do que se con servou unha copia gravada. O primeiro que se escoita nesa audición inaugural é a música instrumental que servía como sintonía, seguida do lema de cabeceira da audición: “La Voz de la Galicia emigrada al servicio de la Galicia eterna”. Interviña a continuación ‘Tacholas’, dando lect ura a un breve texto de presentación do programa que apenas duraba tres minutos. As seguintes seccións sucedíanse nesta orde: unh a actuación musical, a intervención dun convidado que era previamente presentado polo condutor do programa 490 , dúas novas actuacións musicais case concatenadas e a despedida a cargo de ‘Tacholas’. Entre estes contidos intercalábase publicidade , que ademais do seu interese estritamente pecuniario tamén servía neste caso para d arlle unha maior axilidade ao desenvolvemento do programa. Obsérvase por tanto que a presenza da música era suficientemente importante como para encher boa parte dos contidos, pois exceptuando a presentación de ‘Tacholas’ e as verbas que pronunciara o seu convidado, o resto da audición ocupábano esas actuacións. As informacións aparecidas posteriorment e confirmarían o mantemento da estrutura inicial sen apenas variacións. En todo caso habería que falar dunha ampliación aínda maior do apartado musical, coa difusión de discos e actuacións en directo e a incorporación de seccións “lixeiras” realizadas por ‘Tacholas’, entre as que cabería destacar a denominada 488 Ibidem . 489 Ibidem . 490 As fontes e testemuñas sobr e La Voz de G alicia non proporcio nan demas iadas referencias sobre a cantidade e calidade d os colabor adores e convida dos que pasar on polos micróf onos do pro grama, coa salv edade de Eduardo Blanc o Amor, quen polas informaci óns dispoñibles só particip ou na primeira posta en anten a e non hai constancia de que volvera a colaborar posteriorment e. [Document text truncated for crawler view.]