Colección de documentos en pergamiño do Mosteiro de Santa Comba de Naves. Introdución, edición e índices

Facultade de Filoloxía Departamento de Fi loloxía Galega Colección de d ocumentos en pergamiño do m osteiro de Santa Comba de Nav es. Introdución, edición e índice s Pedro Dono L ópe z Santiago de Com postela, 2010 Colecció n de documento s en per gam iño do mosteiro de Sa nta Comba de Naves. Introd ución, edició n e índices Tese de doutor amento realizad a por Pedro Dono L ópez Dirixida polo Pro fesor Doutor Ramón Lorenzo V ázquez v. e pr. Santiago de Com postela, 2010 L IMIAR 3 O labor editorial sobr e documentación medi eval que se vén realizando, sobre todo, en tempos rela tivamente recentes fai que hoxe en día contemos cun importante continxente de coleccións diplomáticas de diferentes institucións galegas. É escusado salientar a importancia d esta documentación para o adecuado coñecemento da realidade medieval. Acontece que, por diversos m otivos, como os parámetros editoriais empregados ou o recurs o ao s umario, princip almente no do cumentos m áis serodios, cando non á tr anscrición f ragmentaria do document o, o aproveitamento da i nformación que nos tr ansmiten os diplom as é en oc asións má is reducido do que sería de desexar. E dificultan o seu emprego nomeadamente como documentos ling ü ísticos. Por isto, a pretensión principal deste traballo é a constitució n du nha fonte document al que atenda ás e sixencias, non só dos estudos his tórico-ling ü ísticos, senón tamén dos diferente s campos da investi gación (historiografía, diplomática, estudos so bre o notariado) que dela se poden servir. O núcleo fundamental deste estudo, pois, está constituído pola edición do conxunto doc umental en pergamiño do mosteiro ourensá n de Santa Comba de Naves que actualment e conse rvamos. A edición vai precedida dun estud o i ntrodutorio en catro capítulos. No primeiro, a demais da lo calización do cenobio, recóllense as n oticias que puidemos compil ar sobr e as orixes do most eiro, par a logo p resentar os estudos m áis relevantes realizados ata o de agora sobr e Santa Comba. A continua ción, trátanse diferentes aspe ctos rel acionados coa hist oria e a ctualidade do continxente instrumental pergamiñáceo de Naves. Infórmas e aquí dos depósi tos onde hoxe en día se gardan os pergamiños, reparando tamén nas circunstancias históricas da súa transmisió n de que nos quedou noticia, p ara chegar a unha definición do corpus obxecto d e edición. Do mesmo xeito, indícanse as dife rentes edicións d e documentos de qu e fo ron obxe cto. Pechamos o capítulo dando unha breve noticia sobre a documentaci ón en papel, fundamentalmente da qu e data de época mediev al. Vinculados dir ectamente con este segundo punto da introdución están os Anexos que constitúen o apartado III. Unha vez delimitado o conxunto diplom ático de Naves, abórdanse nun t erce iro capítulo aspectos i nternos dos documentos que convén t er m oi presentes na edición e estudo de fontes docume ntais. Trátase de dimensi óns como a do redactor, a do conti do e a transmisión document al, así como a da lingua e n que están escritos. Da ampla nómina de notarios que están representa dos nos documentos de Naves, prestamos atención aos diferentes tipos de rogatarios que requiriu o m osteiro para a escrituración dos seus negocios, xunto aos s eus propios monxes notarios. No referente á clasi ficación dos diplomas, faise unha aproxi mación tanto á dive rsidade diplomática da colección como ao carácter de orixi nal ou dupli cado do documento, atendendo neste segundo caso aos diferentes tipos de reproducións. C onclúe o capítulo coa abordaxe da dim ensión das linguas / scriptas empr egadas na r edacción dos inst rumentos, onde centramos a atención nos procesos de substitución li ng ü ística. Neste apartado introdutorio o maior espa zo e detención, en coherencia co obxectivo principal que se persegue, foi d edicado á definición dos p arámetr os que guían a presentación e edición dos documentos. É facilmente verificable a especial atención 4 que se dedica ao tratament o dado ás abreviatur as, un dos puntos fulcrais d a t ranscrición de do cumentos medieva is. A elaboración das n ormas ten p resente a he teroxeneidade propia dunha colección documental deste xénero, proc urando conciliar o rientacións xerais con solucións particulares en función d as características dos documentos e redactores. A pretensión última é que os utilizadores da CD, sobre todo como fonte de estudos ling ü ísticos, poidan valorar adecuadam ente os datos que l le fornece a transcrición dos documentos . En función do xa referido obxec tivo funda mental deste traballo, o cer n e do estudo está const ituído pola colección docum ental que re colle a t ranscrición dos pergamiños de Santa Com ba que hoxe conservamos, a non ser o caso dun reducido conxunto de manuscritos presentados en suma rio. Dentro da problem ática inherente a un labor deste ti po, qu eremos salientar aquí o est ado de conse rvación dos pergamiños que, ademais de, como acabamos de indicar, ocasionalmente impedir a transcrición, creou dificult ades a miúdo á hora de establecer o texto do documento. Neste sentido, traemos aquí a anota ción dun arquiveiro que se en contra no dorso do p ergamiño editado como CD 13 5. Despois de redactar o sumario du n documento, escribe o seguinte: “Pio et m eliori l ectori commendo”; ao l ado desta anotación aparece apuntado por outra man: “Ego quoque”. Ademais dos Anexos aos que xa nos re ferimos c omo complemento do ca pítulo segundo da Introdución, o estudo complétase cos Índices d o apartado IV, ferramentas que consideramos de gra n uti lidade para o aproveitamento, por exemplo, d as referencias onomásticas da colección. No primeiro indícanse as correspondencias entre o número atribuído nesta CD aos pergamiños e a súa identi ficación arquivíst ica, ao tempo que no Índice d e Documentos s e i ncide so bre o contido dos mesmos ao compilar as datas e sumarios de cada un d eles. Pola súa parte, nos índices onomásticos recóllense a fo rmas toponímicas e antroponími cas con todas as súas variantes, i ncluíndo como tales as diferentes abreviacións que poden presentar. Deixamos, en fin, unha nota relativa ao apartado bibliográfico. Logo de incluírmos as referencia s de arquivo, i ndícanse varias bases de datos en liña que, aínda que non aparezan citadas no texto do traballo, fo ron usadas e consultadas amplamente, polo que é xus to face r m ención d elas. O mesmo poderíamos dicir dalgunhas, poucas, obras e estudos incluídos nas referencias bibliográficas pol o mesmo moti vo, aínda que a inmensa maioría d eben a súa presenza a qu e aparecen aludidas nalgún punto deste estudo. O espazo final dest e limi ar dedicámolo a recoñecer a axuda r ecibida p or p arte de persoas e instit ucións, pedindo anticipadamente desculpas polos inevit ables esquecementos. E neste punto é de xustiza destacar o papel d o director d est e traballo, o profesor Ramón Lorenzo, a qu en moito queda a deber polo seu rigor e as súas valio sas orientacións. Tamén qu eremos deixar constancia da axuda prestada por Mª Carmen Pérez, do Instituto da Lingua Galega, na lectura dos pergamiños. Do mesmo xeito, expresamos o noso agr adecemento polas atencións rec ibidas no Archi vo Histórico Nacional de Madrid, no Arquivo Histórico P rovincia l de Ourense e, s obre todo, no 5 Arquivo da Catedral de Ourense. Neste sentid o, é d e destacar toda a axuda e as facilidades dadas n este depósit o para a consulta e reprodu ción de do cumentos por parte do seu cóengo arquiveiro, D. Miguel Ángel González García. No mesmo arquivo, José Manuel Uruburu e Mª Belén Pumar apoiáronnos na realización de diversas t arefas. Contamos tamén coa c olaboración d e nume rosos colegas e funcionarios do Instituto de Letras e Ci ê nc ias Humanas da U ni versidade do Minho. La mentando a imposibil idade de recoñecer particularmente a colaboración de cada un deles, queriamos sinalar nomeada m ente o apoio recibido por parte dos compañeiros da actual Área de Estudos Espanhóis e Hispano-Americanos, integrada no Departamento de Est udos Rom â nicos. Ao propio Inst ituto hai que agradecer a súa participación económica no s gastos do desprazamento a Madrid para as pesquisas no Archivo His tórico Nacional. En fin, non quero deixar de mencionar aos meus, a Pi lar e o Ivo, polo tempo que me concederon para a realización deste traballo. Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 12 1. [F REI B ENITO DE LA C UEVA ] 14 (1991), Historia de los monasterios y prioratos anejos a Celanova , pp. 1 55-164. Frei B enito de l a Cueva, a quen s e atribúe esta ob ra d a primeira m etade do século XVII, dedica ao m osteiro de Santa Comba de Naves o capítulo que titula: “La f undazión del monestterio d e Santa Comba d e N aves, abbadía de ymportanzia y muy favoreçida de los reies, sus calidades y suçessos y unión al monesterio de Zellanoba” 15 . Nun prim eiro mo mento presta atención á época de fundación e ao f undador do m osteiro (pp. 155- 157), ao que xa nos refe rimos con detención no apartado anterior. A contin uación (pp. 157-161) fai unha relación dos diferentes privilexios reais concedidos a Santa C omba de Naves por A fonso VII (CD 1), Fernando II (CD 3 e 4), Afonso IX (CD 16; confi rmación de Fernando III e Afonso X en CD 100 ), Fernando IV (CD 83 e 88) e Xoán I (CD 136 e 137). En t erceiro lug ar explica a razón pola que o most eiro de C elanova e o cabido de Ourense alternan a xuris dición do couto de Mende, un ano cada un , pois “en Zelanova se quenta muy al contrario de la verdad” (p. 161), e fai unha cita moi extensa da sentenza (CD 212) sobre o preito polos bens e señorío de Mend e qu e enfrontou o mosteiro de Santa C omba e o cabido da igre xa de Ourense, onde se re colle esa xurisdición alternativa en Mende. Tamén se estipu la nesta sentenza que as igrexas de Santo Estevo de Untes e de Louredo sex an anexadas ao m osteiro, o que lle dá pé a De la Cueva para enum erar as out ras igrexas dep edentes de Santa C omba, co mo as de San Mamede de P almés, San to Eusebio 16 , S anto André do Castro, S an Xoán d e Pi ñeiro ou as igre x as de San Tomé, Mende e San Cibrao “por privilegio del Emperador don Alonsso el Sétimo, como atrás queda vist o” (p. 164). Finalmente, conclúe o capítulo con refe rencias á s ituación actual do mosteiro (p. 164: “después de tantos altos y baxos, tantas guerras y travajos como hubo en Galiçia, a conserbado dos cotos y en ellos quatroçientos y más vasallos”), á súa localización e á anexión definitiva a Celanova no século XVI por unha bula do papa León X. 2. E MILIO D URO P EÑA (1968), “ El monasterio de Santa Comba de Naves”. Trátase do estudo máis abranxente sobre o most eiro. O artigo do que foi cóengo arquiveiro da Catedr al de Ourense está di vidido en oito apartados, máis u n apéndice no que se inclúen dúas not as (sobre o castelo de Alb a e os límit es do couto monástico) e a edición de dous documentos. No capítul o i ntrodutorio coloca nunha posición intermedia, dentro das múl tiples fundacións monásticas o urensás, ao mosteiro de S anta Comba en canto á s úa dimensión, 14 A recente d escuberta do manuscr ito dunha h istoria do mosteiro de Celano va, na q ue figura com o autor frei Ben ito de la Cuev a (De la Cuev a 200 7), pon en cu estión e sta atribu ción. Tanto o s ar gum entos de Hernán dez Figueiredo ( 2006: 138 -143, re prod. en De la Cueva 2007 : XXXVI II-XLI), que con sidera esta obr a como o cuarto dos vo lumes d a historia d o mo steiro debida a ou tro frade celanovés, frei Tor cuato de Vargas, co ma a existen cia dun segun do volu me, que se supón da m esma obra, atrib uído e xplicitam ente a este ú ltimo historiad or (Fern ández d e Viana y Vieites, 200 2), par ecen apoiar solidamen te a autoría d e Vargas. 15 O co ntido do capítu lo, qu e a segu ir se e xpón, é fundame ntalmente idén tico ao que se ded ica a Santa Comba de Naves, aín da que desenvolvid o d e x eito m áis sintético, en Celanov a Ilu strada y An ales d e Sa n Rosend o , que leva por título “La fu ndación de Santa Com ba d e Na ves, su un ión a Ce lanov a, c alidades y sucesos” ( De la Cuev a 20 07: 201 -205). 16 A igr exa d e Santo Eusebio apar ece inc luída n unh a copia d unha re lación de 1487 de rendas e dereito s de padr oado e pre sentación de Celanov a (Vaque ro Díaz 20 04b: 116-12 0). Introd ución 13 ao tempo que destaca a escasa atención que ten recibido. Enseguida indícase a localización do mos teiro e abórdase a cu estión das orixes, cuestión esta para a que invoca o diploma de A fonso VII xa citado (cf. not a 4). Con to do, dinos en nota qu e, tempo despois de t er rematado o artigo, entrou no ACO un mazo de papeis relac ionados con Celanova “e ntre lo s que destacan cinco hojas, cosidas pero discontinuas, que debieron de pertenecer a un libro de Apuntes redactado por algún monje archivero del siglo XVII” (p. 139 ) 17 . Unha desas foll as refírese a Santa Com ba de Naves e as informacións que presta retrasan a existencia do mosteiro a ta o século IX 18 . Faise ademais referencia aos privil exios que Fernando II conce d eu ao mosteiro. En terceiro lugar dedi ca un apartado à “Depende ncia de Celanova”, qu e comeza coa prim eira const ancia documental des a dependencia: un p rivilexio de 1 155 de Af onso VII polo que lle restitúe ao mosteiro de Celan ova todas as propiedades que tivo en tempos de Afonso VI, entre elas “In Buualo monasterium S ancte C olumbe de Naues cum omnibus suis directuris” (Re cuero Astray & ali i 1998: 178) 19 . De aquí que atopemos case sempre pri ores e non abades, agás no caso do abade P aio Muñi z (1184- 1192), c hamado “Cordellino” ou “Cordelin”, á fre nte do cenobio. Adúc ense tamén outros argumentos en favor da dependencia d e C elanova, como é o caso da presenza do abade de Celanova na da ta dalgúns documentos ou de cer tas cláusulas dos foros que se importarían desde C elanova 20 . Finalmente fai referencia ao número de m onxes do mosteiro e á vida int erna do mos teiro, que non se deixa ver d emasiado na documentación que conservamos, ag ás en casos punt uais que coment aremos máis adiante. O capítulo máis extenso do traballo de Duro P e ña recolle unha “Rela ción de priores” que lle se rve para reseñar os a contecementos máis relevantes relacionados coa vida do priorato en canto foi independente de Celanova, base ado en grande m edida na 17 Actualm ente este cader no forma parte d a caixa 1 5 d e documenta ción en p apel de Celan ova do ACO, ond e leva o núm ero 33 . 18 Tal com o xa adve rtira a ed itora de De la Cu eva (199 1: 155) , as frases dese docu mento que cita Duro Peña encó ntran se de xeito case id éntico na ob ra do frad e celano vés. En efecto , no qu e se ref ire ao folio dedica do a San ta Co mba de Naves, trátase dun borr ador do texto que hoxe coñecem os, e leva por títu lo “Aquí se p onen las noticias de la vn ión de la ab adía de Santa Conba de Naues a Cel anov a y d e sus calidad es y sucesos desde e l año d e Chr isto d e 1108 ”. Concre tamente, co ntén o qu e se refire á actualid ade, loc alización e anexión definitiva a Celanov a (fragm ento final do capítulo de De la Cueva), a infor mación rela cionada co a fund ación e o fundad or, un r omanceam ento du n p rivilex io de Afo nso VII a favo r de Celano va (non incluído n a versión final, aínda q ue si se fai refe rencia a el) e o q ue ten que ver cos pr ivilexio s de Afonso VII e Fernan do II. 19 No mesmo sentido apu nta o qu e se di na conf irmació n d e Fernan do IV dun priv ilexio real de N aves d a mesma data : “Et hoc feci rogatu d om ni Pelagij Ficarij, abbatis Cellenou e, qui mic hi dectis centu m march os propter hoc et p ropter alias he reditates e t ali[o s cau]/tos quo s ei restituj in terr a L imie et in Salnes et in Tor onis et in Lemo s et in Can pos” ( 84.10-11 ). En CD 123 , onde está in cluída esta conf irmación, ap arece u n texto m oi semellan te, só q ue, des po is de “a bbatis Cellen oue” , engad e “cuius est mon asterium S an c te Colu m be” (12 3.95). Estes f ragm entos faltan na cop ia simple do privilexio d e A fonso VII q ue editamo s como CD 1 . 20 Ade mais do s exe mplos qu e dá Duro , pod emos eng adir aquí o caso do documento CD 9 (a. 1197) , onde se dá ao mosteiro unha he rdade “p ro remedio anime mee et patris m ei et am orem S an c t i Ru d e sindi e t S an c t e Co lumbe ” (9.4-5) e se o utorga un préstamo “au toritate uestra [ i. e., Sancte Columbe prioris] et C e ll e noue abbatis e t conu entus” (9.6- 7). Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 14 documentación que aquí se edita 21 , con partic ular atención aos privi lexios reais concedidos en cada prio rado. De todos os superiores do cenobio de Búb al, segundo o arquiveiro cat edralicio, s ó Paio Muñiz (1184-1192) se chamou “abade” (p. 143), o que fai que o autor se deteña a procurar a explicación desta excepción. Porén, non cremos que se deba considerar unha situación excepcional; máis ben t rataríase do último dos reitores do cenobio que empregou esa design ación, ant es de que a dependencia celanovesa se manifestase tamén na designación d o superior de Naves 22 . Un quint o capítulo, de tí tulo “Últimos tiempos”, e laborado fundamentalm ente xa con base en documentación allea a esta CD, abor da a re forma b enedictina no mosteiro, que nos m ostra a resistencia do derrade i ro prior, frei Ares de Santa María, e posterior fuxida no ano 1499, e a integración do p riorado n o mosteiro de Celanov a 23 , anexionado definitivamente por unha bula do papa León X do 19 de marz o d e 1513. Completan o estudo tres capítulo s máis relaciona dos coas propi edades e o couto do most eiro e un “Apéndice”, composto por dúas “Notas” e a edi ción de dous “Documentos”. O primei ro destes capít ulos, titulado “Posesiones”, of rece unha relación dos bens do mosteiro, clasificados en dous g rupos: o primeiro deles inclúe as propiedades que se encontran dentro do couto monástico; o segundo fai referencia a aquelas posesións que se sitúan fóra da xurisdición do cenobio e á súa volta. Tamén se realiza unha aproximación ás rendas d e Santa Com ba sobre d ocumentación posmedieval. Por outra parte , ocúpase no aparta do sétimo das “Iglesias dependientes” do most eiro, en que rel aciona as igrexas vincul adas a Naves e dá algunhas no ticias sobre elas, qu e teñen que ver sob re todo co mom ento da súa inco rporación ao patrimonio do mosteiro. Finalmente, o estudo finaliza cunha breve refere ncia ao “Coto monástico”, concretamente á súa delimitación, baseándose en apeos seiscent istas. No que se refire ao “Apéndice”, a primeira d as notas a qu e nos referimo s antes ten por obxecto o castelo de Al ba, situ ado n a prop ia terra de Búbal e preto do mosteiro, 21 En tre a documen tación que empr ega, Du ro destaca e cita ampla mente un doc umento que no s inform a sobre a vid a intern a do mosteir o (p p. 1 57-158), recorrendo á ed ición d e Vázq uez Nú ñez ( 189 8-1901: 1 24- 126 ), q ue non cita a procedencia d o pe rgamiño . Trátase, tal como se indica no lugar oportu no ( cf. doc . 173 d esta CD) , dun dos d ocumen tos q ue se co nservan n o AHN (c. 1507, n º 13 ), na actu alidad e infelizm ente ilex ible. 22 Se non temos en conta o c aso do abad e Estevo a que fai refer encia De la Cueva, documen tado no século X (cf. supra) , con sideramos q ue aín da h ai outro a bade de San ta Comb a, fr ei Martiñ o, p recisamen te o p rimeiro que tem os do cumentado. En e fecto, n on hai dúbida d e que no dip loma d e Afonso V II ( CD 1) este rec ibe a d esignació n de prior. Con todo, trátase du nha copia na que m oi ben se puido mud ar o ab bati polo priori , e se observam os as outras co pias qu e se conservan do do cumento aquí editad as, nun c aso (CD 85) ond e debería estar a palab ra priori ap arece un rompido, e n o outro (CD 1 23, liñ a 92 ) está escrito abbati . N outr o documen to (CD 86), u nha confirm ación de Fernan do IV dun priv ilexio de Afon so IX, inclúese o docum ento de Afonso IX, unh a vez má is u nha copia n a que, cu riosamente, todas as ve ces que apare ce a p alabra “ prior” (liña 10 “prio rem”, liña 1 1 “priori” ; liña s 18 , 2 1 “p rior”) es tá corrix ida, no prime iro caso clar amente so bre abbat . Parece claro que, u nha vez qu e Afon so IX outo rga o privile xio ao xa citado a bade Paio Mu ñiz, se e stend eu a design ación á par te ro man ce d o d iploma; a aparente contr adición entre a design ación “abad e” para un e “ prior” para ou tro, obriga á r ectificación en todos os casos. De fei to, esta rectificac ión tamé n se in tentou p ara CD 5. A sí, frei Paio Muñ iz n on sería o ú nico prior , senón que ata este temos sempre abades en Santa Com ba (tam én o sería fr ei Martiño), sen termos en co nta o ab ade Estevo que máis arriba citamo s. 23 Aín da h oubo u n intento d e anex ación a San Paio de Antealtares q ue non pro sperou (pp. 16 4-165), tal como lle acontec eu a San Pedro d e Roch as (Duro 197 2: 82-84). Introd ución 15 do que hoxe non restan vesti xios; danse algunhas noti cias hist óricas 24 s obre este cast elo e abórdase a cuestión de cal s ería o seu empraza mento 25 . Na outra nota ac héganse os límites do couto xurisdicional de Santa Com ba segundo un apeo de 1562 . Por últim o, Emilio Duro edita dous documentos do cenobio, pertencentes ao fondo monacal do Arquivo da Catedral de Ourense, de 1216 (docs. 11 e 17 desta CD). 3. H IPÓLITO DE S Á B RAVO (1972), “S anta Comba de Naves”. Este breve traballo presenta inici almente as diferentes etap as que coñeceu o mosteiro n a súa hist oria, despois de indicar que d e Naves “perduran docum entos y pruebas distintas que avalan su antig ü edad e im portancia” (p. 51). É aquí onde afirma, seguindo a Vicente Risco (s. d.: 310), que “durante algún tiempo estuvo vi nculado al Monasterio de O s eira” (p. 51). A seguir fai referencia a varios documentos do most eiro, sobre to do privilexios reais. O primeiro deles é un documento de 1124 dun afor amento en Mende do abade Pedro a R oderico Muniz . Non coñecemos o documento; polo menos non se encontra entre a documentación en pergamiño do ACO nin do AHN, únicos depósitos de diplomas de S anta C omba que S á Bravo cita na bibliografía do seu estudo. Os seguintes documentos aos que se refire son privi lexios ou confirmacións de Afonso VII (CD 1), Fernando II (CD 3), Afonso IX (CD 16), Afonso X (CD 100), Fernando IV (CD 83) e Xoán I (CD 137); a i nformación que nos dá d estes documentos está fundamentalmente copiada do catálogo de S ánchez B elda (1953) dos documentos reais galego s da Sección de Clero do AHN, aínda que non o cita na bibliog rafía. Dedica outro parágrafo a abord ar a cuestión de en qu e m omento o most eiro perdeu a categoría d e ab adía e volve a referirse a u nha supost a integración no de Oseira, fai referencia á localización do m osteiro e finalmente alude á documentación do cenobio custodiada nos depósitos citados máis arriba, mais sen demasiada precisión. Conclúe o traballo cunha referencia a outro privi lexio real, neste caso de Xoán I (CD 139), que reproduce novamente con bastante literalidade a información incluída no catálogo xa citado. Como se pode apreciar, a bibliografía referente ao most eiro de Santa Comba de Naves non deixa de s er máis ben escasa e só per mite unha ap roximación básica ao que foi e representou o cenobio ourensán. Cremos, despois de termos prestado atención aos seus instrumentos en pergamiño, e non só en pergamiño, que o priorato d e Naves se ría merecente dunha atención máis demorada por part e da investigac ión. 24 Como é o caso dunh a r elación dos ten entes d o castelo, entre os que se encontr a o p oeta Fern ando Paz de Tam allanco s, recollido c omo tal en do cumentos d e 1216 (“tenente Buu al Ferna n do P e l ai z” 11. 31), 122 7 (“te nente castellum de Alua Fer nand o Pel ai z” 15.20) e 123 2 (“ tenente castellum de Alba d o m no Fernan do P e l agij ” 1 9.13) da nosa CD, p olo que se con stitúe en f onte de r elevan cia pa ra a docu mentación histórica deste trob ador (cf. Oliv eira 199 4: 3 43). Sobre o s te stemuño s d o poeta na do cum entación notar ial, véx ase Monteag udo (200 8: 395-4 02). 25 A este ca stelo rem ítenno s, tal co mo sinala o au tor (p. 173), to póm inos b en coñ ecidos c omo Trasalba o u Albeiro s. Introd ución 17 2. Os pergamiños de Santa Comba de Naves. Como xa se adiantou no final do capítulo anterior, aquí préstase atención a unha parte importante das fo ntes medievais para o e studo do mo steiro: os documentos en pergamiño. Este será o n oso obxecto de estudo pr incipal, aínda que, como é ben sabido e podemos comp robar a o aproximármonos á doc umentación de calquera cenobio, non se esgotan nos diplom as as fontes para o estudo destas insti tucións. É así q ue, aínda que dediquemos preferentemente a nosa atención neste capítulo á probl emática da documentación pergami nácea, tamén se darán algunhas notas s obre in strumentos en papel, sobre todo en relación a copias de pergamiños neste s oporte, mais igualmente no que se refire a orixinais e copias de cartas que só conservamos en papel de época medieval. 2.1. Localización actual dos p ergamiños. O conxunto documental que aquí é obxecto d e edición está constituído polos documentos en pergamiño que se encontran clasificados como perten centes ao most eiro de Santa Comba de Naves en tres depósitos: o Arquivo da C atedral de Ourense (ACO), o Archivo Hist órico Nacional (AHN) de Madrid e o Arquivo Histórico Provincial de Ourense ( AHPO) 1 . Da suma dos fondos de Naves destes tres arquivos, deix ando fóra d a colección di plomática 3 documentos non relacionados co mosteiro e aos que nos referiremos máis abaixo, resulta un total de 288 pergamiños 2 . A dis tribución dos diplomas polo s depósitos citados indícase a continuación, acompañada de información sobre os catálogos publicados nos que aparecen sum ariados. 1. Arquivo da Catedral de Ourens e (ACO ) . No Fondo Monacal d este arquivo están clasificados como documentos do noso mosteiro un total d e 244 pergamiños, o que converte o tesouro catedralicio no depósito diplomático máis importante para o cenob io de N aves, tal como a contece con outros moit os da provincia de Ourense. E ngádense a est es outros 6 documentos relacionados con Santa Comba que integran a Sección A do Fondo C atedralicio 3 . Da xeneralidade dos fon dos documentais deste depósito dá conta unha breve guí a do arquivo elaborada por L eirós (1950), onde se refi re que a documentación m onástica acababa de se r “descu berta” , cuesti ón da q ue se dá 1 Par a unh a prim eira ap roximación ao s arqu ivos en q ue p otencialmen te se po derían custodiar diplo mas do noso m osteiro , empr egouse a Guía d e Jiménez Gómez (197 3), que apenas fa i refere ncia explícita ao s fon dos do AHN . 2 As signatu ras de arq uivo de todos os perg amiño s que se editan na no sa CD, a comp añad os po lo núm ero de o rde qu e nela lles correspond e, en cóntranse n o Índice d e Perga miño s. Do có mputo total dos docu mentos, ben como d os parcia is do ACO e d o AH N qu e se presentan a contin uación , non co nstan os diplo mas exc luídos por non correspo nderen a Santa Comba , tamén re ferenciad os no citad o índice. 3 Par a a de termina ción dos documen tos catedralicio s ve ncellado s a Nav es e mpre gamo s o Catá logo d e Duro (1973) que se cita má is abaixo . Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 18 noticia 4 . O m esmo arquiveiro levou a cabo unh a deficiente catalogación deste Fondo Monástico (Leirós 1951), crit icada du ramente por Ferro Couselo (1973) 5 , que limita bastante a súa ut ilidade . No que se refire aos do cument os en pergamiño d o Fondo Catedra licio, existe un c at álogo dos diplomas privados (Duro 1973). T amén da autoría de Du ro (1972 a) é a catalogación de toda a documentación real do seu arquivo 6 . 2. Archivo Histórico Nac ional (AHN) de Madrid . Dentro da sección de Clero, provincia de Ourense, conteñen pergamiños de S anta Comba as carpetas 1506 (18 documentos) e 1507 (11 documentos). O fondo de di plomas de Naves do AHN compl étase co n 3 documentos máis que s e encontran na Secci ón de Sixilografía. Deste conxunt o documental consta n todos os privilexios reais de Naves, dos que s e infor ma no c atálogo publi cado por Sánch ez B elda ( 1953), referente aos documentos reais galegos deste depós ito. 3. Arquivo Histórico Provincial de Ourense (AHPO) . O mosteiro de Santa Comba está representado aquí por apenas 6 documentos. Dános noticia deles Olga Gallego (1977: 116) na súa Guía do AHPO ao tratar d a Secci ón de Diplomas. 2.2. Apuntamentos históricos. Sobre docume ntos perdidos, tr aslad ados e achados. Conviría agora prestar atención, na medida en q ue sexa posible, ás vicisitudes que viviron estes pergam iños de Naves ao longo da historia 7 , unhas vic isitu des que tamén explic an a súa actual repartición por tres arquivos, para f acérmonos unh a ide a d a representatividade destes docume ntos en relación ao mosteiro e da d ocumentación perdida. Neste sentido, xa se fixo referencia m áis arriba a un incendio que afectou o 4 Indica o que fo ra arq uiveiro cated ralicio q ue “recien temente se ha n descub ierto fu era del Archiv o, per o en la c atedral, en un grand e arcón , seis mil cu atrocientos vein ticuatro per gaminos, que si bien en gran parte son fo ros, donaciones, ven tas, etcé tera, contien en muchísimo s do cumen tos p ontificios, reales, etc., siendo de gran valor h istórico, geog ráfico y lig ü ístico, esp ecia lmente p ara la región galleg a” (1950: 8 ). 5 Entre as eivas que o investigador ou rensán lle apón ao catálogo , é d e inter ese destacar que “está hecho con d emasiada prec ipitación, en muc hos c asos sin leer ni por en cima los documen tos, y sin ob servar, en lo má s mínim o, cu alquiera de las técnic as consag radas p or la exp eriencia”, ou qu e estrañame nte “el catalog ador no h aya p odido identif icar la pr ocede ncia de n ume rosísimos do cumento s q ue llama ‘par ticulares’. Una sim ple atención a los lu gares, pero sobre todo a las seña les o sign aturas d e cada uno de los arch ivos mo nacales le h ubiese lle vado a fijar, co n toda seg urida d, la pr oced encia” (Ferro Couselo 1973:1 85). 6 E ntran den tro desta c ategor ía apen as d ous pergam iños relac ionad os c on Santa Comba de Naves: o s docu mentos 82 e 123 (neste último caso, trátase dunha confirma ción de Fernando IV incluída nun docu mento m áis amplo) d esta CD. 7 E n relació n coas circ unstancia s q ue afectan a transmisión da d ocum entación me dieval, dino s M attoso (19 64: 1 40) q ue “estudá- los [os docum entos] independe ntemente do modo como chegaram até n ós, é caminh o aberto para o s equívocos e in terpr etaçöes duvidosas”. Introd ución 19 mosteiro, segundo nos i nforma D e la Cueva 8 , mais tamén nos propios diplomas de Santa Comba atopamos a lusións directas ou indirectas 9 á perda d e documentos. É o caso das i nformacións contidas no documento 82 desta CD, un dos máis interesantes no que se refire á achega de datos históricos, aínd a que infelizmente o seu estado d e conservación é bastante mao. Trátase dunha c arta enviada por Fernando Eanes de Garabás, en nom e do prior e convento de Naves, a Fernando IV informan do sobre o s prexuízos sufridos polo mosteiro durante o conflito pola sucesión de s eu pai Sancho IV, causados polos bandos do infante F ilipe, irmán do rei, e de F ernán Rodríg uez d e C astro. Os testemuños dos danos inclúen a referencia ao roubo d e documentos (“ lleuaran ende priuyllegios e cartas e esturme n tos e din ey r os ” 82.31) por parte dos cabaleiros q ue entraron nos coutos monásticos, obrigando mesmo aos frades a fuxir “co n pan e co n viño et co n din ey r os e c o n panos e co n talles e co n vistym e n tas e con capusos e co n priuyllegios e co n cartas e co n esturmentos a hûas casas que alluguaron en essa vil la [d e Ourense]” (82.19-20). De m aneira qu e con clúen as testemuñas, no q ue atinxe aos documentos do mosteiro, que “sson perdudos a mooría delles” (82.56). Mais non foron estes os únicos elementos que incidiron na mutilación do patrimonio documental de Santa Com ba. Xa for mando parte do t esouro celanovés, na centuria do oit ocentos a documentación de N aves vese afectada polo proceso de desamortización dos ben s eclesiásticos. En relación cos fondos docum entais da abadía de Celanova que hox e perduran, indic a Vaquero Díaz que “Ata o intre en que os fondos foron depositados par a a súa custodia no actu al AHPOU sufriron un dos maiores procesos de deterioro e mutil ación que aconteceron en Galiza , conservándose, en relación á súa im portancia ini cial, un vol ume pequenísimo de doc umentos en 8 No utro punto d o seu r elato, ao trata r d o privile xio con cedido ao mo steiro por Afonso VII, vo lta a refer irse ao asun to n estes term os: “Y este es el título más an tiguo qu e h allo d e sus posesiones por que, según es fama, se quem ó el mon asterio y en este inçend io perezieron los papeles de San ta Co mba. Y échasse d e ver aver sido después d e la muer te del rey Magno [Afonso III, morto n o 9 10] pues, hasta e l tiempo d el emp erador [Afonso VI I, 1111 -1157], no hallamos título ni un papel de y mportan çia” (De la Cueva 1 991: 1 58). 9 A saída d e do cum entos do mosteir o p odía supo r o seu extravío. Así, o notar io o urensán Gonz alo Pér ez do M ato, n o seu preito polo señ orío de Me nde co bispo d e Ou rense, aduc e com o p rob a “h üu priuilegio escripto en p urgemeo , rrodado e b ullado en fíos d e seda d o seelo de l rrej d on Ffern ando” (12 4.32-33) , que hox e só se co nserv a en copia (c f. CD 8 4). Par a evitar as negativa s consecu encias d a perda de d iplomas impo rtantes, recorríase á petición de cop ias no tariais, como n o ca so de d ous priv ilexios de Nav es no s que apare ce explícito o motivo polo q ue se solicita o traslado deles: “O qual priu ilegio eu, Dom i n go Nun e s, notar io jurado d’Ou rens e porla jgl e ia desse lug ar, en mýa p resença f ige trallad ar a p edimen to de Ffranç isco Ean e s, monge do dito moest eyr o de S a n ta Coonb a, por quanto o d ito Ffr ançisco Ean e s disía que o pr ior e co n uen to d o dito m oest eyr o auý an mester o dito trallad o p a r a o mostrar ante nosso seño r el rrey d om Affon so , e qu e n o n oussauan a leuar o dito p riuilegio teméndosse que o per dería n pe llo camyno en algûa maney ra” (CD 100 , l. 24 -26); “A qual [car ta] eu, Fer ná n G o nçalue s, no tario púbr ico da çidade d’Ou r e ns e p orlo b ispo e porla jgl e ia desse lu gar, vy e liõ e a qu í de veruo a v eruo b e n e v erdad eyr am e n t e traladey a pedyme n to de Gil P er es, prior do moesteyro de S a n ta Coo n ba de Naues, a q ue a dita carta pertëe çía, p or quan to disso q ue auýa m ester d e a enviar a algû as par tes hu lle con p r iõa et tem õase de a perd er e de p erder p er elo seu dereito” (CD 14 1, l. 43-4 6). Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 20 comparación con outros arquivos de moita menor entidade” (2004a: 15) 10 . É de int eres e verificar se esta afirmación se pode extrapolar ao acontecido coas cartas de Naves. Neste sentido, hab erá que recorrer aos inst rumentos de descrición da organización primitiva dos arquivos, no caso de q ue actualmente se conserven, pois, entre os variados puntos de interese que revesten 11 , permítennos contrasta r o volume documental que hoxe perdura co que efe ctivamente existía no depósito de procedencia 12 . No c aso d e Celanova só conse rvamos índices ou i nventarios parciais, dalgún caixón ou mazo de documentos do arquivo (Gallego 1991: 32), e ningún deles se refire á documentación de Naves, m ais s i dispomos de dous índices realizados na altura do paso dos fondos celanoveses a mans do Estado. É o c aso dun “Imbentario de los docum entos del A rchivo d el extin guido Monasterio de Celanova” realiz ado en 1840 13 co gallo do traslado dos fondos celanoveses a Ourense, concretamente ao Archivo de Monasterios y C onventos Suprimidos 14 . Neste invent ario correspóndenlle ao “ Priorato y Partido de S anta Comba” os caixóns 11 4 a 119 15 , dos que únicamente conteñen d ocumentos en pe rgamiño os 10 Para pó r de r evelo esta perda docu mental, Olga Galleg o dinos en relación á docum entación q ue se custod ia no AHPO: “Si com paramos e l fondo conserva do de Celanov a, qu e alcanza 1 6,40 m. lin eales, con el del M onasterio d e Oseira , d e 18 m. lineale s, tenemos que co nvenir qu e el deterioro del primero fue much o mayor que el del segu ndo , habida cu enta del vo lumen de d ocum entación inv entariada en 1840 en uno y otro arch ivo y del número de cajo nes q ue a mbos poseían (Oseira con 8 5 ca jones y 13 alhacen as y Celanov a con 135 ca jones d e num eración aráb iga, 1 2 con nu mera ción r omana y estan terías). E l m ismo Mona sterio de S. Clod io, que tenía 27 cajon es d e documentació n, conserv a hoy, en el AHPOR, 9,28 m. lineales (5 ,86 de libro s y 3,42 de cajas)” (1991 : 47). 11 Chaman do a a tención sob re os prob lemas qu e trouxo o no n respe ctar a orixin aria organizac ión dos arqu ivos, Mattoso afirm a qu e “reco nstituir a arrumaç äo primitiv a d os cartório s, atr avés, so bretud o d os antigo s índices, quan do eles ainda existem, é, po rtanto , o prim eiro tr abalho que tem de f azer q uem p recisa de estu dar a vid a de qua lquer m osteiro ou cabid o durante a I dade Média e n os Tem pos Mo dernos” (19 64:140). Un exemplo das negativ as consecu encias d a non observ ancia desa “arrum açäo primitiv a” é a catalog ación d os per gamiños mo nacais do ACO lev ada a cabo por L eirós (1 951) á q ue má is ar riba fixem os alu sión, unha clasificac ión antiga que si se resp ecta na org anizació n dos fond os de Celanova no AHPO (Galleg o 19 91: 48 ). 12 Entre estes do cume ntos perdido s encontr aríase o perg amiño máis antigo do mosteiro , segun do a infor mación de fr ei Benito de la Cueva ind icada máis arriba: “La m ás antigua mem oria que yo e pod id o descub rir es un perg amino que refiere un pleito que los monx es de Santa Colu mba de Naves y su abb ad don E stevan tu bieron con el arzidian o de Búbal sobr e la pressentazión del ven efiçio d e Santa Ma ría de Lore do [...]; es la fecha a primero d e feb rero, era 999, q ue es añ o de Cristo 9 61” (1991: 15 5). No mesmo sentido, ha i que eng adir a mo ito máis recente re ferencia d e Hip ólito Sá Bravo a un do cumento do sécu lo XII: “E l abad Pedro afora a Roderico M uniz una s heredade s en Mend e con o bligación de cultivar las, en el año de 1124” ( 1972: 52 ). 13 AHPO, Facend a, ca ixa 1 0.255. En Ga llego (1991: 6 0-70) presénta se un esqu ema do inventar io n o qu e se indica n os ca ixóns de q ue constaba o arquivo x unto co título de c ada un deles. 14 O inven tario e traslació n da d ocum entación cela novesa foi en comen dado po lo “ comisionad o principa l de ren tas y arvitrios de amortización de esta provincia”, a in stancias do I ntenden te d e Ou rense, a D. Anton io Mar ía Álvar ez de Nóvoa. A catalo gación foi au torizada p olo no tario de Celan ova Benito Anton io Álvarez , que r existra tanto as xestió ns realizad as p ara lev ar a cabo o catálogo do arq uivo co ma a pr opia catalog ación, e lév ase a ef ecto o día 3 de novembro pe rante os fr ades Bon ifacio Ruiz e Benito la Rosa, encar gados do arquivo. 15 Véxase o Anex o A, Apa rtado II. Introd ución 21 caixóns 114 e 115 16 , tend o en conta qu e hai do cumentos que estaban noutros caixóns. Para realizar unha aproximación á mutilación que debeu sufrir o f on do de Naves, contrastamos o número de pergamiños que sinal a o Inventario de 1840 para os caixóns citados co número dos que hoxe podemos atribuirlle con tot al seguridad e 17 seguindo as signaturas de arquivo que se atopan no dorso dos documentos. Deste xeito, comprobamos que dos 1 23 pergamiños do caixón 114 se conservan 114 e dos 138 do caixón 115 restan 123, o que supón a preservación dun 91% dos diplomas que de Naves existían no século XIX. Téñase aínda en conta q ue existen algúns documentos que non presentan signatura ou ben só unha parte dela e que moi ben poderían atoparse nalgún mazo destes dous caixóns. Outro do cumento im portante para a determinación da deterioración sufrida polo fondo de Naves d ende a exclaustración ata hoxe é outro “Inventario”, neste caso dos pergamiños de Celanova (AHPO, Facenda, c aixa 10.255), do ano 18 52 18 . Neste índice os di plomas están agrupados en conxuntos nume rados que os cilan na maior parte dos casos entre as oi to e as catorce pezas, en cabezados por un número arábigo, e o autor limítase a i ndicar someramente de que tipo de do cumento se tr ata (foro, d oazón, troca), cal é o tipo de ben implicado (leira, v iña, c asal, lugar) e ond e se l ocaliza, unha información qu e polo x eral se tom a do sum ario ar quivísti co das costas d o pergamiño, sen referencia ningunha á signatura que tiñan no depósito de Celanova 19 . Correspóndenlle a Santa Comba de Naves os di plomas dos grupos 44 ao 64 deste índice que, unha ve z r elacionados coa s úa cota celanovesa, resulta que r ecollen as pezas dos mazos C , D, E e F do caixón 114 e as de tódolos mazos do caixón 115. E así, segundo este i nventario, só se terían perdido entre o m omento da exclaustración ata actualidade once pezas, en tanto que sete pergamiños que aín da se computaban en 1840 xa non se 16 Do levantame nto exhaustivo das signatur as de tódolos pergam iños q ue hoxe se conservan nos difer entes dep ósitos co mo p ertenc entes a San ta Comba, co nstatamo s que existe un g rup o de uns tr inta docu mentos q ue non presentan no verso ind icación d e caixón n in de mazo en moitos casos, nin sequ er a de número en meno s, mais todos eles se r efiren a Mende ou á Lonia. Así, hai que pensar que estar ían no caixón 109, d e título “ Foros en perg amino en Belle, Mend e y la Lo nia”; d e feito, nun inven tario d os perg amiños de Celanov a de 18 52 conseguim os recoñecer algú n destes documen tos, aínda que non se puid o v erificar en todos os casos de bido ás características do referido índ ice. T ratando da d ocumen tación de San Pedro d e Roch as, o utro dos prio rados ce lanov eses, Duro (1 972: 92-93 n. 225) indica qu e o s docu mentos r elativos á gran xa de Velle só costuma n levar co mo signatura un númer o e non a indicación do ca ixón e o mazo, tal co mo acon tece co resto dos documen tos. Polo demais, aínd a restarían algú ns docu mentos sen sign atura de ar quivo, o que nos impide , por exem plo, valorar en q ue medida prev aleceron ata ho xe, e algún ou tro que, por er ro do a rquiveiro, clasificou en caix óns non relaciona dos co n oso mosteiro . 17 Únicam ente consid eramo s aque les perg amiño s que presentan unh a sign atura na que se ex plicita o caixón no qu e estaban (v. o Anexo A, esp. o Apartad o I ). Nalgún caso en que isto non aco ntec e, recor remos ao Inventar io de 1852 para situalo . 18 Véxase o Anex o A, Apa rtado III. 19 Como exem plo reproducim os as seis primeir as refer encias do n º 44 (fol. 10v): 1º. Fo ro del lu gar de Cac abelos. 2º. I d. otro de una leira de viña en d onde llam an Cacabelos. 3º. I d. otro de l lugar d e Cacabelos. 4º. I d. otro de la vina d e Cacabelos. 5º. I d. otro de la leira y h ere[da]d d o Candoo , Cacabelos. 6º. I d otro de las leiras do Candend o, Soutelo y Regueng a. 29 3. Os documentos: caracterización xeral. Unha vez definido o corpus en pergamiño do cenobio de Naves, abordamos a seguir algúns dos pará m etros que cómpre ter en atención ao af rontar a edi ción dunha colección diplomática dest e tipo. Desta m aneira, aínda que sexa dun xeito i ntrodutorio, realízase aquí unha aproximación aos redactores dos documentos de S anta Comba, ben como á tipol oxía documental dos pergamiños, en termos t anto di plomáticos ou textuais coma en relación ao seu cará ct er de orixinais ou d uplicados, e ás linguas en que están redixidos. Son dimensións todas elas a ter en conta nunha aproximación ao documento, entre outras, desde unha perspectiva ling ü ística 1 . 3.1. Os redactores . Basta unha r ápida revisión dos documentos que compoñen esta CD par a darnos conta da multi plicidade de redactores que int erviron na súa elaboración 2 . Aínda excluíndo desde un comezo a do cumentación pú blica, fundamentalmente emanada d a chancelaría real, enc ont ramos unha ampla di versidade de escribáns de bida tanto ao dilatado abano temporal polo que se estenden coma á di sparidade dos outorgantes. Así, como documentos de Sa nta C omba cóntanse non só aqueles que foron ou torgados polo prior e convento do most eiro, senón t amén diplomas que mandaron facer o utros autores, mais que a cabaron vinculados ao que foi en época medieval o arquivo de Santa Comba e, logo da súa incorporación a C elanova, ao tesouro do mosteiro de San Rosendo. Por este motivo, nesta aproximación á figura do re dactor de documentos na nosa CD, reducimos a nosa at ención a aqueles pe rgamiños en que figura o prio r e convento do noso mosteiro como outorgante ou autor 3 e elaborados antes da int egración do priorado en Celanova: restrinxi mos, pois, a nosa nómina de escribáns a a queles que s on “rogados” polo noso m osteiro para a elaboración dos documentos. A intención é observarmos de que escribáns se serviron os frades de Naves p ara pór por es crito os seus contratos. Dentro d este esp ectro reducido de redactor es, en contramos escritores de diferente tipo que se oc uparon durante o período medieval d a plasm ación escrita dos negocios privados de Naves, como por outra parte acontece con outros ce nobios 4 . Así, 1 En Vare la Sieiro (200 7: 116-119 ) chámase a aten ción sobre a impor tancia d e fac tores como o redactor ou a tradición documen tal na abord axe ling ü ística da docu mentación latina d e Galiza. 2 Rexistramo s ata 14 0 red actores d iferen tes no cóm puto dos escrib áns qu e aparec en suscrib indo docu mentos na nosa CD. 3 É n estes ca sos n os que o cenobio m anda facer o documen to, o que nos permite sabe r a quen reco rrían os mon xes para a co nsigna ción dos acto s. Neste sentido , téñase en conta que “en los do cumentos de recipr ocidad co mo los pa ctos, las p ermuta s, etc. las par tes inter esadas hace n a la vez el p ap el de auto r y destinatar io” (M arín Ma rtínez & Ruiz Asencio 1991 5 : XXVI/8), d ocumen tos que foro n in cluído s nesta selección . 4 Cada m osteiro presen ta algu nhas p eculiarid ades en canto ao s escribán s dos q ue se serv e de bido, entre outra s causas, á súa loca lización. Para unh a situación semellan te, neste sentid o, á aquí descrita, p ode verse o qu e acontece en Ramirás (Lucas Álv arez & Luca s Domíngu ez 1988: 159- 167). 30 comprobamos como nos documentos máis antigos ou ben non se indica o redactor do documento (CD 2, 5), ou ben aparece o nome acompañado de coñecidas fó rmulas como “(qui) notuit” (CD 6, 10 , 11) ou “scripsit” (CD 8). Tratar ías e nestes cas os de monxes “scriptores” do mosteiro encargados d a redacción d e documentos 5 . No caso d estes documentos, a validaci ón do negocio escriturado descansa na confirmación polas testemuñas e na sus crición do(s) outorg ante(s) (B ono 1989: 489). Mais tamén, aínda durante a primeir a m etade do século XIII, interveñen na red acción dos negocios de Santa Com ba es cribáns vi nculados á curia episcopal ourensá ( cf. apartado 3 .1.2), que xa se autodenominan not arios 6 , un bispado que, neste sentido, par ece aplicar a nova doutrina da curia pontificia referente á autenticidade documental e á función pública dos tabelións (Lucas Álvarez 1989: 342) 7 . Xa na segunda metade do douscentos, o apare cemento e difusión da obra lexislativa afonsina 8 im plica a cr eación do notariado público real. Xunto á a ntes referida lexislación eclesiástica, supoñen unha mudanza im portante no estatuto d o reda ctor de documentos: o “scriptor” monástico a que aludimos máis arriba, me ra t estemuña de calidade do documento (Lucas Álvarez 1975: 225), dá paso á figura do notario, detentor da “fides publi ca”, que asegura a autenticid ade do documento: é na suscrición tabeliónica on de pasa a residir a validez do diploma. Ademais, Afonso X reserva a exclusividade do nomeamento destes ofici ais para os sob eranos ou para un s eu delegado, aínda que permit e que “aquéllos que pueden poner iudgador es en ssus logares [...], que bien pued e ot rossí poner escriuano en estos l ogares miss mos” (Martínez Díez 1985: 367) 9 . En consec u encia, a d esignación dos rogatarios corresponder á a bispos e abades nas terras de xu risdición episcopal, com o é o caso da cidade de Ourense, e monástica, un privilexio que xa se entendía como consustancial ao señorío xurisdicional antes da o rdenación leg al polo Rei Sabio do tabelionado (Lucas Álva rez 1989: 342- 5 Nalg ún caso exp licítase o car ácter mon acal do scriptor , co mo é o ca so d o d ocum ento CD 13, on de se inclúe entr e o s con firmantes a “F er n ando Rud er icj, Cellen o ue m ona cho, scr ibitur et co n firm a t ” (1 3.26). O feito de que sex a do mosteiro d e Celanova (tam én confirma o docu mento un frade c elanovés q ue detén o car go d e sub prior de Naves) rem ítenos á xa r eferida influencia da f undación de San Rosendo sobre o noso priorad o. 6 Sobr e a d esignació n de “notarius”, apu nta Bon o (198 2: 110) que , n esta altura, “aún no es co rriente , y sólo es u tilizada, por influencia eru dita, por los scriptores m onástico s y de la Iglesia en Galicia”. 7 Vázqu ez Berto meu ( 2001: 11 ), en relación coa eme rxencia d o n otariad o público compostelán, indica que “se pue de r elacion ar co n el mo vimiento de estu dio y r ecupe ración d el de recho r omano que, desde Bolonia, v ive Europa e n estos año s. L os leg istas pr estan a tención a las cu estiones judiciale s y a la redac ción d e los in strumen tos p úblico s. Un sín toma d e este pr oceso son las d ecretales p rom ulgad as por Alejand ro III. [...] Los co mentaristas po steriores [ ...] c oinciden en seña lar q ue un do cumento público es aque l que h a sido elabora do por una p ersona (el n otario) que jur ó ejerc er su of icio fielm ente y qu e ha sido redac tado en pú blica form a”. Sur xe, p ois, a figura do “ nota rius pub licus com o titular de la f unción púb lica de conferir autenticidad legal al d oc., implantando el instrumentum pub licum o doc. per s e fehac iente, en tanto que e s el resultado de d icha función” (Bono 197 9: 166). 8 No que se refir e a os seus tr es tr atados lexislativo s m áis im p ortante s, o Rei Sabio d edica espe cificamen te á lexislación so bre os “escr iuano s” o T ítulo VII I do Libro I do F oro Real , o T ítulo XII do lib ro IV do Espécu lo e o Título XIX da Terceira Partida . 9 Na versión portu guesa do Foro Real determín ase que “enas cidades <e> enas u illas todas seya n posto s escriuao s po blicos q ue chamen tab allioes iu rados, p er mädado dal rey ou d e q uë el mandar e nö p er o utrë ou d e senhor que for d a t er ra” (Ferr eira 198 7: 144) . 31 343). Con todo, para o m osteiro de S anta Comba de Naves, contamos cu nha carta real de Sancho IV, outorgada en 1284, na que se concede específicamente o no meamento de notarios ao most eiro de Celanova 10 , un privi lexio que debemos estender ao noso mosteiro dado o carácter de Naves de priorado cel anovés. Esta cesión do nom eamento de notarios n on supón que Santa Comba non requira a in tervención doutro t ipo de notarios, pois non todos os actos escriturados caen d entro da xurisdición do mosteiro e, por outra part e, non sempre contou, como se poderá comprobar a seguir, con escr ibán propio. Así, o noso priorado recorre a miúdo a tabelións da cidad e de O urense (designados polo bispo, segundo queda dit o), ben como a rogatarios nomeados p or diversas autoridad es, como o Papa (notarios a postólicos), o rei (reais) ou a nobreza laica (señoriais) 11 . 3.1.1. Notarios do mosteiro. Xa nos referimos, no apartado introducto rio a esta aproximación ao reda ctores de documentos de N aves, aos “scriptores” prenotariais que nos deixan s aber só o seu nome (Petr us R od er ici 6.18, Andreas 8 .12, P et rus Maur us 10.24, Joh annes Iohannis 11.33), en caso de que se deixe constan cia do nom e do es cribán, e qu e supoñemos frades do mos teiro. Ma is xa desde cedo temos escribáns qu e se i dentifican como “monachus”, o primeiro deles xa vimos que profesaba en Celanova ( v . nota 5). O segundo, Xoán P az (J ohannes Pelagij 28 .23; J ohannes P e l a gij 3 0.14, 41.a), está documentado na década dos 50 do século XIII e i nclúese nos documentos como m onxe testemuña e redactor (“qui notuit ”) dos documentos. Mais só na década seguinte 12 atopamos o primeiro monxe 13 , de nom e Xoá n Eanes, que se intitula notario público 14 e que autoriza bast antes documento s entre os 10 Deter mina a carta que o abade e o mosteiro d e Celanova nome en “ sos jueses et su s no tarios en todo s los sus co tos seg und que lo ovier on u ssado d e los po ner en tienpo del re y don Alffonso n uestro vissavu elo et d el re y d on Ferna ndo , n uestro av uelo, et del rey don Alf fonso , n uestro padre, e en el mio fa sta aqu i” (Vaqu ero Díaz 2004a: 113) , polo qu e “el aba d del mona sterio de Celan ova nombra ba no tarios en la é poca de Alfon so X (y antes en la de Fer nand o III , y simples scripto res de sde tiempo s d e Alfo nso IX de Leó n)” (Bono 1982: 119). 11 Para a tipoloxía da figura do no tario aqu í em pregada, qu e ten en con ta a a utoridad e q ue o nomea e a xur isdición en que pode exercer, pa rtimos das aproximacións de Bono (1982: 143-172, 193-207) e Vázqu ez Bertom eu (20 01: 17-24), neste ú ltimo c aso en relació n co a diocese co mpostelá. 12 En tre os n otarios mo násticos hab erá qu e incluír a “J ohannes Pet r i, p ub r icu s notar ius S anc te Collu m be” (35 .15) qu e en 1257 suscribe unh a ven da d e Xil Pérez a Santa Comb a. En tre as t estemuñ as do s docu mentos CD 34 e 3 7 figura un Xoán Pérez como frade de Naves (Joh an n e s Pet r i 34.17, Joh ann e s Pet r i 37.9 ). 13 Pro bablem ente teriam os que incluír n a n ómin a de mon xes notarios p úblico s a Xoán Eanes ( 1249- 1250; CD 25-2 7), aín da q ue non explicita o seu carácter m onacal, pois un monxe d o mesmo nome fig ura co mo testemuñ a d e vario s d ocum entos datado s na d écada dos 50 do século XIII (c f. CD 3 2, 34, 36 , 37). Algo semellante aco ntecería con Ped ro Eane s (1276 -1279), que se pr esenta como n otario p úblico (CD 6 1) ou xur ado (CD 63 , 64 ): non se id entifica como frade, mais es tá doc umen tada unh a testemuña do c onv ent o dos m onxes con ese me smo nome en tre 1269 e 1272 (cf. C D 5 5-59). 32 anos 1266 e 1272 15 . A partir deste momento, todos os tabelións do mostei ro dos que conservamos ins trumentos se denomi nan monxes e notarios do mosteiro, con escasas variacións na intitulación. Son os seguintes 16 : • Gonzalo Pérez (1289-1303 17 ; CD 73, 75, 77, 86). • Pedro Anes (1312; CD 94). • Gonzalo Martís (1323 18 ; CD 97). • García Pérez (1333; CD 105). • Ares Pérez (1333-1334; CD 106, 107). • Vasco Pérez (1339; CD 108). • Fernando Anes (1349-1358; C D 11 2, 113, 114, 115, 116 19 , 119, 120, 121, 126, 142 20 ). • Gómez Eanes (1354; CD 122). • Fernando Pérez (1361-1362; CD 127, 128). • Xoán Pérez (1364-1383; CD 130-140 21 ). • Pedro Fernández (1433-1439 22 ; CD 171, 175, 177). • Pedro de Salamanca (1491-1494; CD 245, 246, 247, 248, 249, 251, 252, 254). Aínda pode riamos incluír e ntre os notarios do m osteiro, ma is xa non como monxe, a Afonso Ianes de Argonde, c rego de Lugo que actúa como notario do mosteiro nos anos 1480 e 1481 (cf. CD 230 23 , 231, 234, 235, 236, 237) nomeado pol o prior e o convento do m osteiro. Como s e pode comprobar, obsérvanse h iatos temporais bastante amplos na nómina de monxes not arios, sobre t odo no século XV, o que nos fai pensar 14 En CD 47, po r exemp lo, indícasenos que o doc umento fo i f eito “per manu m J oha nnis I oh a nn is, mon achi, pub lici notarij” (47.13). 15 Cf. os d ocu mentos CD 47 , 50, 52, 53 , 54, 55, 56, 57, 58 e 59. 16 Non inc luímos ao m onx e notario G onzalo Ane s (13 75; CD 134 ), a índa qu e a redacc ión do in strumen to non é clar a sobre a súa ad scripción a San ta Comba ou a Celan ova. No cenobio d e San Rosendo actuo u un tabelión do me smo nome entre os an os 1366 e 1407 ( Vaquero Díaz 2 004c: 236 ). 17 Aínda suscribe un docum ento en 1 306 ( cf. Anexo C, ap artado I I-1). 18 Despo is de Gonz alo M artís e stá d ocum entado en 1 326 un mon xe notario chamado Gonzalo Eanes (cf. Anexo C, ap artado II-2 ). 19 Non presen ta suscrició n notarial, ma is con to da certeza f oi redacta do pola man deste n otario. 20 Trátase dun traslado de 1390 feito en Ourense p or Fernan do González, notario púb lico d a cidad e. 21 A pesar de se e mpre garen sinais difer entes ne stes dous d ocumen tos, con sideramos q ue foron redactado s pola mesma m an. 22 De Ped ro Fernán dez c onsérv ase un rex istro no tarial ( AHPO, Clero, Naves, caixa 9 902 , nº 1) con docu mentos da tados en tre 1429 e 1438 . 23 Este do cumento red actouno e asinou no o prior Lopo Gómez de Ribadal, con p etición ao no tario para que o asine. 33 que a figura do nota rio n on estivo sempre presente no convento dos monxes de Naves, motivo polo que, entre outros, aparecen outros rogatarios nos nosos di plomas. 3.1.2. Notarios de Ourense. Como xa se indicou m áis arriba, a cidade de Our ense foi durante a B aixa Idade de Media de señorío epi scopal 24 , polo que, entre as atribucións que este f eito supuñ a para o bis po ou rensán, se incluía o nomeamento d e notarios 25 . Durante os s éculos XIII e XIV o mosteiro de Santa Com ba de Naves recorre a estes tabelións fund amentalmente para a escritura ción de asuntos que s obardan a xurisdición monástica, pois, como se acaba de v er, po demos deducir que neste p eríodo contou continuadamen te o cenobio con monxes notarios propios. Estes rogatarios ou rensáns denomí nanse notari os públi cos e/ou xurad os da cidade 26 , salvo nuns poucos casos en que ou ben se trata do chance ler ou vi cechanceler da cidade, ou ben s e fai algún tipo de refere nci a ao bispo o u á igrexa de Ourense 27 . Neste sentido, segundo Lucas Álvarez (1989: 352), ademais dos chanceleres e vicechanceleres d a cidad e, existía “una pléyade de notarios y scriptores, que p arecen divididos en dos grupos, los que son notarios del obispo, y los de la ciudad, especialmente éstos a par tir de la segunda mitad del siglo [XIII]” 28 . En todos os casos se 24 En pala bras d e Gallego (1977: 90) : “La ciudad era, al parecer, de señorío episco pal d esde el pr incipio del s. XII. L a c arta p uebla d el obispo D iego Velasco , h ech a con e l f avor d e Dª Urraca y d e su h ijo D. Alfon so, de Dª Tere sa y de l C ond e D. Fer nand o, de h acia 1122 , y el Privileg io de 15 d e may o d e 11 31, de Alfon so VII, al mismo D. Dieg o, co ncediéndole el señor ío de la ciu dad , llevab a imp lícita la deja ción d e la jurisdicció n real, no solo en cuanto al territorio , sino tamb ién en lo q ue atañe al n ombr amiento de car gos púb licos”. 25 Tal com o no s inform a Gallego (197 7: 90-91 ), dá no ticia deste privilex io episcopal unha sentenza de Afon so X, do ano 1257, sobre un p reito entre o bispado e o conce llo de Ou rense. I nclúense no doc umento as q ueixa s do concello con tra o bispo e o cabido, entre as que se indica: “El Ob ispo pone su escrib ano maior en la villa a qu e llama Cha nceler. et d efiende que ningun om e d ella villa q ue n on f aga cartas de conp ras d e hered ades ni de testamien tos de man das. sin o por aq uel su Chan celer. et porque y ha mucho s notar ios otr os en la v illa n o o san escrib ir n ingu na d estas cosas so bred ichas a ning uno om e d el Con ceio et escriben las a lo s otro s om es d e f uera de la villa. et aqu el Chan celer pide quanto quiere p or las ca rtas e t el Obispo no le quiere pon er precio no tado qu anto deba d emandar” (DA CO [1914- 1922] : 181-182). 26 É o caso de Xoán Pérez (CD 32 ), M iguel Eanes (CD 12 3; doc umento inc luído d e 1265), Xoán Mar tís (CD 60 ), Afonso Pérez ( CD 62), Ped ro Eanes ( CD 65) e Domin gos E anes (CD 8 1; “notar io d’Our en se ”). 27 Cf. os caso s de Xoán Martís, cap elán e no tario público do bisp o ( CD 20 e 22), tal v ez o mesmo que o notar io p úblico de ig ual n ome q ue redacta unh a p ermuta entre o b ispo de Ou rense e o pr ior de Nav es en 123 0 (CD 17 ); Pedro Abade, notario púb lico e cr ego d o bispo de O uren se (CD 23 e 24), m áis tarde chan celer da cidad e (CD 39); Gre gorio , vicec hanceler da cidade de O ur ense (CD 29), e Xoán E anes, notar io público da igrexa de Ouren se (CD 34 e 36). 28 Na me sma liña, exp lica Bon o (1982 : 155) que os “ notarios au ctoritate e piscopi eran diferen tes, por razón de su f unción, de lo s n otarii e piscopi o n ot. s. ecclesiae af ectos a las actividad es de la can cillería y de la cu ria episcopa les, pues aqué llos estaban d edicados específicam ente a la escrituración comunal o entre p articular es; sin em bargo, esta d iferen cia esencial quedó e n algunas ciud ades mu y aten uada, pue s los no tarios de la Ig lesia tambié n actu aron en la escritur ación entr e partic ulares, y por su parte los no tarios púb licos de creac ión episco pal ejerciero n muy frecuentem ente e n asunto s d e la Iglesia, y a cu riales, ya de canciller ía”. 34 trata de rogatarios d e creación episcopal, aínda que non se explicite este feito na suscrición notarial; a alu sión á d esignación episc opal “resultaba superflua” (Bon o 1982: 118). No entanto, xa no s éculo XIV, acostuman incluír na intitulación unha referencia á autoridade que os nomea 29 . Unha situación un tanto difere nte á exposta ata aquí atopámol a no século XV. Como xa se vi u, existen parénteses temporais importantes nesta época no que se refire á documentación de monxes notarios de S anta Co mba, uns períodos nos que non contaría con tabelionado p ropio, recorrendo a notarios dout ras xurisdicións. Vemos así como notarios de Ourense pasan a actuar tamén como notarios públicos no señorío de Naves autorizados polo prior e convento do mos teiro, deixando constancia por re gra xeral des e feito na suscrición. É o que acontece cos seguintes rogatarios: • Gonzalo Fernández (1406; C D 146). • Lopo Pérez (1408-1420; C D 186 30 , 147, 151, 152, 159, 160). • Xoán Paz (1441-1463; CD 180, 181, 182, 183, 186, 187, 188, 189, 201, 202, 203, 205, 206, 207, 239 31 , 208, 209, 211 32 ). • Xoán Telo (1443-1452; CD 184, 192, 193, 194, 197). Con todo, non se esgota aquí a nómi na dos tabelións de Ourense que apa recen na documentación d e Nave s do catrocentos. Xa se n o carácter de notarios públicos nos coutos do most eiro, están documentados nos pergamiños Nuno Patiño (CD 196), Simón Rodríguez do Souto (CD 263 e 265 33 ) e Fernando Paz (CD 265). 3.1.3. Notarios apostólicos. Moita menor presenza no conxunto documental que estamos a examinar teñ en os notarios apostólicos. D esígnanse como t ales aquel es oficiais qu e recibe n o seu títul o do Papa, aínda que este cost uma delegar o nomea mento nun seu bispo ou legado, e en principio poderían actuar en to da a cristiandade (Vázquez Bertomeu 2001: 21). A esta clase de rogatarios perte ncen o racioneiro da igre xa de Ourense Xoán Lóp ez de Arévalo (CD 173), o crego da di ocese de Sig ü enz a Garcí a Fernández de Berlanga (CD 212), o crego da diocese compostelá Gonzalo de Magal láns (CD 240) e Ares Fer nández de Gradín (CD 243 e 244). 29 Así, Dom ingo s Núnez indica qu e é “n otario jur ado d’Ourens e p orla jg l e ia desse lug ar” (10 0.24), en canto Afo nso Eanes (CD 103), Fern ando Pérez Albelo (CD 13 6) e Fernan do Go nzález ( CD 14 1) xa fan refer encia ao b ispo e á igrexa de Ou rense, fórmu la habitual entre os no tarios ourensáns. 30 Trátase dun traslado de 1445 feito po lo notar io Xoán Paz. 31 Trátase dun traslado de 1483 autorizad o polo notario Xoán García. 32 Trátase dun documento sacado du n rexistro de Xoán Paz polo notar io Rodrig o de Camb a. 33 Trátase dun documento sacado du n rexistro de Simón Rodríguez polo notario Fern ando Paz. 35 3.1.4. Notarios reais e señoriais. Ata agora prestamos ate nción aos n otarios que presentaban unha vinculación evidente co clero, sexa secular ou regul ar, por p ertencer o escribán a es e estamento ou por deber o seu nome amento a unha autorid ade eclesiástica. Atenderemos a seguir a aqueles rogatarios que d eben o seu ca rgo a unh a autoridade laica. Xa se indicou que a lexislación afonsina reserva para o soberano o nomeamento destes oficiais, cedendo a súa designación nos t erritorios de s eñorío episcopal e monástico. Algo semellante acontece coa nobr eza l aica no século XV: os reis conc eden á emer xente nobreza trastamarista, entr e outros favores, a p rerrogativa de nomear escribáns (Lucas 1988: 164-165), no noso caso repr esentada polos Sarmento, adiantados maiores do reino de Galiza. No conxunto d ocumental no que estamo s a examinar a figura do notario, recollemos dous casos de notarios que fan referencia ao nomeamento señorial na súa suscrición: Afonso García, notario polos adiantados maiores García Fernández Sarmento e Di ego Sarme nto, e García Fernández de R endal, not ario nas meirindades do Formigueiro e da Peroxa por Bernaldino Pérez Sarmento, conde de Ribadavia e adiantado maior (cf. infra). Ao repararmos nestes n otarios reais e s eñoriais que figuran en docum entos (co)outorgados polo most eiro de Santa Com ba, a sit uación que se nos presenta m antén semellanzas importantes coa que se expuxo máis arr iba en relación coa cidade de Ourense: o recurso a estes tabelións vén impulsada polo feito de que o acto que s e consigna ultrapasa a xu ri sdición monásti ca, mais tamén, du rante o s écul o XV, po r o cenobio non dispor dun monxe notario. Así, do cuméntase a intervenció n de notarios reais que actúan na te rra á que pertence o noso m osteiro, a de Búbal 34 , mais t amén dun fedatario de Ourense de desig nación r eal 35 . Do mes mo xeito, na centuria do catrocentos figuran unha serie d e tab elións que costuman i ncluír na súa i ntitulación 36 o seu carácter de notarios do s eñorío monástico de Naves, ou que, en calquera caso, for on requiridos reiteradamente polo prior e convento de Santa Comba. É o caso de: • Afonso García (1415-143 6; CD 154, 155, 156, 158, 163, 164, 165, 166, 167, 168, 174). 34 É o caso d e Pedro Dom ínguez (CD 31 : notar io de Búbal e Tem es), Xoá n Ares ( CD 71: nota rio d o rei en Orcellón , Castela e Búbal), Lou renzo Rodríguez (CD 82 : notario de Castela e Búb al) e Ares Eanes (CD 98 e 99 : notar io escu sador de Durán Carca en Búbal, Castela e O Bo lo d e Sen da; CD 101 e 102: notario de Búb al e Castela, e n lug ar de Afonso Eane s, notario na m eirindade de Orcellón ). 35 Lop o Fern ández suscr ibe un foro de 1 405 (CD 1 45) como “notar io pp úb li co d a çidade d ’Our en s e et dos couto s do bispo por noso señor el rr ey”. 36 Nas su scricións destes fed atarios é hab itual qu e se indiquen m últiples no meamen tos e xurisd iccións, ao tempo q ue p resentan v ariacións du ns perga miños a o utros. Para a intitulació n de cad a u n d eles, r emitimos aos do cumento s que aqu í se relacionan . 36 • Xoán García (1471-148 3; CD 215, 216, 220, 2 21, 222, 2 23, 219 37 , 224, 225, 226, 227, 228, 229, 232, 233, 239). • García Fernández de R endal (1495-1499; C D 255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 262, 264, 266). Aínda habería qu e engadi r outros fedatarios d e nom eamento re al aos qu e recorre puntualmente o mosteiro durante este século. Son eles A fonso Martís da Costa 38 (CD 148 e 162), Pascual Pérez de San Tomé (CD 241 e 253) e Pedro Cortido (C D 250) 39 . Logo desta proposta de aproximación á figura do tabelión na nosa CD, a xeito de conclusión habería que a puntar que Santa Com ba de Naves conta durante boa parte da Baixa Idade Media cun notariado propio, exercido por monxes do seu convento, e recorrería a outros fed atarios cando se tratara de a utorizar do cumentos que caerían fóra da súa xurisdición. Ademais, ese notariado prop io non tivo continuidade durante t odo este período, pois no séc ulo XV require rogatario s doutras xurisdiccións p ara escriturar os seus negocios, pasando así a actuar como notarios públicos do seu señor ío. 3.2. Tipolox ía documental . Ao considerarmos a ti poloxía dos documentos de Naves, aquí pres tarase atención a dúas vertent es atendendo ao seu int erese desd e unha aproximación ling ü ística, e non só, aos diplomas. Así, por unha banda, é pre ciso ter moi presente ao valorar os datos que nos fornece esta documentación o lugar que ocupa o pergamiño na súa tradición documental 40 . É ben certo que a m aioría dos n osos diplomas s on orixinais, mais t ampouco son escasos os dupli cados (copias simples, t raslados autorizados, documentos incluídos) que ocupan unha posición de posterioridade na tradición do documento. Mais t amén debemos ter p resente q ue a escrituración dos a ctos notariais está sometida, s egundo i mpón a lexislación afonsina, a un sistema de tripla red acción: o fedatario redixe unha vers ión abreviada do negoci o na nota que logo escribe por extenso no seu r existro ; sobre este redacta o do cumento definitivo, a carta (Bon o 1989: 499). Aínda que a forma baixo a que s e p resentan nor malmente os nosos documentos é esta 37 Trátase dun documento sacado du n rexistro de Xoán García polo notario Francisco Fern ández Vicen te. 38 No an o 1 412 (CD 1 53) o prior red acta un d ocumento que in clúe no final u nha p etición a este notar io para que o au torice (“et rrogamo s a Afonso M artïi s da Costa, notar io d el rr ey et v esiño da çibdade d’Ou r en s e , qu e posese aquí seu signal” 153.42-43) , mais o pergam iño non presenta a suscrición notar ial. Por outra parte, na do cumentación en p apel do mosteiro (v . Anexo C, A partad o I II) fig ura este notar io en escritura s dos an os 1414 (doc. 1.3 .1), 1427 ( doc. 1.1) e 1432 (doc. 1.3.2). 39 No n in cluímo s nesta serie ao tab elión real Rodrig o d e Camba, po is a ú nica escritur a o utorg ada po lo mosteiro q ue autor iza ( CD 21 1) é unh a púb lica f orma tir ada dun re xistro de Xoán Paz (cf. supr a) a petición do de stinatario do docume nto. 40 No ref erente á tradición d os d ocum entos segu imos esencialmente a M arín Martínez & Ruiz Asencio (19 91 5 : XXXI/5- 9). 37 última, atopamos tamén algún exemplo d e r edaccións que remit en a estadios anteriores, mais tamén de documentos “sacados”: un notario diferente daquel que rexistrou o negocio elabor a o i nstrumento públ ico sobre a redacción que se atopa no protocolo deste, situación da que xa apuntaron algúns exemplos no apartado anterior. Unha segunda abord axe t ipolóxica dos documentos, pola súa parte, atenderá ao seu contido, á clase d e negocio que se es critura, mais tamén ao outorgante do documento. Neste senti do, establecer ase unh a di stinción i nicial entre documentos públicos 41 e o resto da docum entación de Naves, pa ra logo abordar as diferentes clases de documentos que constitúen cada un destes grupos . 3. 2. 1. A transmisión do d ocumento: orixinais e dupl icados . Como se indicou máis arriba, a inmensa maioría dos pergamiños de Santa Comba preséntanse b aixo a forma d e reda ccións en form a de c arta dos ne gocios para os que son chamados os notarios; noutros termos, son públi cas forma s ou instrumentos públicos. Nalgún caso, p orén, semella que o diploma nos transmite un estadio anterior no proceso de elaboració n da escritura. Así, en CD 37 temos unha redacción abreviada dun documento de vend a, onde só se indica a s ustancia do negocio e a s testemuñas; trataríase, poi s, da nota do documento, onde, entre outras p artes omitidas, como a d ata, falta a s uscrición do not ario, habitual n este tipo de textos. Tamén no s fai pensar nunha escritura non definiti va o caso dun pergam iño que contén dous documentos relacionados, a venda de Sancha R odríguez a Xil Pérez de parte dun casal en Untes que este, á s úa vez, vend e ao most eiro (cf. CD 46 e 49) 42 . Aínda que presentan as partes e cláusulas típicas dos documentos deste ti po, carec en en ambos os casos de sinais notariais e, en c anto á data, omí tese o regnant e 43 . Outro indicio de que non se trata dunha pública forma atópase en que o redactor, l ogo de ter comezado a escritura do segundo documento, suspende a redacción e recomeza máis abaixo no pergamiño, situación que non se verificaría nunha versión últim a da escrituración negocial. A situación máis habitual, como xa se dixo, é que esteamos perante un instrumento público aut orizado polo t abelión chamado a escrit urar o ne gocio, isto é, ante ori xinais . En ocasións encontrá monos mes mo con casos de orixinais múl tiples, como acontece cando se conservan ambos os exemplares das cartas partidas (cf. CD 57- 41 Seg undo Ma rín Ma rtínez & Ruiz Asencio (1991 5 : 163), entén dese por tal aq uel qu e “proc ede d e una autor idad pública [i. e., o rei ou o pap a] y en form a p ública, y a tr atando asun tos d e d erecho gen eral, ya refirié ndose a particular es personas y luga res”. 42 En Lu cas Álv arez (1989 : 3 65), e n r elación c on determinado s diplo mas que conteñe n varios nego cios, indica que “d etermin ados documen tos mú ltiples, e s decir, que se pr esentan en número plural en el m ismo perg amino, aunq ue co n dif erentes o torg antes y d atas, pueden ser registro s in cipientes tomados en hojas sueltas y q ue p osterior mente han sido conser vados por los cen tros interesados (monasterios o iglesias princ ipalmen te) como justific antes de accion es contra ctuales”. 43 Segund o Lucas Álvare z (1975: 2 28-22 9), nos diplomas de Oseira o regna nte , fó rmula cronoló xica que contr ibúe á autenticid ade do documen to, é unha parte case indispen sable da da ta na docume ntación desta époc a, ausen te en moi po ucos casos. 44 que l ogo serán retomad as. Na segunda metad e do mesmo século a scripta l atina v ai deixando o seu lugar na prosa inst rumental a un sistema escrito do romance galego, que presenta, fronte ao sistem a anterior, unha elevada vari ación interna (variación, con t odo, que non é allea a outras escritas románicas). De sde esa altura, a in mensa maioría da documentación redíxese en galego, marcando unha certa pr esenza o castelán contra os fins do século XV, unha presenza qu e substitui rá practicamente por completo o galego na centuria seguinte. Encontramos, pois , que o emprego do galego na escrita i nstrumental se encontra “flanqueado, premido, entre o l atín, fala de cultu ra que cede traballosame nte o paso ao romance na poesía e no s documentos, e o castelán, que chega como lingua oficial” (Filgueira 1982: 127). Do uso das diferentes linguas/escritas nos dipl omas de Naves ocupámonos a seguir, atendendo especi almente aos procesos de transición no emprego dunha scripta para outra 85 . 3.3.1. Do latín ao galego. Como se pode verificar no C adro I, conservamos un total de sesenta e tres documentos orixinais en latín, en c anto que as copias apa recen en número de tr es exemplares. Levan data do século XI I os docum entos orixinais CD 2-9, ben como a copia CD 1 86 . Na centuria seguint e, na súa primeira metade, t amén se usa exclusivamente o latín ( cf. CD 10-25, dos que s ó CD 2 4 constitúe un duplicado) 87 , en canto que na s egunda metade do trescentos emer xe a do cumentación en romance ao pé dos instrumentos latinos, que s on, porén, maior itarios, situación que se tratará polo miúdo no apartado seguinte. Temos pois que ata mediados do século XIII t odos os pergamiños de S anta Comba están escritos en latín, situación que se ver ifica, salvo escasas exc epcións 88 , na xeneralidade da documentación medieval gale ga. Con todo, os textos lati nos xa 85 O emp rego do termo “tra nsición” po de dar idea dun g radualismo que, se b en está presente e n certo sentido nas dú as substitu cións escripto lóxicas citadas, non dá conta da comple xa realid ade de stes feitos. Estamos co n Mo nteagudo ( 2007: 296) can do di que “é enga noso c on cibir a evo lución dos sistema s d e escrita só ou fund amentalmente en ter mos de deriva diacr ónica esp ontán ea e pur amente grad ual, an áloga á dos sistemas ling ü ísticos (ni n sequ era neste caso tal modelo é, en rigor, aplicable). En realida de, aquela evolu ción está ma rcada por ces ur as, mo men tos crítico s qu e se traduce n en b ruscas a celeració ns d o r itmo evolu tivo ou viraxes inop inadas na súa or ientación . Estes sa ltos cualitativo s d e impor tancia dec isiva, que dificilme nte teñ en e xplicació n n unha p erspectiv a pu ramente e volutiv a (d unha d eriva gr adua l e espon tánea, querem os d icir), a doitan ser efec to d a in tervenció n efectiva d un d aque les centr os [ con capacid ade p ara crear un sistema d e escrita e con poder para implantalo ]”. 86 Este instru mento tam én está inclu ído en CD 84 e 123, o mesmo qu e un priv ilexio de Afon so IX de 118 8 en CD 85 . 87 Insírese tam én neste per íodo un p rivilex io de Fern ando III, d o ano 1231, que c onfirma e inclú e o diplo ma rea l CD 16 (inc luídos amb os en CD 100, en confirmación de Afonso X). 88 Seg und o Gu tiérrez & Cabana (2007:1 31), para o p eríodo que ab ranx e da segund a metade d o século XII ata 125 0, contamo s cu n total de 10 documen tos en rom ance, con centra dos n o período 1 231-1250, x unto a outro s 39 de carácter híb rido. 45 presentan formas roman ces 89 , ben en forma de palabras illadas (sobre todo, elementos onomásticos), ben en fragm entos arromanzados máis ou menos extensos 90 , treitos este s que acostuman manifestarse na parte disposi tiva do documento 91 , ou sexa, onde fundamentalmente se consi gna o negocio obxecto de escrituración 92 . Estas formas ou treitos romances, que se ben, como tradiciona lmente se vén apunt ando, podemos vencellar á imperici a dos escribáns 93 , tamén encontran xustificación na “necesidade de precisión propia del es [dos documentos notariais] esixía o rexistro exa cto de nomes de lugar ou d e p ersoa ou d e certos substantivos que na súa forma l atina pode rían mover a confusión (caso de leira ou larea no canto de glarea ) ou porque, aínda qu e escritos en latín, estes diplomas t iñan que ser comprensi bles, pol o menos p arcialmente, pa ra persoas que só coñecían o romance, o que explica que as formas r ománicas ou arromanzadas sexan esp ecialmente frecuentes nas partes di spositivas” ( Mariño 1998: 86). Nestas manifestacións do romanc e ensáianse diferentes solucións gr áficas que en boa medida log o se empregarán, ou que xa s e empregaban 94 , na escrita do vulgar. Damos algúns exemplos deses elementos rom an ces 95 , centrando o interese naquelas solucións que testemuñan algúns dos trazos mái s salientables da nova e scrita 96 e da pronuncia romance, o c al nos permitirá verific ar a exist encia dunhas tendencias de 89 No traballo p ioneir o de Veiga Ar ias (1 983 ) recó llense numero sos ex emplo s d e elemento s r omán icos en textos latinos q ue testemuña n ce rtos asp ectos f onético s do ro mance . Cun ha p erspec tiva máis a branx ente, abór dase a cuestión do galego no latín en Lorenzo (200 3). 90 Ex emplos d e romancea mento n a dispositio docum ental poden ve rse, por e xemplo, en Lorenzo (2004b: 33- 37), en Gutiérrez & Caba na (2007: 148-149 ) ou, p ara instru men tos p ortugu eses, e n Mar tins ( 199 9: 495 -497). 91 É o fr agmen to do docum ento meno s sometid o a fórmulas estereotipa das, a máis v ariable do texto, polo que é “aí, o nde o tex to escr ito, po r vezes, näo reprodu z palavr as ou fr ases feitas, qu e d esde mais ce do emerg em novas ten d ê ncias d e repr esentaçäo gráf ica que escapam à s co ordenad as scr iptográfica s latin o- notar iais” (Martin s 1999: 495). 92 Seg undo Sou to Cabo (2003a : 333 ) estes estarían pr esentes “em par ticular n a definiçäo d a(s) m atérias(s) objecto d e tra nsacçäo. Assim aco ntece quando se pro cede à delim itaçäo ou d escriçäo de esp aços geog ráficos ou na r efer ê ncia e enu meraçä o de elemen tos materiais con cretos co mo, por exemplo , espécies de pagam ento ou tributo. Para além do s top ónimos, amiúd e coin ciden tes com sub stantivos, o s elemen tos roma nces m áis assíduo s säo o s substan tivos, os ad jectivos, os artigos, as pr eposiçö es e os ad vérb ios. Em muito menor medida o correm for mas verbais o u pronom es”. 93 Seg undo Lorenz o (2 003: 163 ) estes r edactores non terían d ificultad es no emprego d e “ fórmulas jurídic as comu nes, q ue má s o men os se ad ecuan a los p rinci pios d e la len gua latina me die val, sino cuan do tienen qu e pasar a lo más particular y concreto , es dec ir, a nom brar a las personas que interv ienen en la comp ra-venta , f uero, etc. o qu e actúan como testigos, cuan do tienen que escribir los topón imos o establecer los límites d e las her edad es, etc. Ento nces es cuand o n o sab en hacerlo en latín y escr iben las form as en rom ance o latin izan de m ala man era su propio romance”. 94 En p alabras de Veiga Aria s (19 83: 29 9), “ en los docu mentos a parece n d e for ma irregular los q ue despu és serán g rafema s normales de las leng uas galleg a y castellan a, lo cu al no s induce a po stular la existencia de escr itos, po r modestos qu e fuesen , en lengua gallega”. 95 Privilexia mos na exem plificación a s atestació ns recollidas en d ocumen tos or ixinais. Asemade, excluím os d esta o docu mento CD 39, unh a co pia q ue presenta u n e levado gr ao de interfe rencia da escrita roma nce. 96 E xpo ñente m áximo da pr esenza de e lemento s ro mán icos n un d ocumento la tino é CD 3 9, un ha copia con in númeras inter ferencias da escr ita r oman ce qu e, tal com o se acaba de sinalar , exclu ímos da exem plificació n que se presenta a co ntinu ación. 46 introdución do rom ance na es crita l atina. Así, p ara o ditongo [ej] adóptans e as solucións <ei> e < ey> 97 que present an algúns sus tantivos 98 e, sobre todo, elementos onomásticos, fundamentalmente topónimos 99 : Beiro (1.1 3, Fern andus Mart ini de Beiro 19 .b) ~ Beyro (Joh an nes M art ini de Beyro 21.2 8-29, 29.5, 84.12, 123.97), S an c t i Salu atoris de Eires ( 6.13-14), S an c t e Marie de Felgeira (7. 14), Castineiro ( 8.4) , S an c tu m Joh ann em de Riqu eixo (11. 4-5) ~ S an c t i Joh an nis de Req u eyx o (17 .4), Alueir os (1 2.b), Amoe yro I nf eriorj (1 7.8), Fre ixeedo ( 19.4) ~ Freyx ento (84.8 ) 100 , Nugu eyra (23.7) , Rode yro (M unio Fer nandi de Rodeyr o 23 .20), Carr eyral (25.2), Cebey ra (25 .10), Ou teiro d a Felgeira (28. 4), O uteiro da Pena Lubusome (28.5) , Autey ro de Auelaenda (38 .6), Peneirada (41.3), Eyr oaa s (Pet r o P et r i de Eyro aas 4 5.2) , Uilla ri de A streis (45.3) ~ Astreis ( M artinu s Didaci de Astreis 45 .17) , Peyçe yra ( 45.4-5), Q ue ym a Sap o s (47 .3), Cer deira (50 .3), G us tey (Ioh ann es Fern andi de G us tey 5 3.8), Lou reyro (72.4) . Presenta t amén un importante número de oco rrencias a gra fía <ou > para representar o ditongo galego correspondente 101 ; máis unha vez, os nomes de lugar ocupan un lugar de relevo entre os testemuños 102 : Quou uas (6. 5), Outariz ( 17.7-8 ,8-9,14[2], 19, 78.5), Penouz oos (1 7.8), Sou ti Papi (17 .13), Coussu m Uet us ( 17.17) , Rouzo os (24. 15) ~ Roucoo s (57.10, 5 8.11, 59 .6,7) ~ Rouçoos (S an c t i Cip r ianj d e Rou çoos 72.4 , 84.12) , Oute iro da Felgeira (28.4), Ou teiro da Pen a Lubu some (2 8.5), Souto (28.5), Louredo ( 35. 3) ~ S anc te M a ri e de Louredo (35.4), Fundo de Soutelo (54.9), Lour eyro (72 .4). Resultado dos fenómenos de lenición románicos son os abundantes hiatos que caracterizan a li ngua medieval. S e reparamos nas formas qu e testemuñan a perda dun n 97 Neste último caso repr esenta un hiato en elemen tos como o topónimo Lama Seyda (37 .6) ou o hidró nimo Sey me (17.6,1 8,20,22 ). 98 É o caso das numer osas o corre ncias d a pa labra leira , na s sú as dife rentes v arian tes (leira 32. 8,14,15-16, 41.8 ; leiram 3 2.2,5,7,1 0, 41.3,5; leir as 41.1 0[2]; leire 3 2.9; leyra 17.9 , 25.8, 1 9.7, 25 .9, 43.8 ; leyram 19.3 ,5,8,10, 23.3,7 , 25.6,7,8,10, 27.3,4,5[2] ,10,11, 40.4 ; ley ras 17.5, 25.8 ,12,13, 40.3,5,7 ; leyre 17.19, 25.9 ; leyris 17.5 , 40 .12), aín da q ue tam én se do cumentan testemuños latinizan tes ( larea 61. 5, laream 18 .3, 50.3 ). Men or pre senza tem os de forma s romanc es de meiriño ( meyr ino 23.1 9, 34.15 , 35.12, 38 .19, 40.13, 42.9 , 4 3.21), con algunha s ocorre ncias mono tongad as qu e de bemo s explicar por contaminació n (merino 63.1 4, 6 4.15). Aínda pr esenta o ditongo rom ánico a lgún ou tro substantivo, como nas designa cións de certas p restacións señ oriais ( meitiga 1 1.16, dereytur is 35.8). 99 Clasific amos en tre o s nom es de lugar aqu eles elemen tos top oním icos qu e fo rman p arte de n omes pro pios de perso a; p ara estas ocorren cias, no entanto, indicamos a ca dea ono mástica da qu e fan parte. Tend o en c onta isto, son escasas a s forma s antrop oním icas r oman ces que manifestan o d itong o, tanto pren omes (Reimun d us 1.a, Reimund us Ioh an nis 1 .b, Reymu n do 1 3.b; Heima r 1 1.b) coma apelidos (M artinu s Fereiro 28.25 , J ohannes Po rteyro 7 9.16). 100 Ao igu al que se indico u máis arr iba en r elación a meiriño , tamen deste top ónimo hai oco rrenc ias mon otongad as: Frexeedo ( Pel a gi us Mart ini de Frexeedo 15.21-22 , 4 0.a, P etrus F er n an d i de Frexe ed o 44.1 4), Frex ijdu (23.3 ). 101 Tamp ouco son escasas a s fa lsas la tinización s de p alabras qu e inclú en o diton go, como é o caso de topó nimos que in clúen as pa labras ou teiro (Autar io de Au elaned a 19.3-4 ,6; Autey ro de Auela enda 3 8.6; Autariu m d e Gato 63 .8-9, 64 .8-9), so uto (Sau topapi 29.4, 5; Sautu d e Palmes 3 4.3) ou certas form as d o nom e de lugar Outariz (Aucteriz 1.7, Aucta riz 32. 3, Aut er it 8 4.8 , Au terit 123 .93). Documéntase tam én a redu ción do ditongo n as formas goiosa (11.2 0) e goyosa (21.15). 102 Só recolle mos unha atestación n un nome común , chousa (11.15), o mesm o q ue, para a antro ponimia, acon tece co apelido Tou ro (A lfonsu s Tour o 41.19). 47 intervocálico, advírtens e diferentes solucións, pois a consoante nasal pode simplemente estar ausente na forma ro mance ou ben representarse mediante un <n> pos posto ao hiato ou en forma de trazo so bre o mesmo. Esta t erceira posibil idade é a que se m anifesta máis tardíamente e, sobre todo, en copias. Exemplos 103 de cada unha desas solucións podémolos atopar na toponimi a 104 : Meleens (1 4.3 ), Q u inteela m (17 .5), Con ch aada ( 17.15), Freix eedo ( 19.4) ~ Fr exijdu (23.3) ~ Frexeed o ( Pel a gi us M art ini de Fre xeedo 15.21-2 2, 40. a, P etru s F e r n an di d e Frex eedo 44.1 4) ~ Freyx ento (84.8), M eendj (20.3), M a n draes ( 24.4, 56.3 ) ~ Ponte ad M a n draes ( Joh a nn es Ma rt ini , dictus So rdo, de Ponte ad Ma n dr aes 79.1-2) ~ Ponte d e M a n draes ( 79.9) ~ Ma n dr äes (84 .12), Pena do Muog o (28.4), S a n c t i Pet r i de Garau aes (37 .6), Auteyro de Aue laenda (38 .6), Lo baen s (Lup o Lupi de Loba ens 38 .a), Seagoga (42.3) , Maceeda d e Limia (Joh an n es Pet r i de Ma ceeda de Limia 74. 16) ~ Franco s de Maceed a ( [...] Ioh a nn is de Fr ancos de Maceed a 7 4.17 ), San Julläo (84 .8). É igualmente peculiar ao s falare s máis occid entais da península ibérica a queda do l en posición in tervocálica. Testemuñan esa perda, tamén neste caso, fundamentalmente elementos de tipo t oponímico 105 : Astrees (1 .8, 4.4 , 21 .3) ~ Uillar i de Astreis (4 5.3, M artin us Did aci d e A streis 45 .17 ) ~ Hastre es (84 .8, 12 3.94) 106 , Uilla Soaa ( 15.3 ), Penouzoos (17.8) , Ueea (Fernand us de Ueea 19.b), Rouzoos (24 .15) ~ Rouco os ( 57.10, 58.1 1, 59.6,7 ) ~ Rouçoos ( S an c t i Cip r ianj d e Rouço os 72.4 , 84.1 2), Trou oedo (24. 20), Saas (25 .4,11, Joh an n e s Pet r i de Saa s 2 5.b), Lam a Seyda (37.6), Eyroaas (Pet r o Pet r i de Eyro aas 45.2), Pen n auigia (D omi nic us I oh anni s d e Pen n auigia 51.20-21), Saa (54 .3), Casa Soa ( Petr us Alf on si de Casa Soa 74.1 6), Paacos (79. 6). Prestamos atención, en fin, á represe nt ación das sibilantes nestas formas romances, centrando a a tención nas a fricadas predorsodentais 107 . Verifícas e unha v e z máis que a grande mai oría das atestacións das grafías empregadas co n este valor, 103 Exclúe nse da ex emplicac ión form as como Uilla Soaa (1 5.3) e Eyroa as (45 .2), actualm ente Vilasoá e Eiroás, onde Veiga Arias (1983: 213) , p artindo d e casos análo gos (os actu ais Figueir oá o u Cabr eiroá), defen de q ue o hiato homor gánico derivaría do sufixo – ana . Outro s autores supoñ en para este tip o de topó nimos a existencia d un desprazamen to acentual carac terístico d a área luc uauriense (cf. Nav aza 2006, s.v. Baralloá , Bo uzoás , Figueiroá , Maceiroás , etc.), p olo que a sec uencia <aa> se ría índice dese deslocam ento da tonicida de. Pola súa p arte, para Dieguez Go nzalez (2 002 2 : 12 ), “tendo em co nta que os docu mentos mediev ais a presentam regu larmente as g rafias – oáá e –uáá nestes vocábulo s, p odemos dedu zir que o á final tónic o resulta da cr ase da vog al fin al co m a de um d itongo c rescente [wa] tónico, prov eniente d a ditong açom do Ŏ do su fixo [latino – ŎLA ]”. 104 Máis un ha vez, non d e x eito e xclusivo , p ois contamo s con f ormas como lage as (28.4-5), alfo nsiins (57 .6, 58.7) ou o alcume Cadë a (M arina D idaci, d icta Cadëa 51 .2; Petr i Cadëa 51.7 ). A for ma patro nímica Ma rtint (41.a) atesta mesmo a crase d o hia to. 105 Fór a do ám bito dos n ome s de lugar, rec ollemo s com o testem uño desta perda apenas certas f ormas do substantiv o fregu esía (fiig lisia 57. 10, 58.11 ; fijglisia 59. 3), ben co mo o pa tronímico Paiz (13 .a[3]). 106 Cf. a f orm a Astrelies (Martin o Pelag ii de Astre lies 6.2) . 107 As a testacións das pa latais x ord as son escasas. Con to do, p ara a afr icada palata l xord a encon tramos o dígra fo <ch> n o sustantivo chousa (11.15), no ap elido Chaforin (Martin u s Chaf ori n 21.2 7) e nalgú ns topó nimos ( Con ch aada 1 7.15, A Chauga zosa 41. 6, Chan aria 6 3.3 , 64.3); p ara a frica tiva em prég ase <x> no caso dos sustantivo s pixo tario (21 .29) e rexellj (22 .13), ben co mo no to pónimo Requeixo (S an c tu m Joh ann em d e Riqu eixo 11.4-5, S a n c t i Joh an n is de Req u e yxo 17.4) o u n as d iversas formas, indicad as máis arr iba, d o nome de lugar Freixedo ~ Freixend o . 48 fundamentalmente <z> e <-t> 108 , nolas proporcionan os elementos onomásti cos 109 , nes te caso con preponderancia para os apelidos patroním icos 110 . Grafía <z> Topó nimos : Aza (Garcia Garciat de Az a 1.a), Salze dum (6 .6), Zemora m (16.b) 111 , B er zido (3.b ), Dezia ( 7.14 ), Ou tariz (17.7 -8,8-9,14[ 2],19, 7 8.5 ) ~ Aucteriz ( 1.7) ~ Auctariz (32 .3), Pen ouzoos (17 .8), A zzageedo (17.17) , Z urili (Joh anne s I oh a nn is de Zu rili 1 9.a), Allariz (Joh a n nes Ioh ann is d e Allariz 20 .20, 21.24) ~ A lliariz (29.22 ), Ro uzoo s (24 .15), Joh an ne L upi de Astariz (24 .25), Ual do Bezero (28.6), Ua l de Go mez (41.3), A Chauga zosa (41.6). Patron ímicos : Rud e rigiz (1 .a) ~ Rudrigu iz (1.b), Fernandiz (4.b), Guterriz (16.b), Mene n d iz ( 2.3,4- 5,21[2]), Mun n iz (3.a, 11.b , 27.3, 85.11) ~ Mun iz (2 1.2 6) ~ Mo niz (28.2 5), Gumez (3.b) ~ Gu miz (4.b) ~ Gomiz (16.b) , Aluariz (4.b, 46 .b), Luppiz (4.b), Ramiriz (4 .b), P e l ai z (11. 3,31,a, b) ~ Paiz (13 .a[3]) ~ Pel ai z (15 .20, 2 1.1 ) ~ P e laiz ( 18.20) , Osor iz (14 .1,7,12[2]), Salu ador iz ( 14.3,b , 21. 28), Diaz ( 14.d, 15.21 , 26. b), Aa nz (15. 22) 112 , N uniz (18 .22) ~ Nu n iz ( 37.13), M arti ni z (28 .2,22,24) ~ M artiniz (30.1 3), Uiuia n i z (30.2-3 ). Outros antro pón imos : Colazo ( Pet r o Ioh an nis dicto Colazo 25 .2, Pe t r o I oh ann is d icto Colazo 3 4.2) , Azenda ( 44.1), Zancade (Ioha nn is Zancade 6 3.4) ~ Za n cade (Ioh a nn is Za n cad e 64.4 ). Grafía <t> Topó nimos : Aut er it (8 4.8) ~ Auter it (123.9 3). Antrop ónimo s : Froilat ( 1.a), Fern a n dit (1 .a, 8 4.16) ~ Ff er nan dit (1 .b), Garcia t (1.a ), Petrit (1.b [2]), Goterr it (1.b), Quintiat (1 2.b), Su arit (30.12, 41.17), Martin t (41.a) . Mais a p resenza rom ance nos do cumentos lati nos, tal como x a se adiantou, non se l imita ao aparec emento de formas illadas, pois tamén se recoñecen nos pergamiños secuencias máis ou me nos extensas cun alto grao de romanceamento. Os escasos exemplos que r ecollemos nos diplomas de Naves encóntranse, como se indicou máis arriba, na parte dispositiva do docume nto, e e s tán relacionados nomeadamente coa localización e delim itación de propiedades, así como con cláusulas ou con dicións de cesión dos b ens obxe cto do nego cio 113 . Nest e sent ido, destacan os textos redactados polo monxe notario Xoán Paz, especialmente CD 28 114 : 108 Só en te stemuño s tardíos o u copias ap arecen outra s solucións, com o <ç> ( Peyçeyra 45. 4-5, S an c t i Cip r ianj d e Rou çoo s 72. 4, Rouço os 84.1 2; Jo h ann is P e lagij, dicto Maça 12 3.126; L auren ci u s Io h ann is Caroço 123.1 32) ou <c> (Roucoo s 57.10, 58.11, 59.6 ,7; Paacos 7 9.6), co n este valo r. 109 Fór a do s no mes p rop ios só p odem os citar os casos de sust antivo s com o“alfer it” (1 .a) ou “zap at arius ” (19 .c). A gr afía <z> mesm o chega a empreg arse tardiamen te nunha f orma ve rbal como rezepisse ( 78.1 0). 110 Seg und o os datos de Bou llón (19 99: 54), as term inacións –t e, sobr e to do, - z so n as m áis usad as p ara o patro nímico na docume ntación mediev al latina . 111 Emp régase a mesma gr afía no adxe ctivo correspo ndente a este top ónim o: “zamor en sis ” (1.a). 112 Segun do Rivas Qu intas (19 91: 37 2) este patronímic o remite ao pr enome Iohan nes . 113 Tal com o se ind ica en Gu tiérr ez & Caban a ( 200 7: 1 47-150), é nestas parte s do do cumen to ond e se manif esta con maior fr ecuencia o ro manceam ento. 114 Gutiérr ez & Cabana (200 7: 1 36-13 7) c atalogan este d ocumento e ntre o s híbridos la tino-rom ances e transcrib en o fr agmento “hereditatem d e Pen a Lo n ga... co n P etro Arie” ( Ibid . 14 8), comprend ido entre as liñas 3 e 7 do p ergamiñ o. 49 “jllam hered itatem de Pena Lo n g a quomo do diuidit per ip sa petra et inde ad Pena do Muo go et inde ao Outeiro da Felge ira et inde ala s lag eas d e Fel g eir a et inde alo Outeir o da Pen a Lubuso me et inde red itur sup erlo Sou to et uadit alo marco do Ual do Bezero; jn alia par te quo modo diuidit con n os d e Can eto perla Pena Lob usom e et uad it ao Ca n celo et r editur sur sum quo modo diu idit co n P etro Arie” (2 8.3-7). “Desque leuard es fructu, detis II IJ solid os in die S an c t i Martinj ag nua ti m ” (28.12-1 3). “Et de bet esse lab orato usque XVJ agnos q uo f uerit lab oradoiro et persu ir per hereditatem S an c t e Colu m be” (28 .14-15). “ un u[m] ter enum na Costa in testa da Se nara D oniga sic ut enmarc ada” (30 .3-4). “tria casialia ( sic ) qu od abeeo em Lou redo su synum S anc te M ari e d e L oure do, q ue dicta tria casalia uo cantu r Rrua Cega et Pujtelle et N jno d e Cam et sunt d ecyma Deo” (35 .3-5) Verifícase, pois, que nos documentos latinos de Santa Comba, tal como vén sendo apuntado para out ros conxuntos document ais, se inclúen nume rosos t estemuños de escrita románica. O el emento romance, á parte de presentarse en ocasi óns en forma de fragmentos compac t os dentro do diploma, acostuma manifestarse nos elementos onomásticos (sobre todo, na toponimia), ao paso que os nom es comúns do vulgar están relacionados habitualment e coa explotación da terra ( leira , chousa ), o pagamento de tributos ( meitiga , dereyturis , goiosa, alfonsiins ) ou con cargos e profesión s ( zapatarius , pixotario , alferit , meyrino ; apelidos de referencia profesional como Fereiro ou Porteyro ). 3.3.2. Emerxencia e xeneralización do romance galego. Se ben, como xa se viu, a documentación escrit a en latín nos ofrece t estemuños de formas romanc es que mesmo apuntan para a e xistencia dunha tradición de es crita do vulgar, a s cripta románica non se i mplantará nos diplomas de S anta Comba de Nave s ata a segunda metade d o século XIII. A emerx encia e xeneralización do romance na documentación do occi dente peninsular t en si do obxecto de numerosos estudos e investigacións nos últimos tempos 115 . Verifícase un renovado interes e polas primeiras manifestacións escritas da li ngua no ámbito inst rumental 116 , con novas achegas d esde 115 No r eferen te a ed ición d e diplo mas do período de e merxen cia, hai que destaca r a contr ibució n de Souto Cabo (20 08a) que ed ita 384 d ocumen tos, datados entr e os anos 11 39 e 1 270, distribuíd os por tres conx untos: docum entos latino-rom ances (26 docu men tos), ga lego-por tugueses (346 ) e ga laico-leo neses (12 ). Po la súa parte, na recentísima pub licación de Boulló n & Mon teagudo (2009 ) r ecóllense e estúdan se 55 d ocumento s en g alego do perío do ca. 1225 a ca. 1 260, aínda qu e o primeiro docu mento da colección apare ce localiza do no abano tempo ral 120 0-1250 en Lo renzo & Pére z (no p relo). 116 De determ inado s tip os textuais, como a poesía lírica ou o sermón, pro picios p ara os pr imeiros ensaios da escrita ro manc e (Monte agudo 2 004: 58) , non se conserv an mo stras orixin ais. A posibili dade apunta da da existencia dun sermonar io en g alego a mediados do século XII (Mon teagudo 1 994: 17 1) , a imaxe d as Homilies d’Org anyà para o cata lán, resulta da interp retación err ónea dunh a referenc ia a un h omiliar io da biblio teca da mitra c ompostelá q ue se d i “de littera gallec a”, un ha v ez q ue a de “le tra galega” era u nha das d esignació ns d a hoxe coñecid a com o v isigótica e non ten relació n n ingunha c oa lin gua en q ue o libro estaba escrito (San tos 1 994 : 69, 7 2 nota 2 ). Aceptou a hipó tese Mariño (199 8: 84, 141 , 186) e, desp ois d a rectificac ión d e Monteag udo (199 9: 112 e 2004: 58), aínda se rec olle en Freixeiro ( 2006: 19). 50 Portugal 117 , non exentas de polémica so bre a identi ficación ling ü íst ica dos textos propostos 118 , e, en menor medida, desde Galiz a, mai s que, en calquera caso, deseñan u n panorama ben diferente daquel ata hai pou co exist ente 119 . No caso da documentació n galega contributos recentes viñeron sobre todo descartar inst rumentos que se consideraban da primeira metade do s éculo XIII (cf. Lorenzo 2004b: 37 -39) 120 , aínda que t amén se aducen novos pergamiños como integrantes da primitiva produción galega 121 . De calquera das formas, continúa vixente a afirmación de qu e a xen eralización da escrita galeg a se pr oduce na s egunda met ade do século XIII, p odendo aínda 117 E ntre as edició ns de d ocumentos son d e d estacar o s tr aballos d e Martins (sob re todo, 1999 e 2001) , ond e se po stula a “No tícia de Fiado res de Paio Soares R omeu ” (117 5) como a prime ira m anifestació n escrita do po rtugués, e Souto Cabo (2 003a), que cham a a a tención sob re o “Pacto de Go mes Pa is e Ramiro Pais”, para o que prop ón unh a da ta de red acción en tre os ano s 11 69 e 11 73, datación co ntestada en Martin s (200 7: 1 62 nota 1) qu e o consider a de 1175 . Sobre a cuestió n pódese ve r a síntese de Castro (20 04: 121-1 25). 118 Emiliano (2003) contesta o carácter p ortugué s da“No tícia de Fiadores de Paio Soare s Ro meu” (1175), a qu en se re sponde en Martin s (2004), o mesmo q ue Souto Cabo ( 2003a:336 -337, 339-341). Para L oren zo (20 04b: 33) e stes e outros documento s do século XII aducidos po r Ma rtins e Souto Cabo “ ou ben son docu mentos híb ridos latino -roman ces, ou ben son frases r oman ces incru stadas en documento s latinos”. En sentido parecid o se expresa Mo nteagu do ( 2007: 29 3): “o s testemu ños en foco poderán consid erarse todo o máis pr ecursores da escrita rom ance, pero non tex tos ple namen te ro mances n o sen so qu e se adoita empr egar a este ter mo — textos escritos en galeg o-portu gués”. 119 Con secuencia deste n ovo panora ma, i nv entarios d e primeiros documen tos en romance pode n atopa rse en Boullón (2004 ; documen tos galego s edita dos a nterior es a 12 60), So uto Cabo (200 4: 588 ; do cumentos galego s e portu gueses ata 12 50) e (200 6; d ocumen tos ga legos ata 1260 e por tugue ses ata 12 70), o nde se realiza unha extensa c rítica do elenco de Ana Isabel B oullón , Martins (2 007: 183-184; documen tos portu gueses ata 12 55) e Monteagudo (2 007: 310-31 1; documen tación d as ár eas g aleg o-por tuguesa e astur-leo nesa an terior a 1 250 e do cumentos g alego s anteriores a 125 5). 120 De nde a súa p ublica ción p or Roman í ( 1989) , víñ ase consid erand o o Te stamento de Estevo Pérez como o máis antigo texto en g alego, ao datalo e n 123 0, unha data ción q ue non se corr ixe no p osterior estudo d o docu mento de Sou to Cabo (1996 ). A rectificac ión da data do instrum ento, q ue T ato Plaza ( 2004) sitúa no ano 1260, no n e stivo e xenta de po lémica (cf. Loren zo 2003: 1 62 e 20 04b:37 -38; So uto Cabo 2004: 586- 587 e 2006: 55 -57). O m esmo auto r (Tato Plaza 199 7) tamén ex cluiu d o reperto rio de docu mentos máis antigo s do us d iplom as de Oseira, p resunta mente do ano 12 29. Rec entemen te, Monteagudo (2005) chamo u a atenció n sobre a versión en romanc e do Foro do Burg o do Castro Caldelas, sup ostamen te redac tado en 1228, datación contestada p or Souto Cabo (200 6: 28-35). Posteriormente, o propio Monte agudo (2007 : 311) , qu e no mesmo lug ar ( pp. 3 04-305) respon de a alg ún do s arg umentos aducid os no c itado tr aballo de José A ntó nio Souto, insire o priv ilexio no abano tempor al de 1 228 a 1 250 , indicand o adema is q ue n on existe c erteza sobre a data e a vanzando una probable localización cron olóxic a en ca. 125 0. Xa en Monte agudo (2008 : 266) confirma esta d atación nestes term os: “aten dend o a todo o conx unto de elem entos de x uízo q ue levamo s man exado ( diplomático s, p aleogr áficos, scrip toling ü ísticos e h istóricos), estimam os que o traslado d o or ixinal latino deb eu de ser efe ctuado contra os fina is do reinad o de Fernando II I en Galicia e Le ón ou no s prim eiros do seu fillo Afo nso X. Aín d a q ue en teoría puid o facerse en c alquer a momen to a p artir d e c a. 1230, os ele mento s qu e levamos barallado a puntan clarame nte car a os arred ores de 125 0”. 121 De man eira qu e, tendo en conta un icamente in strumen tos o rixina is e sen problem as de identifica ción ling ü ística, en Galiza h oxe coñecemo s como p rimeiras m anifestacións escr itas da lin gua dou s doc umentos do mosteiro ouren sán de M elón ( Lore nzo 2 003:162 e 2004b: 38) : u nha compr avenda de 1 231 ( ed. en Souto Cabo 20 03b: 812 -813, 2 004 : 596, 2008 a: 5 1 e 2008b : 18 2-183 ) e un foro de 1233 ( ed. en Souto Cabo 20 04: 5 97), este último parc ialmente en latín . Sobr e a polé mica da “descub erta” destes do cum entos, véxa se Loren zo (2004b: 38) e Souto Cabo ( 2004: 585-5 86). 51 apuntarse “o ano 1255 como o fito que marca unha nidia mudanza de rumbo na emerxencia da escrit a e n romance galego [... ], pois nese ano rexistram os non menos dunha ducia de do cumentos plenamente roma nces” (Monteagudo 2007: 306-307). Precisamente dese ano é o primeiro documento en galego de Santa Comba, unha sentenza ditada polo xuíz Ovec o Luz en relación co pagamento dunha loi tosa ao mosteiro de Naves. Con todo, s ó contra o últ imo cuarto do século se afirma o romance galego nos pergamiños do mosteiro 122 , como se pode comprobar no Cadro II 123 , á semellanza do que acontece noutras coleccións diplomáticas monásticas 124 . C ADRO II L INGUAS DO D OCUMENT OS NA S EGUNDA M ETAD E DO S ÉCULO XIII 1250/1259 1260/1269 1270/1279 1280/1289 1290/1299 Total Latín 17 (1) 10 (1) 8 1 (1) 3 39 (3) Galego 1 1 2 6 3 13 Gal. (cast.) 0 0 1 0 0 1 Cast. (lat.) (1) 0 0 0 0 (1) • 125 0-1259 (CD 2 6-79). Latín : CD 26-3 0, 32-38 , 39 (copia), 4 0-44. Galego : CD 3 1. Castelán ( latín) : CD 100 (copia). • 126 0-1269 ( CD 45-5 5). Latín : CD 4 5-4 7, 4 9-55, 123 (in cluído; liña s 122 -133). Galego : CD 48. • 127 0-1279 (CD 5 6-66). Latín : CD 56-6 1 (57 e 5 8 fan c arta partid a), 63-64 (fan carta partid a). Ga lego : CD 65- 66. Galego (castelán) : CD 62. • 128 0-1289 ( CD 67-73). La tín : CD 72, 1 90 (inc luído; liñas 7 -18). Ga lego : CD 67 -71, 73. • 129 0-1299 ( CD 74-79). La tín : CD 74, 7 8-79. Galego : CD 75- 77. 122 No xa citado tr aballo de Lorenzo (200 4b) sobre a em erxencia e d ecade ncia do galego escrito, recó llese refer encia á docu mentación de Naves d este p eríod o, tan to d os d ocum entos en latín e e n galeg o ( p. 47) coma dos tra slados da s cartas en castelán de Af onso X (p . 82-83, 131) a que nos r eferire mos máis abaix o. 123 As div erxencias co s datos do Cadro I débense a qu e in cluímos ago ra unha copia do sécu lo XIV dun privile xio en castelán confirmatorio dou tros en latín (CD 100 ), ben como dous docume ntos latinos incluíd os en CD 12 3 (l. 122- 133) e 190. Non se integra n este reper torio, p ola súa parte, o docu mento CD 93, datado en tre os ano s 1297 e 131 2. 124 Tend o en con ta os dip lomas d e no ve ce nobio s galeg os do período de 1 256 a 1 285 , Sou to Cabo (2 002 a: 442 ) com puta “242 ro mances sobre un tota l de 574. Isto supom 42% de do cum entos em galego- portugu ê s para o período em a nálise, passando de 3% n o primeiro segm ento [de cinco anos] a 86% n o último”. En Portug al, po la súa pa rte, é má is serodia es ta xen eralizació n do rom ance, com o se po de compr obar na docu mentación de Santa Maria de Alcobaça , on de “o uso do latim co ntinu a a ser maio ritário , no mín imo, até a o f inal do sécu lo [XIII], particu larmente nas c artas eman adas directam ente d o conven to” (So uto Cabo 2 002b: 37 0) 52 Da observación destes p rimeiros documentos en romance galego, pódens e t irar algunhas conclusións s obre as moti vacións da m udanza escriptoling ü ís tica nos instrumentos notariais, obxecto de aten ción tamén pola investigación recente sobre as primeiras manifestacións da lingua, que ten apuntado para a importancia dunha tradición de escrita re lacionada coa lírica 125 , ben como para a existencia de determinadas tipo loxías diplomáticas favorecedoras do uso do romanc e 126 . Neste sentido, parece existir consenso entre os diferente s autores na relevancia que se outorga a un impulso extr a galego 127 , da corte real, como factor de cisivo no emprego e xeneralización do roma nce. Est a i nfluencia da chancelería real mani festarase na adopción do vul gar por determinados redactores de instrumentos 128 . Parece, en efecto, que a lingua do doc um ento depe nd e e n boa medida do rogatar io que interveña 129 , coadxuvando a variable “autor”, tendencialmente non relixioso. Así, ata a adopción definiti va do galego na escrituración dos negoci os do mosteiro, que podemos datar en 1289 (CD 73) c o notario monástico Gon zalo Pérez 130 , os redactores dos primeiros doc umentos romances son ou ben notarios da te rra de 125 Sobre a r elevan cia dun ha tradició n de escr ita relacion ada co a pro dución lír ica na em erxen cia do roma nce na escrita instrumen tal, tense ch amad o a aten ció n tanto desde Portug al (Martins 2001 : 3 8-44 [texto reproducid o con alter acións en Mar tins 2004: 518 -521] ) coma de Galiza ( Boullón 2005 : 5 0-51, Monte agudo 20 07: 298-304 ), a índa que tamén se ten ap untado que “se tr ata d e tradizóns dife rentes en orixe e [...] sen claros po ntos de co nexón ” (Souto Cab o 2008b: 181). 126 Sobre to do n o q ue atinx e a docume ntos portug ueses (cf. S ou to Cabo 2 003a en relación coa primitiv a produ ción por tuguesa do século XII, e 2 003b para doc umentos da prim eira m etade d o século XII I), véñe nse v inculando as prim eiras m anifestació ns d ocumentais en r omance a determin ados tipos diplo máticos, me nos suxe itos a mod elos for mulísticos latino s e fa vorec edores do emprego do roman ce, que se designan conxuntamente docu mentos de proba (fre nte ao s docume ntos dispositivo s), cu xo obx ectivo é “consig nar e perpetuar a memória d e um a cto jurídico (ora l ou e scrito) ou dar testemun ho de factos qu e possam vir a ser ob jecto de tra tamento ju rídico ”, po lo que “d ispensam a sub scriçäo po r notár io e testemu nha s” (Mar tins 1999: 4 97) . Esta distinc ión e ntre docum ento s probatorio s e d ispositivos pr esenta “escasa utilidade para o s tex to s p rodu cidos n o territorio galeg o” (Mon teagudo 2007 : 309 ), pois, como sinala Souto Cabo ( 2008b : 173) en r elación co m áis antigo instrum ento en galego (un ha comp ravend a do mosteiro de Meló n d atada en 1 231), “non pare ce que teña existido calq uer tipo de coar ctada dip lomática que xu stifique o recurso ao (novo) mod elo escritur al ro mance, até ese m omen to pr aticamente inédito en territór io galaico. A carta, en correspon déncia coas exixéncias diplomática s próprias dunh a co mpra- vend a, reún e todos os r equisitos da d ocumen tazón dispo sitiva”. 127 Mo nteagu do (200 7: 275-276) enten de “o pro ceso d e em erxencia do roma nce na escr ita como un caso de p rop agación dunha innovación que en liñ as xe rais avan za g radu almen te do oriente cara ao occid ente e do norte cara ao sur. A súa or ixe remota hai qu e situala no ámbito cu ltural franco, mentr es q ue a súa difusió n na ár ea cen tro-occidental da Penínsu la Ibér ica se produciu dunha banda por conta cto entre as rexió ns xeo graficame nte próximas, e d outr a a tra vés do intercur so dun s centros cu lturais co n ou tros, a comez ar polo s q ue recib iron un influxo máis forte da cu ltura ultr apirenaica. [...] no n oso caso o avance se produ ciu a partir [do ] centro d a penín sula, desd e a ár ea castelá (e n senso lato) ca ra ao oe ste, af ectando antes ao dom inio astur- leonés e inm ediatame nte de spois ao galego- portugués”. 128 Xa Lu cas Álvar ez (1 989: 374-375) advertía de diferenz as imp ortante s n a escolla escripto ling ü ística “según se trate de n otario s episcop ales o r eales y concejiles. Lo s p rimeros mantien en e l uso del latín h asta finales del siglo XI II; lo s monásticos q uedan en un pu nto intermed io entre los episcopale s y los reales, y éstos con los co ncejiles utiliza n con prefer encia o exclusividad el galleg o desde su creación” . 129 No mesmo aspecto in cide Monte agudo (1997: 3 10) ao ch amar a atención p ara “ o con tributo d os notar ios de con cello e os n otarios de d esignac ión real” n a emerxen cia do r omance g alego neste per íodo . 130 Trá tase do primeir o monxe notario que emp rega a escrita galega . Despo is desta data o latín só apare ce en d ocumento s cuxo au tor non é o prior e o co nvento de Naves (cf. CD 7 4, 78, 79). 53 Búbal 131 ou ben nota rios p úblicos e/ou xurados da cidade de Ou rense 132 . No primeir o caso, trátase de funcion arios nomeados polo rei , polo que o empr ego d o romance se debería á incidencia dos usos e orientacións ling ü íst icas da curia real 133 . Ademais, é de salientar que a extr acción laica do ( co)outorgante destes instrumentos; só en 1287 (CD 71) aparece o prior e o convento do mos teiro como autor. Para o caso do s tabelións de Ourense, hai que notar que s e trata de fedatarios da cidade e non da curia episcopal 134 . Os notarios da cidade, po is, parecen s er máis perm eables á ling ua vulgar có s vinculados ao bi spo e a igr exa de Ourense, feito q ue se d ebe atribuír a que p redomin antemente se ocupan de escriturar negocios non eclesiásticos 135 . E tamén neste caso os (co)autores presentan un pe r fil non relixioso, sendo de destaca r a intervención de func ionarios rexios en máis dun instrumento (porteiros en CD 62, pesquisadores en CD 65). Mais a escrita romance, como se pode comprob ar nos datos do Cadro II, non está representada neste período unic amente polo g alego. Aínda que de xeito moi exiguo, tamén conservamos mos tras de romanc e castelán que respectan a un par de documentos. Un dos casos é o dun privilexio confirmato rio de Afonso X de 1255 (CD 100), conservado en tr aslado autorizado d e 1325 (co n suscrición en galego), que inclúe o texto en latín da m ercé concedida por Afonso IX e confirmada por Fernando III. Por outra parte, en castelán están dúas cartas i ncluídas nun documento en ga lego de 1278, unha do propio Rei S abio e out ra de Estevo F ernández, seu mei riño maior en Galiza (CD 62). C omo xa se si nalou, na curia real o em prego do romance castelán xa estaba normalizado, polo q ue non é de estrañar o emprego do romance centro-peninsular por parte do rei ou dun seu oficial 136 . En fin, parece deducirse destas primeiras manif estacións da escrita galeg a que a expansión da expresión rom ánica, a partir du n impulso procedente dos usos da chancelería rexia, se desenvolve nos seus comezos nun medio laico, tant o da man de fedatarios n omeados pola cu ria r eal coma de notarios da cidade de Ourense. Do m esmo xeito, as escasas mani festacións do romance cent ro-peninsular están r elacionadas coa corte, con autores como o propio rei ou un c argo de nomeamento rexio. Como se verá 131 Co n intitulació n pa rcialmen te dife rente: Pedro Domínguez , no tario d e Búbal e Tem es ( CD 31) , e Xoán Ares, n otario público (CD 67 , 68) ou do rei ( CD 69, 71) en Orcellón, Búbal e Castela. 132 É o caso de Mar tiño Pérez (notar io xur ado d e Ouren se; CD 4 8, 70), Afonso Pérez ( notario público e xur ado de Oure nse; CD 62 ) e Pedro Eanes ( notario xur ado da cidad e de Ourense; CD 6 5, 66). 133 Xa “dur ante a du rante a d écada de 12 40 [n o orix inal, por err o, 1940] culmina o p roceso de ascen sión do rom ance a idiom a of icial d a cha ncelería de L eón-Castela. [...] Ás po rtas da meta de do século, o castelán im pux érase d e xeito p racticam ente c ompleto e irre versible na d ocumen tación of icial da mon arquía castelán -leon esa” (Monte agudo 20 07: 280 ). 134 Aín da qu e Lucas Álvar ez (198 9: 372 ) defend e qu e o s tab elións da cu ria do bisp o e os “ notar ii p ublici” das cidad es episcopais ma nteñen unh a mesma fide lidade á escrita latina , se repara mos nas suscrició ns do elenco de rog atarios d e Ourense qu e inclú e o autor no mesmo tr aballo (pp. 4 14-422), notara se como os casos de n otario s q ue emp regan o ga lego son sempr e a queles q ue no n exp resan n a suscrición unha vincu lación ao bispo ou á igrexa de Ourense. 135 Hai tamé n casos d e red actores q ue em pregan latín e ga lego, como o no tario de Oure nse Do ming os Eanes, que usa o latín en dous docu mentos (CD 7 4,78) e logo xa o galego (CD.81 ). 136 Existen ab und antes exe mplos de emp rego do castelán na segu nda m etade do XIII en do cum entos respectan tes ao reino d e Galiza, sobre tod o n o caso d e dip lomas r eais e, e n men o r me dida, e n instrum entos v inculados a individu os non g alegos (cf. Lorenzo 2 004b: 82 -84, 86-87) . Introd ución 61 4. Normas de edición dos documentos. A multiplicidade de red actores e linguas pres ente nos pergamiños de Santa Comba de Naves ao longo dos cinco séculos que cobren, unha heteroxeneidade, por outra parte, común a calquera colección diplomática de insti tucións m onásticas galegas, necesariamente repercut e sobre as norm as de e dición adoptadas. A nos a pretensión foi estabelecer uns pará m etros editoriais que servisen, con adaptacións ás características particulares de cada un dos escribáns e scriptas , a toda a documentación, c oa intención de manter unha c erta unid ade e coherencia interna na edición da C D. Neste s e ntido, tamén se tivo m oi presente que o obxectivo fundamental é presenta r un texto que cumpra coas esixencias da investigación nos di ferente s campos aos que pode interesar. Divídese a abordaxe dos criterios empregados pa ra a edición dos diplomas de Naves en dous niveis. Por un lado, explicítase como se procedeu á ordenación e datación dos documentos, ao igual que se refire n os elementos tidos en conta para a elaboración do resumo do contido e as informacións de arquivo e bibliográficas referentes a cada p eza documental. Por outra parte, no relativ o á transcrición dos documento s, i ndícanse os criterios obs ervados e a concreción destes no que se refire ao tratamen to das grafía s, desenvolvemento de ab reviaturas e puntuac ión, disposición e anotac ión do texto en galego, castelán e latín. 4.1. Normas de presentación. A edición de cada un dos documentos da CD de Santa Comba de Naves consta das seguintes compoñentes 1 . I. Número de orde . Cada documento leva u n número arábigo de orde, establecido segundo a súa data. De se cons ervaren varios orixinais do do cumento (caso, por exemplo, das cartas partidas), edítanse os diversos exemplares con números diferentes. Proc édese do mesmo xeito cando un m esmo pergamiño contén varios documentos: edít anse separadamente con di ferente número de orde (cf. C D 46-49, 195- 196, 204-205, 217-218), agás no caso dos do cum entos “incluídos ” 2 . En ambos os c asos faise mención desas situacións na información de arquivo (v. máis abaixo). II. Data . Indícanse os el ementos da data, reducidos ao calendario a ctual, que se explicitan na edición d e cada docum ento por es ta orde: ano 3 , mes, d ía do mes, dí a da 1 Par a os a spectos relat ivo s á pr esentación dos doc umentos temos en co nta prin cipalm ente o q ue se indica en Comm ission (198 4: 23-42, 55 -58) e Costa (19 93 3 : 1 9-42), aínd a q ue, como se ve rá, en d iversos pu ntos optam os por so lución s diferentes. 2 So bre os documen tos in seridos, e n Commission (19 84: 5 8) indíca se q ue n on d eben ser ed itados separad amen te, po is n on se d ebe conced er “u ne existence in dépe ndante á ces actes d ont la v aleur historiq ue est in trinsèqu ement liée á l’acte au quel ils se tr ouvent matériellem ent jo ints”. 3 Na data ción pola era hispánica o ano comez aba o día un d e x aneiro, u n modo d e datació n q ue se mantiv o ata 1 383. Logo, c oa ad opción da era cristiana, depend endo do estilo emp regado, o ano pod ía Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 62 semana e luga r de expedición. Se o pergamiño recolle varios documentos con diferentes datas ou o asunto es criturado ocor reu en varios días, refírese cada unha d elas separadas por unha barra oblicua . Por outra parte, empregamos as parénteses rectas cando o documento care ce de data ou o estado do docu mento non permite a súa lectura, ao tempo que se indi can en nota as referencias que s e ti veron en conta para situa r cronoloxicamente o text o (en moitas ocasións, o período dura nte o que t emos documentado o prior que outorga a carta). De maneira semellant e se procede cando existe contr adición entre a d ata e ou tras referencias cronolóxicas do texto. Finalmente, tamén se c oloca entre parénteses rectas o dí a da semana se o escribán se enganou no seu cálculo 4 e indícase este feito en nota. Úsanse ademais as parénteses curvas cando o documento é unha copi a. Se aparece tamén a data do traslado, esta i rá colocada antes da da copia, coas consecuencias que disto se derivan en termos de ordenación cronolóx ica dentro da CD. En canto ao l ugar onde foi dado o documento, non se indicará tanto s e non aparece no texto coma se se trata do propio mostei ro de Santa Comba de Naves. III. Sumario . No r esumo do documento, a demai s de se a dve rtir no comezo, cando é o portuno, sob re o feito de a carta ser unha copia ou tr aslado, inclúese normalmente información relativa aos outorgantes 5 do contrato, o ti po de asunto que recolle (aforamento, ven da, avinza, sentenza, ...) e o ben implicado 6 . Se o diploma inclúe ou fai referencia a un documento editado noutro lugar da CD, remítese a ese lugar. IV. Información arquivístiva e bibliográfi ca . As referencias de a rquivo dos pergamiños (v. Índice de pergamiños) van precedi das pola letra A no caso dos orixinais ou comez ar en d iferentes días. Así, can do se empre ga a fórmu la de “ano do n acemen to” h ai que pen sar qu e o ano co mezab a no 25 d e decembr o, polo q ue ao r educir as datas co mpren dida s entre o 2 6 e o 3 1 de decem bro que emp regan este estilo a o e stilo mo dern o hab erá que restar u n ano ao indicad o n o per gamiño. Este estilo vigo rou ata co mezos do século X VII (Cap pelli 19 69 3 : 17). E ste comez o an ticipado do ano v ese clarame nte nos rex istros notariais, aínd a q ue os editor es n on r epare n neste feito ao redu cir a da ta. Véxase, por exemplo , o que aconte ce en Ferro Couselo (19 67 [1996 ]: 247- 248). T endo presen te isto me smo tam én se resolv e o prob lema que atopa Tato Plaza (1999: 35 ) para ex plicar a loca lización d e d eterminad as no tas supostam ente fóra de lugar pola súa cronoloxía. Sobre este asunto pode verse Domíngue z Sánchez (20 02). 4 É a situació n m áis hab itual na no sa do cumentació n, o que implica o av ance nun día, aínda q ue tamén se dá a lgún caso de cómputo dun d ía men os. En Saraiva (1943: 4 4-65) analízan se e exp lícanse estes desv íos na co ntaxe nun día má is ou menos. 5 Par a os prenom es e n latín e galego damos a corresponde ncia ac tual en galego , no ca so de q ue ex ista, para o qu e segu imos a Ferro Ruibal (199 2). Canto aos apelidos, proce deuse de man eira semellante , ma is para o caso de cer tos patronímico s que hoxe presen tan diver sas solución s, optou se polas formas actualm ente máis fr ecuen tes no n castelan izadas (sobr e a c astelanizació n dos ap elidos galeg os, véx ase Boullón 1 997), co mo no caso de Paz (sob re este apelido v éxase Nav aza 199 1). En tre as f orma s mo dern as do patron ímico de Martiño (v. Boullón 20 06: 2 48-254) escollem os Ma rtís ten do en con ta as atestac ión s da nosa CD de Ma rtiz (27 4.25, 278.9, 282.7, 283.3 ,4[2],20). Co pa troním ico de Xoán (cf. Boulló n 1 996: esp. 382-38 6) o peramo s da seg uinte mane ira: das f ormas latin as d amo s semp re como correspo ndencia Eane s , p or ser o re sultado máis conserv ador do apelido , a o tempo q ue trasladamos as oco rrencias en galego como E anes , Ia nes ou An es , ten do en co nta a form a do manuscrito. En fin, no caso de Ares  Aras respectam os a f orma do documento . 6 De m aneira ex cepciona l, achegam os u n r esumo máis amplo en casos como o d e CD 8 2, p olo inter ese do docu mento e o mal estado de con servació n do perg amiño. Introd ución 63 de B de se t ratar dun dupli cado 7 . Despois da identificación arquivística engádense, c ando procede, informacións de diverso ti po que o ve ncellan a outros d a CD: a inclusión do documento noutro(s) da CD, o carácter de cart a partida (cando se conservan as dúas partes), a existencia no pergamiño de mais dun documento. P or outra banda, achégase información bibli ográfica do documento relativa ás edicións existentes, aos rexestos recollidos en c atálogos documentais, así como ás referencias máis ou menos extensas ao documento princip almente en estudos dedicados ao mosteiro d e Santa Com ba e, en x eral, ao monacato no medievo galego. V. Texto do documento e notas . No apartado se guinte explicítanse os criterios seguidos na transcrición e disposición do texto de cada documento. Antes de pechar este apartado, cómpre advertir que non foi posible editar t odos os diplomas de Naves, pois no caso de nove do cum entos (CD 60, 83, 159, 173, 227, 230, 237, 263, 277) o estad o de conservación i mpedía a trans crición. Pa ra estas cartas elaborouse un rex esto no que s e procurou colecci onar o maior número de datos posibles do texto, indicándose n a informa ción de arqui vo a lingua en que est aban es critas. Ademais, transcríbese na medida do posible o texto da data e da suscrición notarial. 4.2. Normas de transcrición. Ao considerar mos os crit erios seguidos na transcrición desta CD, imponse a definición dunhas opció ns estratéxicas ou p rincipios xerais qu e guí an a edición, as cales condicionarán as de cisi óns tácticas, isto é, as solucións c oncretas qu e se adoptan na transcrición 8 . As decisións que se tom an neste senti do veñen determinad as polo tipo de texto que s e edita e o público ao que se dirix e: unha cole cción diplomática m edieval privilexia como destinatarios aos investigadores d e di ferentes campos, coa intención de constituírse nunha fonte fiable de datos. Así, a presente edición v én i mpulsada principalmente pola intención d e fornecer un c onxunto documental que satisfaga as esixencias da investiga ción desde unha aproximación ling ü ís tica, sen que isto impi da o seu emprego por estud osos doutras áreas, como poden ser a hist oriografía ou a diplomática. Por este m otivo, o principio director da transcrición foi o de presentar un texto respectuoso co manuscrito, mais complementariamente cunha intención actualizadora que evite n a medida do posible a introducción de “ruído”, d e elementos, ao noso entender, non significativos que dificultan a recepción do texto 9 . Para os parámetros co ncretos que se d erivan destes principios editoriais, tomáronse como punto de partida as orient acións establecidas en Lor enzo (1988b), onde se advoga por un respecto escrupuloso das grafías dos textos, ao tempo que se defende o 7 Para o s difer entes tipo s de duplicado s, véx ase o aparta do 3.2.1. 8 Em pregamo s aquí os termo s “estra texia” e “tá ctica” ed itoriais tal c omo o s entende n Castro & Ram os (19 86). 9 Este tipo de edic ión vén recib indo a design ación de “in terpretativ a” (L oren zo 1988 a: 13) , q ue en Tato Plaza (1 999 : 70) se d efine como “ a edición crítica de testemuñ o único” . Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 64 desenvolvemento das abreviaturas e unha tendencia modernizadora no que atinxe a out ros aspectos edito riais (unión e separación de pa labras, uso de maiúsculas e minúsculas, puntuación, acentuación) . Agora ben, ao abordar a edición dun conxunto documental tan heteroxéneo coma o pres ente, que inclúe manus critos que van do século XII ata mediados do século XVI, con sistemas de escrita que representan t res linguas diferentes, a aplicación d estes criterios vaise manifestar d e xeito parcialmente diverso nos diferentes documentos, con adaptac ión ás di fere rentes realidades textuais. Por i sto, na explicación e exemplificación das normas seguidas nesta edición, se dividirá a exposi ción polas difererentes l inguas presentes na CD. Loxicamente, estas norm as non só se aplic an aos documentos, senón tamén ás formas e treitos nunha li ngua diferente á aquela en que está escrito o documento. En fin, c remos que, en relación coas normas qu e a seguir s e presentan, podemos facer nosas as palabras recollidas en Commi ssion (1984: 37): “Le prin cipe général q ui doit guid er tout éd iteur est le respect d u tex te. I l ne peu t op érer n i additio n, ni retr anch ement, ni altératio n de q uelque n ature q ue ce soit sans e n ten ir le lec teur averti. To utefo is une é dition ne saur ait ê tre la rep rodu ction pur e et simple du docu ment; e lle n’est en rien comp arable à u n f ac-similé. Elle doit donc ê tr e p leinement intelligible. Dans le cas le plu s simple, il f aut, tout au moins, tenir com pte des habitudes mod ernes en matiére d’alin éas, de pon ctuation, de majuscu les, etc., et il va d e so i que toutes les abr éviation s d oivent ê tre résolue s”. É claro que a partir dest es principios xerais, ben como doutros que se adopten, pódense derivar diferentes t ipos de normas de transc rición, como se pode comprobar nos diferentes tratamentos editoriais que reciben os diplom as medievais 10 . De calque ra maneira, sexan cales sexan os criterios seg uidos nunha edición documental con preocupacións ling ü ísticas, sempr e d eben e star explícitos e ser aplicados co imprescindible rigor, para que o receptor, o investigador, poida valorar adecuadamente os datos que lle fornece. 4.2.1. Documentos en galego. Constitúen, como xa se viu, o conti nxente documental máis amplo da CD, polo que partimos dos textos en galego no establecemento das normas editoriais. Os parámetros establecidos para as outras linguas d efiniranse po r contr aste coas do gal ego: unicamente s e indicarán para o latín e o c astelán as div erxencias fronte ao s criterios qu e neste apartado se explicitan 11 . 10 Outras pro postas norm ativas p ara a edición de diplomas medievais gale gos, como as de Lucas Álva rez (19 49) ou Fern ández de Viana (19 98), adoptan u n punto de partid a semellante ao q ue se acaba de in dicar, mais os cr iterios d e transcr ición qu e se derivan diverxen en máis dun ha ocació n cos qu e aquí se segu en. 11 As oc orrencias cítanse aco mpañad as p olo n úmero do d ocumento e o da liñ a ou a letr a da c olumn a (a, b, c; se só hai un ha column a no d ocu mento atr ibúeselle a le tra a ); se a form a está no sin al, indícase con ns e con s se form a parte da sinatura. Can do aparecen v arias formas id énticas na mesma liña ou columna, indícase o nú mero delas en tre corche tes. Introd ución 65 4.2.1.1. As grafías. A orientación conservadora d esta edición maniféstase claramente no referente á transcrición das grafías , pois mantéñense en todos os casos tal co mo están nos manuscritos. Agora ben, é necesario apuntar algunhas precisións a esta afirmación, sobre todo en relación coa di ferenciación d e det erminadas grafías, pois en ocas ións presentan realizacións que ofrecen dúbidas sobre a súa adscrición a unha ou outra let ra 12 . Representación de <b>, <u>,<v>. Respéctase sempre a g rafía do texto, aínda que, en documentación do século XV, encontramos problemas para diferenciar <b> de <v>, pois “aparece unha g rafía intermedia entre b e v , que se asem ella máis a un b , sen ser idéntica á representa ción normal desa conso ante” (Lorenzo 1988b: 79) que present a problemas de transcrición. Para os casos de efectiva i gualación gr áfica optou se por emp regar o b para a transcrición, mais sempre se procurou m anter diferenciadas as realizacións das dúas l etras 13 . A t ítulo de exemplo, podemos pr estar atención aos docum entos do notario A fonso Garçía, ond e, xunto a realizacións clar as de b e v , aparece unha grafía i ntermedia formalmente próxima do b cuxas ocor rencias atribuím os a unha ou out ra letra tendo en conta, fundamentalmente, a incli nación do hastil . É claro que, sendo este o único elemento que nos permite diferenciar as realizacións de ambas as grafías, a adscrición a unha ou outra letra é complicada en moitas ocasións, polo que deberá considerarse que o tabelión emprega predominantemente esta grafía intermedia (v. Lámina I). Representación de <i>, <j>,<y>. Non acostuman presentar di ficultades de atribución as diferentes realizacións das grafías <i>, <j> e <y> que se empregan n a transcrición dos manuscritos, aínda que en ocasións poden existi r problemas de diferenciaci ón. É ben expresivo o caso do not ario García Fern ández de Rendal (v. Lámina II), no que a grafía <j > presenta tres realizacións: unha alta, con valor consonántico 14 , e dú as l ongas, de referencia vocálic a. Unha destas formas do i baixo, con caído recto, é empregada unicamente no hiato ij , ao paso que a outra, cun bucle á esqu erda, está moi próxima ás r ealizacións da letra <y>. Para xebr ar as 12 En tende mos po r realizació n as d iferen tes fo rmas ou traz ados qu e pod e adop tar unha mesma graf ía ou letra. Na tr anscrició n empr egamos u nha serie d eterminada d e grafías, d e letras, q ue repr oducen u n espectro máis o u menos a mplo de realizació ns nos man uscritos. 13 Para Mau re ( 2006: 158 ) “sempre que ex ista un risco que distinga co n criterios obxectivos as dú as graf ías, pe nso que na transcrició n d ebería resp ectarse o g rafema <v> aínd a qu e apar eza con ha stil e c oa base re dondead a”. 14 Cham ou a atenc ión sob re e st a graf ía e o seu v alor Fern ández L ópez ( 1996,1999 ), de quen tom amos a design ación, que a caracter iza como “una «j» lar ga que se eleva por encim a del ren glón” (199 6: 115). Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 66 realizacións dunha e o utra grafía, tens e en c onta a presenza ou ausencia da cop a característica do trazado do <y>. Representación de <s>, <ss>, <z>, <ç>. As grafías <s>, <ss>, < z> e <ç> aparecen representadas nos document os por múltiplas realizacións que non se conservan na transcrición 15 . É o caso do s alto e do de dobre curva, qu e se transcriben por <s>, conse rvándose en todos os caso s a dupli cación do <s> alto, que nalgú ns casos presenta problemas de diferenciación a respecto do simple 16 . Entre as realizacións da letra <s> cóntase a que “presenta aspe cto parecido a una sigma medial” (Millares 1983 3 : I, 194) e que chegou a confluir con rea l izacións tamén sigmáticas da grafía <z>, produto dun tra zado rápido, dunha cursivización desta grafía. Estes alógrafos sig máticos, ao igual que as outras pos ibilidades xa apuntadas, considerámolos sempre como realiza cións de <s> 17 , ao contrario do que defende Millares (1983 3 : I, 228) que prop ón transcribir por z “lo mismo dentro que en fi n de di cción, y siempre con suj eción a la ortografía de la época” 18 . Excluímos, pois, a s realiza cións sigmáticas do abano d e posi bilidades da letra <z> sempre e cando non se disting an das de <s>. Nas Láminas de III il ústrase o que consideramos realizacións de <s>, fundamentalmente sigmát icas, onde un criterio fonemático ou “ortográf ico ” nos levaría a transcribir z , ben como das diferentes realizacións que presenta <z> 19 . Pechamos o apar tado dedicado aos problemas de transcrición de grafías cunha nota relativ a á conxunción et . Para a representa ción da conxunción copulativa, xunto, entre outros sig nos, ao emprego do sinal tironiano (transcrito sempre e ), utilízanse a 15 En tre a s realizac ións do <ç> inclu ímos o ch amado “zeta visigótico”. Quen tentou deix ar con stancia na transcric ión d e amb as as gra fías, non pod e deix ar de recoñ ecer a dif icultade da d iscriminac ión “a partir de certa altur a” (Maia 1 997 : 25). Po la súa ban da, Sou to Cabo (2002b : 374) co nsidera que “a discr iminaçäo entre <ç> e < ç> é, em mu ito s caso s, um a h ipótese de trabalho mais do que u ma realidade grá fica”, ao paso q ue, para Monteagudo (20 08: 206-2 07), “aínda que a distinción entre os d ous grafos o frece un ha infor mación interesante desd e u n p unto de v ista paleo gráfico, a súa releva ncia p rop iamente graf emática é nula; a p esar do c al coidam os qu e o s ed itores de texto s galego s d ese p eríodo d eberan p restarlle máis atenció n”. 16 Ne ste sentido pro cedem os do mesm o xeito que Clarinda Maia ao transcrib ir “ por S si mple s qu and o apresen tava a base unida e p or SS gemin ado quando oferecia base d upla ” (1986 :25). A orixe desta dup licación p arte dun tr azado do s alto en q ue “de sde el caído de la S surge por su lado izquie rdo una ascende nte pa ralela al c aído en b usca d e la líne a del re nglón” (Millare s 198 3 3 : II, XVIII). Algo semellante acon teceu coas letras f e ff ( I bid . II, XVII), polo que na transcr ición seguimos idéntico criterio de difer enciació n. 17 Así o enten de Ma ure ( 2006: 16 0-161 ) q ue, n este sentido, apu nta que “hai qu e respetar as for mas gráf icas dos manu scritos orix inais e n on pr oxec tar neles os coñ ecemen tos que se po idan ter da evo lución fon olóxica d a lingua dos tex tos” ( Ibid . 351). 18 Refer índose a estas r ealizació ns, Maia ( 1986 : 25) fala dun ha “letra s , semelh ante ao sigma grego ”, que transcrib e “com o s q uando o seu v alor é o d e sib ilante surda e man tive-a quan do r epresenta a sibilan te sonor a”. 19 Sobre as d iferen tes formas das graf ías <s> e <z> na escrita doc umental, v éxase o que se expón en Millares (1 983 3 : I, 194-1 95, 227- 228). Introd ución 67 miúdo as grafías <Et>. Durante o período medi eval obsé rvase que o t “tiende, con las naturales vacilaciones, a reducirse de t amaño, [...] y ese grupo primi tivo se va transformando en un símbolo convencional, en el cual se mantiene por rutina [...] el rasguillo repr esentativo originariamente de la t , confundido luego quizá con el trazo intermedio de la E ” (Millares 1983 3 : II, XXII), o q ue implica que na súa r epresentación se aproxime á maiúscula E e se empregue co v alor d esta. Aquí l erase et , e no n e , s empre que se recoñeza ese “rasgui llo representativo ori ginariamente d e la t ” no tra zado da conxunción 20 , mesmo cando se emprega na escrita doutras palabras 21 . 4.2.1.2. Desenvolvemento das abreviaturas. Adóptase como regra xeral o desenvolvemento de todas a s abreviatur as s en ningunha indicación . Cando é posible máis dun d esenvolvemento d a abre viatura ou presenta i nterese deix ar constancia de qu e se trata dunha forma abreviada da palabra (por contraste co a form a plena), indícase o d esenvolvemento en cursiva e este realízase tendo en c onta o rexistro da mesma palabra por extenso no propio documento ou noutros documentos do mesmo escribán ou notario 22 , recorrendo en último caso á forma plena máis habitual en textos doutros autores do mesmo período. En certos casos, pol a peculiaridade ou i nadecuación da abreviación, apúntase en nota a for ma abreviada da palabra. Unha terceira situación afecta aos nomes propios , pois para estas pal abras indicamos sempre o desenvol vemento en cursiva 23 . A estes principios xerais cómpre fa cerlle algunhas matizacións e com entarios que expomos a seguir en relación cos diferentes pr ocedementos braquigráficos. Dividimos a abordaxe da braquigrafía dos manuscritos por tres ti pos de abreviacións, segundo o procedemento empregad o na redución da palabr a: o t raz o xeral d e abreviación, os si nais abreviativos xunto coas modificacións de letras e a sobreposición literal 24 . 20 Millares Carlo (198 3 3 : II, XXII ) adop ta o criterio de “representar co n et los casos en que se man ifieste deliber adam ente la intención de co nsignar la t ”. Para Tato Plaza (19 99: 52) é m áis co rrecto ler co mo e estas form as red ucidas d e Et . 21 Este cr iterio co nserv ador lévano s mesmo á transcrición “ e(t)u” (164.52,72 , 165.8,9,1 3,15[2],21 , 166 .54,62, 167 .18,27, 174 .44,53) do pronome persoal tónico. 22 Téñ ase en conta q ue o tabelión, ademais de redactar el mesmo os do cumento s, pode ter ao seu serv izo un ou var ios escribá ns ( nun traslado realizad o p or Xo án García figur an co mo te stemuñas “F e rná n Áluar e s e Jua n de Bra n de so e Anton jo Soa r e s, escr iuano s, cria dos d e mõ” 23 9.3 7), po lo que é un pa rámetro q ue debe mos ter en conta á hora de resolv er as ab reviacións. 23 Neste sentid o, có mpr e adv ertir que na exem plificación tam én so n tratad as con xuntamente as f orm as ono másticas, sen discrimin ar entre to pónimo s e antropónim os. 24 A mesma div isión tripartita d os procedem entos ab reviativos utilízaa Vaquer o Díaz (2002) no seu tratamen to das abrev iaturas e scrita g ótica cursiva d ocumental. No r eferente a terminolo xía e tipolox ía braq uigráfica, seguimos fu ndamentalme nte a San tos (1994). Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 68 4.2.1.2.1. Sinal xeral de abre viación. O indicador braquigráf ico máis empregado é o chamado sinal xeral de abreviatura , consistente nun trazo colocado sobre a palabra que adopta diversas formas 25 e múl tiplos valores nos manuscritos. O trat amento editorial deste sinal v ariará segundo as funcións que se lle at ribúan en c ada caso. Así, o trazo marca en m oitas oc asións a elisión dun e 26 , situación que non se sinala na edición 27 : açu n br es, aiades, a lcallde, alfaya te, allegar , ante, áruo res, au a n gelios, a uedes (a ued — s), au yades, casares, de, del, de uedes (d eued — s), dia des, f açades, fir me, fir me(s), fontes, fra ires, g randes, he, jures, lles, martes, meatad e (me atad — ), m es, mo ller ~ m uler ~ mu ller, m onte( s), morad ores, mor te, nom e, ome ~ ho me, outor gante(s), pa redes (p ared — s), p arte, p leito, pobrador es, possades, pr esente (pre sen — t), priores, pu ge, saber , sigentes (sigent — s), soares, sob re, sodes, teed es (teed — s), tena des (tenad — s), ter ra, th enor, v ijnte, voo n tades. Áluar e z ~ Álua r e s, An e s ~ Ea n e s ~ Yan e s, Ar e s 28 , Bartholo m e o, B e rea, Binfor t e , D om é s, Estéue e z ~ Estéu e e s, Fon t e Dó nega, E yn é s ~ Y n é s, Fo nt e Fer rada, Font e Fría, Gó m e z ~ Gom e s, Gon çálu e z ~ Go nçalu e s, Jngr é s, Lóp e z ~ Lo p e s, M ige e l ~ Mjg e ll 29 , Maçeen da de Mont e s, Mo ret e ~ Mor e t e , Muga r e s, Nau e s ~ Nab e s, Nú n e z ~ N un e s, Ouran t e s, Ouren s e 30 , Palm é s, P ar ad e la, Per e s 31 , Po nt e Asarand ón, Pont e da Vlla, Rodr íg ue z ~ Rrod rig ue s ~ Rrodrjg ue s ~ Rod r íg ue z ~ Rrod r íg u e z ~ Rrod r ig u e s, Sabad e lle, San ch e s, Sóvr e la Lama, Suar e s, Un t e s ~ Vnt e s ~ Hun t e s. Constitúe excepción a esta n orma o caso da palabra igre xa , que surxe normalmente abreviada 32 . Do mesmo xeito, cando a abreviación afecta aos resultados do sufixo l atino - B Ĭ L E , xulg amos conveniente indi car o desenvolvemento en cursiva, dada a variedade de formas que pod en presentar estes a dxectivos. Nalgunhas, pou cas, ocasións 25 Na escrita gótica cursiva docume ntal, seg undo Vaque ro Día z (20 02: 337), a f orma do sina l “é consid erablem ente variada, indo den de a m áis ex tendida, que con siste nun tr azo lixeiram ente cónc avo e que cubre pr acticamen te toda a palab ra, ata a s men os fre cuentes n as qu e ap arece como un b ucle, un ha espiral, u nha cuña ou incluso com o unha imitación do signo utilizado p ara abrevia r er ou da diérese q ue marca a existen cia de dú as vocais con tiguas”. 26 E sta é a interp retación que facemo s dos castelanismo s “co ndiçione s” (c ondiçion — s 1 50. 15) ~ “co n diçio nes” (co — diçion — s 1 50.2 1-22) , p ois no mesmo documento aparece “co n diçiones” (150.19) . Si marca mos a re solución en “díz e mo ” ( diz — mo 213.13) atendendo ás diferentes formas c oas qu e ocorre a palabr a. Valor dife rente ten en vend ere — s (v ender e de s 164.35 ), q ue indicamo s e n nota, f ron te ao q ue acon tece a m iúdo coa SNP d a P5 d os ver bos, como se p ode ver no s exemplo s. 27 A ex emplificació n rela tiva ás abr eviación s ten un carácte r rep resentativ o e n on exhaustivo , a non ser que se indique o contra rio. 28 Sen ab revia r temos Ares e A ras . 29 Na solució n par a a p rimeira form a (mige — l 7 6.17, 101.35, 1 02.30 ) temos en conta Mig ueel (7 1.20), a sí como para re solver “Mig uee ll” (mig — ll 62 .44, 82.41, 90.23, 24, 103 .61) e “Mig u ee l” (mig — l 80. 21). Canto á segun da, de senvolv emos as oc orrencias máis recen tes de mjg — ll (2 02.3, 2 15.4, 2 64.10) segun do Mjgel (22 9.6). 30 O tr azo e stá im plicado no utras ab reviac ións d este topó nimo , tales c omo oure — s (O ure n s e ) , ou re — n (Oure n se ), oure — se (Oure n se), aure — se (Aure n se), ou ren — s (Ourens e ), our — s (Our en s e ), ourn — s (Our e n s e ), ouree — s ( Ouree n s e ). Sen abrev iar temos as f orma s Ourense ( 68.3, 153 .39), Ourensse ( 80.22). 31 Moi r arame nte ocorren as formas pr — s (P e r e s 26 4.4) e pr — es (P e res 26 4.6 ). 32 Son escaso s os testemuños sen ab reviar: yg leia (6 6.20), jglleia (8 2.30), jglleias (82.37). A costuma abrev iarse med iante trazo qu e resolv emos no rmalm ente como e (e ygl — ia, egl — ia, eg ll — ia, ygl — ia, jgll — ia, igl — ia, jgl — ia, jgl — ja, ig ll — ia, ygl — ja), mais q ue tamén pode ocorrer co valor de ei (yg — la, jg — la, igl — la, yg l — la). Aín da po de ocor rer con traída coa vo gal final sob rescrita, ig a ~ jg a , que se resolv e “ig lei a” ~ “jg lei a”. Introd ución 69 úsase con outro valor diferente de e ; nese caso resolvemos seguindo os criterios xerais establecidos, recorrendo en últim o caso ás formas doutros adxectivos en – ble do mesmo notario. Indicamos as dif erentes resolucións acompañadas das ocorrencias por extenso da mesma palabra, de existiren, ambas referidas por o rde de a p arición. • husáu e l (128.9), vsáu e l (20 8.15). Fo rma plena: vsáujl (133.46 ). • móu jl e s (142. 19, 14 6.24, 1 49.4,28), móuel e s (14 4.17, 1 80.20, 18 1.26), móujll e s (147 .27, 151.36), mob l e s (150.17, 22, 160. 30, 169 .10,14, 183 .26, 184 .23, 186.2 4, 187.17, 188.20, 189.12, 1 90.99, 191 .20, 192.18, 193 .16, 194.22, 195.3 1, 1 97.20 , 1 99.20, 2 00. 7, 201.32, 202 .23, 203.27, 204.7 , 207 .21, 20 8.31, 215. 25, 221.35, 241. 19), móuell e s (152.3 0-31), mú vill e s (153 .28), múb i l e s (15 6.30, 158 .29), mób e les (176. 18,23, 2 28.32 , 239.28, 2 36.26, 2 64.37), mó bel e s (18 2.13, 244 .29), mób e lles (25 0.16), móvel e s ( 255.36, 262.12,2 1). Forma s plenas: móu il (31.1 4, 67.5), móuill ( 76.8), móueles (16 2.15), móuelles (170 .19,24-25), móbele s (17 8.22, 206.15, 2 18.3 , 232 .32, 2 35.29, 243.35, 266.23 , 274 .18), mobles (1 79.20 , 18 5.25, 205. 15, 209.19, 2 17.22, 219 .31, 220.28, 2 25.33, 23 3.33, 2 40.27), mob le (220 .16, 221 .21), móvelles (2 34.31 ), móv ele (255.24) , móvele s (256.21, 256.22, 2 58.14, 259 .14, 260.29 , 261.39 , 274.8). • semelláu e l (1 44. 12, 169.9, 177.1 6, 180.13, 1 81.17, 182.8 , 183.15, 186.19, 187 .10, 188.12, 189.9, 206 .10, 207.18 , 2 08.20, 209 .12), seme lláujl e (145.30), semell abl e (150.13 ), semelláuell e (1 52.20), semelláb e le (19 9.16, 201.20 , 23 6.18, 2 39.18 ), sem elá be l e (235.2 4), sem alláu e l (203.19, 205 .10, 210 .16). Fo rmas ple nas: seme lláuell ( 109.2 2-23,28) , sem elláuyl (122.9), semelláuelle (15 1.23), semelláuel (15 3.33, 1 85.19, 20 2.15- 16), semelláu jl (1 62.11), semelláua le (17 5.14, 1 84.17, 19 2.13, 193 .12, 197.16 ), semellab le (1 79.16, 211.1 5,17, 213 .15, 2 15.19, 216 .37, 2 19.22, 22 0.20, 22 1.26, 222 .28-29, 223.26 , 2 24.22, 225.2 5, 226.12, 228. 22, 229.43, 231 .24, 232.20 , 23 3.25, 240.19, 2 41.13, 253 .21, 26 5.17, 2 76.16), semellábel (191.1 5, 238. 14), semellábile ( 234 .26), semelá uelle (243.2 4), semelable (244 .19), semelláballe (250 .13), semellávele (255. 27, 256.13, 257.13, 258.18, 259.19 , 261 .28, 262.16 , 266.25 ), semellábele (260 .20), semeláu ele (268 .21), seme yábele (274 .12). • estáu e l (1 49.2 2), estáb e le (19 0.78, 195.2 4). Forma s plena s: estáuil (96 .24, 103.24, 110 .34, 123 .16,155-15 6), estáuy l (105.3), estáuele ( 148.17), estable (198 .49, 218.3 ). • rrend abl e s (190 .75,77,82,90, 94,96,98 ). • rrazo náb e le (195 .5), rra zonabl e mente ( 195.6). • Outras formas plen as: co munauilm e n te (71.9-10), agradáb eles (212.3 2) ~ agradávele (2 72.2), amigáb eles (2 12.35,10 1,109) ~ am igábele (212 .37) ~ amig abelem ente ( 212.49), veneráb eles (21 2.110), posíbile (21 2.159-160) , benerable ( 217.2), rrebocávele (272.1 6). Outra das funcións habi tuais do trazo sobreposto remite á abreviación dunh a consoante na sal , caso no que o resolvemos en cursiva. Ademais dos raros casos en que vale por unha consoante en pos ición explosiva 33 , costuma empregarse para representar unha consoante nasal implosiv a, t anto en posición interior coma final de palabra. En ambos os contextos opt amos por unha resolución convencional por n 34 , agás en CD 108, onde o monxe notario Vasco Pérez emprega u nicamente a gr afía m en posi ción final e desta maneira se desenvolve o sinal. De xeito a nálogo, perante unha let ra de referencia 33 Cf. os casos de “M u n io” (62.45), “dézi m a” (8 1.10), “canó n icos” (149 .24, 218.33), “canó n igo” ( 199.34, 212 .104, 215.2 9, 224.3 7, 225.40). 34 Ao co nsider ar a posib ilidade d e desen volv er segundo o uso predom inante no documento de <n> e <m>, enco ntrámono s con que ambas se empregan en maior ou menor medida; o realmente maior itario é precisam ente o em prego da abr eviación , a índa qu e a situación pod e v ariar de red actor p ara red actor e en difer entes época s. En calq uera caso, estamo s con Lorenzo (2004a: 454) cando af irma qu e se pode “discutir se se deb e elixir m o u n , pe ro é pr eferible escoller calquer a das dúa s c onsoan tes a deixar un til que se interp reta falsamen te como voc al nasal”. Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 76 adoptamos para ih — u xp — o (Ihesu C risto) ~ jh — u xp — o (Jhesu Cristo), que non se encontra por extenso 56 . O trazo sobreposto aínda aparece na edición transcrito como til en caso de que apareza sobre <n>, indic ando a p alatalidade da n asal, ou de que rep resente a n asalidade vocálica 57 . Con este último valor, se ocorre sobre unh a vogal tóni ca dupli cada, o til colócase s obre a primeir a delas 58 . Xunto a este valor de marcador da nasalidade vocálica, en certas palabras pod eríaselle atribuír unha segunda función ao trazo sobrescrito. Entendemos que existe esta dupla funcionalidade en palabras como “ca n päa”, “ çe n tëo”, “gäañados” ~ “gä ana n do” ~ “gäañar”, “ni n hûa” ~ “nj n hûa(s)” ~ “ nj n hüu” ~ “nj n hú n ”, “pertëeçe n ” ~ “p ertëeçía n ”, “pervëero n ”, “Vala n çäa”, que pr esentan un único trazo a cubrir tod a ou boa p arte da palab ra. Aquí transcribimos como til e ao mesmo tempo desenvolvemos a consoante nasal ou colocamo s o til sobre <n>, segundo os casos, indicando a situación en nota 59 . Para outras sit uacións en que igualmente se podería pensar nun dobre valor, optamos na transcrición pola resolución como consoante nasal. É o c aso de “auij n ça” 60 , “cóo n go” ~ “cóe n go(s)”, “contee n ”, “Meé n ” ~ “Mee n do” ~ “Meé n dez”, “Mee n de” 61 , “pertee n ças” ~ “per te e n sças” ~ “pertee n scas”, “tee n ”, “tee n ça”. Do mesmo xeito, en formas verbais d e terceira persoa de pl ural con n asal palatal na síl aba final , resolvemos o trazo como nasal implosi va (poýna n , pona n , tena n , tijna n ~ tina n ~ t yna n , vena n ), o mesmo que en “quine n tos” ou “quinó n ”. Pol a súa banda, cando o sinal pode valer por til de nasal e/ou de vogal, como en “quinöos” ou “Mara näao”, priviléxiase a segunda opción 62 . Unha últim a posibili dade no tratamento deste trazo sobreposto remite á súa eliminación cando non lle atribuímos ni ngún valor ling ü ís tico, mais deixando constancia en nota da súa presenza no manuscrito. É de s inala r que, no referente ao em prego do sinal expletivo, a documenta ción manifesta un i ncremento progr esivo do us o desde os primeiros documentos en galego ata os máis serodios 63 . Partindo dun conxunto 56 Ind icamos en n ota, po rén, as variante s ih — u x o (Ihesu Cristo 238 .18, 244 .35) e jhes — u (Jhe sucristo 143 .30). 57 Nalg úns ca sos o trazo concorre c on outro pro cedemento de ind icación da n asalidade vocálica, como en algu — na (66.1 6), vn — a (103. 4,65) ~ un — a (109 .22), que tr anscr ibimo s “algun a”, “vna ~ una”, o u d a palatalida de da n asal, como en cozin — ha ( 115.12-1 3), qu e se leu “cozin ha”. En ambas as situac ións anó tase que a palabra leva un tr azo sobrepo sto. 58 É o qu e aco ntece e n b öoa, Casden äao, Ca steläao, Chäao , chä ao, Çib räao, çidad äao, con diçöo es, curm äao, Feram o n täaos ~ Far amo n täao s ~ Faramo ntäao s, Giäao ~ Jjäa o, yrmä ao(s) ~ h irmäao , Ju lliäao, Jusäao, m äao ~ mäaoo, Maranäao, pe ssöoa, säao , Ssauasch äao ~ Sauasch äao. 59 Tratam os da mesma m aneira o caso de “tëed es” ( te — e — d — s 121.7). 60 Na fo rma avi — n ça (134.6 ) anótase que leva un tr azo sobre posto. 61 Inter esan tam én a este parámetr o ed itorial outr as abreviacións do m esmo to pónimo co mo mee — d (Mee n d e 149 .5,14[2] ), md — e (M en d e 153.11) , me — de (Me n de 213.11 ,17). 62 Qued aría aín da p or in dicar a lgun ha situació n d ubidosa can to ao tratame nto d o traz o sobr eposto, ca so de pa — s (pa e s 8 2.30 ). 63 Nalg úns documen tos do século XVI (cf. CD 2 74, 2 79), a proliferació n do tr azo sobrescrito levounos a prescin dir d a anotación d este sinal sen valor , pois afecta á maior p arte das pala bras d o documen to. Introd ución 77 representativo da numerosa casuística d este trazo na CD, indicaremos algunhas motivacións que explican o seu emprego. Así , apunta n para unha i nfluencia da escrita latina formas como an — os 64 , com — o , costum — e , dan — o (s ) , do — na , e — 65 , engan — o , mi — ll ~ mj — ll ~ my — ll , nom — e 66 . Noutros casos, o emprego innecesario do trazo encóntrase vinculado á representación d e d eterminadas grupos l iterais, como é o c aso do díg rafo ch ( a ch — ado, ach — aria, ach — ou, cha — mados, Ç igach — os, Sanc — hes, Sa nch — a ) 67 ou do grupo gn en formas como rregn — o ~ rreign — o, sign — ada, signa — l ~ sygna — l, sign — ar, sign — o . Ademais, en num erosas ocasións ten un carácter redundante, poi s consérv ase o trazo na representa ción da palabra cando esta se es cribe por extenso 68 . Da mesma maneira, con corre habitualmente na representación d e palabras que presentan un hiato, s obre t odo homorgánico, pol o que se establece unh a vinculaci ón evidente entre este uso do trazo e a representación da nasalidade vocálica. Afo — nso , agoard an — te, aja de — s, alfa yat — e, algu — nd, a nt — e, be — n ~ be — m, c astel — la, çe — m ~ ç en — t, co — nue — to, come — r, comu — nalmen te, Cou — nb a, deu — s , di — to/a, do — m 69 , e — n, erdame — nto, exe — nte, ge — nte, ge — rra, Gon — çalu o ~ Gon — çalo , he — rdad es, Joha — n, ju n — to, lib — ra, libr — e, ma — tade ~ me — tad e, me — s, men — o r, molle — r ~ mu lle — r, mon — g e, moue — les, my — ngua , pa — n, pag u — e, Palme — s, paramen — to, parede — s, p arte — s, pen — a, person — a, presen — te, q u — er, sa b — am ~ sa be — am ~ sab be — am ~ sab y — am ~ sab be — a n, salu ant — e, S an — t, segu — nd ~ segu — nd o, sen — pre, sigu — e, ta n — to( s), te — n, ten — or ~ then — or, ten — po, ter — ra, tre — s, treze — n tos ~ trese — nto s, Un — tes, vose — s ~ vo ze — s, vyre — m. a — a tal, ab o — o(s), acae — sçeu, ald e — a, artigo — o( s), cabido — o ~ cab jdo — o, cae — r, ca — e ra, Çeleiro — o, declara ndo — o, de gra — o, demandandoo — s, dua — s, enp ee — sca, forma — es, yre — e s, julgan do — o, le — er, ljnpe — o , ma — as, mea — tad e, mee — smo, me — o, Mo — or ~ Mo — or, mo — ordo mo, noue — es, Nouo — a, o o — ra, pa — aço, Pa — a z ~ Pa — as, po no — o, po — o, preçe — o s, proue — er, pro ue — erede s, qu are — enta, Rruge — es, S anto me — e, ssee — ndo, see — r ~ sse — er, ssee — lo s, ta — a s, Teme — e s, t hee — g as ~ tee — ga(s) , tido — o, todo — o, traspaso — o , Va a — o, Va a — sco ~ Va a — squo, Ve — er, vo o — ntade. Por contraste cos exemplos que vim os de sinalar , é discutible o carácter accesorio do sinal en determinadas formas; o tratamento que r ecibe, que pode ter importantes consecuencias na inte rpretación ling ü ística das mesmas, no n exclúe o utras interpretacións. Por un lado, optamos pola eliminación en “most eyr o” (77.2,4,7,1 3,14,18, 64 Por analo xía tamé n se coloca o traz o sobre o mesmo segmento ca ndo vale p or “a nós” ou en palabr as como no — s (nós), u o — s (uoz) . 65 Na escrita latina valía por “e st”. Usado pa ra r epresen tar a form a v erbal ro man ce, tr anscribímolo co mo “é”, aín da que na documen tación tam én hai testemu ños de formas como “est” o u “este”. 66 Téña nse en conta, porén, a ocor rencia de form as como “d onna” ( 124.12) ou “ annos” (124 .60), curio samente nun docum ento en qu e <n n> se usa co valo r d e na sal palatal: sen nor ío (1 24.5,1 4,20,44 -45), Espann a (124 .11,44), galin nas (124.1 7,49). 67 Men énd ez Pida l (1976 5 : I, 227 n. 2 ), ao ref erirse a que este sinal “acom paña especialmen te á algu nos gru pos de co nsonantes”, apunta en re lación a este dígrafo q ue “sirve p ara indica r qu e la c y la h forman un signo que rep resenta un solo sonido ”. 68 Segund o Sánche z-Prieto Bor ja (199 6: 37-38), “los trazo s expletivo s dictados por las leyes de la cursivid ad se hicier on cada vez más frecue ntes, p ropic iados po r el pred omin io d e la imagen visual so bre la ac ústica, por lo que el e mpleo corr iente de grade con lineta pro piciará g rande también co n rasgo superp uesto, lo que presta aspecto v isual d istintivo a la palabra”. 69 Con sideramo s no en tanto que n on é innece saria n a fo rma d e tr atamen to en “d o n Nafon so ” ( d o — nafo — n 154 .16), de acordo coas lectu ras “d on Nafonso ” ( don nafon so 1 58.17; donnafonso 1 75.8) e “do n Nafom so ” ( don nafo — m 166 .24). Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 78 20[2],23,26,34) 70 ~ “most e i r o” (146.7) 71 , “pe rtencas” (130.10 ) 72 , “escriuõ” (155.3 5, 156.39, 157.33, 161.62, 163.45, 164.75, 172.87, 174.57) 73 ou nos topónimos “Rramjrás” (166.61, 167.3) e “Gondi ás” (213.20 ,25) 74 . P ola con tra, nas lecturas do prenome Nuño e o patronímico correspondente, N uñes ~N úñez , int erpretamos o tra zo sobr eposto como til do n , pois é probable que se desen resultados con nasal palatal de stes elementos onomásticos 75 . Ofrece m enos dúbidas a interpretación do trazo como a breviatura de consoante n asal implosi va en “calu n pnya” (123.10,69) ~ “calu n pnja” (123 .69), “da n pnos” (133.46) ~ “da n pno” (190.63), “conde n pnou” (135.60) “sole n pne” (195.23 ), aínda que as atestacións ofrecen tamén a posibili dade sen a c o nsoante 76 . No caso do actu al home , tratouse o trazo de maneira dife rente nas form as do singular e do plural. En om — e ~ hom — e (tam én ohm — e 134.22) elimínase o trazo segundo os abundantes testemuños d e ome e home 77 . P ara a forma de plural, que atest an as formas ómees (90.25), hómees ( 97.10), ómëes (68.17, 12 3.185,208,212,238, 212. 35,47,60,64,73, 109,177), atribuím os ao sinal xeral o valor de e en todos os casos: om — s (om e s 31.12, 126.22, 135.22,24, 138.3 1, 141.50, 143.32, 145.4 4, 146.29, 147.32, 190.5 6), hom — s (hom e s 199.26), ome — s (óme e s 76.32, 82.51, 123.174,202,257, 124.52,69, 131.26, 140.41, 179.17, 186.11,26), hom — es (hóme e s 155.32, 161.42). Antes de pechar este apartado, é pr eciso cham ar a atención sobre un aspecto formal relac ion ado con este sinal xeral que é importante valora r, sobre todo na súa interpretación como til de nasalidade vocálica. C omo xa se apuntou máis arriba, o sinal xeral d e ab reviatura pode adopta r m oi diversas fo rmas durant e o pe ríodo que cob ren os pergamiños de Santa Comba de Nav es. Neste sentido, cómpre advertir en relac ión coa documentación en g alego que en ocasións o sinal concorre cun tr azo “ondulado”, herdeiro do acento dobre que costuma aparecer sobre vogais en hiato 78 . Neste caso, o trazo curvo recibe o mesmo tratamento có sinal xeral sempre que ocorr a coas mesm as funcións ca 70 Noutros do cumentos do mesmo redactor , o monxe notario Gonzalo Pérez, aparecen a s formas “mostey ro” (73 .10,14, 75. 2,8,9-10 ,29, 86.2,6,9,1 3,15,17) e “most eyr o” (8 6.8,11 ,19,26). 71 No mesmo do cumen to, pa ra alén de “mo st e i r o” (146.20 ,30), encon tramos “m oest e i r o” (14 6.1,5,10,12 ,14,19), “moest eyr o” (1 46.19 ), “moost e i r o” (1 46.27) . 72 No me smo do cumento entendemo s que o tra zo vale por co nsoante nasal im plosiva en “ perte n sca” (13 0.26). 73 O em preg o do trazo é an álogo, na nosa o pinión, ao que se dá en form as c omo escrip — to/a , escrit — o ou escrita — s . 74 Nos m esmos re dactor es da nse as f orm as Rramj räas ( 155 .9, 164 .12, 1 65.3,14, 167.18, 168.7 3) e Gond iäas (213.2-3 ), resp ectivamente. De inter ese pa ra este seg undo ele mento é o testem uño de “Gu n diá ns” (251 .28). 75 Boullón (200 7: 302-30 3 n. 25) co nsider a lexítima a fo rma “Núñez ” dada “ a existencia du nha v ariante mediev al Nunio (de onde Nuño )”. 76 Cf. ca lupnya (12 3.237) ~ calup nja (124.31) ~ c alupnia (124.52), calunpnja s (212 .114); condepn ase (13 5.42,44); solempn es (253.3). 77 Téñ ase en con ta qu e en ocasións surxen abreviad os o m — ~ hom — , polo que aparecen incluídos m áis arr iba na ex emplif icación do sinal xeral co valor de e . 78 So bre o ace nto dobr e e as súas dive rsas f orma s na escr itura gó tica galega , v éxase Lu cas Álv arez (1 950: 79- 81), que in clúe bastante s exemp los en rep roducción f acsímile. Introd ución 79 este (v. Láminas V-C,E,F ); de non s er así, recibe o mesmo tratam ento có acento duplo (v. Láminas V-A,B,D). 4.2.1.2.2. Sinai s especiais e m odificacións l iterais. O si nal tironiano , como xa se adiantou m áis arriba, desenvólvese como “ e ”, co a intención de facilitar a lectura cun desenvolveme nto máis próximo da realidade fonétic a, aínda que a conxun ción sen abreviar se escribe pol o xeral “et” 79 . A correspondencia fónica d a conxun ción fica de m anifesto en forma s como “e(t)u” (164.52, 72, 165.8,9,13, 15[2],21, 166.54,62, 167.18,27, 174.44,53) para o pronome perso al, no caso de he(t) (147.25) para a fo rma d a P3 do presente do verbo ser ou no emprego do si nal tironiano para esa mesma forma verbal (“ é ” 244.16,21), cuestión sobre a que se chama a atención en not a. Nas tres ocorrencias da palabra et cétera , pode ocorrer escrita com o <et> ou en forma abreviada, caso no que optamos por ler et . etc étera 123.66 et c étera 123.67 et c étera 250.19 A abreviatura de con resólvese sempre en cursiva ao implicar un ha con soante nasal impl osiva, t al como foi establecido ao tratarmos dos usos do sinal xeral de abreviatura que envolvía n a elisió n dunha nasal. O desenvolvemento citado, que se apli ca aos casos que máis abaixo se refiren, practícase d e igual xeit o para as di versas formas da conxugación do actu al c umprir ( con prir ~ con pli r, con p r iõa, con pria, con pra, con prisse ~ con prise, con prisen, con p ríndoa), aínda que se do cumentan tamén formas con inflexión da vogal ra dical, mais sen ser hexemónicas 80 . A solución com ante p adóptase para os documentos do notario Pedro Eanes 81 por ser a g rafía d a nasal d e referencia bilabial a empregada perante conso ante bil abial. Aínda aparece desenvolvido como cun en “cir cun sta n ç ias” (123.20 5): con , Con b a, con ca n beam e n to, con c luso, c on d içöes ~ c on d içöoes ~ co n dy çöes, co n diç ó n ~ con d icón ~ co n dicó n , con feso ~ co n ffeso ~ c on ffesso ~ c on ff essos, con féssoa, con firm açó n , con f irmado, con no, con posta, con p ra ( subst.), con p ram os (v. co mprar ), con p rara, con prid ame n te ~ con p ridam en te , con prid os, co n p ridores, con selo ~ con ssello, con sentisse, co n stre n iu da, co n suu, con tad o(s), con ta ( subst.), con tar, con teen, con té n ~ con tén ~ con tem , con te n d a(s), con te n dese, con te n d ía n , con tëhúdo ~ c on tïúdo ~ con tiú do, con teúda ~ co n tëhúda ~ con tiú das ~ co n tïúda s ~ con tjú das , con te staçó n , con te stada, co n testaua, con tía(s), con tijña ~ c on tijna, con trad içó n , 79 É usad o co v alor de e in icial en “ex ente” (24 8.11, 249.9 ), situación que se ref ire en nota. 80 Cf. f orma s co mo: cu n prir ~ cu n plir, cunpr iredes ~ cu npliredes ~ cu n p lyrede s, cu n pla ~ c unp la ~ cu npra ~ cu n p ra, cunprad es ~ cu n plades, cu n pra n ~ c unplan ~ cunpla n , cu n plir des. 81 Nas seguin tes p alabr as: com p anó n (65.3 ,16), com prir (65 .6,11[2],16 ,22,27,29, 32,33,34,35,3 6), com pr ía n ( 65.12), com prid am en te ( 65.12 ) ~ com prid ame n te ( 66.3), com p aneyro (65.15,16,2 3,33,36), com pr isse (65. 21). Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 80 con tr adiseme n to , c on tradizendo , con trap to ~ con trau to, con trario, co n uén ~ co n ué n , con uen to ~ con u e n to, con uo sco. A abreviatura de er , re e mesmo ar , con variadas rea liza cións nos manuscritos e que aquí representamos como un sete sobrescrito 82 , non se indica na súa resolución con estes valores 83 , a non ser en casos nos que se podería transcribir como re ou como er . É o que acontece co adxectiv o entrego ou as diferentes formas do v erbo entregar 84 , do mesmo xeito que no seu emprego sobre a letra p en determinadas pa labras. Como se pode comprobar n a exemplificación, o valor da abreviación sobre esa letra é sempre re 85 , a o tempo que para reducir per se usa a modificación literal p , tal como se v erá máis abaixo. Por iso, transcribimos en cursiva no caso de “p er sonas” (158.7, 17 5.13,15, 205.9), habitualmente grafiada c on p , e info rmamos da s ituación do manuscrito en nota, ao tempo que lemos “p re sona” (2 15.4,19[2],20) cando esa forma é empr egada p or extenso polo notario (cf. presona 216.37,38, 223.28[2], 229.42,44,45; presonas 216.51, 229.44) 86 : açerca, anyu erssario ~ aniuersario ~ v njuer ssario, aqu eeçer, aue r, çerc oýto ~ çerc oíto, Ç er deira, çertificad os, çerto, c ontradiser, dereituras, dereita, de reyto ~ dereito(s), diser, esteu eron, fazer ~ ffazer ~ fa ser, feser , fesera , feserm os, Ff er n á n ~ Ff er nán, Ff er na n d e s, ffer reyro, her dade 87 , herd am en tos, jnter ese ~ jnteresse 88 , merc ador, mer çee, mester , meter, meterd es, mou er, ouuer a, ouu erdes, p ercad es, p ersuy a, pe rteeçen tes, p ertëeçer ~ perteeç er, pod ería, poderiamos, p razer , prouu er, re ceberom, term io(s) ~ ter mjo ~ termyo ~ termïo ~ tér mjño ~ térm iño~ térmjno, terza ~ terça, touer, u erdade, u erde ~ [Castro] U er de, ueru o, value r. 82 Unh a fo rma semellante presenta a abr eviatur a de er sobre v , co tr azo in ferior do sinal c ruzando o h astil da letra, e q ue recibe o mesmo tra tamento qu e aque l (aver, ou ver, to verd es, ve rdade, ve rdad e i r am en te, verd adeiro, v ertude; [ Castro] V er de, [ Fonte] V er gei r a ~ V er g eira ~ V e r gejra, V er naldjn o, V er tolameu ). 83 Do mesmo xeito se proc ede cand o asume o v alor de er o trazo xeral (h — dade, t r — a, h — dam — to / h — dame — to (s) / h — damen to). 84 Ad ópta se n orma lmente a so lución re , co mo en “ent re ga” (62 .6,8,11 , 86 .5-6, 131.14 ; “en t ré galle” 8 6.6 ), “ent re ga ua n ” ( 62.6,8), “ent re ga sse” (65 .14) , “en t re go” (95 .4, 11 0.3, 1 23.139, 1 31.2,5, 143.8,16 ; abrev iado en t — go 87 .3), “ ent re gar” (135.48), “ent re ge” (143.22) , “ent re go u” (147.7), “en t re gos” (196.1 1). Excep túase o caso de “ent ér g oo ” (6 7.10) que se desen volv e ten do en conta os testemuñ os po r ex tenso do notar io Xoán Ar es (ente rgo 68.9,22 ; entérgo llas 68.19; entergámolo 69 .20). 85 Co mesm o va lor é emp regada meno s frecuen temente a abreviatura p — . 86 Casos análog os so n os de “ ap re ç ebido ” (20 4.4), d o qu e na CD hai exem plos par a a s dúas lecturas (apr eçebjdos 1 98.4, ap erçeb id o 214.3) , e “p er turbar ” (207.20), que só así se do cume nta (pertu rbar 211.21, 213 .19). 87 Na edición chámase a atención sobre casos c omo o de “ h er edad e” (h 7 edade 70.4,7), deixando o desenv olvem ento en cur siva, ou “h e red ades” (h 7 redades 240 .24), onde tam én anotamos o valor da abrev iatura. 88 Do mesm o x eito se pr ocede en “jn tere s e” (jnt 7 e — e 1 45.40[2], 162 .17, 183 .27, 188.22, 189.13, 2 02.25 , 205 .16, 206.16, 207.23 , 208.33, 209 .20, 210.22) e “jnteree se” (jnt 7 eese 147 .29, 151.38, 152 .32, 170.2 6), mais n on can do se u sa co n o utro v alor: “jn t ere se” ( jn t 7 se 177 .23, 191 .21), “jn te res e” ( jn t 7 ee 1 80. 20, 182 .13). No utras f orma s redu cidas da p alabra nas qu e non intervén este sina l abrev iativo, resólvese tamén en cu rsiva: “jn te r es e ” (jntee — s 1 54. 33, 155.28, 156.31, 166.51, 167.2 2), “jn te res e” (jnte — e 158.30, 163.28, 164 .65, 168. 60, 174. 47), “jntere s e” ( jntere — e 231.38, 234.34). No n presentan ningú n tipo d e abre viatura enterexe ( 175.1 8), jnterese (184 .25-2 6, 198.41, 20 1.33, 211.26, 213. 22, 2 16.52, 217 .24, 2 36.29 , 239 .30, 244 .32), ynterese ( 192.21 , 212.69 -70, 250.18 ), enterese (2 43.40 ). Introd ución 81 acreçe n tam en to, apresen tar, c hantre , entre ~ o ntre ~ v ntre, e spresame n te, la ured es 89 , liure, meestresco lla, outre, preço ~ p rezo, preegador es, pregu n tado(s), prelado ~ prellado, prem ja, prescrip çón , presen ça, p resentado/a, p resente( s), pre sentou, pr estado, préstem o ~ préstamo, pr estes, P re to, pr eyto, sangr e, senp re ~ sempre ~ ssenpre, sobre , trebu to, tr elado, T re lla, tres, trese, trezen tos. embar ge, no tario, viga rio ~ uigario 90 . Si se resolve en cursiva cando aparece usad o con valores diferentes dos indicados. Así se procede cando vale por r , sit uación que se sinala en nota, en “senp r e” (93.3, 198.31,36,46) ~ “ssenp r e” (98.7), “liu r e” (93.7, 98.20, 101.15,31, 102.27), “liu r emente” (93.8 ), “p r eyto” (98.15) 91 , “p r azer” (98.27, 99.27, 101.15, 102.8,3 3) , “enp r azame n tos” (99.8), “ont r e” (102.7,8), “caual lei r o” (112.28), “moestei r o” (114.3,25, 115.30, 116.18), “p r eegadores” (133.26), “janei r o” (134.2), “mane i r a” (134.18), “So[u]e r ” (143.3), “escudei r o” (143.3), “paradei r os” (145.12), “çapatei r o” (150.26). Con diversos valores está imp licada na abreviación do segmento eir 92 . Neste caso, s e a elisión inclúe a semivogal, no de senvolvemento teranse en conta os usos do redac tor (y ~ i ~ j) 93 na representación do ditongo 94 : e ... r : A lu e i r o, Aren t e i r o, arm e i r o, Barr e i r o, çap at e i r o, Ca r n e i r o, Ca r pen t e i r o, Carr e i r a, c astjn e i r os ~ castin e i r o s, cau al e i r o ~ cauall e i r o ~ cau al e j r o, Ç e r d e i r a ~ Çe r d e i r a, d jn e j r o(s), escud e i r o, f e i r a, Ferr e i r o, feu er e i r o, fig e i r as, f or e i r o, h erd e i r a, jan e i r o ~ jan e j r o, Jubit e i r o, l e i r a(s) ~ l e i r o( s), mad e i r a, m an e i r a ~ m an e j r a, moest e i r o ~ möest e i r o ~ mo st e i r o ~ m oost e i r o, mo n e j r o ~ m oyn e i r o , Mor e i r a, Ou lju e j r a, Ou t e i r o, pare d e i r o(s), p edr e i r o , Per e i r o, Pin e j r o , pit e i r o, p rim e i r a ~ prim e i r o (s) ~ pr im e j r o ~ pr im e j r a, pu strem e i r o, Rrib e i r o, rrig e i r o, Rrod e i r o, Sooll e i r o, Tel e i r o, terç e i r a, v aled e i r o(s) , verd ad e i r o ~ uerd ad e i r o. 89 Á interfer encia desta fo rma h ai que rem itir o emp rego d o sinal a brevia tivo co v alor de ra na escrita de “lau ra r edes” (2 04.3), cir cunstancia re ferida en nota. 90 Nas dú as últim as palab ras é f recue ntemente u sada co valor de a ri . Non se sinala a resolu ción en “uigar io” ~ “v igario” (ocasionalm ente abreviad o vig o ), po is am bas as for mas e stán amp lamente docu mentadas sen a brev iar unicamen te baixo esta fo rma. Do mesmo xeito se p roced e para “n otario”, palabr a a miú do abr eviada e de mú ltiplas m aneiras que transcribim os sem pre sen ning unha in dicació n: no — t , no — tio ( a me sma ab reviatu ra p resenta un valor difer ente en n otorio 12 3.216), not r , not r io , not 7 , not ∞ io , not ∞ . Son rar as as formas p or exten so doutr o tipo, co mo notaryo (108.2 6, 171.31, 175.21). 91 Tran scribimo s de igual maneira a abreviació n pey — to (268 .9,24). 92 Por ana loxía con esta situación, chega a ser empr egado co v alor de oyr e n “Co rred oyr a” (13 8.10,16) e mesmo co de o eyr en “rraç oeyr o” (1 79.23) e o e...r en “rraç oe i r o” (2 10.27). Par a am bas as palabr as anotam os a for ma do m anuscrito. 93 De non atestarse a me sma p alabra por extenso, ob sérvanse as ocor rencias do ditongo [ej] con i ou co n y . Nos docu men tos do no tario Garc ía Fernánd ez de Rend al prefír ese j p ara a semiv ogal, que, como x a se viu, presenta u nha f orma moi semellan te á de y , e c on esa g rafía se resolven as abrev iacións, a non ser no docu mento CD 2 64, qu e fixo escribir “por outro”, onde predomina y . 94 Calqu era abreviación que afecte ao d itongo [e j] resolv erase, po is, en c ursiva, como n os casos d e fft — a ~ ft — a (ff ey ta, ff e i ta ~ f ey ta, f ei ta, f ej ta), fta — s ( f ey tas, f ei tas, f ej tas), ft — o (f ey to, f ei to ), ft — os (f ey to s, f e i tos), p l — to (pl ey to , pl ei to). Para a abreviatura fct — a (f ey ta 143.19,29), co mo xa se indicou n outro lugar, an otamos tamén a forma do manuscrito . Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 82 eyr 95 : Barr eyr o , çapat e yr o, Çapat eyr o s, Car n eyr o, c ar niç eyr o, c auall eyr o, c ome n d eyr o, co n pan eyr o, d in eyr os ~ djn eyr os, escud eyr o ~ scu d eyr o, F err eyr o ~ Fferr eyr o , ffig eyr a, jan eyr o, man ey r a, most eyr o ~ mo est eyr o 96 ~ mö est eyr o, p alat eyr o, Pin eyr o, pit eyr o, po rt eyr o ~ Po rt eyr o, prim e yr o/a, prim eyr ame n te, p ustrim eyr o ~ po strim eyr a, qu art eyr os, rre nd eyr os, Rrig eyr a, Rrig eyr o, Sardin ey r a, sest eyr o, Su eyr o, ter ç eyr a, theso ur eyr o , uerd ad eyr os, valed eyr o ~ ualled e yr a 97 . eir: Carr eir a, din eir os ~ diñ eir os, feue r eir o, man eir a, m oest eir o ~ most eir o, Por t eir o, postum eir o , prestam e ir o, pr im eir o/a, r rig eir o, terç eir o/a, the sour eir o, verdad eir os. yr: carn e yr o, c aualle yr o, ffeuere yr o, m oeste yr o 98 , p u s trime yr o. ey 99 : moe st ey ro, test ey r as. Fóra da exemplifica ción anterior quedan aínda outros valores d o sinal en palabras tales como dereit a , dereito e diñeiro , que ademais surxen ab reviadas mediante outros procedementos braquigráficos: Dereita: d ere ita (d 7 ita) 100 , d erey ta ( d 7 ta), de re y ta (d ere 7 ta); d e r e y ta ~ d e r ei ta ( drt a , drt — a, drt ∞ a), d ere jta (djt a ). Dereito: d ere ito (d 7 ito), d erey to ~ d erei to (d 7 to), d e r ey to ~ d e r ei to ~ d e r e j to (dr 7 to, d r — to, drt o , drt ∞ o), d e r ey t o (d rt 7 , drt ∞ ), der ey t o (dert 7 , dert ∞ ); dere y to (dere — to), der ey to ~ der ei to ( dert o ), d e r e ito (dr — ito), d ere jto ( djt o ), d e r ei t(i)o (d r ∞ tio), der e i t(i)o (de r ∞ tio). Dereitos: d ere itos(d 7 itos), d erey to s ~ d erei tos (d 7 tos), d e r ey tos ~ d e r ei tos (dr 7 tos, drt — os, drt o s, drt ∞ os); d e r e jto s ( dj r tos), d er ey tos (der t o s), d e r eit o s (d r o s), d e r e ito s ( dr — itos), d e r ey t o s ~ d e r ej t o s (dr — ts, drt ∞ s), d ere jto s (djt o s), der ey t o s (d ert ∞ s). Diñeiro 101 : d i n eyr os ( dn 7 os), din ey ros ~ din ei ro s ( din 7 ros, d inr — os), dj ney r os ( djr 7 os), d in eyro s (din 7 s); din e y r os (d in — r), d i n ey r o s (dn — r), d i n ey ros ~ d i n e i ros (d nr — os), d i n eyros (dn — ), d in eyros ( di — n), d ineyros (dm — ), d ineyro s (d — s), d i n ey r o s (d nr — s), djn eyr os (djno — s), djn eyr o (djn o ), din eyr os (d in o s), diñ eyr o s (din — o s), d in ei ros (d r o s), d ineyr os ~ d jneyr o s ~ d inejr os (d o s). Xa no século XV este elemento braquigráfico sur xe a miúdo como modifica ción literal de vogal, unido a esta en forma de bucle (v. Láminas de VI), asumindo o valor habitual de r , que se resolve sen ind icación exceptuándose, de acordo co xa exposto, cando se emprega no grupo eir ou nos elementos onom ásticos 102 . Sinálase i gua lmente co 95 Ao igual que pod e asumir o trazo sobrepo sto o v alor d e er , cab ería a posibilida de de interpretalo como abrev iación de eyr n algú n caso en que o resolvemo s como nasal im plosiva. Pensamo s en “ co m panó n ” (65 .3,16) nun d ocumen to onde tamén concorr e a forma “ com pa neyr o” (65.15 ,16,23,33,36). 96 Este de senvolv emen to correspon de tamén á abreviatu ra moest o . 97 A form a “ff eyr a” remite ás abreviac ións ff ä a ( 105. 17), cun trazo en diagon al que cruza as siglas de dereita a esqu erda, e ff a (140. 40). 98 O mesm o valo r se atr ibúe á abrev iación moste o (mo ste yr o 240.1 ,6,10,12 ,25,26,31,33) . 99 En “ prim e y ros” (129.28, 45) e “qua rt ey ros” (9 8.18) o d itongo abré viase median te trazo xeral. 100 Non se xulgou necesario sinalar en cursiva este valor en rreuerendo (199.35 ). 101 Co mo form as p lenas temos din eyros (73.7, 75.21 ,22, 76.24, 140 .12, 217.10[2 ], 2 19.16, 220.13,14 ), dineyro (77.1 0), deñeyros ( 138.20 ), dyne yros (222.19 [2]). 102 Cf. o s casos c auallei r o, lei r a, le i r o, pr imei r os; Ag uja r , Ça r ça, Ca r ballido, Ca r doso , Ca r n e i r o ~ Ca r n e j r o, Ca r pen t e i r o, Cast r ello, Çe r d e i r a, Çe r dey riñas, Co r noses, Ga r çía, Gote r , Lag a r , L eono r , Introd ución 83 itálico o desenvolvement o daquelas fo rmas que, como xa se viu, admiten varias l ecturas (emt r ego 157.15; ent r ego 165.11[2]; ent r egase 161.1 4; ent r egar 161.29,39) 103 . A abreviatura de per ~ p ar desenvólvese segundo corresponda 104 e s ó se indica en cursiva nos casos sus ceptibles de v arias interpretacións (p er , p ar a). Ocasionalmente presenta out ros v alores diferentes dos referidos, que n a edición aparecen marcados en itálico e acompañados de nota, como os de pr (sse n p r e 99.11, p r eyto 99.15), pre (ssenp re ” 105.5; p re sent[e] 156.3 ~ p re sente 158.3, 163.5, 164.5[2],60, 165.2,3,14,29,32, 166.54-55,65, 167.18-19, 168.65, 172.23; p re sentou 165.4; p re sentada 165.7; p re sentes 165.9, 167.26, 201.27; p re ço 167.15, 168.50; p re sença 172 .4; p re sentar 172.79), p...r (pa r te 130.1 3,16,28, 235.31; po r que 161.19-20; rrepa r edes 182.4, 188.7, 206.5, 207.13, 208.11; pa r edes 183.8, 202.8; rrepa r e 183.16, 205.10, 206.10; pe r sona 274.13), pro (p ro ueer 138.18) ou pe (p e rtene n ça s 214.12-13 ). Para a modifica ción literal q ue abrevia pro procédese igual ca no caso ant erior: non se sinala na s úa resolución (procurador, produçó n , prol ~ p roes, prometemos, promutaçó n , propia, propiadade ~ propiedades, propiatario, propöer, prouados [‘poboados’], prouando, prouarey, proue [‘pob re’], proueades, prouuer ), a non ser que presente un valor especial (p re gunta 161.33, p r op yadades 264.31). A abreviatura de quan , modificación literal de q con a sobrescrito, ao implicar unha consoante nasal implosiva, transcríbese “q u a n ” (q u a n tos 65.1; q u a n to 65.5,11, 95.23). O m esmo sím bolo, agora coa sobreposición dun trazo, abrevia quen e recibe idéntico tratamento editorial (q uen 75.23; q uen quer 80.16, 95.22). e q u a n to (95.23) e q uen con tra ( 75.23) A abreviatura de que (q — ) resólvese se n cursiva 105 , polo que as ocorrencias de <qe> reproducen as form as do m anuscrito 106 . É excepcional o caso do numer al çinq — Ma r garjd a, Ma r q u iñ a, Ma r tõn ~ Ma r tín , Ma r tjno ~ Ma r t yñ o ~ M a r tyno, Mo rei r a, Pyxo te r ía, Pum a r , Sa r m en to ~ Xa r m en to, Vee r . 103 Ofre ce meno s dúbidas, n a nosa o pinión, este b ucle no e d a sílaba tón ica de ingrato . Ed itamos “jngr [a]to” (1 54.44), “ jngr[a]tus” (1 56.19 ), “jngr[a]to s” (164.44 , 165.46), “y ngr[a]tos” ( 174.41), anotando a for ma do m anuscrito, que levaría a ler “jngre to(s)” ~ “yngre tos”, “jng retus”. 104 Como p er , adem ais d e nas d iversas fo rmas do ver bo pertencer (per teeçer ~ p ertëeçer, p ertëesçe, perteen çen, per tëeçía, perteeçese ~ p ertëesçese) , en: enper ador, p erante, perca, pe rcades, per das, perd ería n , perdö ar, p erdoe ~ perd om, perffaça( n ), permeesca, p ero, persu ýa, persoýr, persooa ~ p ersoa ~ persöa ~ p erson a, p erteenç as ~ perte e n ças ~ pertenç as ~ p erte n ças, perteesçen tes ~ perteesçe n tes. Está co valor de par en: a mpar ado, anparar , parad e i r os ~ p arad ei r os, p arame n to, paran ças parte(s), p artiçón ~ partiçó n , partida, partidos, rrepa rame n to, rrep arar, rrepare. Na onom ástica, adem ais de no topón imo P ar adela, empré gase nas abreviación s p o ~ p o (P er o) e no mesm o prenom e con elisión da vogal final en pean — s (P er ’Ean e s) , p an — s (P er ’An e s). O patro nímico co rresp ondente redúc ese a miú do con esta mod ificación literal: p ez (P ér ez) ~ p es (P er es), p z (P ére z) ~ ps (P ere s). 105 Cf. aq ueeçe r ~ a queec er, aquee l ~ aq uelles, aq uela(s), a quelo ~ aq uello, aqu esto, ar ranq uedes, esterqu e, fiq ue ~ f fyq ue ~ f iquen , qu e, queb ra n tardes, q uebr edes, que n, q uer, qu eredes, qu erelar, Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 84 (çinq ue 92.16, 106.12,18, 110.19, 111.33, 123.148), que decidimos resolver en itálico á vista da diversidade de formas rexistradas nos docu mentos: çi — qe ( çi n qe), ç inco, çi — co (çi n co), çynquo, çinquo (çinq o ), cinquo (cinq o ). M árca s e igualmente o desenvolvemento do sinal cando se usa co n outros valores, i nformando da situación do man uscrito en nota, en coherencia co tratamento dado a outros element os braquigráf icos: qu: aq u eeç endo (106.20), çinq u ee n ta (197.25), ffyq u en (10 7.19) ~ fiq u en (1 43.20, 2 50.19) , pesq u ey ras ( 133.28), qu alq u er ( 150 .23, 169.14 , 18 5.25, 187.1 8, 18 8.21, 189. 13, 1 90.76,97 ,101, 191 .21, 192.2 0, 1 93.17, 1 97.22, 19 9.27, 202 .24, 203.2 8, 205 .15, 206 .15, 208. 32, 2 09.19, 21 0.21, 212 .83, 2 13.19 ,21, 2 50.17) ~ q uaesq u er (204 .8), q u en (1 07.27, 153.34, 18 6.24), quenq u er (197.1 9, 204 .8, 20 7.20), q u er (169.5, 187.5, 188.6, 1 89.6, 191.10, 192.6 , 1 93.6, 197.8, 2 02.7, 203.9, 205.5, 206 .5, 2 07.13, 208 .10, 210.8, 244 .9), q u erendo (182.8), q u isera (161 .24), Rreq u eixo (207.5[2 ]), Vaasq u es (2 07.4), Vasq u es (23 5.34). qui: aq uí (146.31, 160.41, 16 8.33, 187. 23, 191.25, 192.25, 193.21, 194.31, 200.19, 202.30, 203 .34[2], 205.19 [2], 208.40, 209 .25[2]), q ui n e n tos (147.29, 194 .26) ~ q ui nento s ( 213.22), q ui nó n (19 1.6), q ui nta (1 52.15, 192.8, 203.20,2 6, 210.19, 213.12,17), q u i ser ( 15 1.38, 160.3 1, 184.25, 185 .26, 187 .18, 190.99 , 194.20 ,25, 197.1 9,22, 203.2 8, 206 .16, 207.1 8,23, 20 8.33, 209.2 0, 213 .19,22, 2 15.27, 242.1 9, 244.3 1, 250 .18) ~ q u i sier (15 0.24) ~ q u i s e r (15 2.32), q ui serdes (1 51.20 , 160 .20, 1 70.16 , 184 .15, 187.8, 190 .76, 191.13 , 1 92.11, 193.10 , 1 94.11 , 195 .43,44, 203 .16, 205.8, 206 .8, 207.14, 210 .14, 213.13, 216 .35, 222.26 -27, 2 41.12 , 2 50.11) ~ q ui ssierdes (150 .9), q ui sere n (17 9.18, 192.20, 193.17), q ui sermo s (2 15.9) ~ q ui sérem os (22 3.18) 107 , q ui sero n (133.50), q ui sesse (13 3.34) ~ q u i sese ( 147 .28), q ui ssera (82 .24), q ui tado s (219.1 1), q ui tau a ( 147.24), q ui te ( 151. 18, 152 .17, 185.16, 188.10, 191.13, 192.11, 193.10, 194.10,18,2 5, 203.16, 208.16, 209 .9, 210 .14, 213 .13[2], 215.17 ) ~ q u i tes (1 60.19 , 197.1 5), q ui to (216.33 ), q ui tousse ( 133.49 ), rreq ui rades (21 3.14). Ademais, atribuímoslle o valor de qu ey en “saq uey ” (150.29), aínda q ue a presenza de c astelanismos no texto permitiría perfec t amente unha l ectura como “saqué”. Chega mesmo a usarse c o valor de qua (q ua ndo 229.20, q ua nto 229.29), situación que se anota. A abreviatura latina de rum , de escaso us o na documenta ción en ga lego, desenvólvese “r on ” 108 ao e lidir un ha consoante nasal implosiva (for on 110. 41, 131.1) . Dáselle a solución latina na forma “aua n galior um ” (172.25). Da abre vi atura de ser ( poserdes, posero n , qui ser, quiserdes, quisermos, ser , serán, seredes, serue n tes ~ seruentes, sseruiço ~ s eruiço) só se sinal a a resolución, con itálico e nota, dos usos diverxentes: quiss e r (90.16) ~ q ui s e r (152.32), sse r (97.10), Sa r m en to (158.36), s ere des (205.11), pas ar a (207.4,5), s e rue n tes (231.12). quer emos, q uerendo, q uerermos, que ria, qu ero, que stión ~ questiöos, rr eque ridos, saquey , troq ue; Enrr iq ue s, M a n rriq ue , Mo sq ue iro, Rreq ue ixo, Uaasq ue s ~ Uaásq u e z ~ Va asq ue s ~Vásq ue z. 106 Cf. aqeeçe ndo , aqesto, çi n q e, f iqe, qe , qemq er, qer , qualqer ~ qua esqer. Neste sentido , cómp re ter en conta as lectura s que fixe mos de q — e (qe n ) ou fiq — e (fiq e n ). 107 Por e xtenso atéstase que séremos (22 2.17). 108 En rigor , hab ería q ue f alar da ab reviatu ra de um latin o qu e neste caso acom paña un r ( Santos 1 994 : 101 ), tal com o se despren de do desen volvemen to que se fai da abr eviatura. Introd ución 85 A a breviatura de ur ~ or desenvólvese segundo c orresponda sen indicación (cauaduras, de reytura/s ~ dereituras, escriptu ra, natural, pr ocurador 109 , procuraçó n , purgamëo ~ purgameo, pustura ~ post ura, sepultura ~ sopult ura, uentura 110 ; por, outorgamento, outorgam os, outorgante, outo rgaro n , ou torgaua n , outorgo, outorgou). En palabras nas que podería t er ese valor, en ocasións pode valer por r (pu r tugeses 156.17 ~ pu r tugeeses 158.18; pu r gameo 168.81, 186.1; fu r tuýto 207.15; outo r gada 221.39; outo r gamos 223.33) 111 e puntualmente aparece co valor de u (cabad u ra 244.10), circunstancias que se sinalan en nota, ao igual qu e a rara abreviación es cudei ∞ (escudei ro 238.14). Participa ademais n a abr eviación d e der eitura(s) para elidir diversos elementos, palabra que tamén se reduce empregando outros si nais 112 . Na centuria do cat rocentos costuma usarse este símbolo cos valores da abreviatura de er e, en menor medida, cos do a sobrescr ito 113 , emprego inducido pol a sú a proximidade formal 114 . No primeiro caso, re cibe o mesmo tratamento que o sina l abreviativo ao que sustit úe (v. Lámina VII) 115 , sendo que nalgunhas palabras admite diversas interpretacións, como en monest ∞ io , lido “monest er io” (229.2,13,21,24,33,37,38, 45,46,48,50,62), ao igu al que en monest ∞ (monest erio 274.1) 116 , mais transcribimo s “monst e i r o” en monst ∞ io (229.60). A abreviatura de us ~ os desenvólvese sempre en cursiva, como us en palabras en que sempre ou maioritariamente se encontr a esa solución sen abreviar (ap ús ~ enp ús , c us tume, De us 117 , do us , j us to, me us , p us trimeyro ~ p us trymeyro ~ p us trime yr o ~ p us trimeyro ~ p us trim eyr o, se us ~ sse us ). Nos restantes casos resolverase case sempre en os 118 , como acontece co se u emprego na P4 das formas ver bais (aforam os ~ afforam os , auem os ~ ave m os , cob rasem os , con pram os , coñosçem os , dam os , demandarm os , dem os , deuiam os , fesem os ~ fezem os , ma n d am os ~ mandam os , obligam os ~ ovligam os , outorgam os , ouuem os perdöam os , poderiam os , poem os , possam os ~ posam os , quebra n tad os , quitam os , rrecobram os , renuza m os ~ rrenu n çam os ~ rrenu n çiam os , seyam os , seým os , tëem os , ti nam os ), mais tamén noutras formas (amb os , B ocin os , branc os 109 Anó tase a fo rma do man uscrito en p ∞ dor (190.108). 110 Anó tase a fo rma do man uscrito en u ent a (106. 20). 111 Estraña mente úsase con ese valor en “an jversa r io” (2 23.28). 112 Os p ergam iños ofrecen a s seguinte s fo rmas: dt ∞ as ( d erei t ur as), d rt ∞ as ~ d r 7 tas ~ d rt — as ~ d rt a s (d e r ey t u r as, d e r ei t ur as, d e r ej t ur as), drt ∞ a ~ dr t a ( d e r ei t ur a, d e r ey t u r a, d e r ej t ur a), dert ∞ a (der ei t ur a, der ey t ur a), drti ∞ a (d e r ey t(i) ur a), dere t a (dere y t ur a) , djt a (d ere jt ur a). 113 Aparece na abreviac ión do antro pón imo García en g ∞ çia (G ar çía 154. 38[2],39 , 155.32 [2],33,n s , 156 .36[2], 15 7.31[2], 158.36[2], 1 61.3,59[ 2],ns, 16 3.44,ns, 16 4.72, 1 65.52, 166.62, 17 2.83,n s) e g ∞ ça (G ar ç í a 2 03.2, 210.7), b en como en gr ∞ a (gr aç a 183.1, 186 .2, 188.1 , 189.1). 114 Probab lemen te ha bería que vincular tam én á sobrescrita liter al, conc retamente da vog al o , o emprego en th ∞ (th e soureyro 238.2 0), mj ∞ ( m oste j ro 240.1 7[2],18,21[ 2],22) ~ mo st ∞ (mo st eyro 2 74.13,22 ) e esc i pu ∞ (escrip u ano 242.25). 115 Usado cun valo r peculiar en feu ∞ o (feu ereyr o 243.43, 244 .34). 116 Cabería a p osibilidad e de ler “monest e i r o” ~ “mo nest eiro ”, form a híbrida galego- castelá que recoñ ecemo s no caso d a abreviación “th esor e i r o” ( thesor ∞ io 229. 62). 117 De ha rmonía co n esta op ción resolv emos a abreviación ds — tamén en cursiva (D eu s). 118 Ex ceptú ase o docum ento CD 140, en q ue o reda ctor tend e a empre gar us por ex tenso, on de transcrib imos: au em us ( l. 3), ssobred it us (l. 13, 29), derey t us (l. 24 , 28), obriga m us (l. 29 ), dam us (l. 33). Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 92  Maior . A abr eviatur a m or de senvólvese normalmente “M ay or” 148 . A resoluc ión “M o or” (11 4.7, 127.4 ) atende á for ma u sada po r extenso no mesmo d ocu mento, men tres que se transcrib e “M or” (172.25 ,46,71,72,79 ), con indica ción en nota da for ma do m anuscr ito, cand o o red actor usa sen abreviar a f orma Mor (1 72.15) 149 .  Martiño . Rep resentan este prenom e múltiplas abr eviacións, co mo m r jn (M a r t õn), m o (M artin o ), m ro (M a r tin o), m no (M a rti no), mj no ~ mjn o (M a r t jno ), m r yno (M a r t yno). No caso de m r (M a r tín , M a r tino ) , d e aco rdo co uso medieva l, a fo rma apo copada empr égase norm almente para o preno me e a plena cando integra unh a ref erencia cron olóxica o u topon ímica. Para o pa troním ico Ma rtís , tendo en c onta qu e non h ai na CD fo rmas sen abr eviar ata o sécu lo XVI, r esólvese m r z en “ M a r tîi z” e m r s en “M a r tïi s”.  Nuno: n o (N un o 86 .15,17, 90.21 , 92.26). Patron ímico: n e s (N un es 19 8.24).  Pedro. Ademais de ler a sigla com o “P edro ”, resolvemos de igua l maneira “P edr o” en p o , ao p aso que en p o transcribiuse como “P er o”. Ambas a s a brev iacións poden repr esentarse tam én co a vogal na caixa d a liña.  Rodrig o: R o ~ rr o (Rr o drig o ). Pa troním ico: rr o z (Rro drígue z ), rr o s (Rro drigue s) , rr e s ~ R e s (Rr od rigu es).  Sán chez: s e s (S anc h es 172.14 , 198.32) .  Tereixa. Tendo en c on ta os te stemuño s Tereyia (110.1,16,3 1, 123.1 38,146,154 ,156, 140 .14), Terey ga ( 128.3 ), Th ereyja ( 144 .1,15) , Tereyja (144.3 , 222 .4), resó lvense t a (T ereyi a) e t ia (T erey ia), agás en “T ereig a” ( 101.4) qu e se desenvolve segundo Tereiga (10 1.18). Par a a abreviatur a t a ia óptase p ola re solución “Ta rey ia” (161. 5,20,34,48, 163 .5,37, 165.6,12, 20 2.3, 234 .5), coa var iante “Ta rej ia” ( 25 5.3, 25 8.4, 2 59.3, 2 61.6, 266 .4) par a o notario García Fernán dez d e Rendal en función da g rafía que empr ega pref erentem ente para a r epresentación da semivogal.  Tomé: t e (T o m é 77.32).  Vasco . A c ontracción v co desenvó lvese no rmalme nte en “V aas co”, d e acordo coa fo rma plena amp lamente maior itaria, co a so lución “V a s co” (235 .28, 250.2) en documen tos ond e apa rece o nome así por exten so (Vasco 23 5.4, 2 50. 14) 150 . O p atron ímico corr esponden te redú cese co a sobre scrita d e v ogal en u e s (U aasqu e s) ~ v e s (V a asqu e s); unh a resoluc ión como “V a squ es” (23 3.39) o bedece a ou tras ocor rencias do ap elido no mesmo notar io (Vasq ues 2 32.38). 4.2.1.3. Outros aspectos editoriais. Como xa se adiantou m áis arriba, adoptamos unha tendencia ac tu alizadora no que se refire a aspectos edit oriais tales como a u nión e sep aración de pal abras, o uso de maiúsculas e m inúsculas, a puntu ación e a a centuación. Convén, no entanto, fa cer algunhas puntualizacións a este principio xeral. Unión e separación de palabras Para a transcrición unida ou separada das palabras, tómanse como referencia os usos actuais. Dos usos dos m anuscritos son exemplo os casos que se indican a seguir: 148 O mesm o se ap lica ao ad xectiv o (m a y or 15 6.37, 15 7.31, 158 .36, 1 61.59, 16 4.40, 16 5.52, 16 7.16,27, 174 .40,56). 149 Na fo rma m o — r (234.18 ) entendemo s que o tr azo non ten valor. 150 Non son as únic as atestacións c on r edución do hiato (cf. Vasq u o 9 7.16, Uasq u o 109.6, Vasco 1 07.30 ). Introd ución 93 aa tal ( a atal), com unal me nte, co rpo ral mente , de ffen dades, de f inytiua , d e mandar, d e pus, de pu s ~ en p us, de reita mente, em allade ~ e n allar, em cargo, en bargo, en bargue, e n qu isa, m enor ydad e, ne n üu ~ ne n hu n ~ ne hu n ~ ne n hûa, no n no(s), no s los ~ nós las (a rt.), ontre chanted es, per ante ~ po r an te, per tijnças, poemo s lo (pron.), por lo ~ por la, quen quer, sob re d ito ~ sobre dita ~ sobre d itas ~ ssob re ditas ~ ssobre ditos ~ sob re d itos, sobre lo ~ sobr e la, sub escriuymos, tan be n ~ tam b em ~ atan ben, todos los ~ tod as las. aamor te, aatal ~ aataes, aa uer, aau tra, ac arta, ad ereito ~ odereito, adita ~ odito , ado n ~ ad ona, aeles, afficar , affonte( s), ameu, amj n , amo nte(s), apagar, apag ar, arren da, asen te n ça, assaber, asseer, asua, atoda, atodo ~ ato da, auos ~ deuo s (a uós, d e uós), auossa ~ auosa, ayra, cadahû a, cadaû a, demo or, deno s (d e nó s), e ncada u — (en cada u n ), enfond o, nap ossissom, o luga r, o noso, o nosso, oq ual, oto llo, p ar aas, prou eeloed es, q uandolle, quan toslle, quelle( s) ~ que llo ~ qu eo ~ q uesse ~ a que ~ q ueu os, seas, trasmu ro. Ademais ap arecen unidas na edición formas medievais tales como “de süu”, “de suso”, “u que r” ~ “hu q uer”, “en pus ”, “en senb ra”, “de juso” ~ “d e yuso”. Separamos, pola súa banda, na forma adeante , tal como endeante , n a locución “des este día en dea n te”, “des oie este dí a en deant e”, “d ’aquí en deante” ~ “d’aquí en d ea n te” ~ “d’ aquõ en deant e” ~ “d’aquí a deante”, “d’oie’ste dý a a deante”, “d’alõ a dean te”, “de aquí a deante” [ cf. “de aquí ao adea n te” 195.35]. C onstitúen excepción a esta norma o caso de topónimos constit uídos por unha p alabra composta, dos que se respecta a disposi ción do manuscrito: Agro Boo , A gro Mao, Ag ro Sanõ n ~ Agr osaniõ n , Bila He rma ~ Vjla He r ma, Boy Morto, Casa Noua ~ Casa No ba, Çella Noua ~ Çelano ua ~ Çellan oua ~ Çela No ua ~ Çela Noba ~ Çella Nob a, Ffonte Fría ~ Ffo nte Ff ría ~ Fo nt e Fría ~ Fonte Fría ~ Fonte Fríja ~ Fo nt e Fríja ~ Fo nt e Fr ýa, Fo nte V er gei r a ~ Fon te V er ge ira ~ Fonte V er gejra, M eyjó n Fr ío, Mo n te Alegre, Mont e Rroso ~ Mo n terr oso ~ Mo n torroso ~ Mo ntor roso, Porto Marí n ~ Po rto Mar ín, Prad o Boo ~ Prado Vöo, Santom é ~ S an tomé 151 ~ S an tomee ~ Sancth omé ~ Sa n thomé, Souto Sanõn, Uila Noua ~ Vila Nou[ a], Vila Marí n , Villa Rrou ym ~ Vila Rruu õ n . Ademais, empr égase o apóst rofo para indi car a eli sión de e , nomead amente da preposición de , ou de o , en situacións nas que actualmente si se representa na escrita 152 : Elisión de e en de : d’ a ( loc . prepo sitiva ‘ de a par d e’), [Rrib e i r o] d’Abia, d’ abril, d’Af on so , d’af oram en to , d’agor a, d’agosto, d ’Agr a, d’A gro Mao, [fillos] d’alg o, d ’Alongo s, d’Áluar Paas, d’alý , d’ Amarante, d ’Anaygo, d ’ánballas, d ’anb os, d’ ancho, d ’aquí, d ’Astrees, d ’auer, d ’aue r, d’au ereyço, d ’Avelë eda, d ’el 153 , d ’enpiño rar, d ’entón, d’entre, d ’erdade, d ’erd ar, d’escom üyó n, d’Esp oosend e, d’irm äos, d ’obidien çia, d ’Oca, d’o ie’ste (‘de o je este’), d’oje, d ’óm ëes, d’on de, d’o rden, d’ Orga, d’Or zellón, d ’Our ense, d’ ouro, d’Ou t e i r o d’Allo s, d ’ou tre, d’oy to, d’o ytubro , d’Un tes ~ d’V n tes, d’uso, d’y . 151 Tran scribimo s unidas fo rmas como st — o me ( S an tomé 16 2.4[3],5) . 152 A nin gunha destas situació ns respo nde o c aso da rúa “d’Oobra” ( ‘da Obr a’) de Ouren se. 153 Cand o d e funciona como introduto r dunha oración de in finitivo: “se p er u e n tura o moesteyro de S ant a Cou m ba , ond e el er a prior, perdesse seu dereyto p er min gua d’el no n querer com prir a car ta del r rey” (65 .34). Nun d ocumen to en castelán de frei Pedr o de Salama nca tem os un exe mplo seme llante: “ e oblyg o a mý mesmo e a todos m eos benes [...] d’o coreg er” (247. 30-31). Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 94 Elisión de e n outra s palab ras: ant’el, canbea d’a 154 , darll’ á, entr’el ~ entr ’elas, ll’o( s) 155 , ontr ’eles, peran t’el, pug ’y 156 , sobr ’elo~ sobr’ela, so br’este ~ sob r’esta ~ sobr ’esto. Elisión de o : Afons’Ian es, Fferna n d ’Aras ~ Ferna n d’Ares, Lo p’E an e s ~ Lop’ Eanes ~ Lop’Eha nes, P er ’Ean e s ~ P er ’An e s, to d’est o. Uso de maiúsculas e minúsculas, puntuación e ac entuación Adáptase ao uso moderno o emprego d e maiúscul as e minúsculas, ag ás n o caso de termos R no manuscri to, que se transcribe rr ~ Rr segundo corresponda 157 . O mesmo en rel ación cos sinais de puntuación, al én de paragrafarmos o texto dos documentos para facilitar a lectura 158 . Tampouco se atende ao emprego de acentos nos manuscritos. S urxe a miúdo sobre a vogal i con funció n di acrítica e, oc asionalmente, coloc ado na primeira vogal d e hiatos non homorgánicos. Do mesmo xeito, o acento dobre, que o corre en hiatos homorgánicos para indicar a duplicación vocálica, non se transcribe ni n se indica en nota. Acentúase, poi s, seguindo as regras modernas, respectando, é claro, a realid ade mediev al (en casos como o de Rroý ). Neste sentido, cómpre apuntar que o acento con valor diacrítico, ademais de e mpregarse no p ronome p ersoal t ónico vós , tamén aparece en vós ~ uós (‘voz’ ) marcando a súa tonicidade, fronte a vos pronome persoal átono 159 . Igualment e se acentúa én (82.11, 101.20, 102.4,14) no caso de tratarse do adverbio pronominal. Sinais críticos e anotación. Relacionamos a seguir os si nais críticos que se empregan na edición, ben c omo a súa funcionalidade. • ||: identifica fundamenta lmente o emprego de elementos figurados no manuscrito. Dentro las li ñas verti cais indícase en cursiva de que tipo de s ímbol o se trata (crismón, sinal rodado, sinal not arial, cruz), b en como o t exto asociad o a estes 154 Cf. “d eitade o u canbe ad’a atal pe r sona” (154.2 4). 155 En c asos d e inter polació n do suxeito ou CD: “com o l l’o dito Ffer ná n Lópe z m a n dara a sëara sobred ita” (76. 18-19); “se ll’ o outro com paneyro dessem” (65.3 3). 156 Lemo s así en “ foý pre sente e scriuío e pug’y meu sinal” ( 70.13-14). 157 Pro cédese igual no s texto s en ro manc e castelán, mais no n p ara os latino s, ond e se transcribirá por r ~ R . 158 En Com mission (1 984 : 38) pro ponse q ue, en p rincip io, se respecte a d isposición do do cum ento, mais recoñ écese qu e “il n’y au rait au cun in convénie nt, mais au contrair e des avan tages, à faciliter la le cture et l’utilisation des ch artes en les découp ant ma tériellement selon le sch éma pratique du d iscours diplo matiqu e: pr otocole in itial; pr éambule; e xposé et d ispositif; c lauses fina les; souscrip tions ou sign a ; date”. 159 Ten a me sma fu nción, e remite a realida des acentu ais d iferentes, o seu empreg o n as formas d a P1 do pretér ito (foý ~ ffoý) fron te á P3 (fo y). Introd ución 95 elementos que, de existir, se transcribe a continuac ión en redonda. Non alud e, porén, a elementos figurativos cando indi ca a p resentación en columnas de testemuñas e confirmantes, ou cando informa de sinaturas exist entes nos documentos. • []: engadidos de texto que non aparece no manuscrito por esquecemento do escribán, por e rro 160 ou por de terioración do doc umento. A c ausa do acre cento indícase en nota. • [...]: texto que non se consegue l er nin restituír con seguridade. A causa a púntase en nota. • (): texto repetido 161 . • (?): lectura dubidosa. • /: mudanza d e liña, seg uido do número d e liña correspondente. A dupli cación do sinal remite a unha mudanza de folio ou pergami ño, no caso de o manuscrito estar constituído por varias peles cosidas (cf. CD 123). Nas n otas úsase o asterisco para introducir com entarios relativos a aspectos como a datación ou as edicións e re ferencias ao documento. Xa no t exto do documento, ademais de re colleren di versos tipos de in formacións que fomos apuntando ao longo deste capítulo, aínda dan conta de cuestións como o t exto riscado ou anulado, as emendas do redactor, os entreliñados, o texto escrito na marxe, as cruces de c hamada ou as probationes pennae realizadas no pergamiño. 4.2.2. Documentos en castelán. As normas de edición p ara os do cumentos na out ra lingua roman ce d a CD, tal como xa se adiantou no comezo do aparta do anterior, supoñe n unha adaptac ión dos criterios establecidos para os documentos galegos . Por este motivo, aquí prestaremos atención primordialment e ás div erxencias respecto do estable cido para o romance g alego, nomeadamente no que ten que ver coas abreviaturas. No referente ao t ratamento destas, procedemos con p recaución no desenvolvemento, pois as copias galegas de documentos en castelán, de xeito análog o ao que acontec e cos documentos nesta lingua redactados no reino de Galiza, in clúen a miúdo int erferencias da lingua autócton a. Así , deixamos en máis dunha ocasión resolucións en cursiva de abreviaturas cuxo valor, di ferente en galego e castelán, ofrecería escas as dúbidas noutro contexto 162 . A títul o de exemplo, a resolución en i tálico de “gr açi a ” (g r — a), como se coment ará m áis abaixo, ten en cont a o emprego do galeguismo graça (123.88, 136.6, 141.1,4) en cop ias de documentos en castelán. 160 As cor rección s ou emend as ao texto proc uraron reducirse á mín ima ex presión , ch amando a atenc ión sobre a rare za de determin adas form as cun ( sic ). 161 Nada ten isto que ver coa repetición do numeral con función distrib utiva (cf. “tre s tr es s o l ido s ” 28.11; “quin que qu inque solidos” 2 8.12; “ II IJ solido s” 28.13; “IJ IJ dias” 28 .13). 162 Téñ ase en co nta ig ualme nte qu e, ao co ntarmo s cu n redu cido contin xente d ocum ental en castelán, son máis esca sas o u mesmo nu las as p osibilidad es de co ntrasta r o de senvo lvemento das palab ras ab reviad as coas fo rmas p lenas. Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 96 No referente ao tratamento do t razo sobreposto , marcamos unicamente o desenvolvemento co valor de e 163 , xunto aos elementos toponím icos (Algarb e , Casti e lla, Jah é n, Orens e , Rochaffort e ), en palabras que pode rían admitir unha resolución alternativa, como nas dive rsas forma s dos actu ais alcalde (alcal e s 62.14; allc all e s 62.20; alcall e 85.e, 104.12, 117.12, 123.121, 132.10, 137.2 6, 141.30; alcall e s 104.34, 117.30, 13 2.25, 136.14, 139.39) 164 o u canciller (cha nc e ll e r 84.22; chanç e ll e r 89.1; chanç e ller 100.18) 165 . Abrevi a, pola súa banda, o ditongo ie en “Cast ie lla” e “t ie rra”. Ao igual que nos documentos en galego, marcam os a resolución s e o s inal xera l de abreviación elide un ha consoante nas al impl osiva 166 , con algúns casos que merecen comentario 167 . Ese é o val or que l le atribuím os en formas como “firmemie n t ” (85.20) ~ “firmemje n t” (137.26), “nueuamje n t” (132.5,6), “co n plidamje n t” (132. 14, 137.24) ~ “co n plidame n t (137.22, 24), “rregna n t” (85.23), “jnffa n t” (85.26[4 ],b) ~ “jnfa n t” (85.b,d) 168 , entendidas, en consecuencia, como cas os de apócope vocálica 169 . Do mes mo xeito procedemos no caso do galeguismo “te n po” (136.11,12,13), q ue tam én recoñecemos na abreviatura tp — o/s (t e n po 246.55, 247.34, 248.44, 249.35, 251.32, 2 52.32, 252.40, 254.5,26; t en pos 247.18 , 248.17, 249.14, 251.13, 252.16, 254.12), usada nos documentos de frei Pedro de Salama nca, pois sen abreviar emprega a forma galeg a (tenpo 245.24, 248.6, 249.4, 251.4, 252.5) ao p é da castelá (tiempo 245.6; tienpo 245.9, 246.8-9, 251.28; tie n po 246.44; t yenpo 246.50-51). F óra destes casos do notario monástico, adóptase a resolución “t ien po” 170 . Sinálase igualmente o desenvolvemento do trazo cando elide unha n asal en posición prenuclear, en casos como, ademais do antropónimo “Estéua n o” (62.2,3,24[2], 43,45), os das formas “om n e” (84.1, 85.2,6, 104.7,30, 117.8,27, 132.7,22,31, 141.36) 171 ~ 163 E n “ con firmámo s l e s” (136.8) entendem os que o trazo tamén abrevia o s , aínda que debe faltar por erro . 164 Presentan u n trazo sobreposto, ao que non ou torgamos valor, as oco rrencias alcald es (62.25 ) e a lcalle (84 .25). 165 Por e xtenso só se testemu ña chan çaler (85. 27). 166 En muc — has (104.12, 1 17.10,12, 13 2.9,10 , 2 80.31, 281.23, 283.2 4) entend emos qu e o trazo non abrev ia unh a nasal, seguindo a Sánch ez-Prieto Borja (1998 : 9 3), que pro pón non r esolver o trazo neste caso com o n “si, com o es f recuente en la ba ja Edad Media, el m anuscrito g enera liza ch con lineta transversal”. 167 Sería o caso da abr eviación ff erra — do ~ ferra — do , onde se en tende que o tra zo vale pola nasal im plosiva (Fferra n do 85.2 6, 89.5 ~ Ferra n do 132.2,3 ,18), a non ser que as form as do doc umen to apun ten para unha resoluc ión “Fer r n a n do” (84.22,a) . 168 Vale po r n.. .e , po la sú a vez, en “setie n b r e ” (8 9.13), “custu n br e ” (104.8) ~ “custu n br e s” (1 36.8), “ya n tar e s” ( 132.5, 8,9,13,14,19) , “ no n br e ” ( 132.10, 215 .32, 216 .61, 217.35 , 2 18.47, 22 0.38, 2 21.46, 224 .41, 2 25.43, 2 26.22 , 228 .43, 2 29.68, 232.42, 233. 42, 239. 40). E ntend emos qu e elid e as m esmas letras en “r renglo n e s” (214.38 ), que apar ece nunh a suscrició n en castelán co n gale guismo s. 169 Remite tam én a u nha fo rma con ap ócope de e a abreviació n cot — ie (co n tié n 137.22). 170 É claro q ue o m esmo valor d e ien par a o trazo se atribúe e n casos com o “oto rgam ie n to”, “afor am ien to ”, “quatroç ien tos”. 171 No en tanto, para o notar io m oná stico frei Pedr o d e Salamanca, que incorpora nos seus do cumento s num erosas formas ga legas, anotam os o tr azo sob re om e (om — e 247.2 2, 251 .18[2], 254.15[2 ]), q ue outr as veces no n o lev a (ome 247.22 , 248.24[2 ], 249.20 ,21, 252.29). Aín da se rexistra neste reda ctor onbre (24 5.5). Introd ución 97 “om n es” (62.25, 117.8) 172 , “nom n e” (104.10,11) 173 , “testimo n io” (137.33, 139.43) ou nos indefinidos “algu n a” (1 32.8,11,14,21), “algu n o” (132.31, 136.13, 137.1 7) ~ “algu n os” (136.13, 137.27), “nj n gu n o” (nj — gu — o 137.12 [2],16, 27; njg — u — o 13 2.24,31,34) ~ “nj n gu n os” (nj — gu — os 137.11), “nj n gu n a” (nj — gu — a 137.12,17, 18; nj g — u — a 132.12,15,21,24,26,31,35) ~ “ne n gu n a” (neg — u — a 136.1 4) 174 . Cando si nala a elisi ón por contracción ou suspen sión do utro tipo de elementos, só se sinala a resolución en caso de que sexan p osibles varias altenativas ling ü íst icas ou mesmo simplemente gráfica s. En máis dunha ocasión a indi cación en cursiva débese á ocorrencia de formas gal egas ao lado das castelás . Non é o caso das diferentes formas da palabra clérigo 175 , que sempre surxe abreviada e optamos agora por no n sinalar o desenvolvemento, o m esm o que nas abreviacións de pal abras como glor iosa (glo — sa 84.1, glio — sa 85.1), rreales (R — s 272.13[2],15,16, 287.24, 40, 290.36[2],52, 292.20[2]; R e s 288.21,33, 289.26[2],38) ou as múltiplas formas reducidas de magestad ( 287.29, 288.25, 289.30, 290.43, 292.24,30) ~ magestades (281.28, 282.29, 284.57, 285.37):  Derecho , derecha . Con excepción d a abreviatu ra derec — h (derecho ), nas restantes redu cións destas pala bras o ptamo s po r re solvelas e n cu rsiva, como en d rc — hos (d e r e chos 273 .16, 27 8.13, 284 .25), d rc — ho (d e r e cho 278 .6,10), drc — h a (d e r e cha 278.13 ), ao igual que n as abrev iacións median te ou tros pr ocedemen tos, caso de dr o ( d e r ech o 273. 5,11,33, 280 .10, 28 1.6,9, 282.4,10,19 , 28 3.5, 28 4.11, 285.45[2], 287.8,12,20,3 3,40, 2 90.10,3 2, 45,5 2, 292.6,9 [3],17,26,3 3), d r o s (d e r ech os 285.44, 287. 40, 290.32, 52, 291.61, 63, 292 .32), dr a (d e r ech a 273 .17), dr ∞ (d e r echo 288 .8,11,17 ,28,33, 289.7,23,32 ,38, 291 .10, 35,5 0), d r ∞ s (d e r echo s 288 .32, 28 9.23,37). Un desenvo lvemento sem ellante é o q ue se lle d eu a dh — o (d erec h o 245.8), aínd a qu e o notar io f rei Pe dro d e Salam anca nunca usa por extenso e sta for ma sen ón dereyto (24 5.20, 246.14,46, 2 47.28, 248.34 , 249. 28, 251 .6,25, 252.12 ,34), dereito ( 252 .7), d ereitos ( 252 .12) e mesmo ab revia com o drt o (d e r ey to 248.10) .  Espíritu, e spirituales . A primeir a pala bra surxe sempre ab reviada co mo esp — u (Esp írit u 84.1 ) ~ sp — u (Sp írit u 85 .1, 123.85). Para a segu nda , re solvemos as abrev iacións spu — ales (sp rit uales 2 84.4 4) ou esptu ales ( esp iri tuales 28 8.27 , 2 89.32 , 291.49) , ten do en con ta respectiv amente as formas esprituales ( 280.23 , 2 81.17, 282.1 8, 2 83.18) e espiritua les (29 0.45, 292.2 5) usadas en documen tos dos m esmos notar ios.  Gracia . Abrev iada g r — a (gr a çi a), e o casionalm ente g ra a (gr a çi a), d éixase e n cur siva ao testemuñ arense n os d ocumentos, ao lad o de g raçias (136 .10) e graç ia (274.1), o galegu ismo graça (141.1,4), tamén r epresentad o po la a breviatu ra g a ça (gra ça 123.88, 136 .6).  Iglesia. Ofrec en poucas d úbidas as r esolució ns “egl e s i a” ( 84.a, 85. a), “egl es ias” (13 9.3,4,6,7 ,8,9), “e gl esi as” ( 139 .7), “ igl es ia” (12 3.113, 17 9.28, 1 98.53 , 284.5 5), 172 N a m esma palab ra atribuím oslle o va lor de n e en “hom n e ” (1 36.19) ~ “om ne s” (88.4, 1 00.1, 104 .8, 132 .7, 137.12, 139.5,12) . É d e no tar aínda que esta variante da palab ra sen disimilación , fron te a onbre ~ honbre , no n se testemu ña por extenso. 173 Tam pou co se docu menta na CD sen ab revia r a var iante non d isimilada. Adem ais da abr eviació n da palabr a citad a máis ar riba, marcam os tam én en cursiva o desenvo lveme nto de n — r (n onb r e 287.24, 291.65) ~ nr — s (n onb r e s 291.65). 174 Estes ind efinido s aparece n abreviad os por letr a sobrescrita co mo alg a (alg un a 137. 28, 139.37 , 287.29, 290 .43), alg o ( alg un o 2 80.22, 28 7.29), a lg o s (alg un os 132.1 5,31,34, 2 91.64), nj — g o ~ njg o (nj n g un o 139 .29,32,36), njg o s (nj n gu n os 13 2.31). 175 Cf. clérigo (cli — go 179.28, 212.179, 280.35, 282.27, 284.55; cl — go 271.2 6), clérjgo (clj — go 2 72.29, 30,31, 279 .49), cllé rigo (clli — go 27 9.5,43) . Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 98 “igll es ia” (2 15.31, 223 .43), “ygll e s ia” ( 216.59 , 217 .34, 218.4 6, 2 21.44, 224. 40, 228 .41), “igll es ja” ( 219.39), “ygl es ia” ( 220.36 , 222 .47, 225 .42, 2 26.21, 2 29.66, 232.40, 233 .40, 239. 39), me smo na co ntracció n co n sob rescrita da vo gal f inal “[y ]g lesi a” (27 2.32) e “ig lesi a” (2 75.28). Mais p ara os doc umen tos do notario m onástico f rei Pedro de Salman ca, qu e in corpora nos seus textos nu mero sos e lemento s en g alego, op tamos por resolver, unh a vez q ue non usa a palabr a sen abreviar, co mo “ig l e ia” (24 5.1,16, 247 .1, 248 .1,26, 249 .1,22, 251. 1,19, 2 52.1,30), “ ygl e ia” (24 6.2,42, 2 47.8), “ ygl e ya” (24 7.23), “igl e y a” (254.1, 16).  Maraved ís . Con e scasas form as p lenas na CD, r esolvem os como mo rauedís ~ marau edís as d iferen tes abreviatu ras: mo — r (mor au edís 6 2.20,42, 141 .15,34), m — r (m a r aued ís 85 .21, 8 8.10, 89.12), m — ( m arau edís 1 32.1 5[2],26,27 ,35), r — ( ma r aued ís 136 .20, 137.29 ), mr — s (m a r a uedí s 1 37. 13, 139.15, 17,27,33 ,37,41, 267. 9,15, 269.9, 13, 270 .13, 2 73.17,29 ,40, 275 .14,21 , 279. 26,40, 2 80.15,30 , 2 81.2 2, 28 2.24, 28 3.23, 284 .27,39,40,5 0, 285 .41,47, 287 .29,30 , 2 88.25 [2], 289. 30,31, 2 90.43[2] , 292.24) , mr a s (m a ra uedí s 27 1.21). Nos do cumen tos do monx e no tario Ped ro de Salam anca resolve mos mr — s en “m a r avedý s” (24 5.23) , “m a r avedí s” (2 46.18, 53, 247.3 3,39, 248 .15,42, 249.12 ,34, 252.39, 25 4.25), “m a r aveldí s” (251 .8,10,28, 31), en f unción de maraved ý (2 45.9), mara vedí (248.16, 249.13), ma raveldí ( 251.8).  Moned a . No n se sina lan en itálico as r esolució ns das a brevia turas (m o — n, mon a ), a non ser que ex ista un desaxuste entre as for mas abrev iadas ( mo — m, mo m a ) e a súa r espectiva resoluc ión ( mo neda , mo n ed a), caso en que tamén se anota a forma do manuscrito.  Nuestro/a . Sur xe case sem pre ab reviad o n r — o(s) ~ nr — a( s) e op tamos po r re solver en “n ue st ro/a(s)”, aínda que non aparece así por exten so. Si se d ocu menta a fo rma n ostro/a no n otario frei Pedr o de Salaman ca (n ost o 245.2 ; nostro 245. 18,19, 24 6.33,35; nostros 246 .24,37; nostra 248. 3), polo que nos seus docum entos d esenvo lvemos como “n ost ra (s)”, “ n ost ro (s)”; n este sentido, téñ ase en con ta que e ste notar io tam én u sa noso( s) , nosa . A mesma re solución lle damo s á abrevia tura en “n ost ro ” (123. 88,107) e “n ost ra ” (123. 105), segun do nostros (no st o s 123 .85) e n ostro (nost o 123.1 05).  Públic o . Tal com o nos d ocumento s en galego , desenvólv ense as difer entes abre viación s en cursiva . No no tario Juan Morales resolv emos as fo rmas abr eviada s ply — co (p v Ú b lyco 267 .ns,s), p li — co (p v Ú b lico 26 9.17,n s, 270.ns), ply co (p v Ú b lyco 27 0.17,18) , te ndo en conta pv Ú blyco (267.21,21 -22).  Sigu ientes . Da das as variante s q ue po de presen tar, as dif erentes co ntracció ns d a p alabra van resoltas en itálico: “sig ui e nt e s” (137.32) , “seg uie ntes” ( 141 .37), “syg uje nte s” (28 1.10, 282.1 1, 285.10), “sigu jente s” ( 287.9), “ segu jente s” (2 87.15), “ sig ujente s” (29 0.11), “seg uje n t e s” (290.13) . Está abr eviada con letra sobrescrita en “seguj en t es” (seguj e s 289 .8, 291.15) e “segui ente s” (segui e s 291 .11).  Vuestro/a . Recib en un tratamen to paralelo ao d e nuestro/a as abrev iacións u r — os (u u est ros), u r — a (u u est ra), vr — o/s (v u est ro/s), v r — a/s (v u est ra /s) e aín da b r — os (b uest ros 289 .7). Así, para frei Pedr o de Salamanc a resólve se “v ost ro/s”, “u ost ro ”, “v o st ra/s”, neste caso sen fo rmas p lenas, aínda que usa tam én vo so/s, vosa/s .  Elemento s on omástico s . Están sempre desen volvido s en cursiva (Alfo n sso ~ Alfon so ~ Alffon so , Fern ández ~ Ff e rná n d e z, Ff e rr n a n do, M a r tí n, Y ane s ; Cartag ena , Mou t ei ra, Sseuill a , Valla doli t ~ Va ll adol jd ~ Ball adoly d ~ Vall adoli d ~ Vall adol ide) 176 . Para o pren ome Cristóba l danse as ab reviació ns xp — obal ~ x pobal ( Crist óbal 2 88. 2, 284.2,s, 289 .3,42, 291. 3), xp — oval ~ xpoval ( Crist óval 284 .56 , 287.46, 290 .57, 292.2,3 7), xp — itoval ~ xpito val ( Cr i s tóv al 287 .2, 290.4) e xpba l ( Cristó bal 2 88.37) . É cla ro q ue pa ra reso lver os patr onímic os como gon — z ~ g on — s (Gon çále z, Gon çale s), mar — t (Mart ín ez ) ~ mr — z (M a r tíne z ) ~ m — s (M artine s) o u migl — lz (Mig é ll e z) ad optam os ago ra a so lución hab itual en castelán . 176 A exemplificació n incide sobre formas non coinciden tes co as xa referid as e n r elación cos d ocumen tos en g alego. Introd ución 99  Outras forma s en itálico . Ind icamo s a con tinuació n o utras ab reviació ns qu e xu lgamos releva nte sin alar e n c ursiva, nalgú n ca so, co mo o de “lug a r e s”, so bre todo polo inusitado da abrev iación, con ano tación da forma do manuscrito: a lmox a r iff (62.16), adela n t ra d o (84.d), m i ll (85.21), mo ne ster ios (88 .3), lug a r e s (136. 15), s en te nçias (13 6.10,18) ~ sen ten çia (139.30), avd iençi a (2 19.39), d e s ir (2 28.44) , co n ve n to (273.1), deó ç es i (de o — xi 275.28 ) 177 , lu gart enjente (2 87.1), s eñ or (287.1,4 2, 29 0.47,54), r r esçibir (R — 28 7.32), v i ene s (287.33) ~ v iene s (28 7.35, 290. 45,47, 291 .54,58) ~ b iene s (290.10) , just içia s (28 7.3 7, 290.49 ) ~ justi çia s ( 289. 35) , just içi as (just a s 2 91.5 7,58; ju sta — s 292 .30), just içi a (2 92.24 ,31), rrenu n çia mos (290 .51). No referente aos sinais abreviativos e modificacións literai s , cómpre tamén apuntar certas m odificacións sobre as opcións tomadas en relación cos documentos en galego, ben como casos de abreviación que son peculiares da document ación en castelán. • Sinal tironi ano . Resólvese en y en d ocumentos d o século XVI que usan est a grafí a para a conxunción copulativa. • Abreviatura de con. U sada na abreviación 9 f — para “ con f irma ” ~ “ con f irman ”, palabra que s empre surx e abreviada; a abrevi ación da p alabra pode mes mo quedar reducida ao sinal abrev iativo ( confirma 123.112[4],113[2],114[4],115[4],116[2], 117[3],118,119,120[2]). Coa sobrescrita d as letras o , do e das vale por “ contenjd o” (282.25), “ contenj do ” (2 87.5[2],30,32,36,38, 290 .42,43,47) e “ contenj d as” (287.34, 290.48). • Abreviatura de er. Tal como para os documentos en g alego, non se sinala normalmente o seu des envolvemento (cauallería, manera 178 , merçed ~ merçe t, merjno ~ meryno 179 , monesterio 180 , pertige ro, port ero; Cam er os 181 ). Vale por re en formas do verbo entrega r (entregar, entregue, entregue n , entregasen), pois non hai testemuños por ext enso da variante tipo “ent ergar”. Si se mar ca e n “fue re ” (132.16 182 , 136.16, 139.38,43[2]), “ouje re ” (132.15,31) e “quisie re ” (132.31), pois sería posible unha lectura sen vogal final. • Abreviatura de per. Márcase en cursiv a e anótase cando é usado con out ros valores, tanto co xa visto de pre en “p re lados” (139.3, 267.10), “p re sentes” (270.16 , 291.66) ~ “p re sente” (276.32), coma no caso de pier en “p i er da” (84.2). 177 In dícase en n ota a fo rma do manu scrito. Hai na CD dous testemu ños da f orma plen a ( dióçesi 17 9.28 , 212 .179). 178 O mesmo segmen to da palabra, abreviad o por outros proced emen tos braquig ráficos (man — a, m an ∞ a, man ∞ ), re cibe o mesmo tratamento , agás en casos e speciais. Así, in dícase en itálic o o d esen volv emento d e man — a (275.1 0) e man ∞ a (278 .11,15), pois neses do cum entos adm itiría u nha resoluc ión como “m an eyr a”, non ha bendo form as sen abr eviar da pala bra. Tam én se reso lve en cursiv a ma n ∞ a (2 79.15 ,17,22,24), tendo en con ta que se em pregan as fo rmas p lenas manera (279.2 7,39) e ma neyras (27 9.37). 179 Apa rece n a m esma p alabra co valor de r (me r yn os 1 36.14), que se refir e en no ta, ao igu al q ue noutr as form as (cue r pos 137.14 , pue r cos 139 .16,19). Anótase tamén cando vale por la (enp la zar e 136.20) . 180 Tamp ouco se m arca se sustitúe o segmen to eri (mon est 7 o). 181 So lución d iferen te lle damos no topónim o “Rrib eyr a” en f unció n do con texto no q ue ap arece (“el jnfan te do n Felipe, senor de Cabreyra e de Rrib eyr a” 8 4.22). 182 No m esmo doc umen to úsase fuere (1 32.3,4). Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 100 • Abreviatura de que. Xunto aos elementos antroponímicos (Anrríq ue z ~ Anrríq ue t, Frederiq ue , Henrriq ue ~ Henriq ue ~ Enrriq ue , Manrricq ue ), desenvólves e e n cursiva con anotación cando ap arece con outros valores, caso de “q ui sieran” (117.13), “q ui sieren” (117.17), “q ui s ierdes” (117.32), “ rreq ui rades” (289.28) ou “q ua renta” (289.40). • Abreviatura de ur. Só se sinala en itálico en topónim os (Ast ur ias ~ Ast ur as , M ur çia) ou usado e n pa l abras como “pr im eyr os ” (273. 16) 183 , “d erechu ras” ( 287. 24) 184 e “mon ester jo” 185 . Canto á sobrescrita literal , a demais dos exemplos refe ridos e n relación con outros procedementos braquigráficos, cando supón a elisión de u ou r non se s inala 186 , a non ser en casos como p a , que lemos “p r a” (84.1 8) anotando a forma do manuscrito, en función da fo rma pra que aparece na mesma li ña do mesmo document o 187 . Do mes mo xeito se procede c ando a vogal i sobreposta abrevia li (co n p l ir 117.7, con p l idam en te 136.11[2]). Pola súa parte, se a sobrescrita d e letras remite á contracción dout ros elementos, resolvemos só en cu rsiva aque las formas qu e admit irían diversos desenvolvementos ou das que int eresa deixar constancia da súa ocorrencia abreviada 188 , como nos casos que se relacionan a continuación:  Cuatrocien tos, qu iniento s . Apare cen en cursiva cando no man uscrito e stán redu cidas como q a tos (q u a trocien tos 246.5 7, 247.3 6, 248.4 6, 249.37, 251.3 4, 252.4 2, 254.2 7), quj o s (qu j nient os 272 .29, 280.3 3, 281 .25, 282.26 , 283.25, 28 4.53) ~ qu i o s (qu i nient os 291 .66, 292.36), qnj o s (q ui nj ent os 274.24 ), q o s (q uinient os 285.5 1, 286.37 , 287.44, 290 .55), qui to s (qu i nien tos 288.36, 289.40) .  Escriban o . Van en itálic o as abrev iacións esc o (esc riua n o 139.4 3, 214.ns, 272.32), escn o ~ esc — no (e sc riua no 219 .39, 279.44, 45, 288.3 4, 289.39, 290.53,5 8, 291.64 ; esc riva no 278 .27; esc rjva no 280.ns, 28 1.28,n s, 2 82.29,ns, 283 .ns, 2 84.57 ), esn o (es criua no 265 .30), es o (es criu an o 265.30) 189 . I ndícase en n ota a forma do ma nuscrito e sc co (esc riuan o 214 .35). 183 Cf. no mesmo documen to primeyra (2 73.5) e primeyros (27 3.6) . 184 Resolvem os en itá lico tamé n dra — s (d erech u ras 2 92.20) e drc — huras (d e r e churas 273. 17, 278.13). 185 No n consideramos relevante chamar a aten ción sobre o seu emprego e n casos como fue ∞ (fue ro 279 .35), fr ∞ as (fe rias 291.6 2) e monest ∞ io ~ mo nest ∞ (monesterio) . 186 M esmo no ca so d e g a (gu a), que si marc amos en ga lego, en p alabras com o alguasjles , gu ardián ou n as form as do v erbo guarda r ( guarded es , gua rden , guarda da/s , guardados ). Exceptúase, com a sempre, a ono mástica (Alg a r be, Calat r au a, Q u intas, Q u intela ~ Q u intella, Rrod r igo ). 187 A mesm a vog al sobrescrita elide n en “pe n a” (13 9.37) e “sig n ad o” (139.40) . 188 De aco rdo co criterio segu ido par a o galego, ap arece en itálico o segmen to ent abr eviado m ediante sobrep osición d e o (acr eçentamj ent o, ayun tamj ent o, conplimj ent o , co n sentimj en t o ~ c onsen timj ent o, fallescym j ent o ~ fallescym y ent o ~ f alesçemj ent o ~ fallesçemj ent o ~ falesçim j ent os, fin amj ent o , nasçemj en t o ~ na scemj ent o , otor gamy ent o ~ otorgam j ent o ~ hoto rgam j ent o, par amj ent o, p asamj en t o, pedim j ent o, r reparam j ent o, r requ jrymj ent o, tanjmj en t o) ou , máis ra ramen te, de e (con pet ent e, conp ljdam ent e, lugar tenj ent e) 189 Aínd a presen ta as abrev iación s escri — no (escri u a no 275.2 7), escr — ano ~ e scrano (escr iu ano 2 85. 53,54, 287 .47, 288.38 ,ns, 289.n s, 290.57,n s, 292.38,ns), esc — ano (esc riu ano 287.48,n s, 289.43[ 2]). Introd ución 101  Mona sterio . Op tamos por resolver , e n xeral, seg undo a var iante m onesterio en detrim ento de mona sterio 190 . As abrev iacións que no n afectan á vo gal átona (monest o s, mon est o , mone sti o , mone str o ) van sen itálico, fr onte a mon o (mon e steri o), m o (m on esteri o), mj o (m on ester jo), mn j o (m o n ester jo) , mon j o (mon ester jo), mo — ni o (mon ester io) ~ moni o ( mon ester io) 191 . Anótase a forma do m anuscr ito par a mom o (mo n esteri o 215 .31,32, 22 0.36, 221.4 5, 2 22.47, 224.40, 22 5.42,43, 226 .21[2], 232 .41) 192 e mon es co (mones teri o 286 .2,3,9,36).  Testigo, testimonio . En har monía co qu e se establece u p ara o s doc umentos g alegos, v an en itálico as resolució ns d e t o s (t e stig o s), ts (t e stigo s) e t o ( t estig o). Do m esmo xeito tratamo s as div ersas a brev iacións d e testimo nio , como te stimj o (testim o n jo 1 98.5 4, 219 .44, 275 .31, 276.3 4), tsmj o (t e s ti m on jo 2 14.37), t o (t estymonj o 28 2.33, 284.6 4), tstimj o (t e stim o n jo 285 .57), tstmj o (t e st i m on jo 2 87. 51, 288.42, 289.4 7, 290 .62, 292.40), ts o (t e s temon j o 22 8.43) 193 .  Vecino s . De acord o coas formas p lenas v ezino (275 .3-4,26, 2 78.5) e be zino (28 8.37[2], 289 .6, 291.8) , resolvem os v o (v ezin o s 270.4; v e zin o 272 .1,3, 28 5.6,50, 28 7.6,46, 28 8.6, 289 .41[2], 290.8,5 6, 2 91.65, 2 92.4,37), v o s (v ezin o s 2 72.31, 27 3.46, 280.5 , 28 1.4, 283 .4, 284.55, 285.1,52), vez os (vez in os 286 .6), vz o (v e z in o 287.46, 2 90.57).  Elemento s on omástico s . Ad emais das abrev iación s non r ecollidas en d ocumento s en galego , como ant o (Ant onj o ), frr e s (F e rr nand es), fran co (Fran çis co) ~ fra co (Fra nçis co) , g r z (G o tié r ri z 8 5.e) 194 , g rjg o ( Grjg ori o ) ~ greg ∞ ( Greg orio ) ~ greg o ( Greg o ri o), m a jn (Ma rt õn), ou tr o (Ou t ey ro 287. 13), p a l (P a scu al 85.a), s o (S a nch o 8 5.d), ou tras sobrep osición s xa comen tadas recib en u n tr atamen to dif erente, ca so de g o (G onçal o) 195 , a non ser qu e se use no doc umen to a fo rma p lena Gonçaluo (G on çalu o 84 .c), e g o s (Go n çale s). Pola contra, x a en docume ntación do sécu lo XVI , r esolvem os seg undo a form a g alega abreviatur as como a o (A fo ns o) ~ af o (Af ons o), est o (Est ev o ), j o n (Jo h á n) ~ j a n (J oh án ) ou v co (V aa s co), se non hai testemu ños n o do cumento q ue pid an o utra resoluc ión (cf. A lons o 27 5.7,18, 285.52 ). Pola sú a par te, a resoluc ión de ju o (Ju a n ), coa form a d o m anuscrito ano tada, d ébese ás fo rmas por exte nso d os d ocu mentos n os qu e apare ce, ag ás nun único caso (286.37) en que non hai ocorr encias sen ab reviar .  Outras formas e n itá lico . Aco mpa ñada de n ota no caso de qr o (q uat ro 267 .9) p ola súa rarid ade, van e n c ursiva as ab revia cións a o s (a ñ os 287.31 ,44, 2 90.41 ,55), apply ca (app ostó lyca 270.17) 196 , b enj o (ben efiç jo 291.62), c ap o ( cap ítul o 273.2, 284 .54) 197 , c o (c ente n o 287.23, 29 0.35) 198 , condj on (cond j çi ón 287. 20,26, 290.10, 33,38) ~ cond i on (con di çi ón 288.18,22, 289 .23, 292. 6) ~ condj on s (c ondj çi on e s 287.28 ,36), co nt do (con t enj do 21 9.40, 28 8.5,25, 2 91. 48,49,52[2] ,60,64; co nt eny do 292.28), def a (def inetib a 190 Solu ción ado ptada unicam ente par a os doc umen tos d o m onxe n otario frei Pedro de Salama nca, que escribe sen ab reviar mona sterio (245.1 ,25, 246.2,24, 247. 23, 25 2.25,30,32, 33-34 ,41) e tamén usa mona st o (mon asterio 24 5.16). A demais d e abrev iar habitua lmente con m o ( m ona steri o), este red actor tamén empr ega mj o (m ona ster jo 245.6) e a sigla ( m onasterio 2 48.25). 191 Aínda hab ería que eng adir as var iantes mn ∞ (m o n esterio ) e mon ∞ (mon esterio ) . 192 Desenv ólvese n unha o casión como “ mo steyr o” (2 16.59) ao ocorrer n un fragmen to en g alego. 193 Outr as abr eviatur as da mesm a p alabra son tstn io (te st imo ni o 2 72.35) , tst ∞ io ( t e st imon io 279. 50), te sti — o (test emon io 215 .32, 21 6.61, 223.45). As dife rentes variantes g ráfica s ou de lingua pre sentes na reso lución destas abr eviatur as obedece n ás for mas empre gadas polo s no tarios sob re to do na suscrició n, en mo itos casos a ú nica p arte do doc umento q ue reda ctan da súa m an. 194 A reso lución baséase en Gotiérriz (84.2 4). 195 Seg undo Menénde z Pida l (1976 5 : I , 182-183 ), a forma Gonzalo xa se d ocumen ta en 12 05, mais a varian te Gon çaluo foi co rrente ata fin ais do sécu lo XIII. 196 Abre viado tam én como appli — ca (ap ostó lica 179 .28, 212.179) ~ appli — ca (app o stó lica 267.21) . 197 Sen abrev iar aparece co mo capíto lo (278.4, 279. 3,42) e capítulo (2 84.6, 287.4,44 , 288.4,35 , 289.2,40 , 290 .2,54). 198 Cf. en docum entos do m esmo nota rio çenten o (288.19, 2 89.25, 291 .39, 292 .19). Colección de d ocumento s en pergamiño do mosteiro de Santa Comba de Naves 108 (Micah e lis 6 1.4 ) sobre as formas plen as Michaelis (13 .25 ), Mica elis (30. 13) e Mich ael (12 3.132), m entres xa se r esolve mig — l (M ig uee l 79.2) segundo a solu ción roman ce.  Munio , Mun iz . Está a brev iado o pren ome en mun io — em (Munio n e m 1 7.10), q ue se atesta como Munio (4.b, 13 .a, 4 9.a), Munionis (2 6.2) e Monio (41 .2). O p atronímico corr esponden te a parece co trazo de ab reviatura en “Mun n iz” (3 .a, 11.b, 27.3, 8 5.11), “Mun io n is” ( 7.b, 42. 2,a, 4 6.13, 49 .14), “M u n io n is” (2 4.28) e “Mun io n js” ( 42.a), e sen abrev iación en Munionis (7 .2,3,10,15, a), Muniz (2 1.26), Munici ( 23.b) e Moniz (28 .25).  Paio, Pa z . Ap arece o nome coas abrev iaturas pelag i 9 ( Pelagi us 1. b, 5.1,3, 5.12, 6.b, 7.2, 10,b,24, 10.23, 14.d, 19.1,1 4, 33. 20), p l — a (P e la g ius 2. 2,19), pl — gi 9 (P e l a gi u s 3.a) , pl — ag i 9 (P e lagi u s 3.a, 1 4.a, 25.b), pe — l (Pel agiu s 10.2 0), p l — agius (P e lagiu s 12.a) , pel — gi 9 (Pel a gi u s 15.21) e pl — ag io (P e lagio 21 .25) 230 . Para a reso lución das mú ltiplas formas abrev iadas do patroním ico 231 temos en co nta as oco rren cias por exten so Pelag ii (6.2 [5],3[3] ,b), Pelagij ( 10.23, 14.b , 28.23, 55 .2[2]) e Pa iz (13.a[3]) .  Pedro, Pérez . O n ome está abr eviado n ormalmen te petr 9 (Petr us ) n o no minativo, coas varian tes pt — (P e t rus 9 .b[2 ]), p — tr 9 (P e tr us 9.1 5), pet 9 (Pet rus 35.1 3, 275.27), pet 7 (Pet ru s 39.2 4), p e t9 (Pet rus 2 71. s, 271. s), pe 9 (Pe trus 1 39. s), e pet o (Pet r o) para o dativo e ablativo , ocasionalm ente re ducido a p o (P etr o 72.19, 78.20,22, 7 9.15) 232 ; p ara outros casos úsanse as for mas petr — u (Petru m 2 9.7) e pet i (Pet r i 40 .b, 37.6 , 79.5). Pola súa parte, o ap elido a brév iase sempr e pet i (Pet r i), sen do ta mén c ase a única form a plen a qu e se doc umen ta (Petrit 1.b [2]; Petri 5 .2, 15. 23[2], 29.2 , 38.b, 42.a, 51.7, 12 5.3,11).  Estevo, Estévez . O p reno me apare ce a breviado en stephan 9 ( Stephan us 1.a, 37 .13, 63.1 6, 64.16, 78.1, 1 23.124,126,1 29), steph — no ( Steph a no 45.15, 59.16), steph — o (Steph an o 5 5.15, 63 .15, 64. 15), stph — no (St e ph a no 56.23), stp h — n 9 (St e ph a n us 123 .127) e stepha — i (Stepha n i 1 23.129 ), coas f ormas p lenas S tepha nj (13.3 , 46.2 , 49.3) , Stepha no (13 .b, 2 4.24, 36.3, 38.b, 5 0.22 , 5 3.14 , 5 4.15, 123.123) e S stepha no ( 47.14). Do patro nímico so recollem os a form a steph — nj (Step h a nj 45.1, 56 .2,4,9 ,13).  Vasco, Vá zquez . Fron te ás a breviatur as do nome velasc 9 (Ve lasc us 5. a, 7 .a, 8.b , 25.1, 55.1 7, 56.25, 5 7.18, 58.2 0, 59.18), vl — asco ( V e lasco 17 .32) , vl — asc 9 (V e lasc us 20.1 , 22.1 , 72.2 0), velasc — u ( Velascu m 24 .2), vls — cu s (V e l a scu s 2 6.1) e vl — asci (V e lasci 72 .2), só se atesta a f orma ser odia V alasci (1 23.135) . Da mesma m aneira, documé ntase nunha única ocasión o p atronímico (Uelascj 49.a ), que se abrevia u l — (U e l asci 2 4.27) , uls — ci ( U e l a sci 25.c , 45.2), u l — asci (U e lasci 72. 1,4) .  Outros an tropó nimos a breviad os. In dicamo s a segu ir abr eviatur as dou tros n omes d e pía e p atron ímicos, coa form a do man uscrito en caso d e consider alo d e intere se: Al uaru s (al 7 2 78.s) ~ A lu arus (a lu 9 177 .s, 197 .s), Ari as (2 64.s, 2 66.s) , Ga r s ia s (g a SS ä 2 05.s, 239 .35), L auren ci us (l ci9 123 .132), M a ri a (m a 28.3, 39.1 7, 40.5 , 44.3, 74.1,2 ,8, 79.2,8) ~ M ari e (m e 35.3, 39. 19,21), M ari na (m na 44.3, 74.2, 125.4 ) ~ M ari ne (m ne 78 .5), R oderi c us (R c9 1 90.n s).; B e ned i c t i ( bn — edc — i 42.b ), Fran cis c us (fra — nc 9 4 6.a), Gom e cij (14 5.s), Men endi (me — n 72 .3), Nu no n is (17.2) ~ Nu n iz (37 .13) 233 , Uiu ia ni z ( uiuia — z 30.2 - 3) 234 . 230 Presenta as form as plen as Pelag ius (1. b[3]), Pelagio (5.2,3 ,11, 6 .2,3[2], 7.3, 1 4.3, 21.2 , 8 5.11) e Pelag ij (84.10 , 123.95). 231 Cf. pl — a gij ( P e lagij 9.b ,15, 12.a, 17.10, 22.17 , 23.b, 2 7.b, 34 .17[2], 38.b, 4 4.1, 61.2, 123 .126), pe — l (Pel ag ij 10.22, 29. a, 3 2.a, 7 2.20), pl — z (P e l ai z 1 1.3,31 ,a, 11.b), pel — z (Pel ai z 1 5.20, 21.1), p l — aiz ( P e laiz 18.2 0), pl — ( P e l agij 19.1 3), pli — j (P e l a g ij 21.28 ,29, 4 4.2[2 ],3[2]), pel — gij (Pel a g ij 29.22, 32.c), plg — ij (P e l a gij 30.1 4[2], 41 .a[2], 123.1 23,124,126 ,128,129[2 ]), pl — a (P e la gij 3 7.9,11 ). 232 As f orm as plen as co rrespo ndentes e n P etrus (1 .b, 12. 2, 41.a, 14 .c, 15 .23, 3 9.13, 41.a) e Petro (8. 3, 13.4 ,24[2],a[3] , 16.10, 19. 3, 23.b,21, 38.b). 233 Están sen abre viar Nuniz (1 8.22), Nunonis (3 3.21), Nun j (37.8, 61.25) . 234 A resoluc ión ten e n con ta q ue o m esmo n otario e scribe Martin iz (3 0.12 ), pois na CD a s única s atestacións d o p atron ímico son “Viuian us ” (20.2 1) e “Viu janj” (123.1 36). Introd ución 109 Aínda quedaría por r eferir a abreviación m ediante si gla , moi habitua l nos prenomes 235 . A miúdo correspóndense con máis dun nom e, polo que se contrasta a ocorrencia con outra s da m esma personaxe no propio documento, na CD ou mesm o noutras coleccións di plomáticas e catálogos d e documentos. De non encontrarmos ningunha referencia que oriente o desenvolvem ento, adóptase o prenome con maior frecuencia no período 236 . Relacionamos a seguir o desenvolvemento das di ferentes siglas, chamando a atención, coa remisión ao lugar ond e se encontran, sobre os valores menos habituais: A defon so , A defon sus ~ A lfo nsus , A lfon si , A lfon so ~ A fon sus ; B erna rdus (4.1 4); D o minicus , D ominico ; F ernan dus , Ff ernan dus , Ff e rnandi , F erna ndo , Ff ernando 237 ; G und isaluus ~ G a rsias (17 9.ns, 212.ns); J ohanne s , J oh annis , J ohanni , J o hanne 238 ~ J acobu s (30 .2, 41.1); L aurentius , L auren tii , L aurentio ~ L uppus ( 234 .s, 2 35.s, 23 6.s, 23 8.s); M artinus , M a rtini , M artino ~ M unio (23 .20) ~ M ariam ( 29.2); P etru s 239 , P etrum , P etro ~ P elag io (4 .3); R ode ricus , R ode rico ~ R udericus , R ud erico ; S teph anu s , S tephan j ; T ome (28 .23, 30.13) 240 ; V elascu s . No referente á unión e se paración de palabras tamén se moderniza a di sposi ción do texto. En casos que poderían admitir a transcrición unida ou separada, optamos por unir nas combi nacións “supra nominatas” (1.14, 84.12, 123.97-98), “supe r n omjnata m ” (39.29) e “iam dictus” ~ “ian dicti ” ~ “ian dicta m” ~ ”ia m dicta”. Noutr as combi nacións respectamos os usos do manuscrito, como en “abinui cem” (13.21) ~ “adinuicem” (40.6, 79.10) ~ “ad inuice m ” (133.1 3), “insimul” (14.12, 17.26, 25.9 , 74.2 ) ~ “in sim ul” (133.5, 179.4), ou mesmo na escrita de “in perpetuum” ~ “inperpe tuum” ~ “im perpetuum” ~ “i m perpetuum”, sendo conscientes de que, neste caso, a escrita unida ou se parada remite a significados absolutamente diferentes. 235 Non é o c aso das siglas CS n o sinal de CD 2 9, q ue interpretam os com o “C an cellarij S ign um ”. 236 É o que se fix o, por exe mplo, coas siglas d a colu mna a d e CD 6. 237 Úsase a sigla para o patr onímico en “ F er nandi ” (37.9, 179 .ns, 212 .ns). 238 Abre via o patr onímico e n “J ohannis ” (35.13) . 239 Tamé n pode correspond er a unha ab reviatura p 9 . 240 A resolució n obedece á ocorrencia de Tome (4 1.a) noutro docu mento do mesmo notar io p ara design ar a mesma perso a. 110 L ÁMINAS Lámina I. Grafías <b >, inter media e <v> no n otario Afonso García Barr e i r o (154.3) böa (154.16) vosa (154.4) saber (154.10) vosas (154.19) vso (154.8) obligamos (154.29) be n (154.26) Vaasco (164 .5) conbento (164.54) biñas (164.20) vaa n (164.8) rreçebeu (172.32) vëes (164. 54) viño (164.24) aberes (172.43) vedranas (172.18) vedrañas (172.33) 111 Lámina II. Realizacións d as grafías <j> e <y> no notario García Fernánd ez de Rendal. seja 266.15 mo n jes 266.36 Jua n 266.46 fjje 266.51 trijngo 266.9 trij nta 266.16 maníjfjco 266.49 asõ 266.14 ovjdjentes 266.20 ovrjgo 2 66.37 tanjyda 266.3 preyto 266.12 avydos 266.38 möosteyro 266.22 möost ejro 266.44 112 Lámina III-A. Realizacións de <s> e <z> (CD 99). voz (99.3) j uýzo (99.14) Núñez (99.7) Nuñes (99.20) ffezero n (99.8) P er es (99.24) Lámina III-B. Realizacións d e <s> e <z> (CD 106). trese (106.15) cosina (106.16) uoses (106. 22) Nun e s (106.2) P ere s (106.13) Lopes (106.29) uozes (106.14) V aas co P ér ez e (106.28) 113 Lámina III-C. Realizacións de <s> e <z> (CD 111). juíso (111.4) juízo (111.14) uoses (111.14) uozes (111.1 1) Lámina III-D. Realizacións de <s> e <z> (CD 123). Crus (123.80) Cruz (123.225) enprasado (123.187) enpr azado (123.216) faser (123.8) fazer (123.15) fes (123.64) fe z (123.38) Gomes (123.156) Gómez (123.140) juí s (123.25) juíz (123.228) juíso (123.39) juízo (123.2) rrasó n (123.157) rrazón (123.8) 114 Lámina III-E. Realizacións d e <s> e <z> (CD 124). dizía (124.6) ffezera (124.15 ) uezes (124.25) Páez (124.12) uoz (124.12) dez (124.60) Fern ánde z (124.62) Gonçáluez (124.74) Gonçaluo Pér ez (124.6) Fern ande s (124.69) Gon çalue s (124.65) P er es (124.32) 115 Lámina IV. Eli sión de se gmentos con nasal i mplosiva mediante trazo. firmem en te (86.10) conpridam en te (111.12) solam en te (164.18) erdam en to (67.4) a pidim en to (124.42) param en to (122.6) em en da (86.17) jt en (123.59) t en po (128.34) a mo n t e (127.11) sete n br e (136.1) serue n t e s (158.13) S an ta (106.1) S an tiago (190.73) pregu n t ado (123.207) sen ten ça (123.42) jnstr u m ento (190.111) 116 Lámina V-A. Trazo recto e curvo en CD 111. canpäa (111.2) Jullao (111.6) Paaço (111.6) hûa (111.5) veemos (111.15) meo (111.10) avïjnça (111.15) perteenças (111.17) aqeeçendo (111.18) bëes (111.30) nomear (111.18) ao (111.23) pëa (111.31) gaanar (111.29) cabídoo (111 .32) 117 Lámina V-B. Trazo recto e curvo en CD 115. a hüu (115.15) Estéuoo (115.1) Coonba (115.2) pessöa (115.22) yrmaa (115.3) de moor (115.5) pëa (115.25) de boo (115.12) meos (115.14) en testemüyo (115.32) maao (115.31) de Páscoa (115.14) 124 Lámina VIII-A. Valores d e a sobrescrito e n C D 182. Morei r a (182.1) graca (182.1) S an ta Coo n ba (182.1) bëes (182.3) Ma r tiño (182.6) pagar (182.12) Lámina VIII-B. Valores de a sobrescrito en CD 191. demarca (191.3) hûa (191.3) out ra (191.4) O Gradill (191.4) mjña (191.8 ) carta (191.16) II. C OLECCIÓN D IPLOM ÁTICA Colección diplomátic a 127 1 (1155, febreiro, 4. Valladolid) * Copia dunha carta na q ue Afons o VII confirma ao pr ior Martiño e ao convento de Santa Comba tod as as posesións que tiveron en te mpo de seu av ó AfonsoV I . B.- A. H. N., Clero, Ourense, Naves, c. 1 506, nº 1. Está incl uído nos d ocumentos 84 e 123 desta C D. ED. V ÁZQUEZ N ÚÑEZ , BCMO , I I, 169-171; R ECUERO A STRAY , Alfonso VII , 179- 180. REX. S ÁNCHEZ B ELDA , Docu mentos reales , nº 27 8; L UCAS , Ca ncillerías , 303. REF. D E L A C UEVA , Historia , 157-15 8; F ERNÁND EZ , Cela nova , 190-1 91; V ÁZQUEZ N ÚÑEZ , BCM O , I, 126, 24 3-244; D URO , Naves , 139-140; S Á B RAVO , Monaca to , 52. Jn nomin e D omi ni , amen. S ic uti in omni contractu condition es ualere i mperialis tes[tatur] 1 auctoritas, si c etiam iusti cie racio e xigit / 2 ut ea que a regibus s iue ab imperitoribus fiunt scripto firmentur ne te m po rum diuturnitate ea que gesta sunt obliuio/ 3 [ni] 2 t radantur. Jc circo ego, A defons us , tocius Hispanie imperator, una cum u xor e mea imper at rice d om na Richa , et cum fi lijs / 4 me is Sancio et F fernan do, reg i bus, et cum filiabus et om ni generatione mea, pro amore D ei et pro anim abus parentum m eorum / 5 et peccatorum m eorum re missione, facio carta m d onationis et con firmationis Deo et monasterio S an c t e C olumbe e t uobis , d om no / 6 [eius]dem 2 Mar ti no, pr iori, et omni bus eiusdem m onasterij m onachis, de omni bus il lis hereditatibus quas h abuistis in te m pore aui / 7 mei regis Adef onsi in pace, scili cet, vi lla de Vntis et Barro et Aucteriz et Palmes et Ffraxeneto cum sui s homin ibus, cum / 8 rauso et cum omicidio , cum ca ritel et cum su is terminis et p ertinentijs et cum suis dir ecturis. Alias villas Astrees et Vilar cum / 9 suis homini bus, cum rauso et cum omi cidio, cum caritel e t cum su is t e rmi nis et pertinentijs et cum su is directuris; et iac ent in / 10 terra de B uual. Alias vill as que iacent in Castella d e Buual, scili cet, Laureto e t Sinagoga, cum homin ibus, cum rau/ 11 so et cum omici dio, cum caritel et cum suis terminis et pertinentijs et cum suis direc t uris. Jnsuper dono atque concedo mo naster i o / 12 S an c t e Co lumbe Menendi cum su is directuris, S an c tu m Thoma m cum suis directuris, S a n c tu m Ci prianu m cum suis directuris et unum ca/ 13 sale[m] 3 in Laonia; alias her editat es in Fonte F rigida et in Beiro et in Mandrianes et in Baruantes. Omnes has heredita/ 14 tes supranominatas dono et confirmo sicuti u mquam melius habuistis i n te m pore aui mei regis Adefonsi, et hoc facio ut ab / 15 hac d ie habeatis et possideatis uos et omnes successores uestri iure he reditario imperpetuum. Si uer o aliquis homo ex meo / 16 genere uel ali eno h oc meum f actum ru m pere te m ptauerit, si t a Deo m aledictus et excomunicatus et cum Iuda tr aditore D omi ni / 17 in inferno d ampnatus, et i nsuper pe ctet r egie part i mi lle marchas et mo nasterio S an c t e Columbe quing entas l ibras 4 / 18 auri puri. Facta car t a in Uall e Olit, IJ e non as feb ru arij, era I a C a LXL a IIJ a , q uando d om n u s Jacint us , S an c t e R omane E cclesie / 19 cardinal is et tocius Hispanie l egatu s, celebrauit Col ecc ió n de document os en per gamiño do mosteiro de Santa Com ba de N aves 128 concilium [cum] 5 d om no Adefonso imperatore et cu m filijs suis S ancio et Ffer n ando, re/ 20 gibus, et cum omnibus archiepiscopis et episcopis, comitib us et princi pibus Hispanie. Jmperante i pso Adefonso, imperatore Tol eti, Legioni, / 21 Castella, Naiara, Saragotia, Baetia et Almaria. Comes Barchilonie et Sanci us , rex Nauarre, uassalli imperatoris. / 22 Ego, Adefonsus, t ocius Hi spanie impe rato r, ha nc c artam qu am fieri i ussi propria manu mea roboro atque confirmo. | Col. a | Rex Sanci us , filius impera toris, con f irm at ; jnfantissa do m na Sa n cia, so ror i m peratoris, con f i rmat ; comes Alma n rric us , tenens Baetia m , con f irmat ; co mes Po n ti us , maiordomus im peratoris, con f irmat ; comes R anemir us Fr oilat 6 con f irmat ; [com]es 2 Petr us Adefons us con f irmat ; Guti er Ferna n dit co n f irmat ; Garcia Garciat d e Aza con f irmat ; Gundisalu us Rud e rigiz 7 con f irmat ; Nun us Pet r i, alferit i m peratoris, tenens Mu n tor, con f irmat ; Joh an n e s, [toletanus] 2 archiepiscopus et His panie primas, [confirmat] 5 ; [Vicencius] 2 , s egobiensis ep iscopus, co n f irmat ; Joh an n e s, oxomensis ep iscopus, co n f irmat ; Petr us , s[eg] ontin us 8 episcopus, con f irmat ; Reimund us , palentinus episcopus, con f irmat ; [En]nigus 2 , auilensis episcopus, con f irmat ; [Vi c]torius 2 , burgensis episcopus, con f irmat ; Stephan us , zamoren sis episcopus, con f irmat ; [Na]uarrus 2 , salamant inus episcopus, con f irmat ; D omi n i c us , abbas S an c t i F acundi, con f irmat . | Col. b | Rex Ffernand us , filiu s im pera toris, con f irmat ; comes Rod e ricus Petrit con f irmat ; comes Gun dissalu us F f er na ndit co n f irmat ; Veremundu s Petrit con f irmat ; Aluarus Rud riguiz con f irmat ; Vela Goterrit c on f irmat ; M enendus Fagam con f irmat ; Pelagius Curu us con f irm at ; Didacus Ioh an nis con f irmat ; R eimundus Ioh an nis con f irmat ; d om n u s Jacint us , S an c t e Rom ane Ecclesie cardinalis et tocius Hispanie legatus, con f irmat ; Pelagi us , co m postellanus archiepiscopus, con f irmat ; Joh an n e s, legion ensis episcopus, con f irmat ; Martinus, oueten si s episcopus, con f irmat ; Joh an n e s, lu c ensis episcopus, con f irmat ; Petr us , asturicensis episcopus, con f irmat ; Martinus, auriensis episcopus, con f irmat ; Pelagius, tudensis episcopus, con f irmat ; Petrus, ecclesie mindonien sis electus, con f irmat ; Pelagius, cognomento Fi ca ri us , Cell e noue a bbas, [confirmat] 5 . / 23 Joh an n e s Fferna n di , ecclesie Beati Jacob i archidiaconus et jmperatoris cancellarius, hanc cartam scripbere iussit. * Trátase dunha co pia realizada no século XI II (Sá n chez Bel da 1953:134). 1 O m s. está rompi do. 2 No ms. n on se le. 3 Falta o m . 4 Leva o s na entreliña. 5 No ms. f alta. 6 Está esc rito friolat . 7 Usa a abrevia tura de e r co val or de e . 8 Faltan as le tras eg . Colección diplomátic a 129 2 1184, novembro, 27. O abade Paio e o convento de Santa Co mba pa c tan coa descendencia d e Aldonza Méndez e Mariña Méndez sobre a herdade de Pazo. A.- A. H. N., Clero, Ourense, Naves, c. 1 506, nº 2. REF. D URO , Naves , 142. Facta p agine mandantur ne obliuion e deleantur, / 2 ea propter ego, P e la gius , abbas S an c t e Colu m be, una cu m / 3 omni conuentui, p ac t um firmissim um facio cum ne / 4 potibu s Ildo n ce Mene n diz et cum nepotibus Marine M e/ 5 ne n diz et cum omni progenie eorum qu i post eis fu t uri / 6 sunt, s uper heredit a t em d e Palaciolo, eodem mo do ut / 7 ego et posteris meis et ip si et poste ris eo rum u t non / 8 donemus nec d emus in prestimonium nec uendamus nisi / 9 nobis medipsis, et ip si non her editent aliam eclesiam / 10 in hea m de m hereditatem. Et si aliqua causa neces/ 11 sitatis eis uenerit, subueniant eis ex parte / 1 2 monaste rij. Siquis temerario ausu ru m pere / 13 uoluerit hoc p actum, in primis sit exc om municatus / 14 et a fide Christi segregatus 1 et cum Iuda traditore / 15 parte hab ea t, et pariat ex parte regis CC os / 16 solidos. Facta series pacti sub era M a CC a / 17 XX a IJ a et qvotum V k alendas d e c em b ris. / 18 Qui presen t es fuervnt t este s: | Col. a | Ada m confirmat ; Svari us confirmat ; Martin us confirmat . | Col. b | Ferna n d us , t esti s; Garsias, t esti s; Arias, t est i s. / 19 Ego , P e la gius , abbas, cum omni meo conuentui, / 2 0 m anus nost ras roboramu s; et nos, nep otibus / 21 Ildo n ce Mene n diz [ et] 2 Mar i ne Mene n diz, in hoc / 22 pactum manus nostras roboramus. 1 Leva u n trazo so breposto. 2 No ms. f alta. 3 1185, febreir o , 16. Ciudad R odrigo. Fernando II recibe baix o a súa protección o mosteiro de Sa nta Comba de Na ves, exímeo dos tributos reais e delimita o seu couto. A.- A. H. N., Clero, Ourense, Naves, c. 1 506, nº 3. ED. R ECUERO A STRAY , Fernando I I , 297-298. REX. G ONZÁLEZ , Fernando II , 500; S ÁNCHEZ B ELDA , Docume ntos reales , nº 412; L UCAS , Cancille rías , 476. REF. D E LA C UEVA , Historia , 158-159 * ; D URO , Naves , 14 0; S Á B RAVO , Monacato , 52. Col ecc ió n de document os en per gamiño do mosteiro de Santa Com ba de N aves 130 | Crismón : Ch ris t us, alpha et omeg a| J n Dej nomine. Catholicorum regum est S an c t a Loca et per son as religio sas diligere ac u enerari et pro earum meritis ampli s ditare mu[neribus] 1 / 2 et semper eas deffendere et manutenere. Jccirco ego, re x d omnus F er nand us , u na cum filio meo rege domno Ad e fonso, omn ibus notum facio / 3 quod recipio in com mendam meam et custodiam monasterium S an c t e [Co]lumbe 1 d e Nauia, quod est in territorio B uuale, et liber o eu m d [e om]ni 1 fisco regio / 4 et de t oto d ebito. E t ju ngo et cauto illud q uod nullus d [e cetero pro] 1 aliqua uoce aut calu m pnia in predictum monasterium [uiolenter] 2 audeat intrare / 5 seu inde aliq uid p rendere uel aliena re. Et confino cautum suum per omnes terminos suos et diuisio nes sic ut umquam melius fuit confinatum. [Et] 2 quicumque in mo nasteri/ 6 um supradictum uiolenter intrauerit uel iniuriam aliquam fecerit, sit maledictus et exco mun ica t us et reg ie p arti mille aur eos pr o c auto persoluat. Facta carta / 7 ap ud C iuitate m , X IIIJ o k a l enda s m artij, era M a CC a XXIIJ a . Regnante rege domno F ernando Legione, Gallecia, Asturijs, Ext re mat ur a. Ego, r ex / 8 domnus F erna ndus , u na c um filio meo re ge domno A defonso , h oc scriptum quod fieri iussi proprio robore confino. | Sinal : Si gnvm Fer nandi, regis hispanorum|. | Col. a | Pet r us 3 , com postellanus archi episcopus, con f irmat ; Manric us , le gion ensis episcopus, con f irmat ; F er nand us , astoricen sis episcopus, con f irmat ; Ad e fons us , aurien sis episcopus, con f irmat ; R od er ic us , lucen sis epi scopus, con f irmat ; P e l a gi us M un n iz, cellenouen sis abbas, con f irmat ; P e lagi us Cordellino, abbas S an c t e Co lu m be, con f irmat . | Col. b | C omes P etr us , dominans Asturijs, con f irmat ; comes Gumez in T r astamero con f irmat ; comes Ad e fons us in B er zido co n f irmat ; Rod er ic us Lupi, maiordomus, con f irmat ; Petr us Ioh ann is et Gu n dissalu us Ioh ann is in B ubula con f i rmant . / 9 Ego, Bernard us , d om ni regis notarius, pe r manum d om ni P[etri Uel]e 2 , com postellani archidiaconi regis cancellarii, iussi scribi et con f irm o . * Tal com o indica a edit ora da obr a (1 991: 159, n. 87), o autor refi re equivocadame nte qu e o d ocument o é do ano 1195. 1 O m s. está rompi do. 2 No ms. n on se le. 3 Antes e stá escrito R . 4 1187, marzo, 18. Avilés. Fernando II acouta ao a bade Paio , dicto Cordelin , e ao conv ento de Santa C omba a vila d e Ast rés e confírmall es o couto de Vil ar tal como o estab leceu súa a voa a raí ña dona Urraca. A.- A. H. N., Clero, Ourense, Naves, c. 1 506, nº 4. ED. V ÁZQUEZ N ÚÑEZ , BCMO , I I, 155-156; R ECUERO A STRAY , Fernando II , 3 08 - 3 09 . Colección diplomátic a 131 REX. G ONZÁLE Z , F ernand o II , 5 12-513; S ÁNCHE Z B ELDA , Documentos r eales , n º 420; L UCAS , Cancille rías , 483. REF. D E LA C UEVA , Historia , 159 * ;D URO , Naves , 140, 14 2. | Crismón : Christus| Jn nomine S an c t e et Indiuidue Tr init atis. Quoniam i lla que in presenti facimus fi rma e t inconcussa u olumus / 2 fore et perpetuo permanere, jccirco ego, rex do m nus F ernandus , una cum filio meo reg e do m no A d efonso , per ho c scriptum / 3 notum facio vniu ersis de r egno meo presentibus et futuris qu od in cauto Deo et S an c t e Colu m be et uobis, dono P elagio , / 4 di cto Cordelin, eiusdem monasterij abbati , et conuentuj uestro et omnibus su ccessoribus uestris inpe rpetuum, villam ill am qu e As trees nun cupatur / 5 per suos terminos et locos diuisos. Et concedo ibidem uobis in hereditatem et 1 ipsi monasterio d o quod ibi ad regiam pertinet uo cem cum pertinen/ 6 ciis suis omn ibus et directuris. Confirmo etiam ips i p redic t o monasterio et uobis cautum illum de Uillari per suos terminos et diu isiones / 7 antiquas, sicut illu m fecit et statuit auia m ea bone memorie regina do m na Vrraca 2 D eo et ipsi monast erio S an c t e Co lu m be. / 8 Hoc autem facio ob remedium anime mee et parentum meorum et quia orationum et o bsequiorum que D omi no exhibetis partem eo largi/ 9 ente desideo promereri. Siquis i gitur tam de meo genere quam de alio h oc factum meum s pontaneum et cautum in/ 10 fringer e mo do ali quo atte m ptauerit, iram Dei habeat et regiam i ndignationem incurrat, et quantum in his locis quos i n/ 11 cauto inuaserit, in duplum restituere com pellatur, et pro temerario ausu et disruptio ne c auti reg i e uoci in penam M le / 12 morab itinos persoluat. Facta k arta ap ud Abeles , XV o k a l end as aprilis, era M a CC XXV. Regnante rege do m no F ernando Legione, / 13 Galletia, Asturiis et Ext r emad ur a. Ego, rex do m nus F ernandus , una cum filio meo rege do m no A defonso , hoc scriptum roboro et con f irmo . | Sinal : Sj gnvm Fer na n dj, regjs hyspanorum|. | Col. a | Petr us , com postellanus archiepiscopus, con f irmat ; Rod er ic us , oueten sis episcopus, con f irmat ; Man ric us , legio n ensis ep iscopus, con f irmat ; Fernand us , astoricen sis episcopus, co n f irmat ; Adefons us , au rien sis ep iscopus, co n f irmat ; Belt r and us , tuden sis episcopus, con f irmat ; Rod er ic us , lucen sis epis co pus, co n f irmat ; Rabin ad us , mindon iensis episcopus, con f irmat ; Petr us Uele, regis c ancellarius, con f irmat ; Froila, q ui sc ripsit, con f irmat . | Col. b | C omes Gumiz , tenens T r anstamare m , con f irmat ; comes F ernandus Beneue n tu m et M aiorica m con f irmat ; V er emud u s Aluariz, regis m aiordomu s, ( con f irmat ) tenens L imia m et Lemos et Sarria m , con f irm at ; G ars i a Luppiz, regis sig nifer, con f irmat ; Petr us Garsie, tenens Ext r ematura m , con f irmat ; Froila Ramiriz, tenens Asturias, con f irmat ; Ferna n d us Arie et fili j Ioh ann is Arie, [tenentes] 3 Buual, con f irmant ; Aluar us Did acj con f irmat ; Got er r us Sebastianj con f irmat ; Mu nio Fernandiz con f irmat . / 14 Magister B ernardus , per eius manum re gis notarius, con f irmat . * Tal com o indica a edit ora da obr a (1 991: 159, n. 88), o autor refi re equivocadame nte qu e o d ocument o é do ano 1197. 1 Está na e ntreliña. Col ecc ió n de document os en per gamiño do mosteiro de Santa Com ba de N aves 132 2 O prime iro a está s obrescrito. 3 No ms. f alta. 5 1192. O abade Paio e o c onv ento de Santa Comb a a foran a Paio Pérez un monte en Mende. A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 67. REX. L EI RÓS , Catálog o , nº 67. REF. D URO , Naves , 142-14 3. Rerum memoria uiuit scri pto per secula, admi rans humani ingenij prud entjam, dicens illam omn i laude dignam. Hiccirco ego, P elagi us , monasterij S an c t e Colu mbe d ictus abbas 1 , cum / 2 u niuerso conuentu, tibi, Pelagio P etri, bvrgensi aur i ensi, do quoddam nemus in ter mino de Menend i i uxta fluuj um Laonie et iuxt a / 3 q uandam ujneam q uam eg o, Pelagi us , dedit Martino P et r i et Pelagio Co rdario, et est i psum supradictu m nemus a fl uuio Laonie e t super iter quo uenitur ab Auria a Men endi. Tr ado / 4 igitur tibi ho c nemus tali pacto ut escolas il lud et plantes in illo uineam et a quarto anno des ind e monasterio S an c t e Colu m be q uintam portjonem uini et medietatem decimarum / 5 et u ue t ocius prefate uj nee ponantur in ujlla Mene n di in torcularibus hominum S an c t e Colu m be. Si forte acciderit q uod aut sponte tua aut paupertate cogente prefatam uineam / 6 uendere aut o bligare uo lu e ris , primitus abbatem 1 S an c t e Colu m be adeas aut successores illius et ill i d igno precio aut obl iges au t uendas. S i autem ex ipso monasterio nequiue/ 7 rint aut n oluerint illam em ere aut in pignere recipere, tali ill am persone uenda s au t o bliges que sine cont e ncione et sine iurgio monasterio S an c t e Colu m be quod su prascriptum est persol/ 8 uat et com p leat, et neq ue t estationem neque h elemosinam aut uendition em aut inpignoratione alicui ecclesie au t clerico aut ordini cuilibet de illa presumas facere nisi ad / 9 ecclesiam S an c t e Co lu m be. Si uero euenerit quo d ille fun dus aliquando decidat a ujnea, tu uel successor tuus relinquatis illu m sine ulla contradictjone monasterio S an c t e Colu m be. Si it aque / 10 tu uel successor tuus hoc pactum conuellere presu m pseris, c om ponas suprataxato monaste rio i psum fundum duplatum uel triplatum e t insu per uoci regie M aureos. / 11 Si ego uel s uccessores mei hoc pact um conuellere pr esu m pserint, com ponant suprataxato Pelagio ipsum fundum duplatum et insuper uoci regie M aureos. / 12 Era M ª CCª X XXª. Regnante d om no regie A defonso L egione, Joh ann e Fernandi tenente Limia m , Adefonso episcopo reg ente a uri ensem ecclesi a m. Ego, Pelagi us , mo/ 13 nasterij S an c t e Colu m be dict us abbas 1 , cum uniuerso conuentu in hac kartula manus nostras roboramus. Fernand us t esti s, Adefons us t esti s, Joh a nne s t esti s. | Col. | Petr us con f irm a t , Joh anne s con f irm a t , V elasc us con f irm a t 2 . Colección diplomátic a 133 1 Tal c omo ref ire Duro ( 1968: 143 e no ta 17), a s pala bras “abba s” e “ab batem” e stán ba stante a pagadas n o documento e isto non de be ser alleo ao feit o de que f rei Paio sexa o úni c o que se i ntitula “ abade” e ntre todos os p riores d e Santa Com ba. C on todo, e ste autor descarta, cremos que at inadamente , que n o caso da expresión “d ictus abbas” se po ida interpretar “ abbas” c omo alcume. 2 Na marxe inferior aparec e un ha probatio pe nnae de man di ferente e poster ior, e e stá escr ito : “ Dom Joh á n. / Damos a f oro a uós, G onçalu o L op e s, escud eyr o, e a uossa moller Leonor Suar e s, en vossa uyda / d’anbos e a oyto vozes a pús uosa mor te, hû a depús a ou tra, q uaes nomear / o pu strim eyr o de uós a te n po de seu ffignam en to; et sse as dita s uoz es no n nomear/ des, que o seia n o s que os uosso s bëes erdar e n de d erey to”. 6 1195, xaneiro. O prior F ernando e o co nvento de Santa Comba aforan aos irmáns Martiño Paz d e Astrés, Fernando P az, L opo Paz, Paio Paz, Mariña Paz e Paio Fernández, e a Paio Paz, Ares Paz e Pedro Paz, os agros de Sartédig os. A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 87. REX. L EI RÓS , Catálog o , nº 87. REF. D URO , Naves , 143. Notum sit o mnibus homin ibus presentibus et f uturis quod ego, F erna n d us , prior S an c t e Co lu m be, una cu m conuentu eiusdem e cclesie, / 2 damus uobis, Martino Pelagii d e Astrelies, Ferna n do Pela gii, Lupe Pelagii, Pelagio Pelagii, Mar ine Pelagii / 3 et Pelagio Ferna n di, fratribus, et P elagio Pelagii, Arie Pelagii, Pet r o P elagii, quosdam a gros de Sarteuagos cum s uis / 4 montib us. Et isti su nt t ermini: in superiori parte per ualatum de Hedraria quod d escendit de B enuiuer et p er ant as illas de / 5 Quouuas et per locum qui uocatur A nguier us et a ntiqum portum quod uo catur d e I u n cal, et ab ipso p ortu usq ue arbore m q uam apellant / 6 Kandana p er ipsam aquam defluentem et per Salzedum et per agrum de Ficulnea. Damus ig itur p redictos agros cum montib us suis suisque / 7 terminis uobis prenominatis ut eradicetis et excolatis et habeatis uos et pr ogenies u estra i m perp etuum et facias de illa s i c u t / 8 de hereditate u estra. Jta tamen quod semp er detis sep ti mam partem fructus ibi colectis nost ro maiordomo. Si forte obli/ 9 gare aut uendere uol ueris, prius nobis uel successoribus nostris quam aliis. Preterea si pro remedio animarum uest raru m aliquam eli/ 10 mosinam facere uol ueris, nostro et non alii faciatis monasterio. Siquis forte tam ex no stra parte q uam uestra h oc pactum / 11 nostrum infringere temptauerit, pectet mille aureos. Facta karta sub era Mª CC ª XXXª IIIª, mense i anuarii. / 12 Regnante rege Alfonso in Leone, Oso rio Ioh a nnis tenente B uual, episcopo Alfonso in Auria, a b bate Ferna n do in Cella / 13 Noua. Qui p resentes fuerunt et uiderunt et audierunt: Martin us , pr esbiter, t esti s; Garcia Ferna n di, m iles, t esti s ; Petr us , mo nacus S a n c t i / 14 Saluatoris de Eires, t esti s; Lup us Pet r i de Col ecc ió n de document os en per gamiño do mosteiro de Santa Com ba de N aves 140 nobis heremite S an c t i Ma/ 9 metis de Mundin, cum omni directura sua, et ca sale de Ius ti cum suo termino, nobis et her edibus nostris imperpetuum. Et / 10 si nos duobu s superius dictis sine sem ine obierim us, testamus u nu m casalem ad monasterium (ad monasterium) S an c t e Co/ 11 lumbe, scilicet, Faquin et Iusti, et ipsi recipiunt n os in habitu monac hali s t am in uita q uam in morte. P reterea / 12 damus illud monasterium s o l idos C et duos boues, si habuerimus in domo nostra, et hab e remus duas porciones integ ras intra / 13 corpus m onasterij uel in alio lo co ubi nobis necessaria fuerit ex consilio uestro. Addicimus etiam quod in illa seru i cia/ 14 lia homicidi um uel iniuriam nec n ullam uocem in uita mea et uxor mea no n persoluamus n ullum dominium; et quicumque / 15 p ost mortem nostram casale de B olio de Senda homi cidium uel iniuriam alicui homini fecerit de S an c t a Colu mba, ad 2 p riorem / 16 et conuentum S an c t e Columb e deb etur emend ar i . Jterum sciant om nes quod ipse, si ali quis dare uoluerit pro salute anime su e, non / 17 potest dare nisi ad eccl esiam S an c t e C olumbe de pre dicto cam bio. Et si forsitam homicidium fece rit et extra terram fugierit, / 1 8 pr ior S an c t e C olumbe et eius conuen t u debet accipere pre dictas hereditates sic ut inuenerit po pulatas; et si i ps e aliquo t em p or e ue/ 19 nerit, prior[i] 3 et conuentui d ebet eum int egra re de predictas hered itates et d e po pulationes cum eiusdem fructibus, excepto q uod / 20 semp er debent colli gere fructus ipsius her editatis et laborare cum peccunia ipsius h ereditatis. Et si forte neces/ 21 sitate coacti fuerimus u el i llam hereditatem obligare uol uerimus, expre ssum illum casale de Bolio de Senda, priori et conuen/ 22 tui eiusdem monasterij et non in aliquo lo co debemus obligari; et si ipse nobis noluerint persoluere censum aliorum hominum, / 23 sit in potestate mea uendendi uel donandi cuilibet, sed non milit i nec alicui homini r eligiosi. Et quicumque / 24 hoc c onfringere uoluerit, pariat D morabitinos et hoc factum nostrum semper s it in ro bore; et si contra h oc ex / 25 parte m ea u el ex parte aliena i nfringere uoluerit, habeat m aledictionem S an c t e Colu mbe. S tatuimus e t iam / 26 inter nos quod semper debemus unusquisque defendere et amparare predicto cambio sic ut suprascriptum est ad directum. / 27 Reg nante in Legione, Stremat ur a, Aust ur ijs et Gallecia reg e d om no Alfonso; / 28 episcopo existente in Auria domin o Laurencio; / 29 tene nte Limia m M artinus S ancij, tenen(en)te Castela de Buual G undisaluus Osorij et Arias I oh an nis. / 30 Huius rei t este s sunt: | Col. a | Eg o, prior R udericus S an c t e Col umbe, con f irmo ; Adam, monachus et sacerd os, co n f irmat ; P e lagius Abbas, monachus et sacerdos, con f irmat ; Mart inus P e lagij, monachus et sacerdos, c on f irmat ; Garsia F er nan di, monachus, con f irmat ; P etrus Ioh an ni s, infans, con f irmat . | Col. b | Jo h an n e s F er nandi, m iles de Alueiros, t esti s; J oh an n e s Ioh an nis de P r ato Bono, t esti s; M art inus F er nandi d e Naues, t est i s; Joh an n e s Rod er ici, t esti s; Mich ae l M a rt ini , t esti s; Joh an n e s Didaci, t esti s; M art inus Ioh ann is, cleri cus S an c t i Uince n cij de Sesto, t esti s; Alfonsus Quin t iat, prela t us de Lauredo, t esti s. / 31 Joh an n e s M a rt ini Iac ob en sis scripsit. Colección diplomátic a 141 1 Está esc rito sp — c . 2 Está esc rito sobre raído. 3 Falta o i . 13 1221, marzo, 27. O prior R odrigo e o convento de Sant a Comba af oran a Pedro Escalo, á súa muller Maior Fernández e á súa descendencia un casal e n Ribela. A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 214. REX. L EI RÓS , Catálog o , nº 214. REF. D URO , Naves , 144. | Crismón : Christ us| In Dej n omine. Ego, R uderic us , prior monaste rij S an c t e Columbe, cum toto eiusdem co nuentu, facim us kartam et fo rum / 2 de quod am nostro casale jn Ribela, diuisu m cum aliis hereditatibus que sunt in circuitu eius, scilicet, cum here/ 3 ditate de Lagona, cum hereditate S an c t i Steph anj et cum hereditate S an c t i M artinj auriensis. Hanc igitur hereditatem / 4 sic diuisam, cum mon tibus et p ascuis, c um agris c ultis et i ncultis, damus et concedimus ti b i , Petro Sq u alo, et uxori tue Ma/ 5 iori F er nandi et om ni generationi que de uobis ambobus tantumodo procreentur, t ali conditione quod d e ead em h ere di/ 6 tate quam u obis in perpetuum confir mamu s tribuati s annuati m monasterio S an c t e Co lumbe terciam partem ex om nj fruc tu ibidem / 7 a Deo donante 1 p e r nostrum maiordo mum i n pace, exceptis fr u ctibus arbo ru m, pro q uibus monasterio S an c t e Columbe de ti s an nuati m in uj/ 8 gilia Sancte Colu m be octo solidos pro at ( sic ) comune refectorij. Addimus eti am q uod pr ouid ea t is maiordom o nostr o uel fratribus / 9 qui eiusdem hereditatis partem nostra m collegerint, qu ibus cellarium uos d etis et n os u asa. Addimus insuper quod fi lij / 10 uestri et genera t io eo rum habean t s epulturam j ntra monasterium supradictum. Quicumque inde ali ud fece rit, m onasterium reci/ 11 piat partem hereditatis ab eo. Vende re et obligare u el pro anim a d are si t monasterio supradicto, sed si forte eam / 12 uend ere uel subpignorare uolueritis, u eniatis ad monasterium e t conuocetis priorem et fratre s, et jnsin uetis eis c au/ 13 sam n ece ssi tatis u estre absqu e simu latione. S i com parare eam uobis a monasterio i psi u oluerint, ponantur ex utraque / 14 parte quatuor bonj homines estimantes prec ium eius et sic com pare tur ab eis uel su bpignoretur, quod d e precio / 15 monasterio pl us quam ali is relaxetur. Si forte monasterium non potuerit uel noluerit com parare, ue nd atur jn ta/ 16 li loco uel subpignore tur und e monasterium habere possit directum suu m i n pace, sed tamen n on u endatur nec / 17 subpignoretur alicujus homin is parti, nec a d ho mines for ciores a ut und e monasterio mala possin t oriri. Sta/ 18 tuimus et iam 1 q uod eant ad h ered i tatem i stam quatuor bonj homi nes ex utraque parte, a quib us estim e t ur talis locus quo / 19 possit ponj uinea de sex aginta modiis, que to ta pl antetur in quatuor annis istis. S iquis ex parte ali qua / 20 nos uel uos de ista Col ecc ió n de document os en per gamiño do mosteiro de Santa Com ba de N aves 142 hereditate iniuriauerit uel forciauerit iuste aut jniuste, amparemu s nos metipsos p rout / 21 melius pot erimus; si forte q uod absit no n poterimus amparari, non inquietemur abinuicem, sed simus s i c u t et antea jn amo re, et / 22 q uandoc umque nos uel u os eam recuperare poterimus, per suprascripta pacta fi rme mur. Quicumque pactum ist ud freg erit, / 23 p ec t et jniu riam pacienti q uingentos aureos et carta remaneat in suo robore. Que fuit facta in era M ª CCª Lª VIII Jª / 2 4 et quotum VIº k a l e nd a s aprilis. Alfonso rege in Legione regna nte, Laurentio episcopo in Auria p resulante, Petro abbate in Cellanoua 2 , Petro de Pe/ 25 dibus Aluam de Buual tenente. Gundisaluo Michaelis, Cellenoue monacho et S an c t e Colu m b e tunc ex istente subpriore, con f i r ma t; / 26 d o m no Adam, uestiario, con firm at ; ceteris monachis eiusdem locj con firm ant ; F er nando Rud er icj, Cellenoue monacho, scribitu r et c on firm at . | Col. a | Rud er ico F er nandj, Petro Gar sie, J o h an ne F er nandi, militibus t e stib us ; J o h an ne I o h an nis, Petro Paiz, Pet ro F er n and i , F er nando Pai z, M unio P aiz, Martino F er nand i , t e stib us . | Col. b | J o h an ne Arie, Reymu n do, Lu po Rud er icj, Stephano P et r i, J o h an ne Rud er icj, t e stib us ; D omi nico, Martino, infantibus S an c t e Col um b e . / 27 Ego, R udericus , p ri or S an c t e Columbe, / 28 ha nc kartam quam f ieri jussi / 29 roboro, concedo et confirmo | Sinal |. 1 Está na e ntreliña. 2 O texto Petro ab bate in Ce lla n ou a está es crit o por cima da subscrici ón d o pri or c unha cham ada que rem ite a este lugar. 14 1221, marzo, 29. Rodrigo Osóriz ve nde ao prior Rodrigo o seu quiñón da viña de Bu x eses por trescentos soldos. A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 213. REX. L EI RÓS , Catálog o , nº 213. Notum sit tam prese ntibu s quam futuris homin ibus quod ego, Rud er icu s Osoriz, uendo quantum quinionem habeo jn / 2 ujnea de Gugeenses vobis, Rud er ico 1 , p riorj monasterij S an c t e Colu m be, p ro trecentis solidis q uos de uobis accepi p er com p osi/ 3 cione m de Pelagio Didacj de Meleens et de Martino Saluadoriz Auri en sis et d e J o h an ne I o h an nis de P r ato Bo no, scil icet, / 4 tali co nd icione quod ip si apprecien t ui neam s upradictam et si inuenerint q uod plus ualet et plus de precio ego uoluero, d etur / 5 michi a priore; et si ipsi inuenerint quod min us u alet, ego ten eo r reintegr are priorj. Si forte eg o noluero st are p er com / 6 posicionem supradictorum hominu m, prior recipiat a me CCC s o l i dos et ego recip iam supradictam uineam, prior tantum jnde prius / 7 quatuor nouis sibi c oll ec tis a bsque ullo peccato, qu ia in loco u e ndictionis hoc f ecimus. Et ego, Rud er icus Osori z, promi tto per / 8 Colección diplomátic a 143 bona m ea semper def endere monasterium S an c t e C olumbe cum ue ndictione su pradicte uinee et insuper hoc n u m quam uineam ist am / 9 a uobis debeo com parare nisi t antummodo per me ipsum et per meos denarios et insuper possidere. Qui pactum istum f regerit, pectet in/ 1 0 iuriam pacientj sexcent os solidos et c arta remaneat in suo statu. Que fuit f acta in era Mª C Cª L ª VIIIJª et quotum IIIJº / 11 k a l e nd a s aprilis. Alfonso rege in Legione regnant e , Laure n tio e piscopo in Auria presulante, Rud er ico F er n andi castel/ 12 lum Aguila res te nente. Et ego, Rud er icus Os oriz, cum fratre meo Gundisaluo Osoriz ho c placitum confirmamus insimul / 13 e t roboramus. | Col. a | Arias I o h an nis, Gu n disalu us F er nand i , P e lagi us I o h an nis, milit es, t e stes. | Col. b | Ru d er icus Alfonsi, Martin us S aluadoriz, Arias Pelagij, Aurie b urgenses, t e st e s. | Col. c | Do m nus Gundisalu us , do m nus Adam , do m nus Lupus, Garsias F er nandi, Petrus I o h an nis, J o h an n e s Arie, testes. | Col. d | Pelagi us Diaz, Petr us Garsia, Petr us Aria de Rib e la , t e st e s. 1 Despois e stá risca do pet . 15 1227, novembro, 30. Pedro García e a sú a muller Ur raca Eanes aforan a Mendo Fernández e á súa muller Fadas Boas as propiedades que teñen en R andimir. A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 299. REX. L EI RÓS , Catálog o , nº 299. Notum sit om nibus prese nti bus et futuris quod ego, Petr us Garsie, mi les, et uxor mea do m na Orr a/ 2 ca Ioh a nn is d amus tibi, Menendo F er nandi, et u xori t ue Fadas Bonas quantam hereditatem n os h a/ 3 bemus in Randimir , ex ista parte regarii d e Ui lla Soaa ad sursum et ex illa p arte rega/ 4 rii i amdicti ex il la regar ia que uenit de F urno Tegulario ad sursum, exceptis i nde Li/ 5 nares et Medelas, qu as ad opus no stri ret inemus. Damus inquam uobis predictam h ereditatem cum suis / 6 directu ris tali condici one quod de fructu inde perce pto detis nobis et succe ssoribus nostris annuatim / 7 terciam partem uos et successores uestri per minist rum nost rum. Et uos in t o ta uestr a uit a detis nobis / 8 s o l idos IIJ ann uati m in die Natalis D omi nj et, post mortem uestram, successores uestri dent IIIJ or sol[idos ] 1 / 9 annuati m in illa die. Debetis etiam uos et succe ssores uestri ess e inde u assalli nostri et succ es/ 10 sorum nostrorum. Quod si uos aut successores uestros in ipsa hereditate mora ri contigerit, de t is nobis / 11 p ro gaudiosa IJ s o l idos et p ro lu ctuosa V s o l i dos , et nu m quam i bi debetis nut rire filium aut fil iam al terius / 12 militis. Quod si for te cultura ipsius h ereditatis per u estram Col ecc ió n de document os en per gamiño do mosteiro de Santa Com ba de N aves 144 negligentiam omissa fuerit, liceat / 13 nobis illam re cipere et f acere de ill a quod uoluerimus. Et si e am u endere uolueritis uel obligare, / 14 no bis potius quam alii ; sed si nos eam a ccipere noluerimus, t ali uendatis aut oblig etis / 15 unde nos possim us habere nostram dir ecturam sic ut habemus de uobis in pace. Siquis i g itu r de n ostra par/ 16 te uel de uestra contra h oc n ostrum pactum u e nerit , pariat alteri pa rti ipsam hereditatem dupl ata m / 17 et quantum in ea fu erit melioratum, et parti regie C morabit inos , et pactum semper optin eat fir/ 18 mitatem. Facta carta IJ e k al e nd as decembris, era Mª CC LXV. R egnan t e i n Legione rege / 19 d om no A lfonso, episcopo in A uria d om no Laurentio, tenente Limia m do m no Martino Sancij, / 20 tenente c astell um de Alua Fernando Pel ai z. Testes qui hoc uiderunt et audierunt: / 21 Fernand us Ordonij, capellanus ecclesie de Castro; Joh anne s Diaz, p relatus de Abrucinos; Pel a gi us Mart ini / 22 d e F rexe edo, Rod er ic us Mart ini , D omi n ic us Aanz, Ju lian us F er nandi, Joh anne s F er nandi d e Nogaria, Pela/ 23 gius Petri de Regualdi et frater eius Pet rus Petri, Joh an n e s Iohannis. / 24 Grego ri us , qui scripsit, testis. 1 No ms. n on se le. 16 1229, setembro, 12. Ribadavia. Afonso IX exime ao mosteiro de Santa Comba de pagar xantar e prestar labores a quen teña o castelo de Alba de Búbal. A.- A. H. N., Clero, Ourense, Naves, c. 1 506, nº 6. Está incluído no d o cum ento 1 00 desta CD. ED. G ONZÁLE Z , Alf onso IX , 702- 703. REX. S ÁNCHEZ B ELDA , Docu mentos reales , nº 61 6. REF. D E LA C UEVA , Historia , 159-160;D URO , Naves , 14 4-145; S Á B RAVO , M onacato , 52. Notum si t omnib us tam p resen t ibus quam futuris per hoc scriptum quod ego, A fonsus , Dei gratia rex Legion is et Gallec ie, liber o et absoluo monasterium S an c t e Colunbe / 2 de Naues quod non teneatur solu ere comestion em siue procurationem quam ab eo solebat exigere d omi n u s qu i tene bat castellum de Alba de Buual. / 3 L ibero etiam et absolu o monasterium ipsum et homines ipsius monasterij de to to labore dict i castell i, quod ad nullum laborem t enean t ur ib idem fa/ 4 ciendum. Libero inquam et absoluo hereditates et homines se pedicti monasterij quod n on teneantur ad p ersoluendum dicto castello illos singulos panes / 5 quos consueuerant persoluere in unoquoque mense ipsi castello. Hoc autem facio quia c ons tat m ich i quod honera ista fu erunt inposita ini uste mo/ 6 nasterio i psi et homini bus suis per d omi nos qui terram solebant tenere et non auctoritate regia. Nulli igitur o mn i no h ominum liceat h anc mee / 7 absolutionis cartam infringere uel ei ausu t emerario contraire, quod q ui presump serit iram D ei omni potentis et regi am indignationem incur/ 8 rat, et quantum inuaserit dup lo com ponat, et pro ausu temerario regi e parti in penam mille m ora b iti nos exsoluat, carta n ichilominus in / 9 suo robor e perman ente. Colección diplomátic a 145 Facta carta apud Rippam Auie, XIJ die sept embris , era M a CC a LXVIJ a . | Col. a | B ernaldo, exi stente co m postellano a rchiepiscopo; Joh an ne, oueten se episcopo; Rod er ico, legion ense episcopo; Laurencio, aurien se episcopo. | Col. b | Jnfante do m no Pet r o, maio rdomo d om ni regis, tenente Limiam, Tauru m , Zemora m et Legion em ; do m no Rod er ico Fern an di , signifero d om ni regis, tenente Ou etu m ; do m no Rod er i c o Gomiz, tenent e Trastamar, Mont em Nigru m et R osum; do m no Fernan do Guterriz, tenente perticam S an c t i Jacobi. / 10 Do m no P etro Pet r i, magis tro scolarum aurien se , canonico com po stellano, existente cancellario d om ni regis Afons us , d om ni regis scriptor, scr ipsi t. 17 1230, abril, 28. D. Lourenzo, bi spo de Ourense, recib e do prior Pedro Nún ez e do convento de Santa Comba todas a s p osesións destes n a vila de Canedo, en troca du n casal en Outariz, outro en Penouzos, e n B obadela, e outro en Amoeiro de Xusao, así como t odo o que posúe a igrexa de Canedo en Outa riz. A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 345. ED. D URO , Naves , 17 8-179. REX. L EI RÓS , Catálog o , nº 345. REF. F ERRO , Monaster ios de Oira y Re queixo , 1 6; D URO , Naves , 1 44. Que geruntu r ab hom inibus , in scriptis sole nt redigi u t meljus memo rie co m mendentur. E t iccir co notum sit presentibus / 2 e t futuris per ho c s criptum perpetuo ualiturum quod L au rentius , episcopus auri en sis , et P etrus 1 Nuno n is, p rior S an c t e C olumbe, consentiente conuen/ 3 tu ejusdem, faciu nt tale permut ationem siue concam bium quod idem P etrus , prior, dat eidem d om no L aurentio , episc opo au rien se , e t per eum i psi ecclesie aurien si om nes / 4 possessiones quas h abet 2 monasterium S an c t e Columbe in u illa de Canedo, uidelicet, her em itagium S an c t i Joh an ni s de Req u eyxo, cum suis terminis et cum suis / 5 leyris ubicumque si nt, et Lamas d e Sil et Q u inteelam cum su is t ermin is et leyra s de Canal et qu icquid h abet d ictum monasterium / 6 intra m archos d e Par adela et intra r iuulum qui defluit de Voytores ad riuum de Seyme et inde ad Mineum. Et propter h oc / 7 L aurentius , e piscop us aurien sis , dat ejdem P etro , p rior j, et per ipsum monasterio S an c t e Co lumbe tria casalia cum s uis terminis, un um ui delic et in Outa/ 8 riz et aliud in Bouadela, loco q ui dicitur P enouzoos, et ali ud in Amoeyro Inf e riorj et quicquid habet ecclesia d e Canedo in t ermino d e Ou/ 9 tariz, it a quod in di r ectum exeat leyra prioris utrinque ad montem. Et ne a m pljus ueniant in d ubium t ermini de Canedo, idem L aurentius , episcopus, et / 10 P etrus , prior, dederunt d iuisores, uidelicet, magistrum Munio n em, canonicum, et Joh an nem P e lagij, ciuem aurien sem , qui diuiseru nt per terminos sub no/ 11 tatos, presentibus ex par t e ep iscopi Joh an ne Fra n c o et Rud er ico Mart ini , canonic i s aurien sibus , et Joh an ne Col ecc ió n de document os en per gamiño do mosteiro de Santa Com ba de N aves 146 Mart ini , ej usdem episcopi capellano, et ex parte / 12 p rioris ipso priore cum qui busdam ex suis monachis. D iuiserunt inquam h eremitagium S an c t i Joh ann is de Paradela ( si c ) per cruce s f ixas in lapidibus / 13 i n mon tis supercilio qui dicit ur Ran n adoyro, deinde descende ndo per m archos us que ad rigarium qui d efluit de S outi Papi. D iu i / 14 serunt etiam Canedu m de Outa riz et de S an c t a Co lumba per C autu m Uet er em qui est prope d omos d e Outariz, deind e pe r m archos et cruces / 15 fixas in lapidibus asc endendo, deinde per i uxta pennam Lubusomea m de Voytores, deind e per cruces de sub casali de Con chaada et inde / 16 in d irectum p er alias cru ces usque ad marchum de Aq u a Derribada et ex al ia parte riuulj de Aq u a Derribada p er crucem que est fixa / 17 uersus Azzageedo iuxta Coussu m Uet us . Prouiserunt etiam dicti diuisores de consensu p artium quo d homines d e Canedo summant aquam de riuulo / 18 de Seyme ad rig andum ubi consue uerunt summere nemine prohibente. J tem prouiseru nt quod monasterium habeat unum rete in piscariis / 19 de Canedo et nullum forum solu at. P rouiserunt etiam quod leyre casalium de Out ariz extendantur directe per montem si ibi fuerit. Dederu nt eti am / 20 dic t i d iuisores episcopo aurien se in tegre om nes piscation e s ab ingressu ri ui de Seyme in M ineu m ab u traque parte Min ej et sup ra et omne / 21 q uod habet monasterium S an c t e Columbe in in sula, p reter q uod m onasterium ipsum h abeat ib i rete suum supr adicto m odo; ab ingressu u ero / 22 riui de S eyme in Mineu m in ferius, fiant piscationes ab utraque p arte sicuti fieri consueuerunt. Et actum est quod episcopus h abeat perpetuo / 23 omnes possessiones inclusas intra dictas d iuisiones; extra uero eas, habeat monasterium illas predictas. Et L aurentius , episcopus aurien sis , concessit et ratum / 24 habu i t totum qu icquid suprascriptum est, e t P etrus , p rior S an c t e Co lumbe, u na cum conuentu ej usdem, similiter concessit e t ratum habuit quicquid s upra/ 25 scriptum est et eodem mo do; et utraque ecclesia tenetur defendere alteram in i ure cum possessionibus quas sibi dat. Additum est etiam quod, tam ganadum / 26 de Can edo quam uil larum monasterij circum adiacentium, pascant insimul sine da m p no utriusque partis, non tamen scindant homines nisi in / 27 suis te rminis. Si qua uero p artium con tra i stam permutationem si ue conca m bium ueneri t, so luat alterj parti penam C m mo ra/ 28 bitinorum; pena autem soluta, permutatio ista siue conca m bium in suo robore permaneat. / 29 Act a s unt hec per manum J ohannis Mart ini , publici n otarij, de beneplacito utriusque partis, era Mª CCª LXª / 30 VII Jª et q uotum IIIJº k a l end as maij. Reg nante in Legione, St r emat ur a, Austurijs et Gallecia rege d om no Alfonso; / 31 tenent e Lim ia m j nfante Pet r o. Presente co nuentu de S an c t a Col umba. Presentibus etiam: P etro F er nandj, thesaurar i o; / 32 [Petr]o 3 Ioh ann is S q u alo et filio suo Garsia Pet r i, militib us; V e l asc o F er nandi de L auredo, m il ite; do m no Alui to, Men e n do / 33 Aluari, F ernando Sancij, Alfonso Pet r i, ciuibus aurien sibus . 1 Dur o (1 968:144, nota 2 5) i ndica este desen volvement o par a a sigla tendo en conta unha relación de priores do mosteiro q ue se e ncontra no AHPO U. Colección diplomátic a 147 2 Está na e ntreliña. 3 No ms. n on se le. 18 1231, xuño, 10. D. Martiño, bispo de Lugo, e o seu cabido afora n a Martiño Eanes e á s úa muller María Ares para sempr e a leira de Valado do c a sal de Tra s do Río n a parroquia d e Santo Eusebio. A.- A. H. N., Clero, Ourense, Naves, c. 1 506, nº 7. Era 1 M a CC a LX a IX a et q u o t um IIII to jdus j unij. Notum sit presentem paginam ins/ 2 pecturis quod nos , M artinu s , luc e n sis epi scopus, cum c ons ensu quor um dam canonicorum n ostrorum, qui presen/ 3 tes aderant, damus uobis , Martino I oh ann is, et uxori uestre Marie Arie q u a m dam laream / 4 de ecclesia S an c t i Eusebij, de Ua l ato nominatim, que iacet sub Rego et est d e casa l i d e T r ans / 5 R io, ad plant andum in ea ui neam, tali conditione quod de omni fruc tu quem de eam habueri tis nobis / 6 per maiordomum no s trum in torculari uestro, in ui no siu e in u uis, detis medietatem / 7 annuati m , et s em per de ea si tis vassalli luc e n sis eccle sie uos et omnis posteritas uestra, et sic / 8 eam iure hereditario i m perpetuum habeatis. Ita tamen quod si uos eam casu aliquo alienare / 9 seu obligare contigerit, requ isito consensu luc e n sis ecclesie, eidem si u oluerit alie/ 10 netis et non ali j, qu od si ecclesia f acere noluerit, l icitum u obis sit eam t a l i rustico ali / 11 ena re qui de eam luc e n si eccl esie ad similem forum teneatur. Si uero e am u os uel qui in / 12 u oce uestra uenerint casu contingent e aliquo ex ecclesie non potueritis, luc e n sis ecclesia ea m / 13 recipiat, excolat et laboret d onec op or tunitatem 2 habueritis eam excolere predicta con/ 1 4 ditione seruata, quod si per negligentiam eam lab orare et excoler e nolu eritis e t qui i n / 15 uoce u estra r emanserint, predicta luc e n sis ecc lesi a e am recipiat et d e eam totum uelle / 16 suum faciat si a m moniti uestram negligentiam nolueritis emendare. Ego, uero, p redictus / 17 Martin us Ioh ann is, una cum uxore m ea M aria Aria, omnia quod carta resonat conce/ 18 do et promitto me per omnia fideliter seruaturum. Qui presentes fuerunt: d o m nus J ohannes / 19 Arie, magister scolarum iacobit anus et prestamarius S an c t i Eus ebij; Joh anne s Ioh ann is, ca / 20 nonicus aurien sis ; Joh anne s P e laiz, armiger, et D o mi nic us Pe t r i, homines i psius mag istri / 21 scolarum; magister Petr us , luc e n sis canonicus cap ellanus 3 lu c e n sis episcopi; Gun disalu us / 22 Rudericj, subdiaconus luc e n sis ecclesie. Joh anne s Nuniz, d om ni M artin i luc e n sis [episcopi] 4 notarius, notuit. 1 Leva o a sobrescrit o. 2 Usa a abrevia tura de per c o v alor de po r . 3 Antes e stá riscado un sinal tir on ia no. Col ecc ió n de document os en per gamiño do mosteiro de Santa Com ba de N aves 148 4 No ms. f alta. 19 1232, xuño, 10. Ourense. Os ir máns Pedro Martís de Canedo e Paio Mar tís, p or eles e por seus sobriños, venden a Pedro Gar cía e á súa mull er Urraca Eanes unha leira no Outeiro de Abeleda na parroquia de Santo André do Castro . A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 388. REX. L EI RÓS , Catálog o , nº 388. Jn Dei nom ine. Notu m s it omni bus p er hoc s crip tum perpetuo ualitu rum quod nos, Petr us Mart ini de Canedo et P elagi us M art ini , / 2 f ilij S ancie Rod er ici, pro no bis et pro sobrinis nostris, uidelice t, Sancia D omi nici, Orraca D omi nici et Maria D omi ni ci, uendi/ 3 mus u obis , do m no Petro Garsie, militi, et u xori uestre do m ne Orrace Ioh an nis, una[m] 1 leyram in Autari o de Au ela/ 4 neda que fuit predicte matris nost re et est in uilla de Freixeedo, que est in parrochia S an c t i Andree de C astro. Ven/ 5 dimus inquam uobis predictam ley ram cu m q uanta uoce et cu m quanta directura h abebat ma t er nostra in termino pre/ 6 dicti loci de Autario de Au elane d a ad montem et font em, et tenemur ex de bita pactione semp er uos d efendere / 7 cum i psa leyra a predictis sob rinis nost ris. Preterea ego, P etr us Mart i ni , teneor se m per uos defendere p er to ta mea bon a , d e / 8 t otis meis germanis, habeatis u os i psam leyram et poss ideatis et omn is posteritas uestra iure hereditario i m / 9 perpetuum. Siquis ig itur contra hanc n ostram uenditionem, u nde totu m precium n obis plenarie persoluistis, u enire / 10 presumpserit, iram D ei om nipotentis incurrat et pariat uobis i psam leyram duplatam et quantum in ea fuerit / 11 melioratum, et regie pa rti C m orabit ino s persoluat, et hec carta semper obtineat firmitatem. Facta carta u en/ 12 ditionis ap ud Auria m II IJº id us j unij, era Mª CC LXX. R egnante in Legione et Castella rege d omino / 13 Fernando, episcopo in Auria d om no L aurentio, tenente castellum de Alba do m no Fernando P e l agij . Nos, Petr us / 14 Mart ini et Pelagi u s M art ini , h anc cartam quam fieri iussimu s manibus propriis roboramus. / 15 Qui presen t es fuerunt: | Col. a | Julian us , pre sbiter de Trelia; Jo h anne s Ioh ann is de Z urili, clericus; Fernand us Pet r i de Naues , Fernand us Arie d e P[...] 2 , t este s. | Col. b | Joh anne s Pet r i do Casar, F ern andus Mart ini de Beiro, Fernand us de Ueea, t este s. | Col. c | D omi nic us Ioh anni s de Fonte Fría; Lupus Fernandi, zapat arius ; t este s. / 16 Grego ri us , publicus notarius qui scripsit, t esti s. 1 Falta o m . Colección diplomátic a 149 2 No ms. n on se le. 20 1234, decembro, 6. O prior V asco Fernández e o conven to de S anta Co mba aforan a Martiño P érez d e San Tomé e á súa muller Marí a Eanes unha viña en Mende e un lu gar en S an Tomé. A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 427. REX. L EI RÓS , Catálog o , nº 427. Jn Dei nomine. Notum sit omnibus pre sentibus et futuris per ho c scri ptum perpetuo ualiturum quod e go, V e lasc us F er na n dj, / 2 prior S an c t e Columbe, una cu m conu entu ejusdem mon aster i j, dam us uobis, Martino P et r i de S an c t o Toma, et uxori u estre Ma/ 3 rie Ioh an nis, quandam no stram uineam in Meendj, u idelicet, senaram quam i bi fecit do m nus V er mud us , qui fuit ciuis / 4 aurien sis . Damus in quam tali conditione q uod ea m bene excolatis et bene pa retis et, d e omni f ructu ind e prouenientj, d e/ 5 tis nobis m edietatem in lagari et no n intretis ad c olligendos fructus sine maiordo mo nostro. Et d et is preterea nobis / 6 annuatj m i m p erpe t uum d uos so ldos in di e S a n c t e C olumbe. Jstam senaram damu s uob is et succesoribus uestri s u t supradictum / 7 est de consensu d om ni L a urentii , episcopi aurien sis , quod habeatis eam iure hereditario i m perpetuu m, dummodo predictum forum nobis fece/ 8 ritis (?). Jtem de consensu eju sdem episcopi damus uobis locum quemdam in S an c t o Toma diuisum et dem arc hatu m, in quo faciatis do mum / 9 ad lagare rep onendum, in quo uindemiemus tam nos qu am uos. Et d etis inde mo nasterio S an c t e Columbe in festo ejusdem V o / 10 solidos annuatj m et habe ati s similiter iure hereditario i m per p etuum. Si au tem u endere uolueritis ist a que uobis d a/ 11 mus uel alio modo alienar e, uendatis pocjus mon asterio S an c t e Colum be; et si emere noluerit, u endatis non mili tj / 1 2 nec alij loco religioso, sed uendatis tali hom ini d e quo secure p ossimus habere directura m n ostram et q ui teneatur ad omnia ad que / 13 uos t enemini ex pa ctione presentj. Ten emini uidelicet esse fideles uassalli monasterij S an c t e Colu mbe, i ta quo d non / 14 liceat uobis super hi is que uobis damus d efe nsion em alicuius c ontra nos inuocare. Immo si super hiis mota fuerit questio per / 15 aurien sem episcopum, remota appe llatione siue per com pos itionem si ue per iudicium terminetu r. P reterea n on l iceat uobis sup er hiis que / 16 uobis d am us anniuersarium uel ea aut partem eorum alicui loco religioso l e g are nisi monasterio n ostro, qu od si e a u el / 17 aliquod istorum que super ius sun t com pre h ens a non fuer int obs eruata, liceat nobis ea que uobis damus nobis rec ipere si a m mo/ 18 niti nolueritis emendare. / 19 Facta carta era M ª C Cª LXXª IJª, VJº die dece m bris. Regnante in Leg ione et Cast e lla rege d om no / 20 Ff er nando. Col ecc ió n de document os en per gamiño do mosteiro de Santa Com ba de N aves 252 cogedore s d e las yantar es a la ssazón por él, q ue demada u a n al monesterio de S an ta Colonba de Naues yant ar nue/ 26 uamje n te, la que ellos dizían que nunca oujero n en husso nj n en custu n bre de la dar. E t ssobre esto el rrey d on S ancho 1 , mõo padre, que enbió ma n dar por ssu carta a Ssuer P ér e z e Joh á n P ér ez, los ssobredichos, en que lles ma n daua que / 27 ssi el prior que o ujera en S an ta Colonba ffasta ento n çe nu n ca hu ssara a d ar yantar, que gella no n dema n da ssen nueuamj e n te n j n les prendrassen nj n guna cossa de lo s uyo por que la diessen; et ssi alguna cos a les auõa n tomado / 28 p or esta razó n , que gello e ntregassen. Et la dicha carta del rrey don Ss ancho 1 , mõo padre, que les ffuera mostrada e qu e dixiera n que era co n condiçió n e sse gu n t la condiçió n de la carta qu e la querían gu ardar. E ento n ce el prior que p idi e/ 29 ra a los dichos Ssuer P ér ez e Joh á n P ér ez que ssopiessen uerdat por qu antas partes ellos mejor la pudiessen ssaber, e ss i ffallassen que ssus anteçe sso res 1 diera n jantar, qu ’él que l a qu ería d ar lu ego. E los dichos Ssuer P ér ez e Joh á n P er es / 30 qu e ma n dar o n a Jo h á n P er es, notario de Orens e qu e era a l a ssazó n , que sopiesse la uerdat de P er o Villar, om n e del rrey don Ssancho 1 , mõ o padre, qu e ff uera cogedor de las yantares en t ien po del rrey don Alf fon so , mõo auuelo, e en el ssuyo, e / 31 si e l dicho prior ssi diera yan tar o no n o s i la rr eçibiera d ellos; e J oh á n P ér ez, notario ssobredicho 1 , jurame n taro n al dicho P er o Vil lar et él que di xiera por el juramje n to que ffiziera que nu n ca rreçeb iera ja nta r deste monesterio. / 32 Et desto me mostró ende Joh á n P ér ez, p rior del dicho 1 m onesterio, vna cart a partida por abç e ss ignada del ssigno (del ssigno) del dicho 1 Joh á n P ér ez, notario, en que dizía que era assý . E Jo h á n P ér ez, prior d e S an t a Colon ba, el s obredicho, / 33 pediome merçed qu’el ma n dasse dar mj carta p or que uós nj n o tro nj n guno n o n dema n dassen yantar ninguna al dicho prior e m onesterio de aquí a del ante, pues nu n ca lo ouje ro n de h usso n j n de custu[n]bre 2 de la dar. Et yo, veyendo que era asý, té n go/ 34 lo por bie n et ma n do e deffiendo ffirmemje n te a uós e a todos l os alcall e s, juezes, justiçias, merynos, alguaziles e a tod os los otros aportellados que esta m j carta viere n , que no n p re ndredes n j n tomedes al prior nj n al monesterio sobredicho nj n gu na / 35 c osa de l o ssuyo por rrazó n d e yanta r et no n ffaga des ende al, [so p ena de ] 5 çie n m a r auedís de la mo ned a 6 nueua a cada vno; s sinó n , quanto daño e menoscabo el prior e el monesterio rreçebiese n, de lo v uest ro gella m a n daría entregar doblado. Et mando / 36 al mõo adelantrado ma y or que andar por mõ en Gallizia et al [comendero del] 5 dicho mon esterio e a to dos los otros aportellados que esta m j carta viere n , que ss y contra esto les quissierdes p assar , que uo s lo no n co n sienta n e que uos prendre n p or la pena de / 37 los çien m a r auedís ssobredichos a cad a vno. Et no n ffaga n ende al, ssi[nón a] 5 ellos e a lo que oujessen me tornaría por ello. Et d esto les ma n dé d ar e nde esta carta ssellada co n m õo sseello de çera colgad o. La carta le ýd a, dátgella 1 . Dada en / 38 M edina del Ca n po, quinze dí as de mayo, era de mill 1 e trezie n tos e qua[re nt a] 5 e tres a ños. Joh á n P er es, d espenssero mayor, l a ma n dó ffaze r por ma n dado del rrey. Yo, Jo h á n P ér ez de Bi toria, la ffis escriujr. J ohán Peres; cantor astoricen sis , v ista; Gi l G arçí a, / 39 Fferná n P er e s, P er o Zoño ( sic ), Suer Alffon so . Colección diplomátic a 253 Et agora el p rior e el co nue n to del monester io de S an ta Colon ba de Naues enbiáro n nos pedir m erçed que to ujessemos p or bie n de l es conffirmar est as dichas 1 cartas e gellas ma n dássem os gua rdar. / 40 Et nós, por les ffazermos b ie n e merç ed e po rque ellos ssean tenudos de rrogar a Di os por las alm as de l os rreys onde nós venjmos e por l a n uest ra vida e por l a n uest ra ssal ut 1 , to ujémoslo por bie n e co n ffirmámosgellas e ma n damos / 41 que les valan e s sean gu ardadas en todo, ssegu n t que l es valiero n e ffue ro n gua rdadas en t ien po de los rreys ond e nós ven jmos e en el n uest ro fasta aquí. E t deffendemos f firmemje n t e que nj n guno nj n nj n gunos no n ssea n oss ados de / 42 les yr nj n p assar contra ellas nj n contra parte delas en nj n gún t ien po por nj n guna mane ra, so la pena que en las di chas cartas sse co n tién. Et ssi algu no o alg unos y oujer que les quissiere n yr o passar con tra ellas, que les prendre n por la di/ 4 3 cha pen a e la gu ar den p ar a f fazer d ela lo que nós m a n darmo s. Et desto les ma n damos dar esta car ta ss eellada co n n uest ro sseello de çera colgado. Dada en Valla doli t, die s e ssiete días de dezje n bre , era d e m i ll e trezje n tos e sse/ 44 tenta años. / 45 Yo, Sanch o F e r r nande s , la ffis esc r euir por mandado del rrey. | Sinaturas : Alffon so Go nçale s; M a r tín Estéuan e s, vista; Jo h á n Alfon so , Alffon so Go nçale s, Joh á n Go nçale s, Gom e s F e rr nande s; [. ..] 7 |. 1 Leva u n trazo so breposto. 2 Falta o n . 3 Está esc rito mo — m . 4 Está esc rito sobre raído e leva un traz o sobreposto. 5 No ms. n on se le. 6 Está esc rito mom a . 7 Hai outra sintaura que non se consegue ler. 105 1333, marzo, 19; venres. O prior Vivián Pérez e o convento de Santa Comba confirman a Rodrigo Fernández e F ernando F ernández, Rrugees , a renda qu e lles fixo o prio r Gon zalo Pérez, seu antecesor, polo casar de Ribela. A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 2245. REX. L EI RÓS , Catálog o , n o 2245. REF. D URO , Naves , 151. Conoçuda coussa s seia a quantos esta carta vire n c omo 1 nós, Viuyán P ér ez, p rior do möest eyr o / 2 de Ss ant a Cou n ba de Naues, e o co n uento desse lug ar outorgamos e au emos por ffyrme / 3 e por está uyl a rrenda que fez dom G onçalu o P ér ez, nosso anteçessor que ffoy, a uó s, Rroý Ff e rrn ande s e F ferná n / 4 Ff e rrn a nde s, Rrugees 1 ; a qual rrenda é do n osso cassal de Rr ybela, ssigu n do sse cont é n na dita cart a d e / 5 rrenda ffe yt a pelo dito prior e Col ecc ió n de document os en per gamiño do mosteiro de Santa Com ba de N aves 254 conue n to. Est o uo s ffaze mos p or m oyto b em q ue n os ssenp re 2 uëo (?) / 6 d e uós e do u osso linage n a nós e o dito m oest eyr o, esp eçialmente p or sseruiço que nos u ós / 7 f fe sestes e po r algo que destes a dito pri or e co n uento p ar a desen deuedar o dito moest eyr o de / 8 ssusidius e pedidos gra n des que lle era n postos de nossos mayo res, os quae s lle podera n seer / 9 pagados que no n ffoss e gra n dano 1 d o di to moest eyr o sse sse esto n o n ffezera ss egundo nós / 10 achamos por torto. E eýnda uos máys enademos que ss e aqueeçer de chantar as cor/ 11 tiñas do dito cassal, p er que s se á de pagar a dereytura qu e é co n tiúda na ca rta do affo rame n / 12 to, et a sseymento das uoses qu e sse co n tee n na 1 rrenda ffeyta pelo dit o prior e co n uento, / 13 querendo n ós e o dito m oest eyr o leuar a tença d as nouydades d as dit as corti ñas, qu e uós ne n / 14 as u oses ss obreditas qu e sse co n tee n na carta de aforament o no n ss eia n tiúdas de dar / 15 eles ne n uós as dereyturas que sse co[n]tee n 3 na carta d o dito afforame nto q ue sse per elas / 16 a n de pagar. E d esto ma n dámosuos ffaser hûa car ta p er G arçí a P ere s, nosso mo n ge e notario do / 17 dito moest eyr o. Feyta a carta no 1 moest eyr o de S a nt a Coonba de Nau e s, ss esta f f ey r a, X VIIIJ d ías / 18 andados do mes de març o, na er a de m ill 1 e CCCLXX e hüu ano 1 . T istimuya s que fforo n p ress en t e s: / 19 Vaasco P ere s, F f ernand o P ere s, Lope Ean e s, Johá n Ean e s, Affon so Lopes, m onges do dito / 20 moest eyr o; e Di ago 1 G arçí a, rreytor da jgl e ia de S san Gë es, e Johá n P ére z, morador no / 21 S souto de Vi lla Rrouym, e P er o M a r tîi z, ome do dito Diago 1 Garçía. Et eu, G arçí a P ere s, / 22 monge e notario do dito mo est eyr o, q ue esta carta ffis escriuir en m iña pressença / 23 e m eu ssinal y pux e n 4 tisti muyo de verdade , que tal este | Sinal |. 1 Leva u n trazo so breposto. 2 Usa a abrevia tura de per c o v alor de pre . 3 Falta o n . 4 Está esc rito sobre raído. 106 1333, novembro, 29. O prior Viviá n Pérez e o convento de Santa Comba a foran a Afonso Pérez do Campo, á súa muller Ald onza N únez e a un seu fill o ou filla os casares de Naves e as casas telladas e as castañas do Rego . A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 2271. REX. L EI RÓS , Catálog o , nº 2271. Sábeam q uantos esta carta virem com o 1 nós, dom Vi uyán P er es, prior do moest eyr o de S an ta Coo n ba d e Naues, e o co n ue n to / 2 desse meesmo lu gar dam os a uós, Affon so P er es d o Canpo, e a uossa moller Aldonça Nun e s e a hu n ffillo ou / 3 ffilla qual nomear o Colección diplomátic a 255 pustrim eyr o de uós a ssú a morte, conué n a ssab er, os n ossos cassares de Naues con todas ssúas pert ee n ças, / 4 a mo n te e a ffonte, u quer qu e as aia e de dereito deua a auer. Eýnda uos damos as cassas telladas e as castanas / 5 do R regoo e uós que os deffe nd ades de Moor Abril ou de ssúa uós, sse nolos q uisseren dema n d ar. Et nós, p er / 6 esta p resente ca rta, uos d amos todo nosso liure e co n prido pod er qu e os possades deffender a todo tenpo a / 7 dereito dela ou de q uenquer q ue os dema n de, et possades dema n dar as rr endas e proes que n ós ende ouu era mos / 8 d’auer, que á t res anos 1 que no n ouu e mos ende nada, que esti mamos a mi ll 1 m o r auidí s de b ra n cos; et outrossý que possades / 9 dem a n dar os danyfficame n tos e m aa s para n ças d os ditos lugares, que estimamos a outros mill 1 m o r auidís de bra n cos. / 10 Tod o como 1 s sobredito he uos damos p er tal co ndiçó n , conué n a ssaber, que os pouoedes e os paredes b em, en g u issa 2 / 11 q ue no n mj n gue n p er mj n gua de lauor e de bo n parame n to. Et uós, o di to Affon so P er es, d aredes en uossa vida po los / 12 d itos cassare s çinq ue moyos e meo 1 de pan p er tee ga dereita de quatro çeramijs, os quatro moyos de çentëo e o s / 13 sseys quart eyr os d’au ereýço, todo de bon p am lõnpeo 1 de poo e de palla. Et he p osto qu e uós, o dito Affon so P ere s, diades / 14 cada ano 1 o dito pam en ssaluo e n no dito moest eyr o. Et as u ozes depús uós dará n t erça d o que Deus y der, / 15 ssaca do ffroyta e chousa e nabal, cumunal me n te, por qu e dará n tre se libras e VI J ss oldos de brancos, cada ano 1 por / 16 día de Ssan M arti no en pas e en ssaluo , e dous ss oldos da böa mo eda 3 por anyuerssario p ar a a ouee n ça da cosina. Pero poe/ 17 mos co n uossco que sse nossa uoe n tade ffor de qu erermos, ante das uoses que pus uós fficare n , ante a rrenda do s / 18 çinq ue moyos e meo 1 ca a terça co n aqu elles fforos ssobreditos, que esto sseia en nossa escolleyta e do moest eyr o p ar a / 19 tomarmos qual ffor nossa uoe n tad e. Et uós, Affon so P ere s, e as uoses ss obreditas ssee rdes uassalos leaas e obidi entes / 20 e ma n dados do dito m oest eyr o. Et pela u entura 4 aq u eeçendo 5 de uós no n morardes estes lugares ssobreditos e morá n doos / 21 p er outros moradores por uós, aquelles q ue uó s y meterdes ssei an uassalos do dito mo est ey r o e cu n pra n o q ue uós auede s / 22 de conprir e ffaça n toda u ós rrayal e ffaça n sseruiço ao prio r como 1 a sse ñor. Et uós e as uoses ssobre/ 23 ditas darede s por loytoss a cada hu n t r i j n ta 6 e t res m o r auidís d e br ancos e tres nouees 1 , et a postrim eyr a uós dará / 24 parti çó n , como 1 he husso e custu me de terra. Et aquelles c assares e he rd ame n tos sse d effaleç ere n p er lauor / 25 ou de ll es mud arde s nosso ssenorío ou nos delles no n derdes as nossas rrendas e f foros en pas, qu e o m oest eyr o / 26 os rreçeba p er ssúa outuridade. Et quen este p leito britar , peyte aa outra p arte cen m o r auidís da böa mo eda 3 et / 27 a carta ffique ffirme e ualled ey r a. Ffeyta a carta no moest eyr o de S an ta Co o n ba , dous dí as por andar / 28 do mes de noue n bro, era de mill 1 e trese n tos e sset ee n ta e hu n ano 1 . T estemoya s que p resente s fforo n : V aas co P ér ez e / 29 Joh á n An e s, F ferná n P ere s e G arçí a P ere s e Lop’Ean e s e Affon so Lopes e Viuián P ere s, mo n ges do dito moesteyro. / 30 Eu, Ar e s P ere s, m o n ge e n otario d[o] dito 7 moest eyr o, q ue a esto presente foý, esta fix escriuyr e meu sinal y puje en / 3 1 testemoy o de uerdade, que tal este | Sinal |. Col ecc ió n de document os en per gamiño do mosteiro de Santa Com ba de N aves 256 1 Leva u n trazo so breposto. 2 Está esc rito g i s sa . 3 Está esc rito mo — n . 4 Está esc rito uent a . 5 Usa a abrevia tura de que co valor de qu . 6 Usa a abrevia tura de ri co val or de r . 7 Está esc rito dd — t — o . 107 1334, xaneiro, 15. O prior Vivián Pérez e o convento de Santa Comb a aforan a Fernando Nú nez, á súa muller Costança Fernández e ao seu fillo Fernando Topete do us casares en Seagoga. A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 2410. REX. L EI RÓS , Catálog o , nº 2410. Coñoçuda cousa sei a a quantos esta carta uyrem como 1 nós, don / 2 Viuyá n P ér ez, prior do moest eyr o de S a nt a Conba 1 de Naues, e o co n ue n to dese / 3 mesmo lo gar, damos a uós, Fferná n Nún e z, e a u ossa moller Co sta n ç a / 4 F f e rr n ánde z o nosso casal da Sëagoga, o qual uós ora tyñades de G onçalu o Gotér ez; / 5 o qual casal el d e nós t yña en 1 súa uyda, do qual nos daua cada ano h u n / 6 moyo de pan 1 e LXª ss oldos de bra n cos de rre n da. Este c asal uos damos p er tal / 7 co n dyçó n que o lau red es e o moredes p er u ós o u p er outre e o paredes ben de / 8 todo boo parame n to. E darnos edes en ca da ano en 1 paz e en 1 saluo hu n / 9 moyo e sest eyr o de pan 1 p er teg a dereyta de q uatro çelemýs core dýa na ter ra, / 10 as dú as te rça s de çe n teo e hûa d e ue reýço, e tres liu ras de d i n e yr os bra n cos / 11 p or dereytura por dý a de Natal. Eýnda uos damos o outro n osso casal / 12 d a Sëagoga, q ue ora d e nós ten 1 T erey ia Ff e rr nánde z, a seu seyme n to, p er esta co n d yçó n sobre/ 13 dyta; e darnos ede s en 1 cada ano outro moyo e sest e yr o de p an 1 , as dú as / 14 terças d e çe n teo e hûa de uereýço, todo bo o pan 1 lynpo de poo e de p alla, e dar/ 15 nos edes por dereytura quarenta ss oldos d e bra n cos por dý a de Natal. Estes / 16 casares uo s damos co n todas súas perte n ças, huquer que as aia e d e dereyto / 17 deua auer, exente a terrarýa qu e rret emos en 1 [n ]ós 2 p ar a que u ós, Fferná n Nún e z, / 18 en 1 toda uossa uyda 3 , qu anto é a uo ssa pesöa, no n page terrarýa; e a seyme n to do p u s trymeyro de uós, / 19 ffyq u en 4 estes casares a Fferná n Topete, ffyllo de Fferná n Nún e z, q ue os aia en súa / 20 u yda e page estas rre n das sobredytas, e ag u arde e co n pla t ódalas co n dyçöes que s e / 21 co n teen en [ e]sta 5 carta. E u ós, F ferná n Nún e z, a uosso p asame n to daredes por loy / 22 tosa XX ss oldos d e bra n cos e as outras uoz es sobredytas dará n loy tosa, a me/ 23 llor que ouu ere n , sacado besta. E a seym e n to de Fferná n Topet e, ffyq u en 4 os / 24 casares liures e quites e desenbargados a o 6 moest eyr o sobredyto 1 . Os qua [e]s 7 ca/ 2 5 sare s se deffaleçe re n p er mynga Colección diplomátic a 257 de lauor ou de boo p arame n to, ou nos en 1 / 26 cada ano no n derdes as nossas rre n d as e dereytos en paz, o moest eyr o os / 27 rreç eba p er súa outorydade. Q u en 4 este p reyto brytar, peyte autra p ar/ 28 te çe n mo r auidís e a carta f fyque ffirme e ualedeyra. Ffeyta a carta XV / 29 d ýas andados do mes de janeyro, era de mi ll 1 e CCC tos e L XX e dous 8 / 30 anos. T estemuya s: Viuy á n P ér ez, Vas co P ér ez, G arçí a P ér ez, L op’Ean e s, Johá n / 31 An e s, Affon so López, Fferná n P ér ez, mo n ges do dyto moest eyr o. E eu, [Ares] 9 / 32 P ére z , mo n ge e no tario do dito m oest eyr o, que a esto presente foý e esta carta ffi/ 33 xhi escriuyr e m eu si nal y puxhe en testemuyo d e u e rd ade, que / 34 tal este | Sinal |. 1 Leva u n trazo so breposto. 2 Está esc rito uós . 3 As pala bras en to da u ossa uyda están na entre liña. 4 Usa a abrevia tura de que co valor de qu . 5 Está esc rito ensta . 6 Leva o o na entreliña. 7 Falta o e . 8 Leva o s na entreliña. 9 No ms. n on se le. 108 1339, xaneiro, 6. O prior Vivián Pérez e o conv ento de Santa Co mba aforan a Mariña Martís e a dúas voces unha leira de viña no lugar de Cacabel os. A.- A. C. Ourense, F ondo de Pergami ños Mo nacais, nº 2356. REX. L EI RÓS , Catálog o , nº 2356. J n nome 1 de Deus 2 , amen . Sabyam 2 q uantos esta carta vyr e m como 2 / 2 nós, do m Vyuia m P ere s, prior do m oest eyr o de Ss ant a C oo m ba d e Naues, / 3 e o co n uento dess e meesmo lugar damos a uóss, M ari na M a rt îiz , moradeira / 4 em Outeyro d’Avelëeda, ffilla de M a r tin o Oleyro q ue ffoy, comuem / 5 a saber, hû a nossa leyra de viña qu e iaz em f fregesýa de S ant o / 6 Est éuö o d’V n tes, em lugar que cha mam 2 Cac aueloss, a par do poo m bar , / 7 e parte p er m eo co m h ûa l eyra qu e traie Lop ’Eanes 3 , nosso mo n ge, e / 8 v ay ff yrir o muru da costa, assý como 2 está partida p er marge m . / 9 Esta leyra uos d amos p er tal co n dyco m , co n uem a saber, que a laurede s / 10 e a paredes be m de to do böo lauor, d e gisa que no m d effalesca / 11 p er mi n g ua de l auor, e darnos edes dela t erça d e u iño em lagar / 12 p er nosso moordomo 2 da v istiarýa, o qual proueeredes 2 de comer / 13 e de beuer comunalm en te 2 m en tre oss f fro yto s collerdess 2 . E M ari na / 14 M a rt î iz , ante de uosso passame n to, f faredes hûa uoz que teñ a esta / 15 leyra [Document text truncated for crawler view.]