Aportes da disciplina de conservación restauración en museos: do plan de conservación preventiva ás actividades didácticas. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo

Lucía Espiño López Aportes da disciplina de conservación restauración en museos: do plan de conservación preventiva ás actividades didácticas. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Máster en Servizos Culturais Xullo de 2022 Traballo de fin de máster presentado na Facultade de Humanidades da Universidade de Santiago de Compostela para a obtención do máster en Servizos Culturais Traballo de fin de máster Lucía Espiño López Aportes da disciplina de conservación restauración en museos: do plan de conservación preventiva ás actividades didácticas. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Máster en Servizos Culturais Xullo de 2022 Traballo de fin de máster presentado na Facultade de Humanidades da Universidade de Santiago de Compostela para a obtención do máster en Servizos Culturais Traballo de fin de máster ESPIÑO LOPEZ LUCIA - 4484167 8G Firmado digitalmente por ESPIÑO LOPEZ LUCIA - 44841678G Fecha: 2022.07.29 14:55:53 +02'00' Folla de autorización 2 Resumo Resumo: Dende este traballo queremos resaltar a versatilidade da figura profesional do conservador-restaurador no ámbito museístico, dado o valor das súas achegas en distintos departamentos, e dentro de equipos de traballo multidisciplinares. En primeiro lugar, na vertente técnica, o papel dos restauradores é fundamental no coidado dos bens culturais e na redacción e implantación do necesario Plan de Conservación Preventiva. Esta ferramenta de traballo segue unha metodoloxía para identificar os factores de deterioro para as coleccións e edificios, e propón un método sistemático para o control dos riscos. Realizamos unha avaliación preliminar da Domus do Mitreo, os bens expostos, asignaremos significancias, estudiaremos as condicións climáticas e outros parámetros, para así elaborar un Plan que serva de base para establecer un protocolo que garanta a conservación a longo prazo dos bens nas mellores condicións. Mesmamente, os restauradores a miúdo colaboran con outros departamentos nunha dimensión máis didáctica e social, con aportacións na área de difusión, programando e realizando obradoiros. Neste eido, o coñecemento das técnicas artísticas, os procesos tecnolóxicos, e a experiencia con materias plásticos son de gran utilidade. Deste xeito, tamén as actividades inclúen outra dimensión, ao incorporar de forma implícita a conservación dos bens e o respecto polos mesmos, e facéndose unha forte aposta pola educación patrimonial. Neste traballo faremos unha proposta de programación anual, tendo en conta non só ao público escolar ou familiar, senón tamén o público xove e adulto. 3 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Índice Resumo ............................................................................................................................. 2 Índice ................................................................................................................................ 3 Índice de figuras ..............................................................................................................5 Introdución ....................................................................................................................... 8 1 O panorama cultural en Lugo ................................................................................. 9 1.1 O Patrimonio Cultural en Lugo ....................................................................... 9 1.2 Os espazos museísticos de Lugo .................................................................. 10 1.2.1. Centros de xestión municipal ............................................................. 10 1.2.2. Museo Catedralicio.............................................................................13 1.2.3 Museo Provincial de Lugo ...................................................................13 1.2.4. Espazos fóra da cidade ....................................................................... 14 1.2.5. Conclusión dos espazos na cidade ..................................................... 14 1.3 A Domus do Mitreo ...................................................................................... 15 2 A conservación preventiva ................................................................................... 15 2.1 Definición ..................................................................................................... 15 2.2 Metodoloxía de traballo ............................................................................... 18 2.3 O Plan de Conservación Preventiva ............................................................. 19 2.4 Fases do Plan de Conservación Preventiva .................................................. 19 3 O plan preventivo na Domus do Museo ............................................................... 20 3.1 O contexto na Domus do Mitreo ................................................................. 20 3.1.1. Institución...........................................................................................20 3.1.2. Análise do medio.................................................................................21 3.1.3. Descrición da Domus do Mitreo ......................................................... 22 3.1.4. Pezas destacadas ................................................................................ 25 3.1.5. Ubicación ............................................................................................ 27 3.1.6. O clima en Lugo .................................................................................. 28 3.1.7. Contaminantes ................................................................................... 31 4 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 3.1.8. O clima interno ................................................................................... 32 3.1.9. Contexto demográfico ........................................................................ 33 3.1.10. Lugo como destino turístico ............................................................ 34 3.1.10.Datos visitantes da Domus do Mitreo ............................................... 34 3.2 Análise do ben cultural ................................................................................. 35 3.2.1. O inventario dos bens no PCP ............................................................ 35 3.2.2. Análise do funcionamento da institución e os seus recursos ............ 36 3.3 Análise dos riscos ......................................................................................... 38 3.4 Valoración dos riscos e definicións das prioridades de actuación ............... 43 3.5 Deseño de Protocolos .................................................................................. 43 3.6 Últimas fases do plan: implantación e verificación...................................... 49 4 Actividades didácticas .......................................................................................... 50 4.1 Introdución .................................................................................................. 50 4.2 Programación para a DOMUS DO MITREO .................................................. 52 5 Orzamento ............................................................................................................ 54 6 Conclusión ............................................................................................................ 55 7 Bibliografía ............................................................................................................ 56 Anexo I .......................................................................................................................... 58 Anexo II ......................................................................................................................... 72 5 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo , Lugo Índice de figuras Imaxe/ gráfico Fonte Fig. 1 http://www.xn--espaaescultura-tnb.es/es/destinos/lugo.html Fig. 2 http://www.tonoarias.es/stock-photo/casa-de-los-mosaicos-lugo-14065.html Fig. 3 https://viatorimperi.es/lugo/ Fig. 4 https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/31735/sala-de-exposicions-portamina-?langId=es_ES&tp=13&ctre=75 Fig. 5 https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/261366206/centro-deinterpretacion-da-muralla-de-lugo?langId=es_ES&tp=62&ctre=167 Fig. 6 .https://galiciaxa.com/2021/06/lxa-es/zonas-lxa-es/lugo-lugoxa-es/98234/ Fig. 7 Web Museo provincial de Lugo Fig. 8 https://www.elprogreso.es/articulo/lugo/el-lugo-romano-que-esta-a-lavista/201912021138061410285.html Fig. 9 https://catedraldelugo.es/la-catedral/museos Fig. 10 Google Street View, Lugo. Fig. 11 Web da Domus do Mitreo Fig. 12 Web da Domus do Mitreo Fig. 13 Lucía Espiño López Fig. 14 Web da Domus do Mitreo Fig. 15 Web da Domus do Mitreo Fig. 16 Lucía Espiño López Fig. 17 Web da Domus do Mitreo Fig. 18 Web da Domus do Mitreo Fig. 19 Lucía Espiño López Fig. 20 Lucía Espiño López 6 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Fig. 21 Catálogo da Domus do Mitreo Fig. 22 Lucía Espiño López Fig. 23 Google Maps, Lugo Fig. 24 Google Maps, Lugo Fig. 25 Gráfico de Meteogalicia Fig. 26 Gráfico de Meteogalicia Fig. 27 Gráfico de Meteogalicia Fig. 28 Táboa de Meteogalicia Fig. 29 Gráfico de Meteogalicia Fig. 30 Lucía Espiño López Fig. 31 Lucía Espiño López Fig. 32 https://www.foro-ciudad.com/lugo/lugo/habitantes.html Fig. 33 a 48 Lucía Espiño López Fig. 49 RRSS da ESCRBCG Fig. 50 RRSS da ESCRBCG Fig. 51 RRSS da ESCRBCG Fig. 52 https://www.blindabeep.com/diferencias-entre-circuitos-cerradosalarmas/ Fig. 53 Lucía Espiño López Fig. 54 Lucía Espiño López Fig. 55 Web da Domus do Mitreo Fig.56 https://www.edu.xunta.gal/centros/iesollosgrandes/?q=node/765 Fig. 57 Lucía Espiño López Fig. 58 Dolores Dopico Caínzos Fig. 59 Web da Domus do Mitreo 7 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Fig. 60 https://weirditaly.com/2021/05/08/the-mithraeum-of-san-clemente-inrome-an-underground-temple-devoted-to-mithras/ Fig. 61 https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2022/06/07/lugo-recreaprimera-manifestacion-mujeres-historia/00031654615123020807958.htm Fig. 62 https://www.eldiario.es/cultura/historia/livia-malvada-envenenar-diezpersonas-marido-heroe-genocidios_1_8398783.html Fig. 63 Catálogo da Domus do Mitreo Fig. 64 https://www.pinterest.es/pin/525162006532652820/?mt=login Fig. 65 Lucía Espiño López Fig. 66 Google maps Fig. 67 Catálogo da Domus do Mitreo. Fig. 68 https://www.lavozdegalicia.es/noticia/carballo/carballo/2021/04/08/spanlanggl-vida-diaria-dos-romanos-recorda-as-rutinas-dos-nenos-galegos-anos60span/0003_202104C8C6991.htm Fig. 69 https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2020/09/17/domus-do-mitreolujosa-mansion-romana-controlaba-via-xix/00031600364065763429436.htm Fig. 70 https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2020/09/17/domus-do-mitreolujosa-mansion-romana-controlaba-via-xix/00031600364065763429436.htm Fig. 71 https://es.wikipedia.org/wiki/Ius_imaginum Fig. 72 https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2018/12/museo-provinciallugo.html 14 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 1.2.4. Espazos exteriores Nesta pequena alusión aos espazos expositivos da cidade, non podíamos deixar de mencionar dous lugares que, se ben están fóra da cidade, teñen relación coa mesma e presentan gran relevancia. Ambos son espazos dependentes da Xunta. Falamos de Santa Eulalia de Bóveda, ninfeo romano do século III, coñecido pola súa singularidade espacial e ricas pinturas murais. Consta dun espazo que estaría cuberto por unha bóveda, de planta cadrada, e piscina central, no que destacan as columnas e os motivos representados polo seu naturalismo. E o segundo sería o Castro de Viladonga, sito en Castro de Rei. É un dos poboados fortificados máis senlleiros de Galicia, cun museo de sitio e unha actividade investigadora e didáctica que o fan un referente na cultura castrexa. O asentamento ten a forma típica circular, e destaca polas varias murallas e foxos. Na parte central están a maioría das construcións, con vivendas, currais e almacéns, organizadas en barrios, ao redor de dúas rúas principais, ademais da rolda paralela á muralla. 1.2.5. Conclusión dos espazos na cidade A valoración da oferta museística da cidade de Lugo é moi boa. Lugo pon á disposición dos visitantes unha ampla variedade de centros e opcións para visitar. Tamén queremos facer mención expresa a festa de recreación histórica coñecida como o Arde Lucus, xa que consegue atraer cada ano a multitude de visitantes, e promove a difusión de contidos relacionados co pasado histórico e a arqueoloxía. Un dos puntos máis favorables é que se trata dunha cidade/museo a ceo aberto. Un enclave monumental marcado pola presenza da emblemática muralla romana. Outro punto óptimo é que ese pasado histórico pódese interpretar coa axuda de varios centros museísticos locais. Coido que un punto positivo é que estes espazos son centros centrados cada un nunha temática. Isto permite dosificar e especializar a información que se ofrece ao visitante, sen sobrecargalo e dando opción a centrarse nalgún aspecto do Lugo romano en cada visita, o cal mellora a asimilación de conceptos por parte da cidadanía. Sen embargo, un punto negativo é que dependen de diferentes institucións, o cal dificulta homoxeneizar horarios, ou establecer actividades conxuntas. Así a oferta tan dispersa de centros pode resultar demasiado complexa para os novos visitantes. 15 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 1.3. A Domus do Mitreo A Domus do Mitreo pertence á Universidade de Santiago. Trátase dun museo de sitio, ao albergar un xacemento arqueolóxico que inclúe unha Domus romana, na que podemos ver as distintas estancias domésticas, e os elementos asociados ás vivendas de luxo como o sistema de calefacción ou as pinturas murais. É a destacar que alberga un templo na honra do deus Mitra, e conserva in situ unha ara con inscrición epigráfica, así coma outros elementos da nave do templo. No primeiro piso do Museo, podemos contemplar unha exposición estable cos achádegos das escavacións do piso soterrado. O centro ofrece visitas guiadas, actividades especiais no verán e no nadal, e conta cun salón de actos, A casa do saber, no que se organizan eventos. É o obxecto deste traballo, e o describiremos con detalle nos seguintes capítulos. 2. A conservación preventiva Neste primeiro apartado imos a facer unha valoración inicial da situación da disciplina coñecida como “Conservación preventiva” nos museos nos últimos anos. Comezaremos por definir o concepto, e despois estudaremos como levala á práctica na Domus do Museo. 2.1. Definición No 2008, na conferencia trienal do ICOM en Nova Delhi, asignáronse definicións para os termos conservación preventiva, conservación curativa e restauración. As definicións dos termos son as seguintes: Conservación – Todas aquelas medidas ou accións que teñan como obxectivo salvagárda do patrimonio cultural tanxible, asegurando a súa accesibilidade a xeracións presentes e futuras. A conservación comprende a conservación preventiva, a conservación curativa e a restauración. Todas estas medidas e accións deberán respectar o significado e as propiedades físicas do ben cultural en cuestión. - Conservación preventiva: aquelas medidas e accións que teñan como obxectivo evitar ou minimizar futuras deterioracións ou perdas. Realízanse sobre o contexto ou a área circundante ao ben, ou máis frecuentemente un grupo de 16 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo bens, sen ter en conta a súa idade ou condición. Estas medidas e accións son indirectas – non interfiren cos materiais e as estruturas dos bens. Non modifican a súa aparencia. Algúns exemplos de conservación preventiva inclúen as medidas e accións necesarias para o rexistro, almacenamento, manipulación, embalaxe e transporte, control das condicións ambientais (luz, humidade, contaminación atmosférica e insectos), planificación de emerxencia, educación do persoal, sensibilización do público, aprobación legal. - Conservación curativa: todas aquelas accións aplicadas de maneira directa sobre un ben ou un grupo de bens culturais que teñan como obxectivo deter os procesos daniños presentes ou reforzar a súa estrutura. Estas accións só se realizan cando os bens atópanse nun estado de fraxilidade notable ou se están deteriorando a un ritmo elevado, polo que poderían perderse nun tempo relativamente breve. Estas accións ás veces modifican o aspecto dos bens. - Restauración: todas aquelas accións aplicadas de maneira directa a un ben individual e estable, que teñan como obxectivo facilitar a súa apreciación, comprensión e uso. Estas accións só se realizan cando o ben perdeu unha parte do seu significado ou función a través dunha alteración ou unha deterioración pasados. Baséanse no respecto do material orixinal O IPCE 2 (Instituto del Patrimonio Cultural de España) é a institución nacional de referencia na disciplina da conservación preventiva. Nos documentos e guías que publicou durante a última década, propón a seguinte definición: A conservación preventiva é unha estratexia de identificación, detección e control dos factores de deterioración dos bens culturais, co fin de minimizar os seus efectos nos mesmos. Consiste nunha actuación continuada na contorna dos bens para evitar, na medida do posible, a intervención directa sobre os mesmos 3 . Para ser coherentes coa metodoloxía de traballo que describe o IPCE na súa definición, podemos empregar no desenrolo dos traballos as normas estandarizadas que tratan sobre a conservación preventiva, por exemplo os seguintes tres documentos: 2 https://ipce.culturaydeporte.gob.es/inicio.html 3 https://www.culturaydeporte.gob.es/planes-nacionales/planes-nacionales/conservacionpreventiva/definicion.html 17 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo - Norma UNE-EN 15898:2020 4 . - 7.195/ Obxectos de arte e produtos artesanais. Propiedade e patrimonio cultural - CTN: CTN 41/ SC 8 - Conservación, restauración e rehabilitación de edificios Lexislación. Se atendemos aos textos legais, a conservación preventiva aínda non está completamente estendida. Prevalecen os conceptos de conservación, que aparece mesmo na constitución coma un deber do Estado. Isto tamén se reflexa na Lei 16/1985, do 25 de xuño, do Patrimonio Histórico Español, que no Artigo Primeiro aclara: 1. Son obxecto da presente Lei a protección, acrecentamento e transmisión ás xeracións futuras do Patrimonio Histórico Español. A Lei 7/2021, de 17 de febreiro, de museos e outros centros museísticos de Galicia si recolle a terminoloxía conservación preventiva, en numerosos puntos, solicitando que os centros apliquen medidas, e especificando o seguinte no artigo 34: Os bens custodiados nun centro museístico deberán estar instalados en condicións ambientais adecuadas e dispor de elementos de control suficientes para garantir a súa conservación fronte a posibles causas de deterioración, así como aplicar estratexias e intervencións de conservación preventiva para crear ou manter as condicións adecuado para preservar os seus fondos, sen intervir directamente na súa natureza material Tamén a LEI 5/2016, do 4 de maio, do Patrimonio Cultural de Galicia, no artigo 40, cita como modelo de intervención o “mantemento”, cuxa descrición podería identificarse coa conservación preventiva: c) Mantemento: actividades cotiás, continuas ou periódicas de escasa complexidade técnica sobre o soporte material dos bens ou o seu ámbito próximo para que manteñan as súas características, funcionalidade e lonxevidade, sen que se produza ningunha substi-tución ou introdución de novos elementos. Procedementos e actuacións de monitorización que teñan por obxecto realizar o seguimento e medición das lesións, dos axentes de dete-rioración ou dos posibles factores de risco, e os dirixidos a implantar e desenvolver accións de conservación preventiva. 4 https://www.une.org/encuentra-tu-norma/busca-tu-norma/norma/?c=norma-une-en-15898-2020n0064615 18 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo As Cartas internacionais, a pesares de incluír os conceptos da prevencíón, ao non ter carácter vinculante, non sempre se cumpren. Pero grazas ás recentes normativas no contexto galego, esperamos ver pronto cambios na práctica. En canto aos grupos actuais de traballo, o ICOM-CC creou no 2002 un grupo de traballo de conservación preventiva aglutinando tarefas antes dispersas. No último programa, os temas de investigación son: a sustentabilidade, a eficiencia, a comunicación con grupos de interese e a innovación tecnolóxica. 2.2. Metodoloxía de traballo O “Plan de Conservación Preventiva” de cada centro é a principal ferramenta de traballo. A súa redacción realízase ao longo de varios meses, implica a todo o equipo do centro, e para elaboralo téñense en conta multitude de aspectos. Débese comezar por avaliar o entorno, o edificio, os dispositivos de almacenamento/exposición e finalmente os bens culturais. Detectaranse as alteracións, identificaranse aos axentes que as provocan, e deste modo procederase a realizar un protocolo para a medición e control destes axentes. No caso da Domus do Mitreo, acudín coa axuda dun arquitecto especializado en rehabilitación patrimonial (Luis Fernández Fernández) para que me axudase a realizar a valoración do inmoble, ao cal agradezo a súa colaboración. Temos sempre que procurar traballar en interdisciplinariedade e contar con profesionais especializados en cada ámbito. Estamos ante un cambio no xeito de afrontar a conservación das nosas coleccións. É certo que xa dende os anos 90, a bibliografía internacional comezou a elaborar manuais nos que toma coma base a prevención e o control dos axentes de deterioro. Dentro destas institucións destaca especialmente o ICC (Instituto Canadiense de Conservación). Pese a relevancia do PCP, na práctica un porcentaxe inferior ao 2% dos Museos conta cun documento elaborado e implantado. Por este motivo considero necesario dedicar esforzos a divulgar esta ferramenta, e centrarme en traballar con ela. 19 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 2.3. O plan de conservación preventiva A elaboración e implantación do PCP é un traballo en equipo que implica a todos os traballadores da institución. A elaboración e aplicación do PCP deberá coordinalo a dirección da institución, cos asesoramentos externos que sexan necesarios. Para as institucións modestas, unha opción é solicitar a colaboración externa e asesoramento. O seguimento e control dos riscos de deterioración do ben cultural, non resulta eficiente instaurando illada de medidas puntuais como, por exemplo, a toma de medicións das condicións medioambientais, a limpeza do interior dunha vitrina...Estas cuestións xa se realizan na maioría das institucións, e non son suficientes á hora de evitar alteracións importantes. A situación empeora se valoramos os riscos catastróficos. Estas tarefas non pode realizalas illadamente un técnico, senón que implican a participación de diferentes persoas ou departamentos da institución, entre os que estará o persoal administrativo, conservadores, investigadores, persoal de mantemento, persoal de seguridade, persoal de didáctica e difusión, persoal de atención ao público, etc. A conservación preventiva é o aspecto de maior prioridade a nivel europeo en materia de conservación do patrimonio. Na Reunión de Vantaa 5 do ano 2000, auspiciada polo ICCROM (International Centre for the Study of the Conservation and Restoration of Cultural Property), sentáronse as bases para unha estratexia común europea en materia de conservación do Patrimonio Cultural. Respecto a Conservación Preventiva en museos identificáronse os seguintes puntos estratéxicos e liñas de acción: liderazgo, planificación institucional, formación, acceso á información e resaltaron igualmente o papel do público. 2.4. Fases do plan de conservación preventiva As diferentes aproximacións que tratan de sistematizar un método de traballo para aplicar unha estratexia de conservación preventiva adoitan estar baseadas nun esquema como o proposto pola norma ISO 31000 “Xestión de Riscos”. 6 Como base para a elaboración da estrutura desta proposta, tomamos a Guía para a elaboración de Plans de Conservación Preventiva do IPCE 7 , o Póster para a Xestións das Coleccións do 5 https://ge-iic.com/files/grupoconservacionpre/RESOLUCIONDEVANTA.pdf 6 https://www.sertifikasyon.net/gl/detay/iso-31000-kurumsal-risk-yonetim-sistemi-faydalari-nelerdir/ 7 http://www.investigacionenconservacion.es/index.php/2809-guia-para-la-elaboracion-eimplantacion-de-planes-de-conservacion-preventiva 20 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Instituto Canadense de Conservación 8 , e os materiais proporcionados durante o Curso para a elaboración de Plans de Conservación Preventiva. Ademais observamos o propio regulamento da USC relativo á Domus, e tivemos en conta o marco legal propio de Galicia. Os aspectos fundamentais abarcados son: - Análise do contexto, é dicir, dos bens culturais, o seu medio ambiente, o seu estado de conservación e o uso e xestión que se fai dos mesmos. - Análise dos riscos de deterioro, mediante a identificación e valoración dos mesmos, e a definición de prioridades respecto a accións urxentes para a súa eliminación ou para minimizalas. - Deseño de métodos de seguimento e control dos riscos de deterioración, tendo en conta os recursos dispoñibles e os medios técnicos necesarios; así como a elaboración de procedementos de traballo sistemático, protocolos de mantemento e mecanismos de detección e resposta ante emerxencias. Este método de traballo lévase á práctica en catro fases: establecemento do contexto, análise dos riscos, deseño e implantación de protocolos, e a verificación. 3. O PLAN PREVENTIVO DA DOMUS DO MITREO 3.1. O contexto na Domus do Mitreo 3.1.1. Institución O primeiro aspecto a documentar é a identificación da institución. No caso da DOMUS DO MITREO é un Museo Universitario. Depende da Universidade de Santiago de Compostela. Desempeña labores de conservación, difusión e investigación, e custodia un xacemento in situ, ademais doutros bens mobles na exposición. A súa misión é contribuír á investigación, á difusión e fomento do coñecemento arqueolóxico na cidade. Tamén a dinamizar a vida cultural, e servir de espazo de ocio e socialización da 8 http://canada.pch.gc.ca/fra/1444330943476/1447939164689 21 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo cultura. Estas funcións están recollidas no Regulamento 9 , no que no artigo primeiro punto 1 xa se establece: “que con fins tamén docentes e de extensión cultural realizará catalogación, investigación, conservación, exhibición e divulgación do patrimonio do MDM”. Vemos por tanto coma fins principais a investigación, conservación e divulgación do patrimonio, tarefas que coinciden coa temática do presente traballo. 3.1.2. Análise do medio. Estudar o medio no que están localizados os bens culturais é imprescindible para coñecer como afecta ao seu estado de conservación. Os distintos factores que configuran este medio, xa sexan humanos, físicos, químicos, biolóxicos ou climáticos, forman un ambiente propio en cada caso, no que múltiples factores e elementos interaccionan, incluído o ben cultural que tamén forma parte do mesmo. Na Domus do Mitreo, estamos nun medio urbano cunhas características moi específicas. Trátase dun xacemento arqueolóxico musealizado in situ no corazón da cidade de Lugo. É un espazo complexo, no que temos que atender por unha banda ao propio xacemento coma medio, e por outra ao lugar no que se sitúa, o Vicerreitorado da Universidade de USC no Campus de Lugo, sito no Pazo de Montenegro. Na páxina de internet da propia Domus ofrecen unha información completa sobre o xacemento. 10 Fig. 10. Vista xeral do emprazamento da Domus do Mitreo e o Pazo de Montegro, na Praza Pío XII, e ao carón da muralla. 9 https://www.usc.es/export9/sites/webinstitucional/gl/normativa/descargas/documentos/Regulament o-de-Rexime-interno-do-Museo-Domus-do-Mitreo-Texto-consolidado.pdf 10 Fonte da Imaxe: Google street view 22 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 3.1.3. Descrición da Domus do Mitreo A Universidade de Santiago de Compostela escolleu o Pazo de Montenegro como sede para a Vicerreitoría do Campus de Lugo. Este ben inmoble patrimonial localízase preto da Catedral de Sta. María e da Muralla romana, nunha das súas portas principais. Antes da realización das obras, no preceptivo control arqueolóxico previo, documentáronse restos romanos que fixeron cambiar o traballo proxectado. Os achádegos motivaron que se realizasen varias campañas arqueolóxicas, que sacaron a luz os restos dunha domus romana, tamén os vestixios dun lugar de culto dedicado ao Deus Mitra, e que permitiron desvelar os cimentos da muralla romana. Falamos de construcións altoimperiais, observando una reestruturación da casa no s. III d.C. para adaptarse a Mitreo. Ademais, a finais dese período, levantarase a muralla o que propiciará a destrución parcial da Domus. Sen embargo o templo non se alterará, e seguirá en uso no seu emprazamento na primeira planta, ocupando unha área de pequenas dimensións, cunha nave central con pilastras laterais. Consérvase unha peza excepcional, unha ara coa seguinte inscrición epigráfica: 11 “Ao invicto Mitra, Gaius Victorius Victorinus, centurión da Lexión VII Gemina Antoniniana Pía Feliz, en honra da statio de Lucus Augusti e dos Victorios Secundus e Victor, os seus libertos. Colocou esta ara de bo grao” O texto menciona á divindade, ao dono da vivenda, centurión da statio, e a de dous dos seus libertos. A peza pode contemplarse in situ. O Museo da domus é un lugar privilexiado para contemplar a muralla romana, pois é o único punto que permite observala ata os cimentos. Na páxina de internet da Domus faise referencia aos espazos expositivos, e a pezas destacadas. No concerninte aos espazos expositivos, no espazo subterráneo podemos contemplar os restos da Domus e o Mitreo. Da vivenda de luxo, son a destacar as pinturas murais con representacións vexetais, os restos do patio, salón, muiño e cociña, o sistema de eu sistema hídrico ou o de protección contra a humidade. No templo, cobran relevancia as columnas que definen a nave, a ara e o lugar circundante. 11 Fig 11. Ara con inscripción. Fonte da imaxe: Domus do Mitreo 23 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Planimetría e imaxes do andar soterrado. Aquí atópase o xacemento musealizado, así como varias vitrinas con obxectos, e dispositivos de apoio á didáctica, como mesas táctiles, xogos interactivos, audiovisuais para explicar os espazos, paneis informativos... Fig. 12. Plano que se pode observar na páxina web da Domus do Mitreo e que define os diferentes espazos do xacemento. Fig 13. Imaxe xeral do Mitreo 30 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Táboa cos datos no último ano: 14 14 Fig. 28. Táboa https://www.meteogalicia.gal/observacion/estacions/estacions.action?idEst=10053# Período de 01/01/2022 a 23/05/2022 Temperatura Altura Máxima Mínima Media Acumulado Unidade Temperatura do solo a -0.1m -0.1 m. 17.0 7.8 11.3 -- ºC Temperatura media a 0.1m 0.1 m. 16.1 4.6 9.2 -- ºC Temperatura media a 1.5m 1.5 m. 15.6 5.5 9.6 -- ºC Temperatura máxima a 1.5m 1.5 m. 29.4 20.2 24.3 -- ºC Temperatura mínima a 1.5m 1.5 m. 4.4 -5.4 -1.5 -- ºC Temperatura media das máximas a 1.5m 1.5 m. 23.2 12.7 16.7 -- ºC Temperatura media das mínimas a 1.5m 1.5 m. 9.6 0.9 4.2 -- ºC Temperatura de orballo a 1.5m 1.5 m. 10.9 3.6 6.3 -- ºC Horas de frío ( <=7ºC) 1.5 m. 436.0 20.0 233.0 1166.0 h Número de días de xeada 1.5 m. 17.0 0.0 6.0 31.0 Días Humidade Relativa Altura Máxima Mínima Media Acumulado Unidade Humidade relativa media a 1.5m 1.5 m. 90.0 77.0 83.0 -- % Humidade media das máximas a 1.5m 1.5 m. 100.0 99.0 99.6 -- % Humidade media das mínimas a 1.5m 1.5 m. 62.0 45.0 52.2 -- % Precipitación Altura Máxima Mínima Media Acumulado Unidade Chuvia diaria máxima 1.5 m. 28.0 -- -- -- L/m2 Chuvia 1.5 m. 88.0 9.0 46.0 228.0 L/m2 Balance hídrico 1.5 m. 28.0 -82.0 -17.0 -84.0 L/m2 Número de días de chuvia (>0L/m2) 1.5 m. 17.0 4.0 10.0 48.0 Días Número de días de chuvia (>1L/m2) 1.5 m. 11.0 2.0 7.0 34.0 Días Número de días de chuvia (>10L/m2) 1.5 m. 3.0 0.0 1.0 6.0 Días Número de días de chuvia (>30L/m2) 1.5 m. 0.0 0.0 0.0 0.0 Días Número de días de chuvia (>60L/m2) 1.5 m. 0.0 0.0 0.0 0.0 Días Vento Altura Máxima Mínima Media Acumulado Unidade Velocidade do vento a 10m 10.0 m. 1.9 1.1 1.5 -- m/s Refacho máximo a 10m 10.0 m. 17.8 13.1 14.7 -- m/s Dirección do vento predominante a 10m 10.0 m. 0.0 0.0 0.0 -- º Radiación Solar Altura Máxima Mínima Media Acumulado Unidade Irradiación global mensual 1.5 m. 2170.0 667.0 1311.0 -- 10kJ/(m2.día) Horas de sol 1.5 m. 179.0 120.0 143.0 716.0 h Insolación 1.5 m. 52.0 36.0 44.0 -- % Presión Altura Máxima Mínima Media Acumulado Unidade Presión 1.5 m. 980.5 968.9 974.2 -- hPa Presión reducida 1.5 m. 1029.6 1016.5 1022.2 -- hPa 31 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 3.1.7. Contaminantes Outro dos parámetros clave para definir o medio da Domus do Mitreo é a calidade do aire. Usualmente o aire presenta gran cantidade de partículas que son nocivas para os bens culturais, e este factor agrávase en zonas urbanas como é Lugo, e máis aínda se temos en conta o tráfico rodado das inmediacións A rolda da muralla é un tramo moi transitado, polo que posiblemente os niveis de contaminantes derivados dos vehículos de combustión serán elevados. Para contar con esta medicións, será necesario implantar medidores de partículas no interior do museo. Na gráfica podemos ver como o nivel de calidade do aire en Lugo non está libre de compostos nitroxenados, sulfurados ou hidrocarburos (SO, CO, Ozono, etc...). Outros elementos que emiten compostos nocivos para os bens culturais son os propios materiais que se empregan na construción, tanto dos edificios, como dos dispositivos de exposición ou almacenamento. No caso das madeiras, están descartadas para estar en contacto cos bens por emitir ácidos. Tamén a maioría dos derivados dos plásticos están desaconsellados, permitíndose os do grupo dos polietilenos, pero non os poliuretanos. Ademais deberemos observar as pinturas ou vernices, tanto na construción, substitución ou mantemento de espazos ou vitrinas. Deberán ser a auga para non emitir solventes prexudiciais, e respectar os tempos de curado dos adhesivos antes de acondicionar os obxectos nas vitrinas. 15 15 Fig. 29 Fonte da gráfica, meteogalicia 32 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 3.1.8. Clima interno No concerninte ás condicións ambientais no interior de museo, podemos comentar o seguinte: - Existen medidores de temperatura e humidade no interior das vitrinas da planta baixa. Os datos non son visibles para o visitante. - Nas salas existe algún dispositivo de medición, pero aparentemente está fora de servicio. - Segundo informacións facilitadas pola directora do centro, aínda que os dispositivos recollan os parámetros, non se realiza unha toma metodolóxica segundo protocolo establecido destes parámetros, nin unha interpretacións dos mesmos de cara a solicitar a coloación cde medidas adicionais de control. - Non obstante, na Domus a temperatura e humidade mantense dentro duns valores bastante estables, ao estar parte do espazo soterrado. A única situación extrema que manifestan ocorre durante os meses de verán (xullo e agosto), no primeiro piso, ao ter unha ampla fiestra no que incide a radiación solar. Non obstante, este vano está protexido por estores, e ademais hai instalado aire acondicionado que pode reducir a temperatura ambiente. Fig. 30 e 31. Dispositivos de medición de datos climáticos no interior da vitrina 15 e na sala soterrada. No concerninte ás radiacións, tampouco se toman medicións mediante luxómetros ou ultravímetros da cantidade de luz que incide nos bens. É posible que no momento da montaxe expositiva, a empresa que a realizou fixera estas comprobacións, pero en principio non se dispón dun documento que recolla estas informacións. En canto aos contaminantes, parece que non hai medicións sobre a presenza dos mesmos. 33 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 3.1.9. Contexto demográfico Por último, e para terminar de contextualizar o medio ao que pertencen os bens culturais, é necesario describilo desde o punto de vista do medio humano, é dicir, o contexto antrópico no que se encontran. Deberemos estudar a poboación e a súa distribución no territorio, así coma os seus valores sociais, cívicos e culturais. 16 Estudaremos a evolución do número de habitantes. No 2022, a cifra aproxímase aos 100.000. Sen embargo, en 1842 Lugo tiña 13 986 persoas censadas. Medio século despois, a súa poboación duplicábase, chegando aos 26 252 habitantes, manténdose constante ata os anos 40, onde se alcanzaron os 41 011. A poboación volveu duplicar en 1991, con 83 242 habitantes. No análise demográfico observamos o que ocorre no resto do Estado a niveis xerais, un envellecemento moi acusado da poboación. Tamén se extrapola a mellora no nivel educativo da sociedade. Así, no 1900, o 70% da poboación era analfabeta, e esa cifra redúcese a valores preto do 20% 17 . Se valoramos as actividades económicas de Lugo cidade, observamos como o sector servicios ten unha importante presenza, pero tamén o sector primario. Destacan as 16 https://www.foro-ciudad.com/lugo/lugo/habitantes.html 17 https://www.fbbva.es/wp-content/uploads/2017/05/dat/cd_23_poblacion_lugo_web.pdf 34 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo actividades forestais, sector dos transportes, madereiros, e tamén observamos unha certa recuperación do sector construtivo. Segundo as estadísticas, non se constatan situacións habituais de conflitividade social, o cal é positivo de cara a analizar o risco de factores coma o vandalismo, espolio, etc.. O papel da cultura en Lugo cidade é relevante, posto que é unha cidade na que o seu patrimonio é visible, e cada vez a cidadanía amosa máis interese por coñecelo e respectalo. 3.1.10. Lugo como destino turístico Os datos detallan que Lugo no ano 2019 (o último anterior á pandemia), acolleu máis de 50.000 18 visitantes, dos cales case 40.000 foron nos meses do verán. Estas cifran xa se están recuperando, vemos que é un destino moi solicitado, e que se está promovendo dentro da campaña Lugo 100 km (xa que está a esa distancia de Santiago), así como promocionando co Xacobeo 21-22, posto que por Lugo decorre un dos camiños. Xa citamos ao principio a oferta museística da cidade e os Bens Patrimonio da Humanidade que ofrece, e que xustificarían incluso unha campaña máis ambiciosa, especialmente para des estacionar o turismo fora de verán. É favorable destacar a Lugo como cidade patrimonial a visitar todo o ano. 3.1.11. Datos de visitantes da Domus do Mitreo A empresa que xestiona a atención a visitante rexistra os datos de visitantes, facéndoo segundo unha clasificación que atende ao rango de idade, xénero, e procedencia. Estes datos remítense á dirección e custódianse, e principalmente analízase o groso dos mesmos, é dicir, a cifra total de visitantes. Estes datos son moi bos, xa que a cifra anual é superior aso 16.000 visitantes, sendo agosto o mes con máis visitantes, con case 5.000 usuarios, e xaneiro o mes con menos demanda 19 . Sen embargo, sería idóneo facer unha análise máis detallada dos mesmos. Por exemplo, chama a atención os poucos visitantes de Ourense que acolle. Tamén sería positivo realizar un estudo de público que avalíe os niveis de satisfacción mediante breves enquisas, que complementaría a o libro de visitas xa existente. 18 https://www.europapress.es/turismo/destino-espana/noticia-oficinas-turismo-lugo-registran-34473visitantes-va-2021-datos-similares-2019-20210904152933.html 19 Segundo informes estadísticos facilitados pola directora da Domus do Mitreo 35 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 3.2. Análise do ben cultural. 3.2.1. Inventario dos bens no PCP Ter realizado e actualizado un inventario dos bens que posúe a institución é imprescindible. Coñecer, ter identificados mediante sinatura, e localizables os bens é básico, e é o primeiro paso para a elaboración do PCP. Non podes protexer aquelo que non sabes si tes ou onde o tes. Ademais o inventario permite facer unha estimación e dimensionar o propio plan de conservación preventiva. O Museo xa conta cun inventario, ao proceder os materiais da escavación e entregarse unha relación dos mesmos. Está previsto pasar esa información a un programa informático, unha actualización do sistema DOMUS, cando a mesma estea finalizada. Fig. 33. Interfaz de DOMUS, programa empregado polos museos para a xestión e documentación das colección. Os bloques de contidos mínimos que inclúe correspóndense cos desexables: - Información xeral - Identificación do ben cultural - Historia material do ben cultural - Estado de conservación - Resultado dunha análise de significancia Como todos son ámbitos moi coñecidos, vou a determe en explicar a análise da significancia. A significancia , segundo a norma UNE-EN 15898, é a “integración de todos os valores asignados a un ben”. Atribuímos o valor a “aspectos de importancia que os individuos ou unha sociedade atribúen a un ben”. Nun PCP a avaliación permite nomear cales son os bens máis significativos, co fin de aplicarlles un esforzo especial de conservación. A base é perseguir a sustentabilidade. A experiencia de traballo amosa que non podemos aplicar o mesmo esforzo (técnico, humano e económico) a totalidade da colección, é necesario priorizar. Tamén facilita o traballo para a posterior elaboración do plan de emerxencias. Na Domus do Mitreo, a dirección xa está avaliando esta información, avanzando que o listado de pezas máis destacables estaría encabezado pola ara e o engaste de anel. 36 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 3.2.2. Análise do funcionamento da institución e os seus recursos O ámbito institucional, as competencias e axentes relacionados están ben definidos na Domus do Mitreo no Regulamento da USC publicado na web 20 e dispoñible para consulta pública. Estas características teñen peso en cuestións relativas á necesidade de instalacións e persoal, métodos de traballo e orzamentos. O plan incluirá a descrición dos órganos que a compoñen, e as súas funcións, que pódense sintetizar nun organigrama, que recolla traballadores, departamentos, e recursos económicos. Na Domus a dirección ata o momento foi compartida. O resto do organigrama complétase con persoal de seguridade compartido con outros departamentos da Universidade. Ademais hai unha persoa encargada do estudo das coleccións, e colaboracións habituais de compañeiros. Tamén destacar a existencia de tarefas realizadas grazas a convenios con outros estudos da USC (profesorado para elaboración de didácticas, por exemplo). A atención ao visitante está externalizada e recae nunha empresa, mediante adxudicación por concurso. Non existe un departamento de conservación-restauración. Moitos dos bens intervidos, foron tratados en laboratorios externos (Museo do Castro de Viladonga), xa que é o lugar onde están de momento depositados os materiais, e alí si que contan con profesionais cualificados para a conservación-restauración. A limpeza xeral tamén está externalizada. O mantemento dos espazos do xacemento que o requiren é efectuado polo persoal especializado, que realiza o control da muralla de Lugo, ao estar incluído no plan de mantemento da muralla por situarse practicamente enriba da muralla o espazo do museo. Fig. 34 e 35. Imaxe xeral do xacemento e da vitrina, en perfectas condicións e con bolsas de xel desecante. 20 https://www.usc.gal/export9/sites/webinstitucional/gl/normativa/descargas/documentos/Regulamen to-de-Rexime-interno-do-Museo-Domus-do-Mitreo-Texto-consolidado.pdf 37 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Outros aspecto a estudar e o uso turístico e a visita pública. Temos que estudar os patróns de afluencia, e ligalos cos horarios de apertura. En principio existen varios tipos de visitas posibles. A guiada, coa compañía dunha guía (ben do museo, ou ben unha guía externa que interpreta o xacemento). E a visita libre, na que o usuario pode percorrer o espazo segundo as súas preferencias. O museo é completamente accesible para persoas con mobilidade reducida, xa que conta con adaptador para a planta subterránea, e con ascensor para a primeira planta. Existen numerosos dispositivos de apoio, en diferentes linguas, pero non en lingua de signos, nin en linguaxe sinxela. Previa reserva, cun mínimo de 5 persoas, e abonando a tarifa correspondente, pódese solicitar a visita guiada polo persoal do centro. Ademais dispón de tenda para adquirir artigos e publicacións. Para a análise de riscos, tamén é básico o coñecemento das instalacións técnicas e o seu funcionamento (iluminación, control climático, etc.). Con respecto á seguridade, a Domus está incluída no plan xeral de seguridade dos inmobles da USC, pero non conta con especificacións propias dos edificios que albergan bens culturais. Si que hai vixiante na porta, pero non existe vixilancia na sala inferior ou no piso superior. Os traballadores e traballadoras están formados na auto protección e evacuación, e existen dispositivos de alarma, antiincendios, sinalización de desniveis, etc... Estes revísanse periodicamente polo servizo da USC. Fig. 36 e 37. Imaxes con dispositivos de emerxencia (alarmas, sinalización de extintores de incendios). 38 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 3.3. Análise dos riscos Tras a recompilación da información referente ao medio, á institución, e á colección, agora será necesario establecer a análise de riscos. Esta fase permitirá fixar accións a desenvolver no PCP. En primeiro lugar definiremos a que nos referimos con risco, e trátase da posibilidade de que ocorra unha situación que ocasione un deterioro, e débese valorar xunto coa probabilidade de que este se produza. Por tanto a análise de riscos estuda a natureza do risco para cuantificalo, identificando as súas causas. Esta fase é, quizais, a máis complexa do traballo de conservación preventiva e por iso os diferentes métodos existentes baséanse en normas internacionais. Estas dez categorías proveñen de xeito literal da bibliografía, sendo establecidas por S. Michalski nos anos 90 e empregadas aínda a día de hoxe para organizar o traballo dos restauradores. ·”Ausencia ou disociación da documentación básica para a identificación e documentación dos bens culturais, ou disociación por perda da información.” Na Domus os bens están inventariados e convenientemente almacenados e clasificados. Non obstante, debemos ter en conta que ao tratarse de bens arqueolóxicos, a información e o contexto son especialmente importantes. Tal e como require a metodoloxía arqueolóxica, tense especial interese en conservar a documentación e informacións do rexistro arqueolóxico, que permite interpretar os bens no seu contexto, podendo propoñer a dixitalización e informatización destes datos. ·”Danos físicos causados pola manipulación, disposición inadecuada, vibración, inestabilidade estrutural, ou pola presión do uso dos bens culturais.” Se o persoal en contacto cos bens ten a formación suficiente, e antes do acceso se dan as indicacións precisas, non existe este risco no museo. As persoas de atención ao visitante, informan das recomendacións a seguir durante a visita. As manipulacións fanse por parte de especialistas (restauradoras do Museo de Viladonga), e os dispositivos son axeitados aos obxectos expostos. No caso do almacenamento, está previsto xa un espazo para situar os bens no futuro. No momento dese movemento, deberá ser planificado con antelación. Realizaranse en embalaxes e transporte axeitados, e manipularanse segundo as recomendacións dos profesionais na materia. 39 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Fig. 38 e 39. Os danos por causas físicas son os máis habituais. Aquí observamos unha rotura propia dos bens arqueolóxicos no fuste, que se respecta ao ser parte da historia do ben, froito do paso do tempo e abandono. Na outra imaxe observamos roturas nos bordos dos documentos, froito da manipulación e uso. ·”Danos ou perdas causados por actos antisociais como roubo, espolio, vandalismo ou conflitos sociais ou armados.“ Actualmente, segundo informacións facilitadas pola directora da Domus, non se produciron este tipo de ataques. Non obstante, e a pesares das alarmas, o persoal de seguridade que fai as roldas, e o persoal de atención ao visitante do que se dispón, consideramos que as medidas de seguridade poden ser obxeto de mellora. Valoramos preciso a colocación de cámaras de vixilancia no primeiro andar, e adicionalmente dotar a sala cun vixiante de seguridade. Se ben é certo que os obxectos están en vitrinas, para previr posibles ataques, actos vandálicos ou accidentais, son favorables as medidas disuasorias. Temos que considerar que existe este risco, xa que o factor humano é imprevisible, e o feito de que polo de agora nunca ocorrese, non evita que suceda no futuro, polo que proveer medidas de control e disuasión é básico. Fig. 40. Visitante apoiado nas vitrinas sen control por parte de vixiantes de sala. 46 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo FICHA DE SEGUEMENTO DOS BENS E INSTALACIÓNS DO PERSOAL AUXILIAR Aspectos a controlar Incidencia e hora Sala Vitrina Obxecto Descrición incidencia Portas (vixiar peches e depósitos de sucidade Fiestras, vanos e persianas Iluminación (orientación e funcionamento) Control dos dispositivos de climatización: Funcionamento da climatización Funcionamento dos medidores de parámetros Dispositivos de exposición (baldas, cartelas, dispositivos táctiles, audiovisuais...) Equipo de seguridade Control de pragas: depósitos, serraduras, insectos, roedores, ... Goteiras/ humidades Outros Firma do responsable e hora 47 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo PROTOCOLOS DE CONTROL Ter rexistrados os parámetros é imprescindible para propoñer medidas de control. É dicir, non é realista propoñer instalar equipos de climatización para controlar o clima, se simplemente cos medios pasivos xa se conseguen un rexistros de datos axeitados á colección. Polo tanto, no protocolo que propomos, ten especial importancia a toma continuada de medicións para poder realizar gráficas, como mínimo nun ano completo, e interpretar eses valores. Medidas para o control medioambiental: No caso de observar xa nos primeiros meses que os parámetros distan moito dos desexables, propoñer xa antes do ano instalar métodos de control: - Des humidificadores de uso profesional para controlar os niveis de HR - Climatizadores para modificar as condicións ambientais de temperatura, que á súa vez inciden na humidade, ou programar os existentes segundo necesidade. - Establecer medidas pasivas (apertura controlada de vanos para ventilar contribúe a eliminar humidade e a mellorar a sensación climática no verán). Pouco tempo (uns 15 minutos ao día, en horas elixidas segundo as necesidades) Para as radiacións: no caso de rexistrar valores demasiado altos de radiacións, e tendo en conta a existencia de materiais sensibles (oso, pinturas murais, papel) - Rexistrar de xeito urxente os valores lumínicos (seguimento) - Probablemente, colocar filtros de UVA nos vanos con luz natural (control) Medidas de control para os contaminantes: - Alfombriñas rotatorias de uso obrigado para os visitantes, a fin de evitar a introdución de partículas nas salas - Fixar termos de contrato con empresa profesional de control de pragas. Colocar testemuñas e sistemas de detección Medidas de control contra o factor antrópico: - Instalar sistema de videovixilancia 24 horas conectado por duplicado á Policía Nacional e á seguridade privada. Contar con vixiantes de sala en cada piso. - Instalar sistemas que eviten que entren obxectos dende a rúa (redes), e eviten a entrada de aves ou outros animais. - As manipulacións realizaranse sempre por persoal técnico. Empregaranse luvas limpas de vinilo, e colleranse as pezas coas dúas mans. Preveranse os percorridos a realizar, decidindo a ruta e calculando obstáculos. Teranse medios auxiliares como carriños. Para os obxectos pesados, recorrerase a medios externos. Imaxes de exemplos de procedementos de seguimento e control 48 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Fig. 49 e 50. Datalogger con rexistro para rexistrar a humidade relativa e temperatura. Luxómetro para tomar medicións da cantidade de iluminación presente. 22 23 Fig. 51 e 52. Medidores do aire: medición continua acumulativa de contaminantes (SO2, NO2, O3). Cámara de videovixilanza. 24 Fig. 53 e 54. Imaxes de tarefas de limpeza de rutina en bens culturais: aspiración controlada con suaves brochas e control das superficies. 22 Fonte das tres primeiras imaxes: Redes sociais da ESCRBCG 23 Fonte da imaxe: https://www.blindabeep.com/diferencias-entre-circuitos-cerrados-alarmas/ 24 Últimas dúas imaxes: limpezas rutinarias en elementos de exposición no MDDS, Braga, Fotografías de L.E. 49 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Contido dos procedementos para a xestión de situacións de emerxencia: Habería que incorporar a xestión das emerxencias ao plan. Non debemos esquecer que os corpos de intervención teñen as súas pautas de intervención e non podemos entorpecer o seu traballo. Non obstante, de xeito orientativo, desde o PCP pódense abordar os seguintes aspectos: ter de forma previa fixadas as prioridades, segundo a significancia, e valorar colocar dispositivos de rastrexo. Prever zonas de refuxio. Ter prevista a comunicación e a coordinación cos diferentes axentes externos. Designar aos equipos, os seus papeis, e aos responsables. Tratar de cumprir os procedementos de transporte. Ter as vías de evacuación sinalizadas. Fixar un lugar seguro para a documentación e equipos de emerxencia (planimetría, listados de bens, organigrama...). 3.6. Últimas fases do plan: implantación e verificación IMPLANTACIÓN DE PROCEDEMENTOS E PROTOCOLOS O éxito do plan dependerá de que a súa redación e implantación sexa integral e involucre a todo o equipo do museo. Neste tfm poderemos comentar a implantación propia xa que non é posible levar a cabo tódalas fases do PCP nun período de tempo tan limitado. Fundamental é: ter claramente definida a proposta de modelo de organización (organigrama coas funcións asignadas), realizar de xeito efectovo a formación do persoal implicado. Despois farase un plan de comunicación a todo o persoal do museo. E por último pódense establecer comuniccións do PCP para o público en xeral. Outro protoloco a implementar é relativo ás condicións que a institución pode solicitar para autorizar o préstamo de dobras. O desglosamos ao detalle no Anexo II (páx. 64). Ademais, este documento é moi útil como referencia para a propia Domus do Mitreo, en canto ás condicións idóneas ás que aspirar unha vez que teña os parámetros monitoreados e poida establecer mecanismos de control, e tamén para que sexa consciente do que lle poden pedir se solicita obras doutras institucións. Observamos os datos xerais de Tª en torno aos 18ºC e en torno ao 50% HR, pero somos conscientes de que polas características (nivel freático, pozos) haberá que flexibilizar. Tamén observamos como as medidas de seguridade son outro factor imprescindible. Verificación do PCP O mesmo sucede coa verificación do PCP. Podemos enumerar os pasos habituais para a súa realización, pero serían unhas pautas teóricas. So se pode realmente verificar o PCP unha vez que xa está completamente implantado. A verificación é un traballo continuo que de adaptación do incorrecto e optimización do que xa cumpre a súa función. Audítase se os procedementos e a metodoloxía é a idónea e está funcionando. 50 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 4. As actividades didácticas 4.1. Introdución Unha das funcións principais dos museos é a didáctica das súas coleccións. Así o recolle tanto os textos normativos estatais e a recente normativa galega, coma o propio regulamento da Domus do Mitreo. Neste documento no punto 3 especifica o seguinte: Difusión e didáctica das colección “3. Docencia, difusión cultural e asesoramento 3.1. O MDM deberá elaborar un programa de actividades orientadas á docencia e á difusión da súa colección, (…). 3.3 As actividades estarán dirixidas aos e ás estudantes, aos e ás docentes e investigadoras/investigadores, e en xeral a todas aquelas persoas que se interesen polo mundo romano.” Visitando a páxina web da Domus, observamos que teñen uns contidos moi coidados para o visitante, especialmente para o público escolar e familiar: dispoñen de guías didácticas para o profesorado e os alumnos, que permiten familiarizarse cos contidos antes da visita. Tamén propoñen diferentes actividades para realizar, en relación coa colección e co mundo romano en xeral. Dispoñen de diversos xogos, e está especialmente coidada e completa a proposta de numerosas receitas para facer en familia, inspiradas na gastronomía do imperio. Estamos ante un centro que xa conta cun programa didáctico en activo. Polo tanto, o que poderemos, é aportar unha proposta que o complemente. Fig. 55. Imaxe dos apartado de materiais didácticos na web, cos diferentes despregables de contidos. 51 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Dentro das correntes da nova museoloxía, un dos obxectivos principais é converter o patrimonio nun eixo vertebrador das comunidades, que afiance o coñecemento e o respecto hacia ás culturas propias. Para conseguilo, é fundamental lograr achegarse a gran cantidade de sectores da poboación, e un modo idóneo para conectar cos públicos é facelo de xeito lúdico tratando de socializar os bens patrimoniais. Para que a programación sexa óptima, sería favorable realizar un estudo de público. O Ministerio de Cultura, no seu Laboratorio de Observación de Públicos nos Museos, ten publicados diversos materiais que facilitan a realización desta análise 25 Fig 56. Escolares na Domus do Mitreo. Fonte da imaxe: https://www.edu.xunta.gal/centros/iesollosgrandes/?q=node/765 Relación entre as actividades didácticas e a conservación do patrimonio O nexo entre as actividades didácticas a e conservación é directo. É imprescindible unha boa difusión para a conservación das colección. O público e os organismos institucionais non valoran e non conservan o que descoñecen, por conseguinte un dos pasos básicos para posibilitar á conservación e mellorar o coñecemento do patrimonio polos cidadáns. A maiores, os conservadores-restauradores son profesionais moi formados nas técnicas artísticas, e familiarizados coas mesmas, polo que son un perfil idóneo tanto para deseñar como para impartir os obradoiros, pola cualificación técnica e destreza manual que habitualmente posúen, froito da experiencia no desempeño do seu traballo. 25 https://www.culturaydeporte.gob.es/cultura/areas/museos/mc/laboratorio-museos/quehacemos/investigacion/perfil-de-publico.html 52 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 4.2. Programación anual: Tal e como manifestan as institucións de referencia internacionais na materia, por exemplo a Unesco e o Icomos coa recente re definición de Museo, os espazos museísticos son moito máis que un lugar no que se conservan, investigan e expoñen coleccións. Son centros para a participación cidadá, para o enriquecemento e intercambio cultural. Son ámbitos para o crecemento persoal, a adquisición de coñecementos de forma dinámica e lúdica, e para o goce da cidadanía. É preciso establecer os museos como espazos de ocio, tanto individual coma familiar. A propia nova normativa en materia de museos da Xunta de Galicia incorpora e subliña a importancia destas funcións dos museos. Pero para que se poida producir esta socialización do coñecemento, é preciso facer unha forte aposta polas programacións de actividades complementarias. Non se trata de eventos illados, con propostas aleatorias. É necesario realizar un proxecto estable, cun razoamento técnico e unha base teórica, que albergue uns fíos condutores que lle confiran unha coherencia. Estamos a falar dun centro que depende da Universidade de Santiago de Compostela, unha institución que representa uns sólidos valores de investigación cun prestixio parello. Tampouco debemos esquecer que está situado en Lugo, un lugar privilexiado no concerninte á súa historia. A cidade conta cun legado arqueolóxico único, e por tanto as posibilidades para desenvolver proxectos culturais son óptimas. A propia Domus do Mitreo é un espazo cunhas características que o definen como un lugar singular. Ofrece grandes vantaxes para o visitante: trata unha temática que non é sobradamente coñecida, o culto Mitraico, polo que esperta o interese do espectador. Expón aspectos que conectan co público e coa súa vida, ao ser tamén un espazo doméstico. Pero é capaz de satisfacer aos espectadores máis esixentes, ao tratar un ambiente de luxo, con ricas pinturas murais e outros elementos de marcada importancia. Así mesmo, xa que temos que observar a Domus no contexto do Lugo Romano, consideramos que as sinerxías entre os espazos que tratan esta crucial época histórica na cidade son positivas. É unha realidade que coordinar centros xestionados por diferentes entidades é complexo, pero é un reto que as administracións deberán asumir 53 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo en prol dunha programación cultural máis planificada, sostible, eficiente e sen solapamentos. Unha opción para soster unha programación é escoller un eixo temático. Para realizar propostas para a Domus do Mitreo, para o 2023, podería ser o ciclo anual. É unha realidade non coñecida pola poboación en xeral que moitos dos nomes dos meses do ano, chegaron ata os nosos días por festividades e deuses romanos. Para promover a difusión de contidos arqueolóxicos, tomaremos estas referencias, o ciclo anual e os meses do ano, e programaremos actividades lúdicas que traballen estes aspectos. Para facilitar a participación cidadá, crearase un calendario estable no que se realizarán as actividades. De forma preliminar, proponse o último sábado de cada mes. Incidiríase en aspectos transversais que apoien a Axenda 2030, promovendo actividades específicas para a igualdade de xénero, a educación, e tratando todos os elementos cun enfoque inclusivo, e tamén tendo en conta a sostibilidade. A coordinación do proxecto partirá da Domus do Mitreo, por ser unha institución pertencente ao mundo académico e investigador. Os lugares de realización variarán dependendo da actividade. Por unha banda, na actualidade existe unha infraestrutura limitada para levalos a cabo na propia Domus, se ven sí que hai a posibilidade de empregar o salón de actos , algunha estancia do museo, ou ben algún espazo próximo do vicerreitorado. Sen desestimar o uso da terraza ou doutros espazos como a aula multiusos do Vicereitorado. Incluímos no anexo unha proposta anual con doce actividades tematizadas, unha para cada mes do ano. Fig. 57. Visitantes no primeiro piso da Domus. Fig. 58. Sala usos múltiples Domus Mitreo. Imaxe de Dolores Dopico Caínzos. 54 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 5. Orzamento Por motivos de espazo, achegamos o orzamento centrado nas actividades didácticas, que pode variar coa colaboración dos traballadores do museo. Conceptos Uds e prezo eu Total eu Coordinación xeral da programación e publicidade proxecto 600 + 380 980 eu Actividade xaneiro: Recursos humanos. Monitor de apoio Recursos materiais, completar caixón 1 1 70 20 Actividade febreiro. Recursos humanos (2 monitores de apoio) Recursos materiais para máscaras 2 (70) 150 140 150 Actividade marzo: rrhh (conferencia especialista) Recursos materiais. Documentación gráfica de apoio 1 200 Actividade abril: Recursos humanos (2 monitores de apoio) Recursos materiais para moldes aquiis 2 (70) 250 140 250 Actividade maio: Recursos humanos Recursos materiais pintura vexetal 2 (70) 210 140 210 Actividade xuño: Recursos humanos, compañía de danza Recursos materiais: documentación gráfica apoio 1 100 1.000 100 Actividade xullo: visita nocturna, participación museos. Recursos materiais, documentación, postos de recreo 6 (100) 150 (2) 600 300 Actividade agosto: Recursos humanos 1 monitor de apoio Recursos materiais: molde, arxila, pinturas, uteis varios 2 (70) 150 140 150 Actividade setembro. Recursos humanos, autores libro 100 100 Actividade outubro: Recursos humanos 2 especialistas 2 (200) 400 Actividade novembro: rrhh, técnico en escultura e monitor Recursos materiais: xeso, materiais de positivado, auxiliares 200 + 70 250 270 250 Actividade decembro: Recursos humanos. Dous monitores apoio Recursos materiais: arxila, candeas, flores, pinceis, selos, ec.. 2 (70) 150 140 150 Seguro de responsabilidade civil anual 1 1.120 Base 7.030 eu Ive 21% 1.476.3 eu Total 8.506,3 eu 55 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo 6. Conclusións Unha das principais conclusións a este traballo é recoñecer o bo facer do museo. Sendo un centro de recente creación, se o comparamos coa maioría dos centros museísticos, xa están realizando o plan museolóxico e museográfico. Estes documentos son imprescindibles para certos trámites administrativos, pero tamén son unha boa ferramenta para a auto avaliación dos espazos, das coleccións e do seu funcionamento. E son tamén unha boa oportunidade para incorporar as achegas da conservaciónrestauración. Parello a esta cuestión, podemos mencionar as óptimas condicións dos espazos. Tras a avaliación, detectáronse moi poucos ámbitos de mellora, e os elementos identificados non supoñen un risco urxente para a conservación bens culturais. Polo tanto, a maioría das achegas céntranse na implantación de mecanismos de seguimento das coleccións, para poder estudar de xeito realista o ambiente, e así propoñer acaídos mecanismos de control, que permitan no futuro manter unhas condicións o máis idóneas posible. Tamén propoñemos nun anexo unha opción de posibles condicións de préstamo. A segunda conclusión sería a necesidade dun traballo máis extenso. Houbera sido preciso unha extensión máis ampla, ou escoller unha única área de estudo. Pero precisamente unha das premisas nas que quería incidir era na transversalidade das restauradoras, polo que preferín abordar tanto o PCP como a didáctica. No referente á programación didáctica, son consciente de que é unha área máis atractiva que a conservación. Que as institucións sexan capaces de conxugar as tarefas máis técnicas e invisibles, pero necesarias, coas actividades máis vistosas, é un desafío que coido estarán a altura de solucionar. 62 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo I.IV. Abril: Aphrilis Mes dedicado á deusa Afrodita (Venus). Este mes recibe o nome de "Aphrilis", que significa escuma, material da que foi creada Venus, a deusa dos amores, a quen está consagrado tamén o touro. Seguiremos coas actividades dirixidas ás mulleres. Obradoiro realización de acus, elemento para o cabelo, que se pode contemplar na Domus. Ficha técnica e título: Peitéate coma Afrodita. Abril na Domus do Mitreo Data e lugar Domus do Mitreo, 29 abril, 18:00 h Duración 20 minutos visita guiada + 40 minutos obradoiro Público destinatario Público en xeral. Mozas/os, adultas/os. Descrición da actividade A guía fará un percorrido enfocando a temática da feminidade. Ao remate, realizarán unha réplica de acus, e haberá unha demostración de peiteado romano Obxectivos Visibilizar o papel feminino na historia Familiarizarse co pasado romano Promover os museos coma espazos de ocio Recursos necesarios: Guía. Molde para os baleirados. 29 Fig. 63 e 64. Acus crinales da Domus do Mitreo e exemplos de emprego . 29 Fontes: Domus do Mitreo e https://www.pinterest.es/pin/525162006532652820/?mt=login 63 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo I.V. Maio. Mes da vexetación, obradoiro de pintura e natureza Maio, segundo a maioría das hipóteses, está vinculado á Deusa Maia, que representa a abundancia, e é protectora das colleitas e da natureza. Aproveitando este simbolismo, e a presenza de motivos vexetais nas pinturas da Domus, realizaremos un obradoiro. Ficha técnica e título: Ut pictura poiesis. Os frescos na Domus do Mitreo. Data e lugar Domus do Mitreo, 27 maio, 18:00 h Duración 20 minutos visita guiada + 40 minutos obradoiro + 15 minutos recital Público destinatario Público en xeral. Mozas/os, adultas/os. Descrición da actividade A guía fará un percorrido enfocando a temática da plástica na Domus e no mundo romano. Despois, realizarán unha pintura inspirándose nos frescos con elementos vexetais. Para finalizar, haberá un breve recital poético Obxectivos Visibilizar a plástica romana Familiarizarse co pasado romano Promover os museos coma espazos de ocio e aprendizaxe Recursos necesarios: Guía. Materiais artísticos. Escritora Fig. 65. Frescos con motivos vexetais da Domus do Mitreo 64 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo I.VI. Xuño. Festival da danza na honra a Juno e á primavera. O nome tómase da deusa Juno, que representaba a natureza e a familia. Ao principio do mes, varios pobos da Europa antiga festexaban rituais na honra de Juno, raíña do ceo, efectuándose sacrificios, danzas …O mes de xuño aparece na iconografía como unha moza espida que sinala co dedo un reloxo solar, para significar que o sol comeza a baixar, e tendo na outra man un facho aceso como símbolo das cores da estación. Ficha técnica e título: Tripudium, Danzamos na Roma Data e lugar Domus do Mitreo, 17 xuño, 18:00 h, auditorio Duración 40 minutos de espectáculo Público destinatario Público en xeral. Mozas/os, adultas/os. Descrición da actividade Unha compañía realizará unha obra de pequeno formato escrita especificamente para a temática mitraica. Pódese contar coa compañía universitaria, por exemplo. Obxectivos Poñer en valor a importancia do teatro no mundo romano Familiarizarse co legado histórico da cidade Naturalizar os museos coma espazos de ocio Recursos necesarios: Compañía de teatro. Coordinador da actividade Fig. 66. Representación de danzantes no mundo romano. Fonte da imaxe: https://domusromana.blogspot.com/2018/09/saltator-et-saltatrix-bailes-festivos-y.html 65 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo I.VI. Xullo: Actividade nocturna: visitas á 5 espazos. Micro visitas en cada lugar: peza coñecida e unha peza descoñecida Ficha técnica e título: Ruta dunha noite de verán (28 de Julio, a las 20:00 horas a 23:00) Lugares Centro Arqueolóxico de San Roque / Sala de Exposicións da Porta Miñá Domus do Mitreo / Centro de Interpretación da Muralla Casa Dos Mosaicos / Museo Provincial de Lugo Duración 3 horas (2 horas e media máis 20 minutos de descanso) Público destinatario Público en xeral. Mozas/os, adultas/os. Descrición da actividade Realizarase unha ruta arqueolóxica urbana polos principais museos con colección arqueolóxica ou museos de sitio de Lugo. En cada un deles, amosarase unha das pezas estrela, e unha menos coñecida, a elección do persoal do centro. En cada museo a visita durará un máximo de 20 minutos. A duración do percorrido é de 25 minutos, polo que deixando algo de tempo de marxe, en total a actividade durará case tres horas. Pénsase nunha parada de descanso no exterior da Domus do Mitreo de 20 minutos, onde se prevé un “avituallamento”, e unha posta en común final claustro do Museo Provincial de Lugo, onde poderá haber outro, para facer a actividade máis lúdica. Obxectivos Poñer en valor a importancia do pasado romano da cidade. Naturalizar os museos coma espazos de ocio. Tecer redes entre os centros da cidade. Recursos necesarios: Profesionais de cada museo. Coordinador da actividade Fig. 67. Fonte: Google maps para calcular e situar o percorrido a pé 66 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo I.VIII. Agosto. Lvcvs Avgvsti. Lugo foi nomeada Lucus Augusti na honra de Augusto, un dos emperadores romanos máis importantes na historia da civilización romana. Observamos a Augusto na MDM representado na súa colección de numismática, polo que tomaremos esta temática para o obradoiro de agosto, mes adicado ao propio emperador Augusto. Ficha técnica e título: Lucus Augusti Data e lugar Aula didáctica da Domus. 28 de agosto ás 18:30 Duración 60 minutos (charla introdutoria e obradoiro) Público destinatario Cativada de máis de 7 anos Descrición da actividade Realización dunha réplica dunha moeda romana atopada na Domus do Mitreo na que aparece o emperador Augusto. Mediante un molde, poderán facer a súa moeda e posteriormente pintala. Obxectivos Ter un achegamento á numismática. Coñecer a relevante figura do emperador Augusto. Familiarizarse coas técnicas artísticas. Recursos necesarios: Monitor para a actividade. Molde e materiais plásticos Fig. 68. Augusto nunha das moedas da Domus do Mitreo. Fonte da Imaxe: MDM 67 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo I.IX Setembro: presentación conto A VIDA DIARIA DOS ROMANOS Setembro é un tempo de volta ás rutinas, e propoñemos unha pequena actividade que trate un tema transversal e moi importante como é o fomento da lectura, e parello, a normalización lingüística do galego. Tamén promoveremos o coñecemento da vida romana entre o público escolar, e podemos complementar a actividade cunha pequena visita guiada pola Domus, centrada nalgúns dos aspectos que se mencionan no libro. Ficha técnica e título: A VIDA DIARIA DOS ROMANOS, de Pepe Carballude Data e lugar A Domus do Mitreo. 30 de setembro, 18:30 horas. Duración 40 minutos (intervención do autor) + 30 minutos visita Público destinatario Familias e público infantil Descrición da actividade Presentación desta premiada edición que divulga o mundo romano para o público escolar, con rigor e unha linguaxe sinxela. Un imprescindible para as nenas e os nenos lucenses. Obxectivos Familiarizarse coa vida cotiá no mundo antigo. Adquirir coñecementos. Fomentar o hábito lector. Recursos necesarios: Monitor para a actividade. Convidar ao autor e que asista. Fig. 69. Imaxe cuberta e contra cuberta da Vida diaria dos Romanos. Fonte: https://www.lavozdegalicia.es/noticia/carballo/carballo/2021/04/08/span-langgl-vida-diaria-dosromanos-recorda-as-rutinas-dos-nenos-galegos-anos-60span/0003_202104C8C6991.htm 68 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo I.X. Outubro. Conferencia Neste mes realizaremos unha proposta divulgativa sobre as novidades na escavación e o discurso museolóxico da primeira planta. O arqueólogo director das intervencións na Domus, o D. Celso Rodríguez Cao, que realizou a súa tese de de doutoramento sobre a Domus do Mitreo, e a directora do centro, a profesora da USC e investigadora Dna. Dolores Dopico Caínzos, farán unhas charlas para divulgar os contidos ao público. Ficha técnica e título: ESCAVACIÓNS NA DOMUS DO MITREO Data e lugar A Domus do Mitreo, 28 de outubro, 18:30. Duración 60 minutos (intervención dos autores, 30 mins aprox cada un) Público destinatario Público especializado. Público en xeral Descrición da actividade Especialmente para o estudantado do grado en xestión cultural, do Máster en Servizos Culturais, e doutras titulacións de humanidades, pero tamén para o público interesado en xeral. Realizarase unha conferencia técnica sobre as intervencións. Pódese prever a publicación dunha adaptación da tese doutoral de Cao. Quérese transmitir a metodoloxía arqueolóxica, as complicacións que adoitan aparecer, como se solucionan, expor os resultados, valorar as campañas, proxectos de futuro, etc... Obxectivos Familiarizar aos universitarios e ao público en xeral coa disciplina arqueolóxica. Divulgar contidos técnicos e rigorosos entre a cidadanía. Recursos necesarios: Participación dos especialistas Fig. 70 https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2020/09/17/domus-do-mitreo-lujosa-mansion-romanacontrolaba-via-xix/00031600364065763429436.htm 69 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo I.XI. Novembro: Talleres sobre arte funerario Este mes na nosa cultura ten unha importante presenza das crenzas e ritos relacionados co mundo dos mortos. O culto á morte foi un tema tamén moi presente no mundo romano, visible por exemplo nas artes plásticas coa realización de mascarillas funerarias. Tomaremos esta temática para facer un obradoiro de baleirados corporais. Ficha técnica e título: IUS IMAGINUM Data e lugar A Domus do Mitreo, 25 de novembro. 17:00 horas. Duración 120 minutos (explicación inicial e realización das pezas) Público destinatario Público especializado. Público en xeral, mozos e adultos Descrición da actividade Coa inspiración das máscaras mortuorias, realizaremos un obradoiro de experimentación corporal. Faremos baleirados parciais sobre o propio corpo, permitindo a expresión artística. Explicarase a metodoloxía seguida na antigüidade. Obxectivos Divulgar a plástica romana. Promover coñecementos sobre técnicas artísticas. Recursos necesarios: Técnico en escultura. Fig. 71. Exemplo de peza de arte funerario romana. Fonte: https://es.wikipedia.org/wiki/Ius_imaginum 70 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo I.XII. Decembro: Saturnais ou festas de inverno no imperio romano. Os romanos celebraban “o renacemento” do ano no solsticio de inverno, que no calendario xuliano coincidía co 25 de decembro. A festividade comezaba días antes, decoraban as casas con vexetación, acendían candeas e agasallábanse con presentes. Vemos que hai grandes coincidencias co noso Nadal. A maiores, os romanos tiñan outra celebración, "nacemento do sol invicto ou non conquistado" (Natalis Solis Invicti). A Domus do Mitreo xa ten realizado obradoiros ao redor desta temática, pero nesta ocasión propoñeremos un centrado na plástica, que una a tecnoloxía cerámica, o uso de selos, creando un soporte de arxila para colocar candeas. Ficha técnica e título: Saturnais. Obradoiro de realización de porta candeas con arxila. Data e lugar A Domus do Mitreo Duración 90 minutos Público Público en xeral e familiar Descrición da actividade Obradoiro de realización de candeas con motivos romanos. Con arxila elaborarán pequenos recipientes para colocar candeas, e con selos realizarán decoracións a modo das Terra Sigilita. Posible colaboración co Museo Provincial de Lugo pola colección de Lucernas que conservan. Obxectivos Divulgar a plástica romana. Promover coñecementos sobre técnicas artísticas. Recursos: Técnico en escultura. Monitor. Arxila e materiais auxiliares. Fig. 72. Lucernas do Museo Provincial de Lugo. Fonte: https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2018/12/museo-provincial-lugo.html 71 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo ANEXO II: Documento de condicións para o préstamo de bens 78 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo Os organizadores da exposición confirmarán, con polo menos 1 mes de antelación, o calendario de montaxe/desmonte da mostra para a necesaria organización no Museo da asistencia do correo. 6. ENTREGA DOS BENS A entrega dos bens acompañarase dunha acta de préstamo temporal e un informe individualizado sobre o seu estado de conservación. Tras a súa desembalaxe, por parte dos organizadores e do correo acompañante, comprobarase o estado da obra nese momento, facéndose constar na acta todas as observacións que se consideren útiles e asinándose por ambas as partes, quedando un dos exemplares en poder dos organizadores. Unha vez entregados os bens, estes só poderán ser manipulados polo persoal cualificado co que conten os organizadores e sempre en presenza do correo. Os bens quedarán definitivamente instalados antes da retirada do correo. Os organizadores tampouco poderán limpar, retocar, vernizar ou manipular, en ningún sentido, os bens prestados polo Museo. En caso dunha emerxencia que aconsellase unha intervención inmediata para protexer a obra de maiores danos, os organizadores adoptarán aquelas medidas que estimen prudentes e necesarias para deter ou minorar o dano, informando diso, no máis breve prazo posible, á Dirección do Museo. No caso de que fose necesario o desprazamento dun representante do Museo, os gastos ocasionados por tal desprazamento serán por conta dos organizadores. Os bens prestados tampouco poderán ser sometidos a ningún tipo de exame técnico ou científico, salvo que os organizadores solicitárono e obtivesen de forma expresa a autorización do Museo para levalo a cabo. 7. REPRODUCIÓNS Na obtención de fotografías dos bens para a difusión, o prestatario aterase ás condicións impostas polo Museo, especialmente no referido a prazos de solicitude e autoría das fotografías. Os bens cedidos non poderán ser reproducidos por medios mecánicos, electrónicos ou de calquera outra índole, sen a autorización expresa do Museo. O prestatario poderá fotografar estas pezas unicamente para control interno. En todo caso, o prestatario non poderá reproducir os bens en ningún medio, con fins comerciais, sen a autorización por escrito do Museo. 8. CATÁLOGOS Os organizadores remitirán ao Museo o número de catálogos que a Dirección do Museo estime conveniente e que se detalla a continuación, así como 79 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo daquelas publicacións realizadas en calquera soporte con motivo da exposición, nas que aparezan as pezas prestadas polo Museo. Nº de catálogos e/o outras publicacións que recibirá o Museo: 9. LIÑA DE CRÉDITO A información sobre as pezas realizarase de acordo con os datos proporcionados polo Museo e deberá incluír sempre a seguinte liña de crédito: .............................................................................................................................. ................................................ Domus do Mitreo, Lugo...................................... 10. DEVOLUCIÓN DOS BENS Os bens entregaranse ao Museo ao finalizar o período de vixencia do préstamo. As operacións de embalaxe levarán a cabo en presenza dos correos enviados polo Museo. Utilizaranse os mesmos embalaxes empregadas para a súa entrega, que a este fin serían conservados polos organizadores. Procederase á firma da acta de devolución, onde se farán constar as eventuais variacións que se produciron no estado dos bens desde a súa entrega e sen que iso supoña que o Museo renuncia ás reclamacións a que no seu caso houber lugar se estes sufrisen algún dano no traxecto de regreso. Os prestatarios farán o posible para que o despacho de aduanas realícese nos propios locais da exposición e aseguraranse de que os bens non sexan desembalados en ningún punto do traxecto de regreso para a súa inspección polos axentes de aduanas. 11. GASTOS. O prestatario farase cargo de todos os gastos orixinados polo préstamo dos bens, nos que se comprenden, ademais de todos os citados nos puntos anteriores, os que poidan derivarse dunha correcta exhibición dos bens no transcurso da exposición. 12. ANULACIÓN. O incumprimento destas condicións ocasionará a anulación do préstamo. A DIRECCIÓN DO MUSEO O ORGANIZADOR 80 A conservación e restauración nos museos: da conservación preventiva á didáctica. Aplicación na Domus do Mitreo, Lugo