Algunhas claves para comprender a escolla dos estudos universitarios polo alumnado galego

Tese de Doutoramento ALGUNHAS  CLAVES  PARA  COMPRENDER  A  ESCOLLA  DOS  ESTUDOS  UNIVERSITARIOS  POLO  ALUMNADO  GALEGO  Esther Vila Couñago Área de Métodos de Investigación e Diagnóstico en Educación Departamento de Pedagoxía e Didáctica Facultade de Ci encias da Educación Santiago de Com postela 2017   Ao meu principiño, por alumearme de novo o camiño    …E leva sempre Ítaca na túa mente. Ela é a túa meta, o teu destino. Mais non apresures nunca a túa viaxe. É mellor que dure moitos anos e recales na illa sendo vello, rico de canto acadaches no camiño, sen agardar a que Ítaca te enriqueza. Ítaca xa che deu tan fermosa viaxe. Sen ela, nunca emprenderías o camiño. Que máis pode ofrecerche? E se a atopas pobre, non é que Ítaca te engan ase. Sabio como serás e con tanta experiencia ben comprenderás o significado das Ítacas. Konstantinos Kavafis Poeta grego (1863-193 3) Tradución de Yolanda Vil archao (Poemas canónicos, 2007)   Agradecementos    I AGRADECEMENTOS  A presente Tese de Doutoram ento constitúe, sen dúbida, a m ateri alización dun dos meus maiores anhelos. Inevitablemente véñenm e á cabeza todas as persoas que dun ou doutro modo fixeron posible a súa consecución. Así pois, coido que esta é a mellor ocasión da que podo dispor para amosar a m iña máis prezada gratitude, c oa esperanza de que as palabras que escribo logren expresar o moito que eu sinto: Á miña d irectora de tese, Esther Martínez, polas meticulosas revisións e relevantes contribucións realizadas, pola súa grande axuda e forte i mpulso para a finalización deste traballo, pola súa comprensión e continuas mensaxes de ánimo; e , sobre todo, pola confianza depositada en min ao longo de todos estes anos. Ao meu mestre, Xosé Rubal, a quen tanta admiración lle gardo pe rsoal e profesionalmente, por unha paciencia, ensinanzas e tempo inesti mables; pola oportunidade única de a prender de tan elaborado saber e de tan bo facer doce nte e investig ador; polas enxeñosas ocorrencias q ue tanto me facían reflexionar e as vali osas máxim as nas que insistía, entr e elas: Amicus plato, sed magis amica veritas . Ao alumnado de 2º curso de bac harelato d o ano académico 2008-20 09 que respondeu aos cuestionarios, pola súa boa acollida, así como ao s equipos directivos, profesorado e orientadores/as que posibilitaron a aplicación no s seguintes centros:  CIFP Valentín Paz Andrade (Vigo)  Colexio Apóstol Santiago (Vigo)  Colexio María Auxiliadora (Vigo)  Colexio Santiago Apóstol (Soutomaior)  IES Castelao (Vigo)  IES Chapela (Redondela)  IES de Poio (Poio)  IES de Ponte Caldelas (Ponte Caldelas)  IES do Castro (Vigo)  IES Mendiño (Redondela)  IES Pedra da Auga (Ponteareas)  IES Rosais II (Vigo)  IES Salvaterra de Miño (Salvaterra de Miño) Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego VIII 5.2. Opcións de estudos contempladas e elementos da escolla 262 5.2.1. Carreiras escollidas como primeira opción 262 5.2.2. Carreiras escollidas com o segunda opción ou m áis 275 5.2.3. Coñecemento confesado sobre diversos aspectos da carreir a 284 5.2.4. Orientación recibida para a e scolla dos estudos universi tarios 294 5.2.5. Busca de información para a escolla dos estudos universi tarios 302 5.2.6. Satisfacción coa escolla realizada 309 5.2.7. Recapitulación dos estudos contem plados e dos elementos da escolla 312 5.3. Influencias confesadas na escolla da carreira 318 5.3.1. Aspectos relativos ás car acterísticas dos estudos 318 5.3.2. Aspectos relativos ás características da profesión vincu lada aos estudos 327 5.3.3. Aspectos relativos ao contorno familiar 335 5.3.4. Aspectos relativos ao contorno escolar 344 5.3.5. Aspectos relativos ao contorno social 350 5.3.6. Recapitulación das influencias confesadas 354 5.4. Valoracións das carreiras 357 5.4.1. Atractivo e dificultade dos estudos 358 5.4.2. Perspectiva de emprego e retribución económica 369 5.4.3. Recoñecemento social e utilid ade para a sociedade 380 5.4.4. Recapitulación das valoracións sobre as carreiras 391 6.  VISIÓN  COMPRENSIVA  DA  ESCOLLA  397 6.1. Aspectos relacionados coas c aracterísticas dos estudos uni versitarios 401 6.2. Aspectos relacionados coas características da profesión vinculada aos estudos 430 6.3. Aspectos relacionados co contorno familiar 457 6.4. Aspectos relacionados co contorno escolar 488 6.5. Aspectos relacionados co contorno social 515 6.6. Aspectos relacionados co pr oceso de toma de decisións 526 6.7. Recapitulación dos aspectos analizados 542 7.  CONCLUSIÓNS E  PROPOSTAS  549 7.1. Cuestións clave para a comprensión da escolla 551 7.2. Consideracións finais e propos tas xerais de acción orienta dora 564 7.3. Limitacións do estudo e futuras liñas de investigación 570 Índice IX BIBLIOGRAFÍA  573 ANEXOS  623  Anexo A. Oferta, demanda e mat rícula nas titulacións do SUG no curso 2007-2008 625 Anexo B. CECU-Bach: Cuestiona rio sobre a elección da carreira universita ria para o alumnado de 2º de bacharelato 633 Anexo C. CECU-Univ: Cuestiona rio sobre a elección da carreira universita ria para o alumnado de 1º curso de estudos universitarios 647 Anexo D. Carta de presentación da aplicación pilo to para os ce ntros educativos 661 Anexo E. Carta de autoriz ación para nais e pais 665 Anexo F. Correo electrónico para o profesorado universitario 6 69 Anexo G. Carta para enviar o cue stionario aos centros educativ os 673 Anexo H. Perfís do alu mnado entrevistado 677 Anexo I. Guión da entrevista sobre a elección da carreira univ ersitaria 685 Anexo K. Tarxetas presen tadas na entrevista 693 Anexo L. Táboas de porcentaxes do Capítulo 4 699 Anexo M. Táboas de porcentaxes do Capítulo 5 719 Anexo N. Notas de corte dos cursos académicos 2008-2009 e 2009 -2010 733 Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego X ÍNDICE  DE  CADROS Cadro 4.1. Modalidade preferente de estudos para o próxim o curs o 144 Cadro 4.2. Momento dende o que interesa a 1ª opción de estudos segundo as características do alumnado 160 Cadro 4.3. Momento dende o que interesa a 2ª opción de estudos segundo as características do alumnado 161 Cadro 4.4. Coñeceme nto confesado (CC) sobre os diversos aspecto s relativos á 1ª opción de estudos 162 Cadro 4.5. CC sobre os diverso s aspectos relativos á 2ª opción de estudos 163 Cadro 4.6. CC sobre o tipo de m aterias relativas á 1ª opción de estudos 164 Cadro 4.7. CC sobre as materias relativas á 2ª opción de estudo s 164 Cadro 4.8. CC sobre as universidades e/ou centros relativos á 1 ª op ción de estudos 165 Cadro 4.9. CC sobre as universidades e/ou centros relativos á 2 ª op ción de estudos 166 Cadro 4.10. CC sobre a duración dos e studos relativa á 1ª opció n de estudos 167 Cadro 4.11. CC sobre a duración dos e studos relativa á 2ª opció n de estudos 167 Cadro 4.12. CC sobre a nota de acceso relativa á 1ª opción de e studos 168 Cadro 4.13. CC sobre a nota de acceso relativa á 2ª opción de e studos 169 Cadro 4.14. CC sobre a esixencia académica relativa á 1ª opción de estudos 170 Cadro 4.15. CC sobre a esixencia académica relativa á 2ª opción de estudos 170 Cadro 4.16. CC sobre os tipos de traballo relativos á 1ª opción de estudos 171 Cadro 4.17. CC sobre os tipos de traballo relativos á 2ª opción de estudos 172 Cadro 4.18. CC sobre as perspec tivas de emprego relativas á 1ª opción de estudos 173 Cadro 4.19. CC sobre as perspec tivas de emprego relativas á 2ª opción de estudos 173 Cadro 4.20. Posibilidades de cursar a 1ª opción de estudos segu ndo as caracterí sticas do alumnado 175 Cadro 4.21. Crenza de escoller os estudos que realm ente se quer en segundo as características do alumnado 176 Cadro 4.22. Orientación recibida por p arte do centro educativo segundo as características do alumnado 177 Cadro 4.23. Utilidade da orientación recibida 182 Cadro 4.24. Busca de información segundo as características do alumnado 183 Cadro 4.25. Preocupación pola busca de información 186 Cadro 4.26. Influencia confesada (IC) dos aspectos no seu conxu nto 189 Cadro 4.27. IC do interese polas cuestións tratadas nos estudos 191 Cadro 4.28. IC da crenza de ter capacidade para realizar os est udos 191 Cadro 4.29. IC do prestixi o dos estudos 192 Índice XI Cadro 4.30. IC da fac ilidade dos estudos 193 Cadro 4.31. IC da curta duración dos estudos 194 Cadro 4.32. IC da posibilidade de facer despois outros estudos de interese 194 Cadro 4.33. IC das boas perspectivas de em prego 195 Cadro 4.34. IC do interese polo posible traballo a realizar 196 Cadro 4.35. IC da crenza de ter capacidade para desenvolver ben a profesión 197 Cadro 4.36. IC da consideración social de ser unha profesión m á is propia do sexo 198 Cadro 4.37. IC da satisfacción persoal que produce a profesión 199 Cadro 4.38. IC do recoñecem ento social da profesión 199 Cadro 4.39. IC da retribución económ ica que se obtén 200 Cadro 4.40. IC das opinió ns favorables da nai 201 Cadro 4.41. IC das opinió ns favorables do pai 202 Cadro 4.42. IC das opinións favorables doutros fam iliares 203 Cadro 4.43. IC dos estudos e/ou profesió ns dalgún membro da fam ilia 203 Cadro 4.44. IC da falta de recursos económicos 205 Cadro 4.45. IC da proxim idade do centro de estudos a o domicilio familiar 205 Cadro 4.46. IC do desexo de probar a vivir fóra da casa 206 Cadro 4.47. IC das opinió ns favorables do profesorado 207 Cadro 4.48. IC das opinió ns favorables do orientador/a 208 Cadro 4.49. IC da forma na que se deron algunhas materias relac ionadas 209 Cadro 4.50. IC da escolla equivocada dalgunhas m aterias na ESO e/ou bacharelato 209 Cadro 4.51. IC da falta de not a para entrar noutros estudos de interese 210 Cadro 4.52. IC das opinió ns favor ables dos compañeiros/as de cl ase e am igos/as 212 Cadro 4.53. IC das opinión s favorables dalgunhas persoas coñeci das 212 Cadro 4.54. IC das opinió ns favorables dalgunhas personaxes públicas 213 Cadro 4.55. Valoración sobre o atractivo dos estudos 216 Cadro 4.56. Valoración sobre o atractivo dos estudos de ADE 216 Cadro 4.57. Valoración sobre o atractivo dos estudos de Enxeñar ía Industrial 217 Cadro 4.58. Valoración sobre o atractivo dos estudos de Medicina 218 Cadro 4.59. Valoración sobre o atractivo dos estudos de Psicolo xía 219 Cadro 4.60. Valoración sobre o atractivo dos estudos de Dereito 219 Cadro 4.61. Valoración sobre o atractivo da súa opci ón de estud os 220 Cadro 4.62. Valoración sobre a dificultade dos estudo s 221 Cadro 4.63. Valoración sobre a dificultade dos estudo s de ADE 2 21 Cadro 4.64. Valoración sobre a dificultade dos estudo s de Enxeñaría Industrial 222 Cadro 4.65. Valoración sobre a dificultade dos estudo s de Medic ina 223 Cadro 4.66. Valoración sobre a dificultade dos estudo s de Psico loxía 223 Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego XII Cadro 4.67. Valoración sobre a dificultade dos estudos de Derei to 224 Cadro 4.68. Valoración sobre a dificultade da súa opción de est udo s 225 Cadro 4.69. Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os 226 Cadro 4.70. Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os de ADE 227 Cadro 4.71. Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estudos de Enxeñaría Industrial 227 Cadro 4.72. Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os de Medicina 228 Cadro 4.73. Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os de Psicoloxía 229 Cadro 4.74. Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os de Dereito 230 Cadro 4.75. Valoración sobre a pe rspectiva de emprego da súa opción de estudos 230 Cadro 4.76. Valoración sobre a retribución económ ica que se obtén cos estudos 231 Cadro 4.77. Valoración sobre a retribución económ ica que se obt én con ADE 232 Cadro 4.78. Valoración sobre a retribución económ ica que se obtén con Enxeñaría Industrial 232 Cadro 4.79. Valoración sobre a retribución económ ica que se obtén con Medicina 234 Cadro 4.80. Valoración sobre a retribución económ ica que se obtén con Psicoloxía 234 Cadro 4.81. Valoración sobre a retribución económ ica que se obtén con Dereito 235 Cadro 4.82. Valoración sobre a re tribución económica da súa opc ión de estudos 235 Cadro 4.83. Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos 236 Cadro 4.84. Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos de ADE 237 Cadro 4.85. Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos de Enxeñaría Industrial 238 Cadro 4.86. Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos de Medicina 238 Cadro 4.87. Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos de Psicoloxía 239 Cadro 4.88. Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos de Dereito 240 Cadro 4.89. Valoración sobre o recoñecem ento social da súa opci ón de estudos 241 Cadro 4.90. Valoración sobre a utilidade dos estudos para a soc iedade 242 Cadro 4.91. Valoración sobre a u tilidade de ADE para a sociedad e 242 Cadro 4.92. Valoración sobre a utilidade de Enxeñaría Industria l para a sociedade 244 Cadro 4.93. Valoración sobre a utilidade de Medicina para a soc iedade 244 Cadro 4.94. Valoración sobre a utilidade de Psicoloxía para a s ociedade 245 Cadro 4.95. Valoración sobre a u tilidade de Dereito para a soci ed ade 245 Cadro 4.96. Valoración sobre a u tilidade da súa opción de estud os para a sociedade 246 Cadro 5.1. Perfil académico do alumnado na etapa de bacharelato 258 Cadro 5.2. Perfil académico do alumnado en 4º da ESO 260 Cadro 5.3. Orde de preferenc ia na que foron escollidas as carre iras 263 Cadro 5.4. Posibilidades de cursar a 1ª opción de estudos (2º d e bacharelato) 265 Cadro 5.5. Crenza de escoller os estudos que en verda de se quer en 267 Cadro 5.6. Momentos dende os que interesan os estudos escollido s como 1ª opción por mostra e carreiras 273 Índice XIII Cadro 5.7. Momentos dende os que se ten claro os estudos cursad os co mo 1ª opción por carreiras (1º de universidade) 275 Cadro 5.8. Crenza de escoller os estudos que en verda de se quer en 278 Cadro 5.9. Momentos dende os que interesan os estudos escollido s como segunda opción ou máis por m ostra e carreiras 281 Cadro 5.10. Momentos dende os que interesa a 1ª opción de estud os por mostra e carreiras 283 Cadro 5.11. CC sobre os diverso s aspectos relativos á carreira 285 Cadro 5.12. CC sobre o tipo de m aterias 286 Cadro 5.13. CC sobre as universidades e/ou centros 287 Cadro 5.14. CC sobre a duración dos e studos 289 Cadro 5.15. CC sobre a nota de acceso 290 Cadro 5.16. CC sobre a esixencia académica 291 Cadro 5.17. CC sobre os tipos de traballo 292 Cadro 5.18. CC sobre as perspectivas de em prego 293 Cadro 5.19. Orientación recibida por p arte do centro educativo por mostra e car reiras 295 Cadro 5.20. Modalidades de orientación por m ostra e carreiras 2 97 Cadro 5.21. Momentos nos que se recibiu orientación por m ostra e carreir as 299 Cadro 5.22. Utilidade da orientación recibida 301 Cadro 5.23. Busca de información pola conta do alumnado en func ión das carreiras escollidas 303 Cadro 5.24. Persoas e medios consultados 306 Cadro 5.25. Preocupación pola busca de información 308 Cadro 5.26. Satisfacción coa escolla realizada por carr eiras (1 º de universidade) 310 Cadro 5.27. IC dos aspectos rela tivos ás características dos es tudos 319 Cadro 5.28. IC do interese polas cuestións tratadas nos estudos 320 Cadro 5.29. IC da crenza de ter capacidade para realizar os est udos 321 Cadro 5.30. IC do prestixi o dos estudos 322 Cadro 5.31. IC da fac ilidade dos estudos 324 Cadro 5.32. IC da curta duración dos estudos 324 Cadro 5.33. IC da posibilidade de facer despois outros estudos de interese 326 Cadro 5.34. IC das boas perspectivas de em prego 327 Cadro 5.35. IC dos aspectos rela tivos ás características da pro fesión 328 Cadro 5.36. IC do interese polo posible traballo a realizar 329 Cadro 5.37. IC da crenza de ter capacidade para desenvolver ben a profesión 330 Cadro 5.38. IC da consideración social de ser unha profesión m á is propia do sexo 332 Cadro 5.39. IC da satisfacción persoal que produce a profesión 333 Cadro 5.40. IC do recoñecem ento social da profesión 334 Cadro 5.41. IC da retribución económ ica que se obtén 335 Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego XIV Cadro 5.42. IC dos aspectos rela tivos ao contorno familiar 336 Cadro 5.43. IC das opinió ns favorables da nai 337 Cadro 5.44. IC das opinió ns favorables do pai 338 Cadro 5.45. IC das opinións favorables doutros fam iliares 339 Cadro 5.46. IC dos estudos e/ou profesió ns dalgún membro da fam ilia 340 Cadro 5.47. IC da falta de recursos económicos 341 Cadro 5.48. IC da proxim idade do centro de estudos a o domicilio familiar 342 Cadro 5.49. IC do desexo de probar a vivir fóra da casa 344 Cadro 5.50. IC dos aspectos rela tivos ao contorno escolar 345 Cadro 5.51. IC das opinió ns favorables do profesorado 346 Cadro 5.52. IC das opinió ns favorables do orientador/a 346 Cadro 5.53. IC da forma na que se deron algunhas materias relac ionadas 347 Cadro 5.54. IC da escolla equivocada dalgunhas m aterias na ESO e/ou bacharelato 349 Cadro 5.55. IC da falta de not a para entrar noutros estudos de interese 349 Cadro 5.56. IC dos aspectos rela tivos ao contorno social 351 Cadro 5.57. IC das opinió ns favor ables dos compañeiros/as de cl ase e amigos/as 351 Cadro 5.58. IC das opinión s favorables dalgunhas persoas coñeci das 353 Cadro 5.59. IC das opinió ns favorables dalgunhas personaxes públicas 353 Cadro 5.60. Valoración sobre o atractivo dos estudos de ADE 359 Cadro 5.61. Valoración sobre o atractivo dos estudos de Enxeñar ía Industrial 360 Cadro 5.62. Valoración sobre o atractivo dos estudos de Medicina 361 Cadro 5.63. Valoración sobre o atractivo dos estudos de Psicolo xía 362 Cadro 5.64. Valoración sobre o atractivo dos estudos de Dereito 363 Cadro 5.65. Valoración sobre a dificultade dos estudo s de ADE 3 65 Cadro 5.66. Valoración sobre a dificultade dos estudo s de Enxeñaría Industrial 366 Cadro 5.67. Valoración sobre a dificultade dos estudo s de Medic ina 367 Cadro 5.68. Valoración sobre a dificultade dos estudo s de Psico loxía 368 Cadro 5.69. Valoración sobre a dificultade dos estudos de Derei to 369 Cadro 5.70. Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os de ADE 371 Cadro 5.71. Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estudos de Enxeñaría Industrial 372 Cadro 5.72. Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os de Medicina 373 Cadro 5.73. Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os de Psicoloxía 374 Cadro 5.74. Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os de Dereito 375 Cadro 5.75. Valoración sobre a retribución económ ica que se obt én con ADE 377 Cadro 5.76. Valoración sobre a retribución económ ica que se obtén con Enxeñaría Industrial 377 Cadro 5.77. Valoración sobre a retribución económ ica que se obtén con Medicina 378 Cadro 5.78. Valoración sobre a retribución económ ica que se obtén con Psicoloxía 379 Índice XV Cadro 5.79. Valoración sobre a retribución económ ica que se obtén con Dereito 380 Cadro 5.80. Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos de ADE 382 Cadro 5.81. Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos de Enxeñaría Industrial 383 Cadro 5.82. Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos de Medicina 383 Cadro 5.83. Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos de Psicoloxía 384 Cadro 5.84. Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos de Dereito 385 Cadro 5.85. Valoración sobre a u tilidade de ADE para a sociedad e 387 Cadro 5.86. Valoración sobre a utilidade de Enxeñaría Industria l para a sociedade 388 Cadro 5.87. Valoración sobre a utilidade de Medicina para a soc iedade 389 Cadro 5.88. Valoración sobre a utilidade de Psicoloxía para a s ociedade 390 Cadro 5.89. Valoración sobre a u tilidade de Dereito para a soci ed ade 391  Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego XVI ÍNDICE  DE  FIGURAS Figura 2.1. Fórm ula da elección profesional de Roe e Lunneborg (1990) 56 Figura 2.2. Pirámide dos dominio s do procesamento da informació n na toma de decisións profesionais 59 Figura 2.3. O arco dos determinantes do desenvolvemento profesi onal 61 Figura 2.4. Factores persoais e c ontextuais que afectan á elecc ión académico-profesional segundo a aproximación sociocognitiva 65 Figura 2.5. Características contextuais da acción 67 Figura 2.6. Aproximación da carreira baseada na Teoría Xeral de Sistemas 70 Figura 2.7. Representación da id ea de codeterminación de Rivas (2003c) 75 Figura 3.1. Deseño metodolóxico mixto de tipo secuencial explic ativo 112 Figura 3.2. Estudo transversal de natureza prospectiva e retros pectiva 112 Figura 3.3. Estudo lonxitudinal de natureza prospectiva e retro spectiva 113 Figura 3.4. Comarcas da provincia de Pontevedra 114 Figura 6.1. Representación dos t razos básicos da escolla de ADE segundo o alumnado entrevistado 545 Figura 6.2. Representación dos trazos básicos da escolla de Enx eñaría Industrial segundo o alumnado entrevistado 546 Figura 6.3. Representación dos t razos básicos da escolla de Med icina segundo o alumnado entrevistado 546 Figura 6.4. Representación dos t razos básicos da escolla de Psi coloxía segundo o alumnado entrevistado 547 Figura 6.5. Representación dos t razos básicos da escolla de Der eito segundo o alumnado entrevistado 547  Índice XVII ÍNDICE  DE  GRÁFICAS  Gráfica 4.1. Modalidade preferente de estudos para o próxim o cu rso 142 Gráfica 4.2. Momento dende o que interesa a 1ª opción de estudo s 159 Gráfica 4.3. Momento dende o que interesa a 2ª opción de estudo s 160 Gráfica 4.4. Posibilidades de cursar a 1ª opción de estudos 174 Gráfica 4.5. Crenza de escolle r os estudos que en ver dade se qu eren 175 Gráfica 4.6. Orientación recibida por parte do centro educativo 177 Gráfica 4.7. Modalidades de orientación ofrecidas polo centro e ducativo 178 Gráfica 4.8. Modalidades de orientación segundo as característi cas do alum nado 179 Gráfica 4.9. Momentos nos que se recibiu orientación por parte do centro educativo 180 Gráfica 4.10. Momentos nos que se recibiu orientación segundo a s características do alum nado 180 Gráfica 4.11. Busca de información pola conta do alumnado 182 Gráfica 4.12. Persoas e medios consultados 184 Gráfica 4.13. Persoas e medios consulta dos segundo as características do alumnado 185 Gráfica 4.14. Valores promedio da IC dos aspectos relativos aos estudos 190 Gráfica 4.15. Valores promedio da IC dos aspectos relativos á p rofesión vinculada aos estudos 196 Gráfica 4.16. Valores promedio da IC dos aspectos relativos ao contorno familiar 200 Gráfica 4.17. Valores promedio da IC dos aspectos relativos ao contorno escolar 206 Gráfica 4.18. Valores promedio da IC dos aspectos relativos ao contorno social 211 Gráfica 5.1. Composición das carreiras segundo o sexo do alum na do 253 Gráfica 5.2. Composición das carreiras segundo a clase social d o alumnado 256 Gráfica 5.3. Posibilidades de cursar a 1ª opción de estudos (2º de bacharelato) 264 Gráfica 5.4. Crenza de poder escoller os estudos que en verdade se queren 266 Gráfica 5.5. Momentos dende os que interesan os estudos escolli dos como 1ª opción 271 Gráfica 5.6. Momentos dende os que se ten claro os estudos curs ados como 1ª o pción (1º de universidade) 274 Gráfica 5.7. Crenza de poder escoller os estudos que en verdade se queren 277 Gráfica 5.8. Momentos dende os que interesan os estudos escolli dos como 2ª opción ou máis 280 Gráfica 5.9. Momentos dende os que interesa a 1ª opción de estu dos 282 Gráfica 5.10. Orientación recibida por parte do centro educativ o 294 Gráfica 5.11. Modalidades nas que o centro educativo ofreceu or ientación 296 Gráfica 5.12. Momentos nos que o alum nado recibiu orientación por parte do centro educativo 298 Gráfica 5.13. Busca de información pola conta do alumnado 302 Gráfica 5.14. Persoas e medios consultados 304 Gráfica 5.15. Grao de satisfacción coa escolla realizad a 309 Gráfica 5.16. IC na escolla da carreira do s diversos aspectos c onsiderados no seu c onxunto 318 Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 4 nota de corte de Fisioterapia–, era preciso escribir no for mulario outras titulacións a maiores e, para máis, indicalas por or de de prioridade. Todo eran dúbid as sobre o que facer. O feito de cursar COU –corresponde nte ao actual 2º curso de bac harelato– non me axudara moito, a pesar de trata rse, c onsonte as súas siglas, dun curso específico no que orientaban cara á universidade. Tampouco o Departamento de Orie ntación, que aínda non ben se acabara de implantar no instituto, me r esolveu moito neste s entido. Asistín un día co fin de informarnos sobre as carreiras universitarias xunto con outras compañeiras. Apenas falamos coa persoa que estaba alí dentr o. Suxeriunos cubrir unha listax e de preguntas nunha aplicación infor mática e imprimir os resultados. E aí acabou a nosa orientación. Recordo que o informe me prescribía, por unha banda, Ciencias da Saúde de a cordo cos meus intereses e, por outra, Ciencias da Educación aten dendo ás miñas capacidades percibidas. Despois de Fisioterapia, indiquei Terapia Ocupacional, unha tit ulación que c oñecín a través da Guía do Sistema Universitario que nos proporcionara a Universidade de Vigo no momento de r ealizar a s PAAU (Proba s de Acceso á Universidade). Chamoume a atención nada máis ler o nome. Segundo o pouco que puiden chegar a saber, consistía nunha mestura entre enfermería e maxisterio. Xa que logo, semellaba ir na liña dos meus intereses. Non obstante, necesitaba poñer algunha opción máis para asegurarme a entrada na universidade. Vista a miña falta de preferencias por algunha outra carreira e n especial, foron outras persoas as que, intentando axudarme, acabaron practicamente elixindo po r min: Odontoloxía, Pedagoxía e Enfermaría. O de Odontoloxía foi obra da miña parella. A súa vida escolar d esenvolveuse na súa totalidade nun colexio privado e moitos dos seus com pañeiros de clase era n fillos de dentis tas. A pesar de que a idea de pasar o día arranxando bocas non me entusiasmaba en absoluto, a súa ilusión e tenacidade lograron que indicara esta titulación como terceira opción. Con respecto ao de Pedagoxía veu da man dunha amiga. Ela lembrouse da pedagoga que estaba naquel despacho, cuxo traballo –informoume– consistía en axudar aos alumnos/as. Pareceulle unha opción ideal para min. Aludiu ao feito de que me gustaban os nenos/as e que se me daban ben. Malia que aquel día a orientadora non se esmerara mo ito con nós, en cuarto lugar puxen Pedagoxía. Por último, aproveitando as cinco opcións perm itidas no form ulario, indiquei Enfermaría; seguindo, por unha banda, o que fixeron as miñas compañeiras, e, por outra, facendo caso das recomendacións dadas pola miña prima, tan familiarizada co ámbito sanitario. Unha vez realizados os trámites pertinentes, só quedaba esperar polo incerto resultado. O mundo derrubouse aos meus pés cando souben que, por cuestión de décimas, non podía Limiar 5 acceder a os estudos que tanto ansiara ata o momento. O meu 7,32 quedaba bastante lonxe da nota de corte de Fisioterapia ( 7,48 para a Universidade de Vigo e 7,63 para a Universidade da Coruña). Así mesmo, quedei fóra de Terapia Ocupacional por dúas centésimas e por unhas poucas máis de Odontoloxía. Así pois, fun dar a Pedagoxía na Un iversidade de Santiago de Compostela. A opción de Enfermarí a xa quedaba descartada automa ticam ente ao estar por debaixo segundo a orde de prioridade establecida. En definitiva , ía estudar unha carreira da que apenas sabía ren. A día de hoxe, non me cabe dúbida da falta de coñecementos que tiña sobre min mesm a (intereses, capacidades, etc.), da falta de inform ación s obre o m undo académico- laboral, da falta de toma de conc iencia da influencia de factor es familiare s, sociais, escolares... Toda unha diversidade de elementos, así como as in terrelacións entre eles, que desenvolven un papel moi important e á hora de dirixirse por un ou por outr o camiño académico-profesional. De feito, a miña elección non foi o r esultado dun complexo e dilatado proceso de toma de decisións, senón máis ben fr oito da presión de última hora por ter que escoller, das influencias proceden tes de familiares e amigos e das barreiras institucionais. En fin, a miña experiencia persoal –como un exemplo máis e ntre os moitos que poden darse ao efectuar a escolla da c arreira–, o com e ntario de Sabin a, os apuntam entos de Rivas e a conversa co meu anterior director de tese, viñeron a espertar e fraguar un grande interese –se cadra, preocupación– por coñecer e comprender as eleccións dos estudos universitarios dos adolescentes galegos, tanto no re ferente aos factores q ue están influíndo nelas com o ao proceso de toma de decisións expe rimentado; para logo, na medid a do posible, intentar axudar dende o ámbito que nos atangue, o da Orientación Académico-Prof esional. E de aí a razón de ser da presente Tese de Doutoramento. En relación co propósito do noso traballo, debe quedar claro qu e non se pretende formular un modelo teórico sobre a elección e, moito menos, de orientación profesional –iso require anos de integración teórica, investigadora e práctica–, senón simplemente ofrecer un marco explicativo e comprensivo, apropiado e válido, da escolla dos estudos universitarios nunha realidade espacial e tem por al concreta como é Galicia e, con base nos resultados obtidos, propoñer liñas xerais de actuación orientadora axeitadas ás necesidades dos destinatarios/as. Neste senso, con respecto á estrutura do noso traballo, a compoñente teórica e a compoñente empírica entreláza nse ao longo dos diversos capí t u l o s , s e n p r e s e n t a r u n h a separación tallante como se de dúa s partes inconexas se tratase . No Capítulo 1 delimitamos o problema de investigación e damos conta do estad o da cuestión. Realizamos unha revisió n xeral da literatura existente sobre o noso obxecto de Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 6 estudo, dende a producida alén das nosas fronteiras nacionais a ta a realizada propiamente no territorio español, cunha especi al ollada no que atinxe ao ámbi to galego. Apuntamos, ademais, os principais aspectos contextuais nos que se enmarca a nosa investigación. Todo isto axúdanos a trazar de maneira clara a dirección que debe se guir o noso traballo, que concretamos nunha serie de obxectivos. O Capítulo 2 afonda no estudo das eleccións académico-profesionais ao redor d e t r e s eixes básicos: a) a súa conceptualización, examinando a súa nat ureza e establecendo as precisións terminolóxicas pertinen tes con respecto a outros con structos afíns; b) a s aproximacións teóricas existentes ao respecto, agrupadas segund o os diferentes aspectos nos que fan fincapé; e c) os factores i ndividua is e situacionais qu e as condicionan. Sen dúbida, estas coordenadas permiten situarnos de maneira máis atinada no marco das eleccións académico-profesionais, achegando un soporte sólido do que nutr irse o estudo empírico posterior. No Capítulo 3 explicamos todo o relativo ao plan de investigación seguido. Levamos a cabo un estudo extensivo de cor te cuantitativo e un intensivo de tipo cualitativo, que responden a un deseño de tipo secuencial explicativo e circunsc rito dentro dos denominados métodos mixtos. Exponse aquí o c onxunto de variables estudadas, as diversas mostras empregadas, as técnicas e instrumentos de obtención de datos e o proceso de recollida e análise da información. No Capítulo 4 abordamos a elección dos futuros estudos dende a perspectiva d o alumnado de 2º de bacharelato, de sagregando as súas respostas e n función do sexo, da clase social e da cualificación académica. Exam inamos os estudos elix idos como opcións prim eira e segunda, reparamos en diversos elementos que confor man as súas escollas (coñecemento sobre a carreira, crenza de elixir o que en verdade se quere, o rientación recibida dende o centro educativo…) e analizamos as influencias que os estudante s consideran recibir por parte do seu contorno familiar, escolar e social, así como a súa opin ión sobre diferentes cuestións académico-profesionais (dificultade dos estudos, perspectiv as d e emprego, recoñecem ento social…). O Capítulo 5 céntrase na escolla de cinco carreiras en concreto: Administra ción e Dirección de Empresas, Enxeñaría Industrial, Medicina, Psicolox ía e Dereito. Ao igual que no capítulo anterior, afondamos en d iversos aspectos e circunstanc ias que acom pañan as escollas, pero, neste caso, dende unha visión prospectiva e retrospectiva proporcionadas, respectivamente, por alumnado de 2 º de bacharelato e por estuda n tes de 1º curso de universidade. Desta maneira, contamos con dous enfoques distint os sobre a m esma realidade. Limiar 7 No Capítulo 6 procuramos dar unha explicación comprensiva da escolla destas c inco carreiras a partir da análise profunda das entrevistas realizad as a estudantes que ingresaron recentem ente na universidade desp ois de aplicarlles o cuestiona rio en 2º de b acharelato, contrastando así as percepcións e impresións que tiñan naquel m om ento coa vivencia real experimentada no tránsito aos estudos universitarios. Por último, expoñem os as Conclusións do noso traballo e aventurámonos, prudentemente, a perfilar algunh as consideracións para a prácti ca orientadora en vista dos resultados que se desprenden da investigación e da revisión previa realizada sobre a literatura especializada. Así mesmo, recoñecemos as limitacións do noso estudo e suxerimos posibles liñas de perf eccionamento e afondamento no tema en cuestión. A nosa pretensión é dar unha peque na volta de torca á teoría e á investigación existentes no campo das eleccións académico-profesionais, dado que se enmarca na realidade particular de Galicia e e mprega un enfoque baseado nos métodos mixtos, combinando a investigación cuantitativa e cu alitativa, ademais de proporcion ar unha visión prospectiva e retrospectiva do fenómeno estudado. É deste xeito como intentam os abrirnos paso na bruma de tanto discurso envolvente sobre as eleccións académico-profe sionais: primeiro, a través dun estudo teórico e, de seguido, mediante un estudo empírico. Procuramos así entretecer a teoría celeste e a práctica terrestre co obxecto de clarificar e lograr unha mellor comprensión da escolla dos estudos universita rios e, deste xeito, contribuí r –dentro da nosa modestia– ao coñecemento científico no eido que nos ocupa. Capítulo 1 MARCO  DA  INVESTIGACIÓN  May your choices reflect your hopes, not your fears. Nelson Mandela Capítulo 1 Marco da i nvestigación 11 1.  MARCO  DA  INVESTIGACIÓN  Neste capítulo presentamos o noso obxecto de estudo, af ondando no seu alcance científico, educativo e social. Primeiramente identificam os o p roblem a de investigación ao que pretendemos dar resposta e a continuación damos conta do es tado da cuestión, revisando os estudos que se teñen levado a cabo especificamente en liña c oa área problemática enunciada e atendendo especialmente aos realizados na realidade particular de Galicia. Recollemos, no apartado seguinte, as características principais q ue de fi ne n o co nt ex to da no sa investigación, reparando, entre outros aspectos, no sistema uni versitario galego. Por último, con base no anterior, formulamos as directrices que enfilan a nosa pescuda. 1.1.  PROBL EMA  DE  INVESTIGACIÓN  A escolla dos estudos universitari os atópase entre as eleccións m á i s i m p o r t a n t e s q u e un estudante pode realizar na súa traxectoria académico-profesional. Despois dun longo percorrido polas diversas etapas do sistema educativo –comezand o pola Infantil, seguindo coa Primaria e pasando pola Secundari a, obrigatoria e postobrigator ia–, ao alumnado preséntaselle un novo tramo que afrontar: o unive rsitario. Trátase dunha tran sición académica moi común para os estudantes qu e rematan o bacharelato –son m enos os que tom an outros vieiros: formación profesional, oposicións , mercado laboral, etc.–, tend o que situarse nun punto concreto do mapa das titulacións que oferta o Sistem a Universit ario Español. Déixase entrever, logo, que é a propia estrutura do sistema educativo a que fixa unha situación de elección común a todos os suxeitos que se atopan n esa mesm a etapa educativ a e na que se deben pronunciar por unha determinada titulación univ ersitaria. No entanto, a pesar de que no transcurso da Educación Secundaria Obrigatoria (ESO) e do bacharelato, o estudante xa tomou decisións con r especto a diversas materias o ptativas e modalidades académicas, a elección da carreira universitaria parece sobrevi rlle ao alumnado case de improviso. Numerosos estudos reflicten as condicións de desorie ntación nas que acceden á universidade os estudantes de secundaria (entre outros, Álvarez Pérez, López Aguilar, Franchy Hernández, González Herrera e Pérez-Jorge, 2013; Bethen court, González, Cabrera e Álvarez, 2005; Cordón Lagares, Cordón Lagares e García Ordaz, 2 012; Sánchez García, 2001). Ademais, parece que a elección da carreira universitaria segue un esquema tipicamente escolar como sucede nas eleccións realizadas na educación secun daria, sen as características comportamentais e cognitivas pro pias dunha etapa de tránsito á vida adulta activa como son a Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 12 implicación, a independencia, a exploración e o comprom iso (Riv as, Martín Palacio e Martín del Buey, 2007). Entendemos que é unha elección de gran relevancia a nivel acadé m i c o e p r o f e s i o n a l . Esta transición académ ica carrexa unha im portante dimensión pro fesional. Basicam ente estase a elixir un itinerario formativo con vistas a desenvolver unha profesión futura. De maneira inmediata escóllese aquilo no que o individuo vai inverter vari os anos da súa vida como estudante, cos conseguintes esfor zos persoais, custos económicos, etc. A longo prazo elíxese aquilo ao que o indivi duo vai destinar o s eu tempo adulto como traballad or/a e que afecta, dun modo ou doutro e en maior ou menor medida, aos distintos planos da súa vida: social, familiar, persoal, etc. Sen dúbida, é unha escolla de moita env ergadura, a pesar das numerosas casuísticas que se poden dar a posteriori como, por exemplo, o abandono dos estudos, e canto máis nunha realidade sociolaboral tan cambiante e incerta como a de hoxe en día, na que non é de estrañar que un/ unha acabe desempeñando un trab allo que en nada se sem ella cos estudos cursados. É importante resaltar que a escolla dos estudos universitarios constitúe un fito crucial no período adolescente. O estudo realizado pola Liga Española d e la Educación (2010) con mozos e mozas de 14 a 18 anos constata que a cuestión que máis preocupa aos adolescentes de hoxe en día é precisamente a elección da carreira. A adolesc encia é unha e tapa de grandes cambios non só dende o punto de vista persoal, social e físico, senón tamén académico- profesional. É definida como o período da vida máis i mportante para o comezo da formación dunha identidade vocacional (Rivas, 2003a; R ocabert, 2003) . Mentres que na infancia o suxeito se define a si mesmo polas súas actividades e condutas habituais, polos seus gustos e algúns trazos de personalidade, n a adolescencia vai construíndo unha visión máis abstracta de si mesmo, moito máis rica, describíndose en función das súas op inións, sentimentos, motivacións e valores; afinando máis os seus intereses e person alidade; e sendo consciente da importancia do contexto á hora de comportarse. Os intereses pro fesionais comezan a facerse máis estables, claros e diferenciados, froito da súa experienci a e autoco ñecemento. Asemade, é unha etapa na que ten maior incidencia a confrontación que se produce entre o desenvolvemento do individuo e as esixencias normativas do mund o sociolaboral que obrigan a efectuar eleccións académico-profesionais. Neste sentido, a a dolescencia constitúe a plataforma que posibilita o desenvolvemento no mundo laboral ad ulto: as decisións que se toman neses anos adoitan ter im por tantes repercusións para o fu turo do individuo. Como veremos polo miúdo no apartado seguinte r especto ao e stado da cuestión, a escolla dos estudos universitario s ten recibido grande atención científica. Sen dúbida, trátase Capítulo 1 Marco da i nvestigación 13 dun ámbito que t en xerado unha ampla e diversa produción invest igadora, aínda que a abundancia bibliográfica varía en función dos diversos parámetr os que se tomen en consideración: as bases teóricas, as variables estudadas, os co ntextos aos que se t en circunscrito, as metodoloxías de investigación empregadas, etc. A maior parte dos traballos polarizan a atención en determinado s aspectos, proporcionando unha visión parcia l e non integrada dos factores a s o c i a d o s á e s c o l l a d o s estudos universitarios. Acaso a afirmación de que os estudantes elixen o que máis lle gusta non resulta demasiado vaga? Oculta ndo máis que clarificando a a málgam a de elementos que entran en xogo na escolla dunha carreira universitaria? Mesmo e n moitas ocasións as investigacións producen resulta dos moi dispares sobre os aspect os asociados ás diferentes eleccións realizadas e non chegan a dar conta claramente do fen ómeno a nalizado, poñéndose de manifesto a necesidade dun maior afondamento neste ámbito en cuestión (por exemplo, Mosteiro García, 2006; Sánchez García, 2001). Así mesmo, como x a avanzamos no Limiar, autores como Rivas (2007) cuestionan a viabilidade dos seus sup ostos teóricos sobre a conduta e o asesoramento vocacional a partir da influencia que exercen os novos factores do contexto sociocultural sobre a mocidade. Desta maneira, a situación problemática vén dada por múltiples frontes: as inconsistencias nos r esultados que proporci onan as investigació ns realizadas sobre a escolla dos estudos universitarios; a fal ta de estudos no noso contexto que afonden de m aneira comprensiva neste fenómeno −sen ánimo de predicir, senón de com prender−; o xurdimento e afianzamento das tendencias hol ísticas e ecolóxicas, posicións constructivistas e enfoques cualitativos no estudo das cuestións que atinxen ao desenvolvem ento profesional (véxase, entre outros, McMahon e Patt on, 2002; McMahon, Patton e Watson, 2003; McMahon e Watson, 2007; Savickas, 2005; Young e Collin, 2004); e a falta de aplicación teórica e práctica para o desenvolvemento académico-profesional recoñecid a a nivel internacional e nacional no marco dunha r ealidade socioeconómica e cultural tan cambiante como a actual (Amundson, 2005, 2006; Patton e McMahon, 2002; Rivas, 2007; Tractenberg, Streumer e Van Zolingen, 2002; Van Esbroeck, 2007). Así pois, o noso problema de inve stigación radica na comprensió n da escolla dos estudos universitarios. Pretendem os identificar os principais f actores que explican as eleccións que realiza un grupo de alumnado da provincia de Pont evedra e coñecer as condicións nas que se efectúan tales escollas; tendo en conta q ue se trata dunha realidade moi complexa, na que conflúen un repertorio amplo de variables de t ipo persoal, fam iliar, escolar, Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 20 do contexto con determinados aspectos do contido ou do proceso das eleccións académico- profesionais. Agora que estes traballos van máis aló de estudar o tipo e a intensidade das relacións. Trátanse maiormente de estudos preditivos, cuxo obxe ctivo é predicir a dirección da elección ou certas condutas relacionadas con esta. A modo ilustrativo, podemos destacar diversos traballos estadou nidenses con alumnado universitario com o, por exemplo, o de Berríos-Allison (2005) sobre a influencia das relacións familiares (próximas ou distantes) na identidade voca cional do suxeito (lograda, hipotecada, demorada ou difusa), en función da conduta explorat o r i a e o c o m p r o m i s o asumido coa elección; ou o de Thompson e Subich (2006) sobre a relación do status social ( r e c u r s o s e c o n óm i c o s , p o d e r s o c ia l e p r e s t i x io s o c ia l ) c o a a u t o eficacia na toma de decisións e a certeza na elección. Tam én Nova kovic e Fouad (2013) estudan a influencia de diversas variables en determinados aspecto s da planificación da carreira de alumnas de secundaria, constatando, entre outros resulta dos, que a raza/ etnia, o nivel s o c i o e c o n ó m i c o f a m i l i a r e o feito de que a nai traballe f óra d a casa incide na elección de carreiras trad icionalmente femininas e no nivel de educación aspirado. Tamén sobresaen os estudos baseados na análise causal (análises de sendas e mode los de ecuacións estruturais ), coa pretensión de validar modelos fundamentados nun marco teórico como, por exemplo, o tr aballo de Wang, Jome, Haase e Bruch (2006) respecto ao papel da personalidade do indi viduo e da autoeficacia na toma de decisións sobre o compromiso coa elección. Nesta liña s itúanse todas as investigacións relativas ao en foque s ociocognitivo sobre a infl uencia de variables cognitivas (como a autoeficacia e as expectativas de resultado) e de facto res contextuais percibidos (como as barreiras atopadas e os apoios recibidos) nas elección s académico-profesionais focalizadas nos campos da matem ática, ciencia, enxeñaría e info rm ática (Ferry, Fouad e Smith, 2000; Lent et al., 2001; Lent et al., 2003; Lent, Lopez, Lopez e Sheu, 2008; Lent, Lopez, Sheu e Lopez, 2011; Lent et al., 2016). Así e todo, a investigación cual itativa cobrou unha gran releva ncia no estudo do desenvolvemento profe sional, experim entando un crecemento notab le en termos de rigor e aceptación neste ámbito (Blustein, Kenna, Murphy, DeVoy e DeWin e, 2005; Schultheiss, 2005; Whiston e Rahardja, 2005). N o tocante ás eleccións académ ico-profesionais, son varios os traballos que teñen abo rdado o contido e o proceso: - As investigacións encabezadas por Schultheiss (Schultheiss, Kre ss, Manzi e Glasscock, 2001; Schultheiss, Palma, Predragovich e Glasscock, 2002) analizan a influencia das relacións persoais na exploración profesional e no proceso de toma de decisións de estudantes unive rsitarios. Identifican factores relacionais Capítulo 1 Marco da i nvestigación 21 importantes como os pais, os irmáns, a familia en xeral e outra s persoas significativas e constatan que i nflúen de maneiras moi diversas , por exemplo, ofrecendo apoio (emocional, s ocia l, económico, i nformativo...) ou servindo como modelos a seguir. - Lent et al. (2002) estudan a ele cción de estudos universitarios a p a r t i r d a percepción dos propios estudantes sobre os factores de influenc ia, as barreiras experimentadas á hora de levala a cabo, os apoios recibidos e a s estratexias empregadas para superar os obstáculos atopados. Os resultados r esaltan a importancia dos factores persoais (intereses, valores e capacid ades ) fronte ás influencias familiares e sociais percibidas. No entanto, advírt ese un notable peso das experiencias laborais direct as e indirectas, ás que se pode rían considerar de tipo contextual, dado que implica n influencias m ediadas socialm ente, por exemplo, a través de persoas que proporcionan informacións avaliativas s obre o rendemento do suxeito e que son vistas como modelos de referencia. - Whitmarsh, Brown, Cooper, Hawkins-Rodgers e Keyser (2007) repar an nas eleccións realizadas por mullere s que se decantaron por carreir as acuñadas como femininas e por carreiras neutrais afondando na súa exploración profesional, toma de decisións, apoios recibidos, obstáculos atopados, etc. Os re sultados dan c onta das diferen zas existentes entre am bos os colectivos. As mullere s que escollen carreiras neutrais tenden a efect uar unha exploración de opción s profe sionai s menos restrinxida, a tomar máis tarde as decisións, a atopar ob st ác u lo s e a d es ta ca r a importancia do apoio recibido por parte de persoas alleas ao seu ám bito fam iliar (docentes e orientadores); mentres que as mulleres de carreiras fem ininas amosan unha maior influencia das mensaxes recibidas por parte da súa f amilia en idades temperás en relación coas profesións que son idóneas para a súa c ondición de muller. - Os estudos realizados por Mani (2006, 2008) con mulleres indo-c anadenses universitarias céntranse en analizar, apoiándose na teoría soci ocognitiva de Lent, Brown e Hackett (1994, 2000), como inflúen os factores contextu ais no seu proceso de toma de decisións. Ponse de manifesto a notable infl uencia que exerce a familia, a comunidade étnica, o ambiente escolar e os iguais nas súas eleccións, así como o importante papel que desenvolven os seus intereses e as súas crenzas de autoeficacia. Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 22 - Fouad et al. (2008) i nvestigan a f orma na que a s variables cont extuais e persoais afectan ás eleccións profesionais dun grupo de americanos de or ixe asiático. Tomando c omo m ostra individuos de diversas ocupacións, advirten a m aior influencia d a familia e da cultura nas eleccións en detrim ento dos factores persoais. As eleccións destes i ndividuos r eprese ntan os de sexos da súa familia e da súa comunidade. Ademais, a exploración profesional non é unha a ctividade valorada dentro da súa cultura e só un número limitado de ocupa cións son percibidas polos individuos como opcións dispoñibles. Ben sexa a través de expectativas, obrigas, valores, apoio económico ou emocional, a familia exerce unha grande influencia no que se escolle e no como se escolle. - O traballo de Workman (2015) afonda na perspectiva dos estudant es sobre a influencia que exercen os seus proxenitores e outros membros da familia na elección da carreira e da universidade. Para a m aioría dos part icipantes neste estudo, os pais constituíron unha influencia importante e posit iva. Algúns, en cambio, admiten que foron presionados no seu proceso de toma de decisións. Outros comentan que os seus pai s permaneceron neutrais: si cont aron co seu apoio, pero sen chegar a influír na súa escolla. Deste xeito, ponse de manifesto que a influencia d a familia é moi variable dependendo dos suxeitos e que pode ter efectos contraditorios sobre eles. Sen dúbida, este tipo de investigacións a sentadas no paradigma cualitativo permiten obter unha comprensión moito máis profunda de todo o que atinxe ás escollas académico- profesionais, nas que conflúen unha gran diversidade de element os e influencias de moi diverso tipo. Non obstante, a maioría destes estudos tamén pres entan limitacións ao basearse unicamente nun método introspectivo e non botar man doutras perspectivas metodolóxicas complementarias. A e ste respecto podemos destacar o traballo de Bubany, Krieshok, Black e McKay (2008) ao empregar métodos mixtos para examinar as percep cións dun grupo de estudantes universitarios esta dounidenses sobre o seu o proceso de toma de decisións académico-profesionais. Abarcando diversas titulacións, os resu ltados poñen en evidencia a preponderancia da influencia social na súa t oma de decisións. O s individuos adoitan buscar axuda noutras persoas e valoran de maneira positiva a súa impli cación no proceso. A visión dos suxeitos fai énfase na importa ncia da interdependencia, das experiencias l aborais, da intuición e das emocións, en contraste cos modelos racionais do minantes na literatura da toma de decisións baseados na razón, lóx ica, obxectividade e indepen dencia. Capítulo 1 Marco da i nvestigación 23 No r eferente ao panorama científico español, a perspectiva de x énero sobre as eleccións académico-profesionais é das temáticas que acumula má is bibliograf ía, dende os estudos de secundaria (Álvarez Lires, 2012; Méndez Lois, 1999, 2003; Rodríguez Menéndez, Torío López e Fernández García, 2006; Santana Vega, Feliciano G arcía e Jiménez Llanos, 2012), pasando pola Formación Profesional (Cabrera, 1996; Ménde z L o i s e M o s t e i r o G a r c í a , 1998; Sebastián Ramos, Malik Lié vano e Sánchez García, 2001) at a a etapa universitaria (López Sáez, 1995; Mosteiro García, 2003; Rodríguez Menéndez, I nda Caro e Peña Calvo, 2014). Son destacables as diferenzas no tipo de materias e nas opcións formativas elixidas polos alumnos e polas alum nas. Estas diferenzas nas eleccións a cadémico-profesion ais van máis aló das características biolóxicas de homes e mulleres e s on explicadas aludindo a condicionamentos socioculturais asociados ao sexo. A investigación de Vázquez Cendón, Diz Otero, Lois González e A lonso Álvarez (2007) ofrece unha panorámica completa da situación da muller n o sistema universitario galego. A proporción de mulleres en titulacións técnicas e cien tíficas é baixa, sobre todo nas máis especializadas e corresponde ntes aos sectores punta, como no caso de certas enxeñarías. As áreas de Ciencias da Saúde, Humanidades e Ciencias Sociais e Xurídicas son as que contan con maior presenza de alumnado feminino –en moitas titul acións superan o 80% do alumnado total–, mentres que nas Ensinanzas Técnicas hai unha m aior proporción de homes: nin no mellor dos casos as mulleres chegan ao 50% do alumnado t otal. Indagando sobre as posibles causas desta situación, o traballo realizado por Moste iro García (2006) con estudantes galegos de 1º curso d e diversas titulacións universi tarias –caracterizadas por ser tipicamente femininas, masculinas ou mixtas– revela que son as expectativas de autoeficacia, tanto académicas como profesiona is, as que mellor predín as ele ccións diferenciadas entre homes e mulleres. Tamén conclúe que os trazos e os valores asoc iados tradicionalmente ao sexo masculino e fem inino non logra n explicar as diferentes ele ccións na dirección esperada. A nivel metodolóxico, o paradigma cuantitativo era o que predom inaba ata hai poucos anos, pero actualmente é máis común o uso de deseños mixtos de investigación. Sobresaíu no seu momento o estudo cualitativo de López Sáez, Lisbona e Sáinz (2004), no que empregaban entrevistas semiestruturadas e g rupos de discusión con mulleres , tanto estudantes como profesionais, do ámbito da enxeñería para afondar nas súas expe riencias e percepcións sobre a súa traxectoria académica e profesional. O discurso destas mull eres poñía de relevo a persistencia dos estereotipos de xénero que afrontaban nos cont orno s familiar, escola r e laboral. Tamén quedaba patente a i mportancia que tivera na súa decisión o recoñecem ento social do que gozaban estas carreiras e a posibilidade que brin daban de obter un bo emprego. Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 24 Á parte da perspectiva de xénero, no noso contexto abundan os t raballos que se veñen publicando sobre os motivos das eleccións académico-profesionai s, centrados especialmente nas razóns que manifestan os propios individuos e que veñen a s intetizar un conxunto diverso de factores influentes –persoais, familiares, escolares, etc.–. Dentro desta temática, atopamos traballos enm arcados no ensino secundario (Fernández, Viñuela, Peña e Molina, 2006; García e Martín, 1998) e na etapa universitaria, onde se realizan estu dos comparativos entre diversas titulacións (Berm ejo, 1987-1988; Gámez e Marrero, 2 003; García e Hernández, 1994; Mosteiro García e Porto Castro, 2000), por áreas de coñecemento (Arias, Blasco e Fernández- Raigoso, 1990; Capote, Martín e García, 1995; González López, 2 005; Masjuan, 2005; Miguel Díaz, 1994; Sánchez García, 2001) ou centrados en determ inadas carreiras en particular, como Psicoloxía (Gámez e Marrero, 2001), Maxisterio (Marcilla e Olivier, 1990; Mendías e Cam acho, 2004) ou Traballo Social (Grijalvo, 1998). En todas estas investigacións p ártese dunha listaxe de cuestión s persoais, familiares , sociais, académ icas, etc. sobre as que o estudante emite a súa valoración en canto á i nfluencia que exerceron ou que van exercer na súa elección ou ben escolle aquelas polas que considera que tomou ou tomará a elecci ón, ordenándoas segundo o seu grao de importancia. Os resultados destas investigacións revelan com o motivos máis rele vantes os intereses e os gustos persoais, seguidos por outras razóns como a facilidade d os estudos, as oportunidades de emprego e a im posibilidade de acceso aos estudos desexados. Cabe sinalar que, sendo os i nter eses e os gustos persoais o m otivo principal que percibe o alumnado, entrevense c ertas tendencias nas distintas áreas disciplinares á hora de elixir os estudos universitarios. Por exemplo, no traballo de C apote, Martín e García (1995) púxose de manifesto que os estudantes de Humanidades e Ciencias Sociais baseaban maiormente as súas eleccións na facilidade dos estudos, disting uíndose significativamente do alumnado de Ciencias Experimentais e Ciencias da Saúde que elix ía por razón da formación científica a obter. Destacaba tamén o alumnado da área Económic o-Xurídica polo feito de realizar a escolla con moti vo do prestixio social que proporcio naba a carreira en cuestión. Nesta liña, no estudo realizado por González Lóp ez (2005) const átase que o alumnado de Ciencias da Saúde e Ciencias Xurídico-Sociais elixen en maio r medida pola profesión para a que capacitan eses estudos. Namentres, os estudantes de carre iras t écnicas escollen polas oportunidades de emprego que ofrecen e os de Ciencias Experimen tais sobresaen por cursar a súa titulación por mor d e non poder entrar noutras. En contraste co enfoque maioritario de corte cuantitativo, cabe s a l i e n t a r o t r a b a l l o d e Llosada, Morcillo e Troiano (2005) polo uso dunha metodoloxía c ualitativa mediante grupo s Capítulo 1 Marco da i nvestigación 25 de discusión e entrevistas semiestruturadas sobre a motivación intrínseca e extrínseca á hora de escoller a carreira universita ria. Os resultados poñen de ma nifesto que os estudantes de Xeoloxía, Matemáticas e Pedagoxía caracterízanse por un tipo de motivación intrínseca (interese polas materias e aptit udes persoais), mentres que na elección do alumnado de Relacións Laborais prim an os mo tivos extrínsecos (saídas profes ionais). Segundo os resultados de todos estes traballos sobre os motivos pódese afirmar que o alumnado elixe en primeiro lugar a carreira que máis lle gusta, a pesar da existencia de certas diferenzas en función d as diversas áreas de co ñecemento. Porén, consideramos que esta afirmación non clarifica suficientemente a amálgama de aspectos e circunstancias que subxacen ás escollas académico-profesionais. Son estudos fundam entalm ente descritivos que ofrecen unha visión parcial do qué inflúe na elección, circunsc rita a unha serie de indicadores que non permite unha comprensión profunda do fenómeno en cuesti ón. Por exemplo, non analizan a influencia de indicad ores obxectivos e verificables xunto cos subxectivos, o modo no que inflúen, as relacións exist entes entre os factores, etc. Tamén cont amos con investigacións que estudan as e leccións a pa rtir de determinadas variables persoais e contextuais c o fin de proporcionar un perf il característico –a nivel sociocultural, académico, motivacional, etc.– do alum nado que e scolle unha determinada titulación universitaria. Neste sen so, podemos destacar os trab allos sobre a carreira de Maxisterio (entre outros, Romero Na varro, 1999; Ramos Gorospe, 2002) e, no caso particular de Galicia, sobre os estudos de Educación Social (Castro Rodríg uez, 2004; Vara Coomonte e Castro Rodríguez, 2005) ou de Enxeña ría e Pedagoxía (Porto, Caj ide e Mosteiro, 2003). Ademais dos estudos descritivos, hai estudos de carácter predit i v o c o m o o d e S a l a s Velasco e Martín-Cobos (2006) baseado en modelos econométricos. Os seus r esultados indican que canto maior é o nivel educativo ou o nivel de ingre s o s d o s p a i s , m a i o r é a probabilidade de que o suxeito curse unha licenciatura en vez d unha diplomatura. Pertencer a unha familia acom oda da cun nivel cultural alto aumenta a probab ilidade de facer Arquitectura, Dereito e Medicina, mentres que se o estudante provén dunha familia humilde cun nivel cultural baixo é máis p robable cursar Enfermaría. Así mesmo, os homes teñen máis probabilidade de elixir titulacións como Aparelladores, Medicin a e Dereito, mentres que as eleccións das mulleres tenden a diri xirse cara a Letras e Enfer marí a. Por outra parte, no panorama científico español sobresae a liña de investigación do equipo de Rivas (Bethencourt, González, Cabrera e Álvarez, 2005 ; Lucas Mangas, 2007a, 2007b; Mora, 2008; Pascual, 2006; Rivas, 2003c; Rivas, Martín Palacio e Martín del Buey, 2007; Rocabert, Descals e Góm ez, 2007) sobre a conduta vocacion al dos estudantes Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 26 universitarios, dentro da que abordan o estudo dos factores cod eterminantes percibidos atendendo a diversos gru pos vocacionais/preprofesionais. Os factores son cuantificados a través dunha serie de indicador es socioxénicos (relativos a cuestións fam iliares, académicas e sociais) e psic oxénicos (referentes a aspectos persoais como intereses, aptitude s, etc.). Polo xeral, os resul tados destas investigacións identifican a madurez vocacional (en relación cos gustos e pref erencias do individuo, coñecemento do mundo laboral, etc.) como o factor de maior influencia que o alumnado percibe na súa elección de est udos universitarios. Agora ben, o bsérvase unha influencia predominantem ente psicoxénica (preferencias, autocoñecemento, c apacidade de traballo e sacrificio, etc.) nos grupos denominados Biosanitario, Cultural e Axuda/Educación e eminentemente socioxénica (fam ilia, status socioeconómico, saíd as profesionais, etc.) nos grupos Socioeconómico e Experimental/Aplicado. Tamén se constat a unha escasa valoración da influencia que o alumnado lle outorga ao asesoramento vocaci onal recibido ao longo da educación secundaria. Entre as investigacións que ofrecen unha visión comprensiva das variables intervenientes na elección da carreira universitaria, podemos d estacar o traballo de Estruch e Güell (1975), Miguel Díaz (1975), Latiesa (1989) e Lou Royo e J im énez Correa (1993). Malia a súa antigüidade, estes estudos teñen en conta un conxunto de influxos bastante amplo. No ámbito galego, cómpre salientar o traballo de García Fuentes (1 997) que estuda a incidencia de diversas variables na e scolla de diferentes titulacións, en concreto: o sexo, os estudos e profesións dos proxenitores, o rendemento académ ico previo, a o rientación académi co- profesional recibida, a personali dade e os estilos de aprendiza xe. Máis recentemente, cabe facer mención do traballo de investigac ión, de corte cuantitativo, que se está levando a cabo en Granada c on estudan tes do último curso de bacharelato e de ciclos formativos de grao superior (Martínez, Castro, Lucena e Zurita, 2015; Martínez, Castro, Zurita e Lucen a, 2015; Martínez e Zurita, 201 4; Martínez Martínez et al., 2016). Examínanse a s titulacións máis demandadas polo alumnado, segundo experimente ou non algún tipo de limitación (económica, familiar ou académica), e analízase a influencia que teñen diversos aspectos como as cualificacións académicas, a ra ma de estudos (bacharelato ou form ación profesional), o xénero e as caracter ísticas familiare s (nivel académico, ocupación laboral e ingresos económicos) na elección do itinerario académ ico-profesional e da carreira universitaria. Dende unha a proximación cualita tiva, destaca a liña de investig ación do grupo encabezado por José Vicente Peña Calvo no Principado de Asturias e no que participan Capítulo 1 Marco da i nvestigación 27 estudantes, proxenitores e docentes (Rodríguez Menéndez, Peña C alvo e García Pérez, 2016; Rodríguez Menéndez, Peña Calvo e Inda Caro, 2016). A través de grupos de discusión, estudan as causas que explican a s diferenzas de xénero nas elec cións acad émicas realizadas na educación secundaria por alumnado do Bacharelato Científico-Téc nico, así como analizan as percepcións e opinións sobre os f actores que i nflúen en tales e scollas, facendo especial fincapé na función que cumpren os fam iliares, os docentes e o g rupo de iguais. En vista de toda esta bibliografía, resulta evidente que a inve stigación española sobre as eleccións académ ico-profesiona is avanzou considerablem ente d ende aquela revisión de Hernández Fernández (1987), na que dominaban variables como a i ntelixencia, as aptitud es e os intereses profesionais e na que o sexo unicamente se analiza ba como unha variable de caracterización mostral, s en af ondar no estudo dos trazos psico sociais que se asignan de maneira diferencial a h omes e a mulleres, nin nas im plicacións que isto carrexa p ara a elección académico-profesional, en liña coa perspectiva de xéne ro. Aínda así, consideramos, como xa sucedía daquela, que o desenvolvemento do estudo neste á m b i t o é m e n o r e n comparación coa investigación int ernacional, que ten reparado nun maior abano de aspectos: a vertente dinámico-afectiva da fam ilia, os acontecementos casuai s , a h o m o s e x u a l i d a d e , e t c . Ademais, o estudo teórico e empírico das eleccións académico-pr ofesion ais caracterízase por unha visión fragmentada: psicolóxica versus sociolóxica, contido versus proceso, obxectiva versus subxectiva, cuantitativa versus c ualitativa, prospectiva versus retrospectiva. Ponse de claro manifesto a necesidade de superar os reducionismos, de en cher os baleiros existentes e aclarar as inconsistencias de resultados. Semella moi pertinent e, polo tanto, afondar no tema en cuestión, sendo particularment e interesante pa ra o contexto galego, onde non contamos con estudos que alberguen esa complexidade de elementos. Así mesmo, a falta de aplicabilidade teórica, o xurdimento das posicións epistemolóxicas posmodernas , as novas realidades socioeconómicas actuais, etc. p arecen apuntar a necesidade de b uscar novas claves para a comprensión do desenvolvemento académico-profesional e, máis concretamente, da escolla dos estudos universitarios. 1.3.  ASPECTOS  CONTEXTUA IS  Actualmente o sistema universitario español está conformado por 84 universidades, das cales 50 son públicas e 34 privadas (Ministerio de Educació n, Cultura y Deporte, 2016a). No curso 2009-2010 sumaban un total de 77 universidades polo me nor núm ero de institucións de titularidade privada que ha bía daquela (Ministerio de Educac ión, 2009). Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 28 A comunidade autónoma con maior nú mero de universidades é a de Madrid, con 15 en total (seis pública s e nove priva das), seguida por Cataluña con 12 (sete públicas e cinco privadas) e Andalucía con 11 (dez públicas e unha privada). No caso concreto de Galicia, hai tres universidades públicas –de carácter presencial–, dispersas por sete campus universitarios, concibidos como complexos organiz ativos territoriais e espazos de integración e convivencia dos membros da comunidade universitaria: a Universidade de Sant iago de Com postela cos Campus de Santiago e de Lugo; a Universidade de Vigo cos Campus de Vigo, Pontevedra e Ourense; e a Universidade da Coruña cos Campus da Coruña e de F errol. Cabe ter en conta que no curso 2008-2009 nas universidades espa ñolas coexistían diferentes estruturas formativas: por unha banda, estudos de pr imeiro e segundo ciclo e, por outra, estudos de grao (ensinanzas xa adaptadas ao Espazo Europeo de Educación Superior que se impartían ese curso por primeira vez 1 ). Así pois, no referido curso o sistema universitario español albergaba 1.358.875 estudantes de primeir o e segundo ciclo e 18.353 estudantes de grao (Ministerio de Ciencia e Innovación, 2008a). Ao seguinte ano académico contabilizábanse 1.200.763 estudant es de primeiro e segundo cic lo e 203.352 estudantes de grao (Ministerio de Educación, 2009). Xa no curs o 2014-2015 son 1.260.526 os estudantes de grao e 100.814 os estudantes de pr imeiro e segundo ciclo (Minis terio de Educación, Cultura y Deporte, 2016a). Por norma xeral, en Galicia os estudos de grao comezáronse a im partir no ano académico 2009-2010, aínda que para determinadas titulacións es te curso era o segundo ano no que se ofertaban estas ensina nzas. O sistema universitario g alego no curso 2008-2009 contaba con 64.853 estudantes de pr imeiro e segundo ciclo e 707 estudantes de grao, sum ando un total de 65.560 estudantes entre ambos os colectivos. No cur so 2009-2010 eran 64.688 estudantes os que cursaban carreiras universitarias, 9.405 matriculados pola nova normativa e 55.283 estudantes de primeiro e segundo ciclo. Máis recentement e, os datos rexistrados no curso 2014-2015 reflicten un considerable descenso no número de alumnado: en concreto, 56.160, dos cales 49.750 son estudantes de grao e 6.410 os que están matriculados segundo a normativa anterior. A pesar do progresivo descenso d a matrícula que se vén producindo en xeral no sistema universitario español dende finais da década dos novent a –á par do descenso poboacional que experimenta o tramo destas idades–, consideram o s que non deixa de ser unha situación nin un colectivo importa nte a atender. No Sistema Uni versitario de Galicia (SUG) rexistrouse unha matrícula de novo i ngreso de 11.657 estudantes no curso 2008-2009 e de 1 Lei Orgánica 4/2007, do 12 de abril, pola que se modifica a Le i Orgáni ca 6/2001, do 21 de decembro, de Universi dades (BOE , núm. 89 , do 13 de a bril de 2 007, pp. 162 41- 16260). Capítulo 1 Marco da i nvestigación 29 10.863 estudantes no curso 2015-2016 (Ministerio de Educación, Cultura y Deporte, 2016f). É dicir, cada ano miles de est udantes fan fronte á elección dun ha carreira universitaria. Na Táboa 1.1 podemos observar, por áreas de coñecem ento, o núme ro de prazas ofertadas para os estudantes d e novo ingreso, o número de suxei tos que solicitan as carreiras en primeira opción e o número de estudantes de novo ingreso que se matriculan realmente. A este respecto, resulta interes ante destacar a situación que se produce na área de Ciencias da Saúde: pese a que o número de prazas ofertadas e de estudantes matriculados vai en aumento, cada vez acentúase máis a de manda. É dicir, unha gran parte do alumnado non accede á súa primeira preferencia e tense que decantar forzosamente por outr as opcións. Noutras áreas como Ciencias Sociais produciuse unha notable redución de praza s ofertadas, pero a demanda destas titulacións segue sendo al ta. Tamén advertimos que o núm ero de estudantes que solicita praza e se matricula no ámbito das Ciencias creceu lix eiram ente dende o curso 2008- 2009, manténdose constante a oferta de prazas. Así mesmo, ao l o ngo destes anos, a oferta, a demanda e a matrícula aumentou lixeiramente na rama de Artes e Humanidades, mentres que diminuíu na área da Enxeñaría e Arquitectura. Sen dúbida, todas estas circunstancias sobre a oferta, a demanda e a matrícula confiren interese ao estudo da problemática da escolla dos estudos universitarios e constitúen, á vez, un marco de referen cia a ter en conta. Un elemento contextual a destacar é que o acceso á universidade e stá marcado por unha proba que versa sobre as dist intas materias cursadas en se gundo de bacharelato, tal como establece o artigo 38 da Lei Orgánica 2/2006, do 3 de maio, de Educación (LOE). A nota obtida nas Probas de Acceso á Universidade (PAAU), xunto coa cu alificación media do bacharelato, c onforman a “carta de presentación” do estudante p ara entrar nas ensinanzas universitarias –cun peso do 40% e 60%, respectivamente–. Coa ap robación da Lei Orgánica 8/2013, do 9 de decembro, para a M ellora da Calidade Educativa (LOMCE) está previsto implantar unha avaliación final ao remate do bacharelato –que s erá necesario superar para obter o título de bacharel– e cambiar o procedemento de admisió n do alumnado na educación superior en tanto que lle permita ás universidades empregar, á parte da nota final obtida no bacharelato, outros criterios de valoración como, por exemplo, a modalidade e as materias cursadas na etapa do bacharelato ou as cualificacións obtidas e n materias concretas nestes dous cursos ou na avaliación final. Ora ben, estas modificación s quedaron suspendidas ata a entrada en vigor da normativa resultante do Pacto de Estado social e político pola educación 2 . 2 Real D ecreto-lei 5/2016, do 9 de decem bro, de medidas urxentes para a ampliación do calendari o de implantación da Lei Orgánica 8/2 013, do 9 de decembro, para a m ellora da calidade educativa (BOE, núm. 298, do 10 de decembro de 201 6, pp. 86168-8 6174). Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 36 unha elección académico-profesional identifícase cunha fase do proceso de toma de decisións na que o individuo dispón dun conxunto de alternativas na que t en que optar por unha delas (véxase, entre outros, Gati e Asher, 2001a, 2001b; Miller-Tiede man e Tiedeman, 1990) ou mesmo co resultado final do propio proceso de toma de decisións (López e Rivas, 2003). En relación co que antecede, cab e destacar as dúas concepcións fundamentais sobre a elección académico-profesional: por unha banda, como un acto nu n momento dado e, por outra, como un proceso ao longo do tempo. No caso concreto da e scolla dos estudos universitarios entendemos que pod en ter cabida ambas as postura s: aínda que s e efectúa nun momento determinado, entendemos que implica un proceso. Iso si, non asumimos a idea que tradicionalmente acompañaba ao carácter puntual da elección como acontecemento que ten lugar unha única vez na vida. Este é un matiz que se correspond e cos inicios hist óricos do estudo da elección profesional, e nmarcada na realidade sociolab oral de Parsons (1909/2005), na que a elección realizada nun momento puntual permanecía inva riable ata a xubilación do individuo; cuestión que, nun mundo sociolaboral tan cambiante e inestable como o de hoxe, queda bastante desfasada. Con respecto á súa natureza procesual , asumimos que a elección responde tanto a un desenvolvemento evolutivo do individuo (visión organísmica), xeralmente consonte a unha determinada idade c ronolóxica, como ás diferentes situacións derivadas dos contextos sociais, culturais e históricos concret os no que o individuo vive (visión sociocultural). No relativo á primeira perspec tiva, téñense establecido unha se rie de etapas de desenvolvemento (Ginzberg, Gins burg, Axelrad e Herma, 1951; Sup er, 1953) a través das que os individuos avanzan dende eleccións moi temperás inzadas de f antasía, pasando por eleccións baseadas en intereses, aptitudes e valores (intrínsec os e extrínsecos), ata eleccións realistas, que integran todo este conxunto de elementos xunto c oas limitacións que impón a realidade. Con todo, as idades fi xadas nas diversas e tapas non deben asumirse de forma ríxida, senón como unha i ndicación aproxim ada. No referente ao segundo plano, o desenvolvemento da elección ac adém ico-profesional é concibido con base nunha persp ectiva contextualizada que aten d e á i m p o r t a n c i a d a s influencias situacionais. Neste senso, para a nosa realidade so cial, a estrutura do sistema educativo é crucial, xa que establece opcións e esixe que se tome unha decisión ao respecto (concretamente, ao remate de diversos cursos da ESO e bacharela to), tal como apuntamos no Apartado 1.3 sobre os aspectos con textuais a ter en conta no ma rco da nosa investigación. No contexto español, atendendo aos diferentes períodos do ciclo vital do individuo e ao ordenamento do sistema educativo, destaca a proposta de Riva s (2003a; véxase tamén Capítulo 2 Coordena das teóricas 37 López González, 2003) sobre difere ntes estadios no proceso de t oma de decisións. A maioría d o s e s t u d a n t e s d e 3 º e 4 º d a E S O s ituaríanse nos estadios denom inados Inicial ou Transición , nos que as eleccións se realizan por obriga imposta polo sistem a, sen un plan previo definido de busca de información −con escaso coñecemento das opcións, un icamente en función dos intereses− e suxeita a todo ti po de influxos conxunturais (comp añeiros/as, profesores/as...). Os estudantes de bacharelato situaríanse no estadio de Consolidación , no que as súas eleccións teñen com o referentes grandes áreas profesionais e reflicten un ha relación entre os seu s intereses, a súa personalidade e as experiencias escolares. Moi tos destes estudantes acadan o estadio de Especificació n , no que a elección se circunscribe a uns estudos determinados nun campo profesional, conta con certa estabilidade e reflicte un maior coñecemento do suxeito acerca das súas posib ilidades e limitacións. Ao longo da carrei ra universitaria a elección asumirá unha maior especialización académico-profesional (estad io de Cristalización ). Agora ben, como apunta Rivas (2003a), pode darse o caso de estudantes de bacharelato que se atopan nun período Inicial ou de Conxuntura . Aqueles/as que chegan ao final do bacharelato e consideran, nese m omento, que estudos universitarios escoller. Vense apremados polas presións de tempo e obrigados a tomar unha decisión porque non lles queda máis remedio, podendo desembocar en eleccións precipitadas e inadecuadas. En canto á natureza l i b r e da elección académico-profesional, cómpre recalcar a súa dependencia das circunstancias que rodean ao suxeito. Enténdese a liberdade de elección no sentido de que o individuo ten á súa disposición unha ampla ser ie de opcións e d e que goza do dereito de poder exercelas. Así e todo, determinados factores e conómicos (como a pobreza), sociais (como a discriminación) e educativos (como a falta do n ivel escolar requirido) poden diminuír o abano de posibilid ades dispoñibles. Así pois, asum im os unha liberdade relativa das escollas académico-profesionais. Do mesmo xeito, cabe considera r que hai diversos graos de liberdade e que incluso nas condicións m áis restrinxidas pode h aber certa m arxe para a escolla. Así mesmo, a elección caracterízase por unha relativa natureza reversible . Consideramos que a escolla dunha determinada titulación univers i t a r i a n o n é i r r e v e r s i b l e , x a que un pode abandonar os estudos e iniciar outros; pero si hai que ter en conta que certas eleccións efectuadas durante etapa s educativas anteriores (por exemplo, a opción cursada no bacharelato), restrinxen determinadas opcións académ ico-profesi onais futuras. Ademais, recoñecemos o carácter consciente e inconsciente da elección. Aínda que se conciba esencialmente como consciente, inten cional e direcciona l non podemos negar a existencia de influencias inconscientes: necesidades non recoñe cidas polo suxeito, Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 38 identificacións paternas, etc. Daquela, conxuga un compoñente racional e emocional . Por un lado, podería identificarse cunha análise minuciosa por parte d o individuo das diversas alternativas que son factibles, na que considera as posibles consecuencias de cada unha delas e selecciona finalmente aquela de maior conveniencia e, por out ro, podería responder a sentimentos, emocións, necesidades e intuicións do individuo. Neste senso, e ao contrario do que se tiña postulado tradiciona lmente a través de diversas i nvestig acións neurofisioló xicas (Bechara, Damasio, Da masio e Lee, 1999; Bechara, Damasio, Tranel e Damasio, 1997; Le Doux, 1996), así como de es tudos sobre a intelixencia emocional (Bar-On, 2000; Goleman, 1996, 1999; Mayer e Salovey, 1997; Salovey e Mayer, 1990), confírmase a vinculación íntegra entre as emocións e os sistemas cognitivos implicados na toma de decisións e que, en realidade, poden levar a mellores –e non a peores– decisións. Por último, asumimos a natureza multifactorial da elección con respecto á multiplicidade de inf luencias que recibe. Nela conflúen un conx unto de factores asociados coa orixe sociocultural, as cualificacións académicas, as motivació ns... En suma, vén ser resultado dun proceso interactivo entre variables persoais e variables si tuacionais. Dunha banda, o individuo achega os seus coñecementos, capacidades, intereses, expectativas e asp iracións referidas ao estudos que desexa cursar e/ou profesión que desexa exercer. Doutra, ten lugar nunhas coordenadas espacio-tempor ais e histórico-sociais que a delimitan. O peso dos influxos na elección variará en función do individuo e do conte xto que o rodea. 2.1.2.  Precisións  terminolóxicas  referentes  ás  escollas  académic o ‐ profesionais  Son numerosos os conceptos que deron corpo −ás veces dunha form a pouco estruturada− ao constructo da elección académico-profesional ao longo da súa traxectoria científica (preferencia, aspiración, vocación, decisión...), as í como no que se refire á axuda técnica despregada a tal efecto (orientación profesional, orien tación vocacional, orientación ocupacional, orientación para a carreira...). De aí que para o achegamento teórico e empírico ás escollas académico-profesionais conveña aclarar todas estas cuestións que poden resultar algo xerais e ambiguas. Hai xa algúns anos, Crites ( 1974) distinguía tres significados diferentes de elección: como preferencia, como aspiración e com o intención. Na primeira metade do século XX reinaba a concepción de preferencia baixo o amparo da psicoloxía vocacional, sobre todo dende a a proximación teórica de t razos e factores. Unha elecció n era entendida como o que o individuo prefería facer dadas dúas ou máis opcións. No entanto, a preferencia non implica Capítulo 2 Coordena das teóricas 39 necesariamente unha elección. Aínda que un individuo prefira de senvolver unha determinada traxectoria académico-profesional, pode acabar accedendo realme nte a outra ben diferente. A preferencia non pode ser consider ada com o unha elección en toda a súa acepción. Ginzberg et al. (1951) xa deixaban entrever que a elección é un termo máis amplo que preferencia. Segundo Crites (1974 ) para distinguir entre elecci ón e preferencia cabe ter en conta, por unha banda, as condutas que implica cada unha e, por outra, o modo no que se relacionan tales condutas. Mentre s que a preferencia pertence a o dominio da desexabilidade, a elección vincúlase ao da posibilidade. Deste xeito, o individuo “ao expresar unha preferencia, indica o que lle gustaría facer; ao elixir, predí o que probablem ente fará” (ibíd., p. 145). Así mesmo, dende unha perspectiva sociolóxica, a elección foi c oncibida en termos de aspiración . Correspóndese cunha elección ideal ou fantástica, é dicir, ao que un individuo faría se lle fora posible facer o que quixera. Non obstante, no n podemos equiparar a elección coa aspiración. As aspiracións están relacionadas coa fantasía e −aínda que poden estar influídas por determinados factores como o nivel socioeconómico , as expectativas familiares, etc.− adoitan sobrepasar xeralmente as posibilidades reais dos individuos. A aspiración formúlase consonte as necesidades e desexos do individuo, con i ndependencia das limitacións impostas pola realidade, a dif erenza da elección, que se basea en múltiple s factores situacionais, cognitivos, motivaci onais, etc. Con todo, as aspi racións poden desenvolver un papel crucial na elección porque reflicten as metas que perseg u e o individuo. Neste punto, en relación coas as piracións e preferencias, cómpr e aludir aos intereses , elementos que encamiñan a elección nunha dirección determinada. As aspiracións representan as metas do individuo en condicións ideais, mentres que os inte reses manifestan unha disposición afectiva cara a det erminados grupos profesionais (R ojewski, 2005). Con respecto ás preferencias, para Ginzberg et al. (1951) os intereses impli can unha maior diferenciación e complexidade que estas; porén, para Rivas ( 2003c) as preferenci as, que son a expresión clara do “querer ser”, engloban diversos aspectos vocacionais, entre eles, os intereses. Por último, a elección foi entendida por parte de Crites (1974) c o m o intención . Considera que un individuo efectúa unha elección cando expresa unha intención de acceder a unha determinada ocupación. Deste modo, a elección é concibida como unha conduta observable do individuo, concretamente como unha r esposta verba l. Agora ben, com o as preferencias e as aspiracións son tamén respostas verbais, mati za que “cando un individuo efectúa unha elección profesional, considera cal será a súa pro bable ocupación, e non cales poderían ser as súas posibles (preferencia) ou fantasiadas (asp iración) ocupacións” (ibíd., p. 150). Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 40 Así pois, intentando aclarar a lea terminolóxica existente, est e autor propón o trazado dun continuo con base nas relacións destes tres termos coa real idade: en primeiro lugar, situaríase a elección, pois ent éndese que o individuo considera todos os factores posibles que poden afectar ao seu desenvolvemento profesional; de seguido, a toparíase a preferencia, que mantería certa relación coa realidade, dado que o individuo exp resa os estudos ou profesión que máis lle agradaría realizar se as circunstancias llo permit isen; e, por último, estaría a aspiración, que non participa da r ealidade, representando unha ocupación ideal, derivada simplemente dos desexos do individuo. Isto significa que a elec ción posúe un carácter máis realista que a preferencia e moito máis que a aspiración, xa qu e o individuo se basea na súa percepción da realidade e na súa consideración de que pode real izala. Vemos que é estreita a vinculación e a dependencia exi stente entre estes termos. Semella, pois, que a intención ofrece a mellor estimación da el ección a realizar, ao ter en conta aspectos da propia realidade, as preferencias e as asp iracións. En todo caso, a pesar de que tal intención garda unha maior relación co desenvolvemento real dunha determinada traxectoria académico-profesional –en comparación coas preferen cias e as aspiracións–, obviamente non é equivalente coa entrada mesma nos estudos ou o cupacións nos que se pretende entrar. De acordo con diversos autores (Crites, 1974; Osipow e Fitzgera ld, 1996) para poder falar de elección deben darse necesariamente tres condicións: 1 ) disposición dunha serie de opcións; 2) motivación para elixir ; e 3) liberdade para facelo. A noción de elección pode non ser viable cando actúan factores sociais como, por exemplo, a pobreza e a discriminación que poden reducir seriamente o rango de alternativas d ispoñibles. D o mesm o xeito, non hai elección se non hai motivación por parte do individuo para esco ller, aínda que se dispoña dun grande abano de alternativas posibles. Así mesmo, a elección ve se minguada se o suxeito experimenta pouca liberdade na elección dos seus plans académico-profesionais futuros (por exemplo, debido á forte presión fam iliar por entrar nunha deter m inada carreira). Un termo moi parello ao de elección é o de decisión . Son diversos os autores (Díaz Allué, Carballo Santaolalla, Fernández Díaz e García Nieto, 199 7; Herr e Cramer, 1996) que conciben a elección como un proceso que culmina na decisión, si mbolizando esta última a punta dun iceberg. Segundo estes autores toda elección implica unha decisión, pero esta non chega a darlle cobertura plena a aquela. A elección concíbese c omo acto e pro ceso e a decisión como produto, a realizac ión efectiva da elección (Hern ández Fernández, 1987; Méndez Lois, 1999; Sánchez Lissen, 2003). Neste senso, Gelvan d e Veinsten (1989) puntualiza que elixir é optar e d ecidir é actuar na dirección e lixida. Daquela, elixir implica Capítulo 2 Coordena das teóricas 41 clasificar e valorar diferentes posibilidades, mentres que deci dir é obrar de acordo coa elección efectuada, tendo en con ta as consecuencias que esta ca rrexa. A decisión é a posta en práctica da elección. Pola contra, dende o enfoque teórico de Rivas (López González e Rivas, 2003; Rivas, 2003b, 2005), a elección é o punto final do proceso de toma de decis ións. A elección vocacional vén expresar o resultado dun proceso de desenvolveme nto ao longo da adolescencia a través do que o i ndividuo adoita realizar comple x o s p r o c e s o s m e n t a i s d e análises e de avaliacións, ata chegar a producila ou concretala . Podemos apreciar, pois, dúas con cepcións distintas: por unha ba nda, a decisión com o a culminación dun proceso de elección e, por outra, a elección co mo culminación dun proceso de toma de decisións. Parece que o feito de falar en termos de toma de decisións atende en maior medida aos procesos cognitivos que comporta unha situación de elección, mentres que o termo elección fai máis é nfas e na condición de liberdade do i ndividuo e na disposición de máis dunha a lternativa a considerar. Ao noso ver, esta dobre vi sión vai na liña do s entido amplo e do sentido restrinxido que apuntabamos no apartado ante rior s obre a elección académico-profesional, como un acto e como un proceso. Outro termo af ín neste ámbito é o de conduta vocacional . Esta é definida inicialmente por Rivas (1988) com o o “conxunto d e procesos psicolóxicos que unha persoa concreta mobiliza con relación ao mundo profesional adulto no que preten de incardinarse activamente, ou no que xa está instalado” (p. 14). Posteriorm ente refírese a ela como unha m anifestación comportamental composta de actividades e pen samentos que o individuo desprega no seu medio sociocultu ral, coa intención de preparar ou establecer plans de acción que o leven nun futuro máis ou menos distante, a incorporarase e inte grarse no mundo laboral adulto (Rivas, 2003c, p. 50). Poderiamos dicir que a conduta vocacional se reflicte na elecci ón, tendo en conta que “a conduta vocacional ten a súa mellor manifestación na toma de decisións” (ibíd., p. 31). Dende esta perspectiva, a conduta vocacional deriva en conduta profesional cando o individuo procura situarse, de maneira intencionada e satisfactoriam ente, a través do traballo no mundo adulto (Rivas, 2003a). A este r especto, outros termos que cabe precisar pola confusión que tenden a orixinar no marco das eleccións académico-profesionais son: vocación, oc upación, profesión e carreira. O termo vocación carrexa xa de por si certa controversia. Debido a súa procedencia etimolóxica latina, vocatio , que significa chamada, ténselle asociado certa connotación relixiosa, aludindo á inspiración da divindade para cumprir unh a determinada misión na vida Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 42 terreal. Non obstante, autores como Rivas (1988, 1990) discrepa n desa acepción −como algo que lle advén ao suxeito de form a gratuíta, ou polo menos, de m aneira non racional− e danlle unha i nterpretación psicolóxica en tanto proceso cognitivo-cond utual que leva ao individuo a unha vida adulta plena a través do mundo laboral. Wrzesniewski e Tosti (2006) salientan que o termo vocación perdeu a significación relixiosa orixinal e qu e actualmente é concibida nun sentido máis amplo en tanto inclinacións laborais do individuo q u e g u í a n o p r o c e s o a t r a v é s do que elixe a súa profesión, así como o modo no que desenvolve as tarefas propias do seu traballo. No noso contexto hai publicados traballos de investig ación sobre a escolla de estudos universitarios (por exemplo, Maxisterio) con base na vocación ( Sánchez Lissen, 2003), sustentada nesa idea de que a persoa se sinte atraída c ara a unha determinada profesión por unha mestura de previsións pracen teiras na realización dese traballo e o recoñecemento de posuír unhas aptitudes para levalo a cabo. Vén ser un resultado de impulsos interiores e estímulos exteriores que diri xen ao individuo cara a un proxect o profesional concreto. No que atinxe á ocupación , Castaño (1983) defínea como “un tipo de actividade profesional que r eúne un grupo de tarefas semellantes e ao cal se dedica un individuo nun momento determinado da súa vida. Ocupación é, pois, o que un fa i nun momento determinado” (p. 188). Mentres que o termo profesión alude máis ben a unha secuencia de ocupacións relacionadas entre si –dentro do mesmo cam po profesi onal–, desenvolvidas por un individuo de maneira m áis ou me nos continua ao longo da súa vid a. Así mesmo, o c onfusionismo conceptual característico desta área f a i s e a í n d a m á i s acusado coa introdución do termo carreira . Remítese á década de 1950, cando agroma unha concepción e volutiva sobre a el ección: vai máis aló dun corte t ransversal e mom entáneo na vida do individuo. Dende que Super (1955) acuñou esta expresión , ten sido obxecto dunha continua transformación conceptual ao longo dos anos: empezando por unha concepción máis restrinxida como secuencia de o cupacións desenvolvidas por unha persoa ao longo do curso da súa vida laboral (Super, 1957) a unha concepción máis ampla como secuencia dos diferentes papeis desenvolvidos na escola, traballo, fogar, tem po libre, etc., interdependentes entre si, desempeñados por unha persoa ao longo do seu ciclo vi tal (Super, 1980). Segundo Savickas (2002b), non se debe entender a carreira de ma neira obxectiva como unha secuencia de posicións ocupadas por un individuo dend e a súa escolariza ción ata o retiro, senón como unha construción subxectiva por parte do ind ividuo, quen outorga significado persoal aos recordos pasados, ás experiencias prese ntes e ás aspiracións futuras, entrelazándoas nun patrón vital qu e perfila a súa traxectoria p rofesional. As carreiras son creadas polos propios individuos, sobre a base das súas percepc ións; non existen como os Capítulo 2 Coordena das teóricas 43 postos laborais ou as ocupacións con independencia dos individuos que desempeñan tales actividades. Así pois, o vocacional ou profesional refírese ás respostas dun individuo na elección e adaptación a unha traxectoria académico-profesional en interacc i ó n c o s e u a m b i e n t e , m e n t r e s que carreira alude á reflexión sobre o curso desa interacción. Deste xeito, o estudo das carreiras require cando menos d e investigacións lonxitudinais a través das que se recollan datos en diferentes momentos co obxecto de analizar os cambios ou a continuidade no desenvolvemento académico-profesional dos suxeitos. Daquela, po r todas estas consideracións, o uso que en moitos casos se está facendo de ex presións como elección da carreira , conduta da carreira e barreiras da carreira no canto de elección académico- profesional , conduta vocacional e barreiras na elección académico-profesional non é en absoluto a decuado (Savickas, 2002b). No e ntanto, na literatura contemporánea do ámbito anglosaxón a maioría dos autores falan de elección da carreira, debido á concepción máis comprensiva desta fronte a unha visión máis simplista de ocupac ión e vocación, asociada á idea dunha elección única e inva riable para toda a vida. No contexto español constátase a falta de tradición –practicame nte nula– da expresión carreira en termos de evolución e secuencia de postos laborais ocupados por unha persoa ao longo da súa vida e, xa menos, como construción persoal do prop io desenvolvemento académico-profesional. O concepto de carreira manexado dista mo ito destas significacións, xa que xeralmente adóitase identific ar carreira co desenvolvemento de pr ofesións de prestixio e de altas cualificacións, asociadas a estudos universitarios (Ca staño, 1983; Rivas, 1988; Valls, 2001). Ademais, o noso modo de entender a elección académico-profesion a l a l b e r g a a concepción coa que se está a empregar nos países de fala ingles a a expresión elección da carreira –pois asume a súa natur eza procesual, multifactorial, etc.–, lonxe da idea que a asocia cunha escolla académico-profesi onal única e definitiva para tod a a vida. Esta concepción máis comprensiva queda reflectida nas diversas definicións propostas por diversos autores do panorama científico español sobre as eleccións académico-profes ionais (Castaño, 1983; Hernández Fernández, 1987; Mén dez Lois, 2003; Rodicio García, 1 995). Chegados a este punto do discurso, cabe tratar as distintas exp resións que se acumulan arredor da axuda técnica despregada con motivo das eleccións ac adémico-profesionais. Son destacables os m últiples epíteto s que acomp añan á palabra Orien tación (orientación educativa, orientación escolar, orientación académica, orientación profesi onal, orientación persoal, etc.), existindo disparidade de parecere s acerca do seu significado pr eciso. Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 44 Neste senso, semella bastante clarificadora a clasificación tra dicional no marco da orientación educativa na que se establecen tres áreas de intervención básicas: a orientación escolar, a orientación profesiona l e a orientación persoal (Pérez Boullosa, 1986; Sobrado e Ocampo, 1997): a primeira centrada na aprendizaxe e adaptación escolar; a s egunda, no desenvolvemento do autoconcepto e na preparación para a elecció n, transición e desenvolvemento profesionais; e, a t erceira, na prevención e de senvolvemento construtivo da personalidade cara a un equilibrio persoal e social. A pesar de que esta clasificación se enriqueceu con novos matices e contidos t emáticos (Montanero, 2 000), veñen a coincidir practicamente coas áreas arriba mencionadas. Emporiso, non debe n entenderse como categorías independentes, senón como distintas vertentes dunha mesma actuación orientadora. Centrándonos no campo que nos toca, cabe advertir que no contex to español, a causa das traducións e das diversas correntes teóricas, a Orientación é adxectivada indistintamente de Profesional e Vocacional. Atopámonos, pois, con dúas denomin acións diferentes utilizadas para referirse aparentemente a un mesmo obxec to. A pesar da sup erposición terminolóxica existente, poden distinguirse lixeiros matices entre am bas. Segundo Álvarez González (1995) a Orientación Profesional céntrase máis sobre a actividade profesional e o seu exercicio, mentres que a Orientación Vocacional pon unha maior énfase nos momentos previos á elección. Se reparamos sobr e a súa etimoloxía, a expresión profesional fai refere ncia á acción e ao efecto de pr ofesar, con respecto á actividade laboral á que se dedica unha persoa, e vocacional á acción de c hamar en relación cunha predisposición interior cara a unha determinada actividade. Así e todo, a coexistencia destas dúas expresións responde, mái s ben, ao uso xeneralizado de cada un dos termos en función das distintas áre as xeográficas. A nivel europeo constátase unha maior i ncidencia e uso do termo profesi onal, mentres que en Estados Unidos conta con maior difusión a expresión vocacional. Ademais , no territorio español, o termo empregado na normativa educativa é o de Orientación Profesional. Tamén se advirte unha maior tendencia a empregar a expresión Orientación Vocacio nal no eido psicolóxico, mentres que no ám bito pedagóxico predomina o uso da expresión O rientación Profesional. Tamén cómpre distinguir a Orientación Profesional da Orientación Ocupacional ou Orientación para o emprego , que presenta trazos c aracterí sticos de seu (Arza e Jato, 1999 ; Castaño, 1983; M ontané, 1993; Sar asola, 2008). A Orientación Oc upacional posúe un ámbito de actuación específico dentro d a Orientación Profesional: a in serción na ocupación por medio da competencia no traballo. Actúa como unha bisagra entre o individuo e as dificultades en relación co emprego. Deste xeito, ten un carácter puntual, inmediato e Capítulo 2 Coordena das teóricas 45 reactivo, é dicir, actúa nun momento concreto na secuencia de a xustes e decisións que articulan o desenvolvemento profesional do individuo e intervén só no momento no que se precisan os procesos de integrac ión e/ou reconversión, como res posta a unha necesidade a cubrir con certa inmediatez. Pola contra, a orientación profesi onal presenta un carácter procesual (ten lugar ao l ongo da vida do individuo) e p roactivo (con vistas a prever os problemas relativos ao desenvolvemento profesional do individuo ). Así mesm o, a orientación ocupacional desenvólvese fóra do ámbito educativo formal e dirí xese a unha poboación máis específica, o colectivo de desempregados; mentres que a Orienta ción Profesional desenvólvese en diferentes conte xtos, sendo o escolar un dos se us ámbitos de intervención fundamentais e estendéndose ata os contextos das organizacións e do tem po libre. Por outra banda, diversos autores reivindican o Asesoramento Vocacional como unha actividade diferenciada da Orientación Profesional. Un dos máxim os representantes é Rivas (2003b), quen define o Asesoramento Vocacional com o o proceso estruturad o de axuda técnica solicitado por unha pers oa que está en situación de incertidume, co fin de tratar de acadar o mellor desenvolvem ento (de futuro) pe rsoal e profesi onal posible nun medio sociocultural determinado, mob ilizando accións e informacións s ignificativas á súa problemática, mediante a facilitación ou clarificación de canta información relevante ao seu caso sexa precisa p ara que, mediando o coñecemento oportuno das súas pro pias experiencias e posibilida des de éxito, do cont raste con referentes relevantes do m undo vocaci onal, poida avaliar a súa situación v ocacional e chegar a tom ar decisións eficaces, realistas e maduras (p. 109). O Asesora mento Vocacional destaca, xa que logo, como relación t écnica de axuda ás persoas que teñen que t omar decisións ante situacións problemát icas e como práctica que adoita coincidir no tempo coa escolaridade, polo que o seu marco de actuación se produce maioritariam ente en contextos educativos. En consonancia coa postura deste autor, e recorrendo aos criter ios de diferenciación establecidos por autores como Fitzgerald e Rounds (1989), Gil e Adame (2003) advirten que o asesoramento vocacional caracterízase pola preparación escolar ampla para elixir ou acceder ás áreas do mundo laboral e a ori entación profesional por restr inxirse ao axuste c oa profesión e ao posto de traballo concreto. Trátase dunha distinción tempo r a l e d e t a r e f a s e n t r e a m b a s a s disciplinas que coincide xustamente coa que Crites (1974, 1981) establecera entre elección e axuste. En cambio, para outros autores o asesoramento non é máis que un enfoque teórico da orientación ( Sanz Oro, 2001) ou un modelo de intervención orien tadora (Sobrado e Oca mpo, 1997), caracterizado pola súa natur eza eminentemente terapéutic a, individualizada e directa respecto a o suxeito, que se basea na relación persoal como únic o modo de actuación. A orientación é un concepto máis am plo que abarca ao asesoramento como un procedemento Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 52 propio individuo. É dicir, a educación é un determinante parcia l do nivel profesional. Deste xeito, un aspecto clave deste mode lo é a importancia outorgada ao status dos pais como influencia indirecta a través da educación, en comparación coa influencia directa que exerce sobre o nivel profesional do fillo. No grao no que o fluxo é in directo, o sistema de estratificación é denominado meritocrático , dado que os logros profesionais dependen do logro educativo, en oposición á dep endencia directa do status d os proxenitores. O seu modelo explic ativo contén indicadores do status familiar (concretamente, profesión e educación do pai), número de anos de estudos, statu s profesional do primeiro traballo e status pr ofesional do traballo actual. Os resultados das súas investigacións apoian un modelo variado que contén tan to efectos directos como indire ctos do status fam iliar sobre o logro profesional, aínda que revelan maiores efectos in directos operando a través dos estudos que os propios efectos directos. Posteriorm ente, co obxecto de mellorar o poder preditivo do seu modelo, as formulacións teóricas orixinais a mpliá ronse substancialm ente da ndo paso ao coñecido modelo de Wisconsin (Sewell, Haller e Ohlendorf, 1970; Sewell, Haller e Portes, 1969). A súa idea central estriba en que os procesos socio-psicolóxicos interveñen, por unha banda, entre o status familiar e, por outra, entre os anos de escolari dade e o logro profesional. Ademais, introdúcense como variables cognitivas as puntuacións resultantes do rendemento académ ico e de tests estandarizados –como unha m edid a de capacidade–. Basicamente a hipótese deste modelo é que o status dos proxenit ores inflúe nas actitudes positivas dos fillos en canto a niveis académico-prof esionais apropiados, que afectan aos seus plans profesionais coa consecuente incidencia no nivel de status educativo e profesional do individuo. Refo rmulacións p osteriores incorpor an as ganancias como último elemento no proceso, directamente dependente da ocupació n. Así mesmo, os estudos empíricos incorporan outra s influencias directas, como a da capacidade mental sobre o éxito educativo, amosando que t enden a operar a través dunha secuencia de influencias similar á secuencia do status do pai. 2.2.1.3.  Aproximacións  económicas  Neste marco teórico o factor económico constitúe o determinante p r i n c i p a l d a s eleccións académ ico-profesionais (Clark, 1931; Rottemberg, 1956 ). A elección concíbese como un proceso, máis que como un acto puntual e illado, que se desenvolve coa adquisición dunha educación progresivamente máis específica. Dentro desta p ostura teórica poden Capítulo 2 Coordena das teóricas 53 distinguirse dúas grandes corrent es: as que se basean na teoría da utilidade e as que aplican o concepto de capital humano. No primeiro caso, o su posto básico do que par te é que o individ uo, dispoñendo de total liberdade de elección, decántase por aquela ocupación que lle c arrexa maiores beneficios económicos, isto é, a vantaxe neta . Posteriormente, aplícase o concepto de capital humano, que se entende como as habilidades latentes e coñecementos produtivos do individuo. Recoñécese a influencia doutros factores, non necesariamente de carácter pecuniario, como as vantaxes e inconvenientes laborais de natureza intrínseca (sati sfacción, autorreal ización, etc.) e accidentais (compañía agradable, trato cordial, etc.). Tamén se cuestiona a plena l iberdade do individuo, dado que a elección está determinada non só pola o f e r t a e a d e m a n d a d o mercado de traballo, senón tamén polo coñecemento que este posúe das ocupacións e polo custo da formación. O individuo responde en función da totalida de de circunstancias favorables ou desfavorables do mercado laboral e non só dos sal arios. Aínda así, mesmo cando se admite a incidencia doutros factores, estes interveñen en función da súa f inalidade económica. 2.2.2.  Aproximacións  teóricas  de  base  individual  As aproximacións de base indivi dual resaltan a influencia dunha variada constelación de atributos persoais (aspiracións, aptitudes, intereses, etc.) nas escollas académico- profesionais. Malia que recoñecen a incidencia de certos factor es socioeconómicos, asignan maior valor ao grao de control dos individuos na súa elección. 2.2.2.1.  Aproximacións  de  trazos  Baixo esta denominación recollemos u n c o r p u s t e ó r i c o e e m p í r i c o b a s e a d o n a asunción de que as eleccións académico-profesionais implican un ha congruencia, axuste ou correspondencia entre as características individuais e as carac terísticas do medio. As principais variables que se teñe n empregado para describir ás p ersoas son as habilidades (dende unha aptitude xeral ata a ptitudes máis específicas relac ionadas coa ocupación), os intereses, as necesidades e os valores. Máis recentemente, téñe nse introducido outras variables como o autoconcepto, os estilos de resolución de prob lemas e as habilidades de procesamento de infor mación. Neste marco destacan funda mentalme nte tres aproximacións: a de trazos e factores, a tipol óxica de Holland e a do axuste ao traballo de Dawis e Lofquist. Na aproximación de trazos e factores , as características dos individuos conforman o único determinante das eleccións académico-profesionais. Un tra zo designa a unha Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 54 característica estable da persona lidade que tende a guiar certo s comportamentos. Alude, máis en concreto, a aptitudes teoricam ente asociadas coa execución l aboral. Baséase na noción de que cada individuo ten un conxunto único de trazos, que poden s er medidos e que poden ser axustados a unha dete rminada ocupación. A esencia deste enfoque vén marcada polas formulacións de Parso ns (1909/2005) sobre os t res elementos clave a ter en conta nu nha elección: a) o coñecemento do individuo sobre as súas capacidades, intereses, posibilidades, limitación s e outras calidades; b) o coñecemento dos requisitos e condicións, vantaxes e des vantaxes , oportunidades, etc. do mundo laboral; e c) o razoamento a decuado das relacións entre o s dous factores anteriores. A elección concíbese como un axuste racional e cognitivo basead o en datos obxectivos, sen consideración ningunha de factores emocionais, subxectivos nin socioculturais. Re mítese a un acto único, estático e puntual que ten unha única resposta correcta: hai un único tipo de persoa para cada traballo; hai u nha única elección profesional dispoñible para cada individuo. A aproximación t ipolóxica de Holland (1966, 1973, 1997) concibe a elección académico-profesional como unha expresión da personalidade. A e lección plasma o i ntento do individuo por desenvolver no á mbito laboral os estilos de conduta persoais de carácter xeral. Este autor considera que os individuos que manifestan os mesmos intereses profesionais t eñen personalidad es e historias sim ilares de dese nvolvemento persoal. Deste xeito, pode inferirse que a perso a que elixe unha profesión det erminada ten o mesmo tipo de personalidade que outros que fix eron eleccións semellantes. Os individuos e os ambientes son operativizados en seis tipos: Realista, Investigador, Artístico, Social, Emprendedor e Convencional. Estas agrupación s teóricas abarcan trazos da personalidade, intereses e condutas dos individuos. O modelo RI ASEC –o seu nome débese ás iniciais dos seis tipos– é representado graficamente a través dun hexágono que serve para describir a correlación empírica entre os distintos tipos. Cant o m áis curta é a distancia entre os ángulos do hexágono, maior é a relación que se dá entre os tipo s. A estabilidade, a satisfacción e o éxito da elección veñen determinados por facto r e s c o m o a c o n s i s t e n c i a e a congruencia que existe entre o tipo de personalidade e o ambien te profesional elixido. Unha elección adecuada é, en gran medida, unha función do coñecement o que o individuo posúe sobre si mesmo e sobre o m undo profesional. Na aproximación do axuste ao traballo (Dawis, 1994, 1996, 2002, 2005; Dawis, England e Lofquist, 1964; Dawis e Lofquist, 1984) as escollas a cadémico-profesionais non constitúen o principal obxecto de estudo, xa que se centra fund amentalm ente no proceso de Capítulo 2 Coordena das teóricas 55 integración laboral. No entanto, concibe a elección como o primeiro paso para o axuste ao traballo: esta debe apuntar na busca dunha relación satisfactor ia entre o individuo e o ambiente laboral. A concepción da elección óptima baséase en do us criterios fundamentais: a satisfacción e a satisfactoriedade . A elección im plica o emparellamento do indi viduo cun traballo de maneira que as súas necesidades sexan satisfeitas e o seu desempeño sexa satisfactorio. O emparellamento realízase atendendo ás capacida des e valores do i ndividuo e aos requirimentos que en termos de capacidades e valores fai o ambiente. Esta aproximación asumiu con posterioridade a infl uencia doutros factores de tipo persoal (interes es profesionais, personalidade), familiar (cultura, expectativas, nivel socioeco nóm ico) e laboral (oferta e demanda do traballo). 2.2.2.2.  Aproximacións  psicodinámicas  Estas aproximacións baséanse nas ideas psicanalíticas da person alidade (motivos, impulsos e necesidades) para explicar as eleccións académico-pr ofesionais, relacionando os mecanism os de desenvolvemento infantil coa actividade da vida a dulta. A elección vén a ser unha manifestación de motivos inconscientes cara á gratificació n de instintos ou necesidades. Este punto de vista supón un cambio significativo con respecto ao tradicional enfoque de emparellamento caracterizado pol a súa particular énfase na obxe ctiv idade. Dentro da perspectiva psicodinám ica cabe destacar as achegas de Roe e de Bordin. Para a aproximación de necesidades de Roe (1956; Roe e Lunneborg, 1990; Roe e Siegelman, 1964) as eleccións académico-profesionais consisten en satisfacer a xerarquía de necesidades persoais, construída a partir das experiencias infantís no contorno familiar. A dirección da elección depende dos patróns temperás de satisfacc ión e frustración de necesidades, que levan ao individuo a decantarse posteriormente por profesións orientadas cara ás persoas ou non orientadas cara ás persoas. Aínda que a influencia sobre as e leccións é canalizada fundamen talm ente a través da familia, recoñécense diversos factores persoais e contextuais, a relativa importancia que posúen, a interacción que se produce entre eles e o ca mbio dest a interacción ao longo do tempo. Reflíctese nunha fórmula de tipo alxébrico (Figura 2.1), aínda que sen asignación de valores específicos, composta por catro factores —diferenciados polo grao de control que os individuos teñen sobre eles— e do ce variables: xénero (S), stat us económ ico (E), marco familiar (B), aprendizaxe e educación (L), habilid ades especiai s adquiridas (A), atributos físicos e discapacidades (P), azar (C), amigos e grupo de iguai s (F), situación matrim onial (M), capacidades cognitivas (G) , temperam ento e personalidade ( T) e intereses e valores (I). Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 56 Figura 2. 1. Fórmula da elección profesional de Roe e Lunneborg (1990, p. 9 0) Segundo a aproximación psicanalítica de Bordin (1943, 1955, 1990, 1994; Bordin, Nachmann e Segal, 19 63) as eleccións académico-profesionais bas éanse nas necesidades inconscientes, nos desexos e nos impulsos do individuo e veñen determinadas por algún mecanism o de defensa como é a identificación, a racionalización , a proxección, a compensación, a reacción, etc. O individuo busca nas ocupacións unha gratificación instintiva. A elección adecuada supón a satisfacción das necesi dades do individuo de tal xeito que se dea un equilibrio entre o principio de pracer e o princi pio de realidade. Conduce cara á sublimación dos impulsos infantís –no seu sentido máis amplo– e n comportam entos socialmente desexables. A elección é concibida com o un subproducto do desenvolvemento da personalidade do individuo que, a súa vez, é entendido como un proceso inconscie nte constituído fundamentalmente durante os p rimeiros anos da vida: o mecanismo que guía a elecció n profesional, xa sexa promovida por factores internos ou externo s ao i ndividuo. A concepción da elección remítese a un acto que ten lugar nun m omento determ inado da vida. Como factores influentes destacan a identificación con outras persoa s e a forza do ego, aínda que tamén se recoñece a interacción doutras influencias de tipo económico, cultural, xeográfico, biolóxico e accidental. 2.2.2.3.  Aproximacións  evolutivas  A aproximación evolutiva de Ginzberg et al. (1951) foi a primeira que concibiu a elección como proceso, e n contraposición coa tradicional visión q u e a d e f i n í a c o m o a c t o puntual. Pasou de constituír un co rte transversal e momentáneo na vida do i ndividuo a formar parte dunha secuencia decisoria moito m áis ampla. Dende esta perspectiva, a elección emerxe a partir do desenvolv emento e maduración xerais do individuo. Atravesa unha serie de etapas sucesivas: f antástica (4-9 anos), tentativa (10-18 anos) e realista (19-21 anos). Así pois, o individuo avanza dende eleccións fantasiosas, ata outras guiadas polos seus intereses, aptitudes e valores, p ara ir tomando progresivamente maior consideración da realidade e asum indo un maior grao de es pecificidade. Nas primeiras formulacións tratábase dun proceso que se concret a na adolescencia, suxeito á irreversibilidade e concibido en termos de compromiso , en función das necesidades S [(eE + bB + cC] + (fF, mM) + (lL+aA) + (pP x gG x tT x iI)] Capítulo 2 Coordena das teóricas 57 individuais e das limitacións das condicións circundantes. En r efor mulacións posteriores (Ginzberg, 1972, 1984) a concepción da elección profesional adq uire un carácter máis extensivo e dinámico, considerándoa un proceso de toma de decis ións que pode darse ao longo de toda a vida do individuo, con posibilidade de cambio e en c ontinua busca da maior satisfacción laboral posible. Así mesmo, concédeselle maior imp ortancia á influencia de factores educativos, socioeconómicos e laborais. Concretamente, identifícanse catro tipos de influxos nas eleccións académico- profesionais: a realidade, o p roceso educativo, os factores emocionais e os valores persoais. Outra aproximación evolutiva é a formulada por Super (1953), pe ro con motivo do seu enfoque máis comprensivo, incluímola no grupo das formulacións teóricas de base situacional e individual. 2.2.2.4.  Aproximacións  de  toma  de  decisións  Baixo a denominación de aproximacións de toma de decisións aglu tínanse toda unha serie de descricións ou prescric ións dun proceso no cal se orga niza información, se delibera entre alternativas e se realiza un compromiso cun curso de acci ón determinado. Neste senso, a elección vén a ser unha etapa do proceso ou mesmo o resultado f inal do proceso. É concibida nun m arco basicamente cognitivo no que destaca como factor cruc ial a información que o suxeito ten sobre si mesmo e sobre o m undo académico-profesiona l. As diferentes aproximacións teóricas responden a un enfoque con dutual-cognitivo con orixes conceptuais diversas –psicolóxica, económica, matemática , etc.–, que entenden a toma de decisións de maneira difere nte: mentres que para unhas é unh a consecuencia lóxica da información da que vai dispoñendo o individuo sobre si m es mo e sobre o que lle rodea, reducíndose a un acto que ten lugar nun mom ento determinado; pa r a o u t r a s , a d e m a i s d e s a información, implica todo un proceso de aprendizaxe e de adquisició n de destrezas qu e contribúen a madurar a toma de decisións, estendéndose ao longo das etapas de desenvolvemento do individuo. De acordo coa xa célebre c lasificación de Jepsen e Dilley (1974 ), as diferentes aproximacións de toma de decisións poden ser agrupadas en funci ón de dúas grandes tipoloxías: aproximacións descr itivas, que e xplican o modo no q ue os individuos toman as decisións, e aproximacións prescritivas, que explican o modo no que deberían ser tomadas. O primeiro grupo comprendería propostas como as de Hilton (1962), Tiedeman e O´Hara (1963) e Janis e Mann (1977). O segundo grupo abarcaría os modelos pro postos por autores como Gelatt (1962), Katz (1963), Tve rsky (1972) e Krumboltz (1979). Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 58 Polo xeral, estas aproximacións contemplan os mesmos elementos: o s ux ei to qu e t om a a decisión, a situación de elección, a infor mación do a mbiente, os obxectivos perseguidos, a valoración de alternativas, a pr evisión de c onsecuencias, o com promiso coa opción elixida, etc. Ora ben, cada unha fai énfa se nunha cuestión diferente: os valores individuais no caso de Katz, os plans asociados a un rol ocupacional na proposta de Hi lton, a combinación de varios sistemas (de predición, de valore s e de criterios de decisión) no m odelo de Gelatt, etc. A este respecto, cabe salientar a achega de Tiedeman e O´Hara ( 1963) por diferenciarse dos tradicionais modelos de toma de decisións, de corte lóxico e cognitivo, xa que concibe ao individuo con capac idade de autoorganizar o proc eso de toma de decisións na súa resposta ás influencias ambientais, así como recoñece aspec tos emocionais e procesos subxectivos diversos nas tarefas de cada etapa do proceso. O se u modelo de toma de decisións comprende dúas fases: a primeira, anticipación ou preocupación , e a segunda, execución ou axuste , que a súa vez constan de diferentes subetapas (Táboa 2.1). Táboa 2. 1 . Etapas e sub etapas do proceso de toma de decisións por Miller -Tiedeman e Tiedeman (1990) Fonte : Elaboración propia. Ademais a proposta i nicial evolucionou cara a unha perspectiva individualizada e vital (Miller-Tiedeman e Tie deman, 1990; Miller-Tiedeman, 1988, 1999) , de carácter procesual, holística e constructivista, que e xplica a maneira na que un in dividuo percibe e reacciona aos acontecementos da vida e, na interacción co seu medio, vai conf orm ando a súa identidade persoal. No marco do enfoque de toma de decisións, apareceron con poster ioridade outros modelos teóricos sobre a escolla a c a d é m i c o - p r o f e s i o n a l c o m o o d e Gati e Asher (2001a, Etapas Subetapas Características Anticipación ou preocupación Exploración Busca de información, consideración dun elevado núm ero de alternativas profesionais e análise das posibilidades de log ralas. Cristalización Síntese e ordenación da información adquirida co n base nos fins formulados. Aceptación das alternativas supos tamente realizables e rexeitam ento das consideradas inadecuadas ou impos ibles de obter. Elección D ecisión da alternativa que quere seguir, dependendo a súa estabilidade da ordenación efectuada na subetapa anter ior. Clarificación Obxectivación, organización e preparación da post a en práctica da elección. Afecta a imaxe que o individuo ten sobre si mesmo e xera potencialidades para a súa autorrealización. Execución ou axuste Indución Entrada do indiv iduo nunha ocupación. Reformación Logro de confianza e credibilidade na organización/ empresa. Sentim ento de benestar e de competencia. Orientación cara aos propósitos do grupo social . Reformulación de posicións a medida que a s experiencias profesion ais van confirm ando os plans. Reintegración Equilibrio entre a organización e o individuo. Satisfacción polo curso da actividade prof esional. Capítulo 2 Coordena das teóricas 59 2001b) e o de Sauermann (2005). Tamén destaca a aproximación do procesamento da información do grupo de Peterson (Peterson, Sa mpson, Lenz e Reardon, 2002; Peterson, Sampson, Reardon e Lenz, 1996), que recolle tres importantes do minios que interveñen nas eleccións académico-profesionais (Figura 2.2): a) os dominios d a cognición, como o autocoñecemento (valores, intereses, habilidades) e o coñecem en to profesional (ocupacións específicas e oportunidades de e ducación); b) o dominio das hab ilidades de toma de decisións (Comunicación, Análise, Síntese , Valoración e Execución, coñeci do coa s siglas CASVE); e c) o dominio do procesam ento execu tivo (as metacognicións). Tal como acabamos de apuntar, o ciclo CASVE consta de cinco fas es. Na fase de comunicación os individuos toman conciencia da discrepancia ent re o seu estado ideal (onde lles gustaría estar) e onde están actualm ente. A fase de anális e consiste en reflexionar acerca do coñecemento que teñen sobre si mesm os, das súas opcións e do proceso de toma de decisións. A fase de síntese permítelles ampliar as súas posibles opcións e concretalas de maneira flexible. Na f ase de val oración avalían as opcións iden tificadas, examinando os custos e os beneficios que cada unha delas carrexa para o propio individuo, para as persoas significativas do seu contorno –como os familiares– e para a so ciedade en xeral. Por último, a fase de execución implica que os individuos poñan en práctica a súa prim eira opción. Figura 2. 2. Pirámide do s dominios d o proces amento da inform ación na toma d e decisións profesi onais (Peterson, Sampson, Reardo n e Lenz , 1996, p. 431)   Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 60 2.2.3.  Aproximacións  teóricas  de  base  situacional  e  individual  Estas aproxim acións teorizan sobre as eleccións académico-profe sionais dende unha perspectiva global, recoñecendo a influencia dun amplo abano de factores, tanto de tipo situacional com o individual. Dentr o delas diferenciam os entre a proximacións de desenvolvemento, apr oximacións condutuais-cognitivas e aproxima cións constructivistas. Ademais incluímos un último grupo para outras aproximacións que non foron clasificadas segundo as categorías anteriores. 2.2.3.1.  Aproximacións  de  desenvolvemento  Neste apartado incluímos aquelas aproximacións que poñen énfase na dimensión temporal da elección, establecendo unha serie de etapas ao longo da vida do individuo, como son a aproximación do ciclo e do espazo vitais de Super, da circunscrición e do compromiso de Gottfredson e da activaci ón do desenvolvemento vocacional e perso al de Pelletier. A aproximación do ciclo vital e do espazo vital de Super (1953, 1990, 1992; Super, Savickas e Super, 1996) contribuíu notablemente á concepción pr ocesual das escollas académico-profesionais e á gran diversidade de factores de infl uencia a ter en conta. É unha das propostas teóricas máis comprensivas e rigorosas. Ensambla unha perspectiva temporal e unha dimensión espacial na explicación do desenvolvemento profe sional. Nun principio, asumindo o seu carácter procesual, a elección era atribuída de maneira case exclusiva ao desenvolvemento madurativo do individuo e outorgábaselle o maio r peso á influencia dos factores psicolóxicos. Non obstante, progresivamente fóronse re coñecendo os efectos derivados das experiencias e da interacción co ambiente, cobrando maior relevancia os factores sociais e establecéndos e entre ambos os tipos de facto res unha sólida interrelación. Os i nfluxos que se identifican den de e sta perspectiva aparecen recollidos a través dun arco arquitectónico (véxase a F igura 2.3), constituído por vari ables biográficas e xeográficas (limiar), factores persoais (columna da esquerda), factores sit uacionais (columna da dereita), os autoconceptos de rol e as etapas de desenvolvemento (doelas) e, finalmente, o “eu” ( a clave, a pedra angular do arco). Entre outros, os factores situ acionais abarcan os influxos da familia, do grupo de iguais e do mercado laboral, mentres que o s persoais inclúen a herdanza biolóxica, as características individuais de tipo cognoscitivo (intelixencia, aptitudes, autoconcepto) e de tipo afectivo (necesidades, valores, interes e s e a c t i t u d e s ) . F a i s e f i n c a p é n a importancia da intera cción que se dá entre todos os segmentos, máis que centrarse nun ou noutro factor. F igu r prof e etap a etap a espe c dese n mad u expl o deci s os r o esce n prof e se p r conc r a 2.3. O arco As ele c e sional xer a a s: Crecem e a de explor a c ificación e n volvemen t u rez vocac i o ración pr o s ións). Pola sú a o les desem p n arios: fog e sional nun r oduce entr e O “eu” epcións da dos determin a c cións ac a a l do indivi e nto , Explo r a ción (de 1 4 e a p o s t a e n t o do indiv i i ona l q u e v o fesionais) e a parte, a di m p eñados por ar, escola, contexto m e eles. é un conc persoa en a ntes do de se n a démico-pr o duo que se r ación , Est a 4 a 2 4 a n o s práctica d a i duo nas es c v én designa r e a n i v e l c o m ensión es p unha pers o lugar de m áis amplo d epto centr a relación c n volvem en t o p o fesionais estende d e a blecement o s , aproxima d a elecció n a c ollas acad é r a s ú a p r e o gnitivo (c o p acial refli c o a” (Super, traballo e d a vida do i a l nest e m a c oas elecci ó p rofesional ( S enmárcans e e nde a infa n o , M antem e d amente) c a cadémico- p é mico-prof e paración a o ñecemento c te “a cons t 1990, p. 21 8 comunida d i ndividuo n a a rco teóric o ó ns acadé m S uper, 1990, p e d e n t r o n cia ata a v e e nto e R etir o a ndo tería l u p rofesional. e sionais pr o nivel actit u do mundo t elación da s 8 ), que aba r d e. Esta c o a que se sal o . Ponse u n m ico-profesi o Coorde n p . 200) do desen v e llez a trav o . Concreta m u gar a crist Para avali a o ponse o c o u dinal (pla n do traball o s posicións r can basica m o ncepción s ienta a inte r n énfase e o nais. A d i Capítulo 2 n adas teórica s 61 v olvement o és de cinc o m ente, é n a alización, a a r o grao d e o nstructo d a n ificación e o e t o m a d e ocupadas e m ente catr o s i t ú a o r o l r acción qu e special n a s i ferenza d a 2 s o o a a e a e e e o l e s a Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 68 proxenitores, a educación, as capacidades, os trazos persoais, o autoconcepto do individuo, as oportunidades presentadas pola sociedade, etc. En liña cos postulados de Super (1951), a elección concíbese co mo a posta en práctica do autoconcepto. Os individuos constrúen as súas carreiras a tr avés da realización de e scollas que reflicten o seu autoconcepto e que confirman as súas metas na realidade sociolaboral. O grao de satisfacción que as persoas acadan no seu traballo é pr oporcional ao grao no que son capaces de desenvolver o seu autoconcepto vocacional. Os tres elementos clave desta aproxim ación teórica son a person alidade vocacional, a adaptabilida de vocacional e os temas vitais. A este respecto, c abe aclarar que esta aproximación interésase na construción do emparellam ento entre a personalidade e o traballo, e non propiamente nos tipos de personalidade vocacional nin nos tipos de ocupacións. Nese proceso de adaptación, o individuo emprega unha serie de actitu des, competencias e condutas (relativas á preocupación, contro l, c uriosidade e confianza) co obxecto de desenvolver eficazmente o seu autoconcepto nos roles profesionais. A adapta ción esixe atender a unha perspectiva social –as expectativas da comunidade coas que se a topa o individuo– e a unha perspectiva indivi dual –o modo no que o individuo responde a es as expectativas sociais–. Ademais, considérase que o traballo proporciona un contexto cla ve para o desenvolvemento humano e a vida do individuo, a través do cal o s individuos pretenden resolver determinados problemas persoais (as súas limitacións f ísicas, a súa condición de pobreza, etc.). As historias que narran os individuos sobre o s eu desenvolvemento profesional revelan os aspectos persoais que em pregan para facer as elecció n s e a x u s t a r s e a o s r o l e s laborais. Dende esta perspectiva non se ent ende a carreira obxectivamente como unha secuencia de posicións ocupadas por un individuo dende a súa escolarizaci ón ata o retiro, senón como unha construción subxectiva por parte do individuo, quen outorg a un significado persoal aos recordos pasados, ás experiencias presentes e ás aspiracións fu turas entrelazándoas nun patrón de vida que perfila a súa traxect oria profesional. A construció n dunha carreira implica o desenvolvemento dunha serie de eta pas (coas súas correspondente s tarefas vocacionais) ao longo do ciclo vital do individuo: crecemento (orixe e desenvol vemento da personalidade vocacional), exploración (actividades de autocoñecemento e de c oñecemento do mundo laboral con vistas á elección aca démico-profesional), establece mento (entrada nunha determinada ocupación), mantemento (consolidación na posición p r o f e s i o n a l ) e r e t i r o (abandono da actividade laboral). Capítulo 2 Coordena das teóricas 69 Esta aproximación teórica destac a polo seu enfoque constructivi sta e contextualista , explicando as eleccións académico-profesionais dende a perspect iva subxectiva do individuo e outorgando gran relevancia ao contexto particular no que se d esenvolve, sobre todo ás relacións interpersoais. É salientabl e a súa concepción integra dora re lativa ás dico tomías individuo/sociedade, subxectivism o/positivismo e orien tación pe rsoal/orientación profesional. A aproximación da carreira baseada na teoría xeral de sistemas de Patton e McMahon (1998, 2006; McMahon e Patton, 1995) ofrece unha visión ampla da constelación de i nfluencias que actúan sobre as escollas académ ico-profesion ais dos individuos. Distingue dúas dimensións na elección: o contido e o proceso. O contido f ai referencia ás influencias existentes sobre a escolla, xa sexan intrínsecas ao individuo o u derivadas do contexto no que vive. O proceso refírese á int eracción e ao cambio ao longo do tempo na elección, representado nalgunhas aproximacións t eóricas como unha serie d e etapas sucesivas. Dentro das influencias de natureza proces ual, identifica a interacción reco rrente entre o sistema individual e o seu sistema contextual, o cambio ao longo do tem po e o azar. O individuo, como un sistema en si mesmo, constitúe o centro do proceso da elección. Ponse énfase na singularidade da persoa e do seu contexto, así c o m o a s úa x e s t ió n p e r s o a l ; d e aí que o núcleo do círculo que ilustra a súa teoría (Figura 2.6 ) represente ao individuo composto p or un amplo rango de características intrapersoais qu e inflúen sobre a elección académico-profesional: idade, intereses, valores, autoconcepto, capacidades, características físicas, orientación sexual, etc. Os individuos son entidades r elacionais e constrúen o sentido de si mesmos en relación con aquelas persoas do seu redor. Dest e xeito, o individuo, como parte dun sistema máis global, coexiste cun sistema contextual máis a mplo que, a súa vez, está composto por subsistemas contextuais más peque nos. Neste s istema contextual distínguense dous niveis: un sistema máis próximo (as persoas c os que o individuo interactúa) e un sistema máis distante (o a mbiente e a sociedade no que viv e o individuo). A com posición do sistema contextual máis próximo cambia ao longo da vida do i ndividuo a medida que e ste se despraza dentro e fóra dos grupos sociais: familia, escola, traballo, etc. Así mesmo, o sistema contextual máis amplo proporciona unha serie de influen cias que, aínda que non están tan directamente relacionadas co individuo, poden ser decisivas na súa elección; entre outras, a situación xeográfica, as decisións políticas, o mercado labor al, o status socioeconómico, etc. Tamén se recoñece o efecto decisivo que pode ter o azar nas ele ccións académico- profesionais (é representada na Figura 2.6 por raios), sempre e cando así sexa percibido polo individuo como un acontecem ento inesperado. Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 70 Toda esta diversidade de influencias está suxeita a procesos de interacción non lineais, mutuos e multidireccionais que teñen lugar dentro do individuo e do contexto, así como entre o individuo e o contexto (representado por liñas descontinuas n a Figura 2.6). Cada un dos sistemas e subsistem as son entidades abertas e, polo tanto, permeables á influencia. Un cambio nunha parte do sistema, ou nun sistema, produce un cambi o noutra parte do sistema, ou noutro sistema. Así como a natureza das influencias é divers a , t a m é n o é o g r a o d e influencia. Ademais, non se t rata de influencias estáticas, sen ón suxeitas a un marco temporal de pasado, presente e futuro. A comprensión das eleccións académ ico-profesionais é ampliada a o dar cabida a explicacións e significados das persoas en relación co grande a bano de influencias que inciden sobre elas. É construída dunha forma continua dende o propio in dividuo. As eleccións académico-profesionais reflicten un cambio ao longo do tempo e implican unha t oma de decisións e unha transición continuas. Figura 2. 6. Aproximación da carreira bas eada na Teoría Xeral de Sistemas ( Patton e McMahon, 2006, p . 208). IND IVID UAL IND IVI DUAL INDIVIDUO instituc ións educativas medios d e comunicaci ón grupos comunita rios lugar de traba llo iguais familia localizaci ón xeográ fica tendencias históricas globali zación estatu s socioeconó mico mercado laboral decisións políticas xénero crenzas personalid ade discapacid ade saúde idade atribut os físicos aptitude s etnia autoconcep to orient ación sexual interes es habili dades valores capacid ade coñeceme nto do mundo do traballo PRESENTE PASA D O FUTU RO Capítulo 2 Coordena das teóricas 71 Unha gran vantaxe deste enfoque radica no seu carácter integrad or: combina postura s teóricas de corte lóxico-positivista e de natureza constructiv i sta, así como formulacións centradas no contido e no proceso. Esta agrupación teórica prop orciona a profundidade necesaria para explicar todo o relativo ao desenvolvemento acad émico-profesional, mentres q u e a t e o r í a x e r a l d e s i s t e m a s o f r e c e a a m p l i t u d e s u f i c i e n t e p a ra abarcalas. Semella un marco teórico adecuado para representar as complexas relacións d as nu merosas influencias que afectan ás escollas académico-profesionais. A aproximación do caos sobre as carreiras de Pryor e Bright (2003, 2011, 2014; Pryor, Amundson e Bright, 2008) conc ibe as eleccións académico- profesionais dentro dun sistema complexo, dinámico e incerto, suxeito a un amplo rango de influencias, que están continuamente cambiando a diferentes r itmos e en diferentes gra os. Entende a elección como o resultado de decisións a curto prazo realizadas en función da s situacións e oportunidades que se presentan no ambiente, e non como resultado dunha planificación racional a longo prazo. Recoñécese o influxo do contexto familiar, social e ambi ental, así como do xénero, dos intereses, das capacidades, etc., outorgando un papel destacad o aos sucesos imprevistos. Esta aproximación incorpora as nocións de complexidade, cambio e azar para poder afrontar as novas realidades do século XXI. Encadra as elección s dentro dun sistema caótico. Neste senso, cabe aclarar que o caos non é sinónimo de ausencia de orde, senón que é concibido como un tipo de orde de movemento imprevisible. Unha míni ma d ife re nz a nas condicións iniciais fai que o sistema evolucione de maneira tot almente distinta. Considera que poden facerse predicións moi xerais, pero non predicións especí ficas e precisas. Con todo, este enfoque pretende comprender a elección en toda a súa complexidade, é dicir, os procesos, as influencias, o modo no que interaccionan as características do individuo, etc., máis que definila en termos de efectos causais e predicir resultados e n función de trazos específicos individuais. De aí que esta perspectiva recorra, en liña coas aproximacións constructivis tas, á narrativa com o un medio para com prender as eleccións académico- profesionais e afondar en todo a quilo que concirne ao individuo (circunstancias familiares, infancia, afeccións, lecturas , sucesos tráxicos, etc.). É destacable a súa énfase na natureza incerta do desenvolvement o académico- profesional, no cambio continuo e na adaptación, reparando en a spectos que na literatura científica foron bastante desatendidos como o azar, o coñecemento limitado do individuo no momento de tomar as decisións, os inconvenientes da conduta dir ixida a metas e a non linearidade dos acontecementos –entendida como a desproporciona da relación de causa e Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 72 efecto que existe, de maneira que un cambio aparentemente peque no nunha parte dun sistema pode xerar un grande impact o dentro ou fóra deste–. 2.2.3.4.  Outras  aproximacións  Neste apartado recollemos diversas aproximacións teóricas sobre as eleccións académico-profesionais que polo seu enfoque n on se adecúan especialmente a ningunha das categorías anteriores. En concreto, facemos referencia a unha a proximación socio-psicolóxica que, aínda que algo remota, destacou no seu momento e a dúas pr opostas máis recentes: unha contextual e de desenvolvement o e outra holística centrada nos valores. A aproximación socio-psicolóxica de Blau et al. (1956) constituíu o primeiro marco teórico de carácter integrador, conxugando unha perspectiva psi colóxica, económica e sociolóxica. A súa c oncepción da s eleccións académico-profesion ais vai máis aló dun feito puntual. Trátase dun proceso de desenvolvemento ao longo de moitos anos con continuas tomas de decisións que van estreitando o rango de alternativas futuras con vistas á elección final. Cada decisión réxese pola maneira na que o individuo com promete a súa preferencia ideal e as súas expectativas reais de acadar unha determinada o cupación. Así pois, as eleccións académico-profesionais reflicten un comp romiso entre as preferencias do individuo e as súas expectativas de poder acced er a unha ocupación, estando limitada polo coñecemento que o individuo ten sobre as oportuni dades existentes no mundo laboral. A elección está supeditada aos atributos persoais (bio lóxicos e psicolóxicos) e ás características do ambiente ( histó ricas, socioeconómicas, etc.) e é su sc ep t ib le de se r ca m bi ad a no momento en que se produza unha variación nalgún dos factores influentes. Neste senso, esta aproximación puntualiza que existe unha serie de determina ntes inmediatos na elección tanto no que respecta ao individuo (coñecemento sobre o mundo l aboral, cualificacións técnicas, xerarquía de valores, etc.) como ao ambiente (requisi tos funcionais e non funcionais). Outros factores psi colóxicos, biolóxicos, socio-ec onómicos, históricos, etc. inflúen na elección de forma indirecta, a través destes determinantes i nmediatos. Xa que logo, prevalece a influencia da estrutura social na elección profesio nal ao incidir directam ente no desenvolvemento da personalidade dos individuos –intereses, hab ilidades, valores– e ao definir as condicións socioeconómicas para as que ten lugar (op ortunidade s de pro moción, requisitos e recompensas laborais, etc.). A aproximación contextual e do desenvolvemento do equipo de Vondr acek (Hartung, Porfeli e Vondracek, 2005; Vondracek e Fouad, 1994; V ondracek e Hartung, 2002; Vondracek e Kawasaki, 1995; Vondracek, Lerner e Schulenberg, 19 86; Vondracek e Porfeli, Capítulo 2 Coordena das teóricas 73 2002a, 2002b) fusiona unha perspectiva orgánica e unha perspect iva ambiental na súa explicación das eleccións académ i co-profesionais. En contraposi ción cun marco de prescricións normativas estrutu radas nunha serie de etapas ubic uas, l ineares, invariantes e universais, conciben o desenvolvemento a partir da interacción dinámica entre o individuo e o contexto. O individuo constrúe o seu propio desenvolvemento pro fesional a través das eleccións que realiza, enmarcado nas limitacións e oportunidade s das circunstancias históricas e sociais. A elección é entendid a en termos de conduta determinada de form a múltiple. En contraste coa grande atención posta tradicionalmente sobre os f actores persoais –intereses, valores e capacidades–, faise énfase nas influencias culturais e socioeconóm icas cambiantes e na variabilidade que se produce tanto no individuo como no cont exto. A interacción dinámica que se produce entre ambos é ilu strada a través dun conxunto de círculos; no que o círculo externo contén oito variables con textuais –política social, edu cación, contexto institucional e organizativo, avances tecnolóxico s, etc.– e os catro círculos i nternos amosan a interacción dos roles da familia de orixe e da familia de procreación, así como das redes extrafamiliares do neno e do adulto: grupo de iguais , escola, traballo, etc. Deste xeito, esta proposta teórica identifica tres elementos cl ave no desenvolvemento académico-profesional: o individuo, o contexto e a relación ent re ambos; de maneira que as eleccións deben ser consideradas á luz destes tres factores. A elección cambia ao longo do tempo a medida que cambia a interacción entre os elementos indi viduais e contextuais. A noción de interacción dinámica concibe ao i ndividuo como un organismo activo actuando sobre un ambiente en constante cambio. Así como o a mbiente prod uce cambios no individuo, as características propias do indi viduo tamén repercuten no con texto. Ademais, ofrece unha visión holística que vén dada pola interde pendencia existente no conxunto das múltiples esferas da vida (biolóxica, psicolóxica, social, comunitaria, cultural, etc.); polo que, en calquera mome nt o, variables de calquera nivel, de calquera com binación ou de todos os niveis, poden incidi r na e lección profesional do in dividuo: un cambio nun determinado nivel pode xer ar un cambio noutro nivel. A aproximación holística e baseada nos valores de Brown (1995, 1996a; 2002b, 2003; Brown e Crace, 1996) asume unha perspectiva global do des envolvemento profesional, outorgando grande importancia ao contexto no que se insire o in dividuo e establecendo como núcleo central un trazo persoal e n particular, os valores. Con base nos valores os individuos xulgan as súas propias accións e o comportam ento dos demais, as í como tamén fixan as súas Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 74 metas. De aí que cumpran unha función fundamental nas eleccións académico-profesionais. Son froito da interacción entre as características herdadas e a experiencia do individuo. Para a toma de decisións cómpre que os individuos teñan os seus v a l o r e s c r i s t a l i z a d o s e xerarquizados. Postúlase que os valores cunha prioridade máis alta son os condicionantes máis importantes nas eleccións, sempre e cando o individuo cont e polo menos cunha opción que satisfaga os seus valores e dispoña de información académic o-profesional baseada neles, á parte de que a dificultade d e poñer en práctica cada unha das alternativas sexa máis ou menos a mesm a. As persoas acadarán maior satisfacción canto mái s compatible sexa a elección cos seus valores. O pr oceso de escoller unha determina da ocupación implica unha serie de valoracións relacionadas tanto coas capacidades e valo res do individuo como coas habilidades e valores laborais que serán requiridos para desenv olvela satisfactoriamente. A pesar de outorgar a máxima i mportancia aos valores do individ uo, esta aproximación recoñece tam én out ros influxos como o status socio económico, os problemas de saúde mental, as discapacidades físicas, o xénero, a autoeficac ia, etc. Adopta asemade unha visión global e contextual da elección: non é un acontecemento descontextualizado nin illado, senón que ten lugar no marco do conxunto de roles que o individ uo desempeña na súa vida. Considera especialmente importante ter en conta os outros roles vitais, distintos ao profesional, así como as inter accións que se da n entre eles. 2.3.  FACTORES  ASOCIADOS  ÁS  ES COLLAS  ACADÉMICO ‐ PROFESIONAIS  Tal e como veñen pondo de manifesto a s distintas aproximacións teóricas, nas escollas académico-profesionais conflúen múltiples factores de base indi vidual e situacional. Agora ben, dependendo do peso e tratamento que se lle dea a esas infl uencias no marco teórico dende o que se interprete a elecc ión, podemos cualificar tales factores como determinantes ou condicionantes, carrexando inter pretacións e consecuencias ben diferentes. Ao falar de determinantes da elección estamos atribuíndo aos factores influentes a completa variabilidade da esco lla. Os ef ectos dos factore s actú an a un nivel de máxima restrición. Deste xeito, a escolla queda totalmente limitada polos factores en cuestión, negando calquera posibilidade de actuación individual para modi ficar a situación. No entanto, empregando o termo condicionantes , négase o efecto causal determinista anterior, aceptando certa incidencia por parte dos factores influentes. Recoñécese o seu efecto pero sen concederlle un papel decisivo na elección. A escolla baséase ba sicamente na súa natureza libre e dirixida a metas, que dese m boca nunha actividade que te n sentido en si mesma. Capítulo 2 Coordena das teóricas 75 En vista de ambas as dúas posturas ideolóxicas, o termo condici onante parece resultar máis adecuado que o de determinante para designar os factores i nfluentes nas escollas académico-profesionais. No noso medio social non existe unha es trutura tan ríxida e pechada que determine de maneira absoluta as eleccións dos individuos. Porén, somos conscientes de que, para determinados casos, a explicación que ofrece o termo condicionante é insuficiente para certos factores que xusto actúan como determinantes constrinxindo grave ou plenamente a elección (a extrema pobreza, a discapacidad e mental severa, a enfermidade crónica, etc.). Nun intento por resolver esta contradición latente entre determinante e condicionante, Rivas (2003c) propón o termo codeterminante para referirse ás influencias sociais e individuais que afectan á conduta vocacional. Define a codeterm inación como a incidencia da covariación entre dúas ou máis v ariables cuxos efectos recíproc os e interactivos pódense coñecer e cuantificar. Representa unha explicación que se atén aos efectos duns factores que teñen unha magnitude coñecida. Deste xeito, se a c odeterminació n é nula, os efectos dos factores non afectan á conduta vo cacional, s endo completam ente libre; pola contra, se os efectos dos factores teñen un valor máximo na conduta, estará l im itada e determinada na súa totalidade (Figura 2.7). A pesar de que esta proposta de codeterminación pode parecer a máis apropiada dende a que explicar os efectos xerados polos factores na elección, a semántica deste termo, o sufixo co unido ao substantivo determinante , fai referencia a que ese obxecto determina xunto con outros. Deste xeito, o significante non parece adecuarse ao sig nificado que Rivas (2003c) lle atribúe. Por esta razón optamos por em pregar o termo condiciona nte ao longo do noso traballo de investigación –a sabendas que noutros contextos existen fact ores que poden actuar como determinantes– ou mesmo si mplem ente falaremos de factores influ entes e/ou asociados ás escollas académico-profesionais. Figura 2. 7. Representación da idea de codet erminación de Rivas (2003c, p. 33). En relación co e mprego da terminoloxía máis apropiada, na liter atura científica internacional, cabe sinalar a puntualización de Patton e McMaho n (2006) que, para referirse CODETERMINACIÓN 0 Condicionante 1 Determinante Nula Máxim a …………………...………….. Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 76 ás variables intrapersoais e con textuais que afectan ás elecció ns académico-profesionais, se decantan polo t ermo influencia , e non factor , debido ao carácter máis dinámico do primeiro con respecto ao segundo, capaz de reflectir tanto o contido (in fluencias intrínsecas ao propio individuo e emanadas do contexto no que vive) com o o proceso (i nteracción e cambio a través do tempo) da elección académico-pr ofesional. Así pois, é necesa rio precisar que cando nós falamos de factores influente s non os entendem os con esa concep ción estática. Á marxe destas matizacións conceptuais, á hora de abordar os fa ctores influentes nas eleccións académico-profesionais –cualificados xa como determin antes, condicionantes ou codeterminantes–, téñense proposto diferentes clasificacións. Ao noso modo de ver, algunhas resultan máis acertadas que outras, pois é moi discutible inter pretar os factores como se de entidades fixas se tratasen. Así e todo, a través das clasifica cións vense a producir un achegamento das dúas grandes pers pectivas explicativas das elec cións académico- profesionais: a psicolóxica e a sociolóxica. Neste senso, non s e trata tanto de opoñer uns factores fronte a outros, senón de integralos nun marco conxunt o, dando conta –na medida do posible– das interrelacións que se producen entre eles. Unha das clasificacións mais clásicas sobre os factores influen tes nas eleccións académico-profesionais é a proposta por Crites (1974) na que emprega com o marco de referencia o esquem a Estímulo-Organism o-Resposta utilizado xera lm ente no ámbito psicolóxico para a a nálise das relacións entre variables. Intro duce a maiores outra categoría para conceptualizar os denominados correlatos da elección vocacional . Así pois, o autor distingue catro grupos: a) variables de estímulo , b) variables organísmicas , c) variables de resposta e d ) variables teóricas . Entre as variables de estímulo sinala as apuntadas na aproximación sociolóxica por Lip sett (1962): a cultura na que v ive o individuo, a subcultura da cal é membro (clase social), a comunidade na que reside e o am biente inmediato que incide sobre o individuo (familia, escol a, igrexa, etc.). As variables organísmicas refírense ás glándulas endócrinas, ao físico ( ou estrutura corporal) e á her danza. Com o variables de resposta destacan as aptitudes, os intereses e a personalidade; variables que, segundo o autor, gardan unha relación máis signif icativa coa elección. Por últim o, dentro das variables teóricas, diferénciase entre constructos hi potéticos e variables interven ientes. Os pri meiros son definidos como aqueles “conceptos que resumen as relacións entr e dúas ou máis variables de resposta” (ibíd., p.294), tales com o a dependencia ou a motivac ión no rendemento; e as segundas como “conceptos que resumen a relación entre dúas ou m áis variables de estímulo e de resposta” (p. 296) como, por exemplo, a comunicación positiv a e negativa sobre a ensinanza como fonte de satisf acció n da necesidade de realizaci ón. Capítulo 2 Coordena das teóricas 77 Outra clasificación dos factores influentes nas eleccións acadé mico-profesionais vén dada por Super (1974), tal e como avanzamos a o tratar a súa apr oxim ación teórica. Este autor distingue entre determinantes persoais e determinantes situacionais . Os de tipo per soal refírense a aqueles aspectos da constitución xenética do indivi duo, á intelixencia, aptitudes, intereses, valores, necesidades, trazos de personalidade e, esp ecialmente, á madurez vocacional e ao concepto de si mesmo. Os de tipo situacional fa n referencia ás condicións xeográficas, históricas e econó micas nas que o individuo se des envolve dende a súa infancia. Faise especial é nfase na posición social, na estrutura local de oportunidades (tanto educativas como ocupacionais), nas condicións económicas, no estado do mercado de traballo, así como nas actitudes sociais no referente á raza, ao sexo e aos impedi m entos físicos, que dificilmente poden clasificarse como físi cos, psíquicos ou sociais. Dende unha concepción integrador a, Castaño (1983) contempla a d ecisión vocacional como resultado da interrelación entre os determinantes situacionais , os determinantes persoais , a personalidade individual e probabilidade de éxito . Os determinantes situacionais fan referencia a factores ambient ais, distinguindo os naturais (o país, a rexión e o m unicipio) e os sociais (a clase social, a comunidade, a escola e a familia) . Os determinantes persoais abarcan, por unha banda, as disposicións somáticas e psíquicas do individuo e, por outra, as experiencias fam iliares, escolares e profesionais. Cada individ uo, a través da acción recíproca dos determinantes persoais, des envolve un repertorio de conduta s típicas e estables que configuran a súa personalidade. A personalidade do individuo ma niféstase a través de tres tipos de repertorios: motivacionais, instrumentais e cognitivos . Os determinantes motivacionais refírense ás variables de impulso da elección voc acional tales como aspiracións, valores e intereses. Os determinantes instrumentai s atinxen ás c apacidades que o suxeito posúe e coas que pode a frontar con éxito as distintas p os ibilidades p rofesionais: basicamente a intelixencia xeral e as aptitu des mentais específ icas. Os determinantes cognitivos aluden á información que posúe o individuo sobre si mesmo e sobre o obxecto de elección, concretados no autocon cepto, na autoestima, no nivel de instrución e na i nformación ocupacional. O último factor considerado é a expectativa ou pro babilidade de éxito de acadar a meta vocacional, que depende d e tres aspectos: a) o valor esp erado polo propio suxeito, é dicir, a súa autoconfianza sobre a probabilidade de éxito (prob abilidade subxectiva); b) o valor esperado de acordo co maior ou menor grao de adecuación e ntre a s calidades do suxeito e as esixencias profesionais, que vén dado polas f órmulas de pr edición da investigación psicométrica (probabilidade obxe ctiva); e c) a probabilidade de bida ao azar ou accidente (probabilidade aleatoria). Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 84 longo do tempo. O desenvolvemento académico-profesional do indi v i d u o e n x e r a l e a s s ú a s eleccións en particular están influídos en gran parte pola súa personalidade. Por exemplo, os individuos introvertidos adoitan escoller profesións que non re quiren moito contacto coas persoas. Neste senso, a investigación tense centrado no axuste ou empare lla mento entre a persoa e a ocupación, destacando fundamentalmente os traballos de Holland (1997) e de Dawis e Lofquist (1976; Dawis, 2002, 2005). As premisas destas aproximacións teóricas baséanse en que os resultados positivos (e.g., elección adecuad a, desempeño laboral exitoso e satisfacción profesional) danse cando hai correspondencia entre o s t r a z o s p e r s o a i s e a s características das ocupacións. A personalidade –concibida en t ermos de intereses, valores laborais, destrezas e outras va riables persoais– ten unha espec ial importancia determinando se tales ocupacións van a ser apropiadas ou non para os individuos . Dende estes enfoques teóricos faise fincapé na importancia do autocoñecemento. Unha mellor comprensión e identificación dos diversos elementos que configuran a personal idade garante a realización de eleccións académico-profesionais m áis congruentes e adecuadas. Así mesmo, cabe destacar o modelo dos Cinco Grandes Factores como unha conceptualización ampla da pers onalidade que goza dun grande ac ollemento neste campo, xa que se ten probado a súa relación cun gran número de ocupacións . Segundo esta taxonomía, a personalidade pode ser descrita en cinco dimensións xerais, que for man o acrónimo OCEAN na lingua i nglesa: apertura a novas experiencias, responsabilid ade, extraversión, amabilidade e inestabilidade emocional. Este modelo non ofrece unha listaxe comprensiva e exhaustiva de trazos persoais, pero si proporci ona un esquema básico para a i nterpretación da personalidade. De feito, téñense descrito trazos persoais máis concretos en r e lación coa personalidade proactiva/reactiva, co grao de control interno/externo e coa di sposición afectiva positiva/negativa (Crant, 2006). Podemos citar, entre outros, estudos sobre o influxo da persona lidade no marco das eleccións académico-profesionais como o traballo de Wang, Jome, Haase e Bruch (2006) que dá conta da relación entre a extraversión e o compromiso da ele cción realizada por estudantes universitarios estadounidenses ou a investigación de Rogers, Cr eed e Glendon (2008) que amosa a relación existente entre a apertura a novas experiencias, a responsabilidade e a extraversión coa planificación e exploración profesionais de es tudantes preuniversitarios australianos. No contexto español, a investigación de Bethencourt e Cabrera ( 2011) pon de manifesto que os estudantes cunh a personalidade eficaz alta –aq ueles que mostran iniciativa, Capítulo 2 Coordena das teóricas 85 optimism o, persistencia, tolerancia á frustració n, adaptabilida de, autoeficacia e ausencia de temor ao fracaso– diferéncianse dos que t eñen unha personalidad e eficaz baixa por tomar decisións vocacionais baseadas no autocoñecemento, na autoconfianza, no coñecemento do mercado laboral e no aproveitamento positivo das oportunidades de formación que se lles presentan. Así mesmo, confían menos no azar, sorte ou casualidade á hora de tomar as súas decisións vocacionais e tenden a estar menos influenciados pola s súas fam ilias ou por apoios externos ao realizar as súas eleccións académico-profesionais. Ora ben, ambos os colectivos outorgan unha similar importancia ás saídas laborais e á facili dade das carreiras universitarias. A o c o n t r a r i o d a s ú a h i p ó t e s e d e p artida, e stes autores non atop an diferenzas significativas nas características de personalidade eficaz entre o alumnado univer sitario dos cinco grupos profesionais analizados –Socio económico, Cultural, Axuda/Educac ión, Biosanitario e Experimental/Aplicado–. No ámbito galego, o estudo de García Fuentes (1997) non ofrece resultados concluíntes sobre a asociación ex istente entre a carreira elixida e o tipo de personalidade do individuo. Constata relacións significativas só para algunhas d im ensións como afabilidade , tesón e estabilidade emocional , pero non para enerxía e apertura mental . Os valores máis altos en afabilidade –trátase de persoas moi cooperativas, cord iais, altruístas, amigables e empáticas– atópanse en Enfer maría e Fisioterapia e os máis baix os en Arquitectura Técnica, Enxeñaría de Camiños e Ciencias Económicas e Empresariais. Así mesmo, as puntuacións máis altas en tesón –define a persoas moi reflexivas, ordenadas , dilixentes e perseverantes– obtéñense en Enfermaría, Enxeñaría Técnica Naval e Enxeñaría de C a m i ñ o s e a s m á i s b a i x a s corresponden ao alumnado de Filoloxía, Ciencias Económicas e Em presariais e Arquitectura Técnica. Por último, os valores máis altos en estabilidade emoc ional –alude a persoas pouco ansiosas, pouco vulnerables, escasam ente impulsivas, pacientes e pouco irritables– son rexistrados en Enxeñaría Técnica Naval e os máis baixos en Enfe rmaría, Mestre e Filoloxía. Non obstante, cando se estuda a a sociación entre estas variable s na mostra do alumnado que escolle as carreiras como primeira preferencia –sen ter en cont a os estudantes que as elixiron como segunda opción ou m áis– xa n on se obteñen os anteriores ni veis de relación. 2.3.1.4.  Valores  A atención científica fixada sobr e os valores sufriu altibaixos ao longo da traxectoria teórica e empírica do desenvolve mento profesional: comezando po la aproximación de Super (1953, 1970), pasando de seguido polo traballo de Dawis e Lofqu ist (1976) ata a recente énfase renovada de Brown ( 1996a, 2002b). Na década de 1960 e co mezos de 1970 alcanzaron Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 86 a súa maior importancia debido, por un lado, ao auxe da Psicolo xía Cognitiva, e por outro, ás diversas investigacións de Rokeach (1968, 1973), aínda que con anterioridade xa foran abordados por outros autores como Goldstein (1959) e Maslow (1959), tal como podemos consultar no traballo de Garzón Pérez e Garcés Ferrer (1989). Nun pri meiro momento, dende as aproximacións de Super e de Dawi s e Lofquist, foron conceptualizados dentro do dominio específico das ocupaci óns en forma de valores laborais. Posteriormente recibir on unha significación máis xera l a modo de valores de vida (Brown e Crace, 1996). Con todo, os valores constitúen un const ructo difícil de aprehender, á parte da confusión conceptual que se produce coas necesidades e cos intereses. Nunha acepción ampla son concibidos como crenzas sobre calidades huma nas ou modos de conduta que os individuos consideran importantes a acadar e manter. É d icir, relaciónanse con procesos cognitivos, esta dos emocionais e condutas. Máis concretam ente, nestas apr oximacións teóricas son concibido s como unha variable persoal que guían as eleccións académico-profesionais. Escoller unha opción congruente coa escala de valores do individuo constitúe unha de cisión adecuada e racional que reportará satisfacción. Aínda que as formulacións teóricas que maior énfase fan sobre eles son a de Super (1953, 1980), Dawis (1996; Dawis e Lofquist, 197 6) e Brown (1996a), tamén son contemplados dende os modelos de toma de decisións de Gelatt (1962) e Katz (1963, 1966), dende a aproximación evolutiva de Ginzberg et al. (1951) , da aprendizaxe social de Mitchell e Krumboltz (1996), do procesamento cognitivo da infor mación de Peterson et al. (1996), etc. Observam os, l ogo, que os valores se prestan a marc os teóricos distintos. Por unha banda, son susceptibles dunha avaliación cuantitativa con vista s ao emparellamento persoa- ambiente e, por outra, dunha avaliación cualitativa para promov er a construción de significado sobre o desenvolvem ento académico-profesional. En canto á súa tipoloxía, non existe un acordo unánime ao respe cto. Moitos valores son comúns á s diversas clasificacións existentes, pero é notabl e a disparidade na determinación dun número concreto de valores. Unha distinción c lásica contempla os v alore s extrínsecos , que se basean nos aspectos externos á actividade profesional (seguridade laboral, status social, etc.) e i ntrínseco s, centrados nos aspectos inhe rentes á actividade en si mesma (servizo, creatividade, etc.). Así, por exemplo, no estudo de Bethencourt, González, Cabrera e Álvarez (2005) con alumnado da Universidade da Laguna destaca x eralmente en primeiro lugar un valor de natureza máis intrínseca como é conseguir a r ealización e satisfacción persoal co traballo e, en segundo lugar, a seguridade e estabil idade no emprego, de natureza máis extrínseca. Da análise diferencial entre grupos vocacionai s conclúese que hai valores Capítulo 2 Coordena das teóricas 87 amplamente compartidos, pero hai outros valores que son propios de determinados grupos, o que confire un carácter diferenciador a tales valores; por exem plo, os estudantes pertencentes ao grupo Científico-Tecnolóxico aspiran na súa actividade profe sional á creación, investigación e innovación e n prol do progreso social. Á parte de ser concibidos como un factor persoal, os valores po den ser considerados como unha variable contextual polas dimensións culturais inhere ntes que conteñen ( Hartung, 2002, 2006). Constitúen un elemento fundamental da cultura subx ectiva dunha sociedade, polo que se trata dunha variable c ultural crucial para comprend er plenam ente o significado das elecció ns académico-profesion ais dentro do contexto no que viven as persoas. Neste senso, distínguense tradicionalmente dous tipos de valores como amplos patróns sociais de crenzas, normas, actitudes e condutas: individualista , que dá prioridade ás metas persoais, e colectivista , orientado á consecución dos obxectivos do grupo. A pesar de atribuírlle aos valores un papel central na explicac ión e predición da conduta vocacional, particularmen te na satisfacción coa elecció n académico-profesional, aínda permanecen baixo obxecto de estudo, tendo recibido compar ativamente menor atención empírica que as capacidades, os intereses ou a personalidade. Se cadra, dado que o comprom iso profesional é unha función dos valores –e non dos in tereses–, poden chegar a constituír un predictor máis v álido e fiable do modo no que un individuo desenvolve as súas eleccións (Hartung, 2006). 2.3.1.5.  Madurez  vocacional  A madurez vocacional é un dos conceptos clave por a ntonom asia n o campo do desenvolvemento académico-profesional. Malia que foi acuñado ha i máis de sesenta anos (Super, 1955), continúa sendo obx ecto de atención científica na actualidade. Concretamente, no noso país séguense levando a cabo estudos sobre a delimitaci ón da súa natureza e do seu contido, analizando a súa evolución ao longo das diversas etapa s educativas, deseñando programas de intervención para o seu desenvolvemento e construí ndo instrumentos para a súa avaliación (véxase, por exemplo, Álvarez González, Bisquerra Al zina, Espín López e Rodríguez Espinar, 2007; Anaya e Repetto, 1998; Lucas Mangas, 1 998; Lucas Mangas e Carbonero, 2002; Repetto e Gil, 2000; Santana Vega, Feliciano G arcía e Santana Lorenzo, 2013). O constructo de madurez vocacional nace ao amparo dunha concepc ión evolutiva da elección profesional. Ao longo da súa traxectoria histórica sufriu diversas transformacións conceptuais: dende unha vaga definición inicial como a posición no continuo do Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 88 desenvolvemento vocacional que vai dende a exploración ata o de clive (Super, 1955) ata unha conceptualización m oito m áis precisa e técn ica en tanto capacit ación ou disposición dos individuos para abordar as tarefas de desenvolvem ento vocaciona l que son propias de cada etapa de vida e que i mpón a sociedade ao longo da adolescencia e adultez (Super, 1990; Super e Jordaan, 1973). O feito de empregar un termo procedente do campo da bioloxía, e tendo en conta a influencia dos factores sociais nas eleccións académico-profesi onais, obrigou a este a utor a explicar de maneira reiterada que, malia que a madurez vocacion al incrementa coa idade, o ímpeto non é biolóxico, senón psicolóxico en forma de expectati vas que xera o currículo, a familia, o profesorado, etc. para os estudantes que se aproxim a n ao fi nal dos seus estudos (Super, Savickas e Super, 1996). Tal e como foi concibida na sú a orixe, a madurez vocacional alude basicamente á disposición do individuo para tomar decisións e realizar eleccións académicas e profesionais ( Phillips e Blustein, 1994), para des envolver condutas eficaces en resposta ás expectativas sociais que os individuos cristalizan en preferencias e especifican nunha elección (Savickas, 1994). Xa que logo, en vista da contr oversia derivada da natureza abstracta e da connotación biolóxica do termo, tería sido máis prudente adoptar expresións máis concretas tales como preparación para as eleccións académi co-profesionais ou preparación para a toma de decisións (Savickas, 1984, 1993). Entre os modelos explicativos da madurez vocacional destacan os form ulados por Crites (1973) e Super (1974). Ambos os autores coinciden na com posición multidimensional do constructo distinguindo vari ables de natureza actitudinal, q ue veñen dadas pola disposición do individuo cara a actividades d e planificación e de exploraci ón para ampliar o coñecemento sobre si mesmo e o mundo laboral, e de natureza cognitiva, repr esentadas pola toma de decisións e pola información profesional. Conta con variados in dicadores do que unha persoa fai e pensa respecto aos seus proxectos académico-profesionais, tendo en conta o nivel evolutivo no que se atopa e as dem andas do medio externo. Neste senso, a m adurez vocacional denota a preparación dos individuos en canto a coñec ementos, habilidades e actitudes para afrontar de forma eficaz as eleccións relativas ao seu desenvolvemento académico-profesional. A pesar de ser un constructo destacable do marco teórico de Sup er, outras aproximacións abordan determ ina dos aspectos que o conforman. Po r exemplo, o coñecemento do mundo laboral é un dos factores salientables na clásica visi ón de Parsons (1909/2005) e na formulación máis recente do procesamento cognitivo da i nformaci ón de Peterson et al. (1991, 1996, 2002). Así mesmo, a aproxim ación da c onstrución da carrei ra de Savickas (2005) Capítulo 2 Coordena das teóricas 89 contempla este factor a través do constructo de adaptabilidade profesional que alude a unha serie de condutas e competencia s en relación coa preocupación, control, curiosidade e confianza á hora de afrontar tarefas e transicións do desenvolv em ento profesional. Enténdese que os individuos vocacionalmente máis maduros toman d ecisións má is realistas que redundarán nunha maior satisfacción e en m ellores logros durante o seu exercicio profesional. As investigacións realizadas en España polo equipo de Rivas (Lucas Mangas, 2007a, 2007b; Pascual, 2006) revelan que os estudantes caracter izados por un desenvolvemento efica z –baseándose en indicadores como o seu re ndemento académ ico, a motivación pola carreira, a satisfacción cos estudos elixidos e a claridade dos plans de futuro profesional– puntúan significativamente máis alto e n madurez vo cacional. Tamén analizan a madurez vocacional en relación cos tipos de estudos universitar ios escollidos. Rivas (1990) non atopou diferenzas importantes por grupos vocacionais en canto á madurez vocacional dos estudantes, concretamente con respecto ao coñecemento profesion al, busca de información, autoconfianza, certeza e eficacia no estudo. O grupo artístico foi o que máis se distanciou dos demais, sobresaíndo particularme nte na maior busca de informaci ón –posiblemente debido á recente implantación como estudos universitarios–. No entanto, na investigación de Pascual (2006) constátanse diferenzas significativas por grupos vocacio nais e preprofesionais na madurez vocacional −baseada en indicadores de confianza no éxit o persoal nos estudos elixidos, de gustos e preferencias, de autocoñecemento e de con stancia, capacidad e de traballo e sacrificio−, malia que adoita ser dos factores máis destacado s para todos eles. Os grupos vocacionais Científico-Tecnolóxico e Económico-Empresarial móst ranse primeiramente condicionados por factores de pod er e prestixio, mentres que os grupos Hum anístico, Psicopedagóxico e, aínda máis, os grupos Artístico e Deportivo puntúan máis alto na madurez vocacional. Así mesmo, na agrupación preprofesional equivalente , os grupos Socioeconómico e Experimental-Aplicado diferéncianse pola menor influencia da madurez vocacional en contraste cos grupos Cultural, Axuda/Educación e Biosanitario. Sen dúbida, a madurez vocacional é un factor de grande importancia ao albergar un conxunto de aspectos que definen o proceso de toma de decisións do alumnado, sendo necesario un maior esclarecem ento da influencia que exerce no c ontido das eleccións académico-profesionais. 2.3.1.6.  Crenzas  de  autoeficacia  A autoeficacia, concepto introducido por Bandura (1982, 1987), converteuse nos últimos tempos nun dos principais tópicos empregados na explica ción das eleccións Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 90 académico-profesionais, sobre todo dende un enfoque psico-socia l e condutual-cognitivo . Quizais sexa o condicionante máis importante entre o conxunto d e influxos estudados pola aproximación socio-cog nitiva de Lent, Brown e Hackett (1996). Tal e como se concibiu orixinalmente, refírese ás conviccións e crenzas dun individuo acerca da súa capacidade para desenvolver satisfactoriamente de terminadas tarefas ou condutas. Representan, logo, un mecanismo cognitivo que media e ntre o coñecemento e a acción. Convén ter claro que as crenzas de autoeficacia non sem pre se corresponden coa valoración obxectiva das habilidades reais do indiv iduo. Tam pou co é un trazo estático e pasivo, senón un conxunto dinámico de autopercepcións que son e specíficas dun momento determinado e que varían en func ión da interacción de factores individuais e contextuais. As crenzas de autoeficacia teñen polo menos tres consecuencias condutuais importantes: a aproximación ou evitación de determinadas tarefas, a mellora da calidade do rendemento académico-profesional e a persistencia no afrontamento de obstáculos e fracasos ocasionais para o logro dos obxectivos a l ongo prazo. A primeir a consecuencia condutual ten unha grande i mportancia para as eleccións académico-profesionai s , t a n t o n o q u e s e r e f i r e a o contido (o tipo de e studos ou traballo escollido) com o ao proce so (fundamentalmente, actividades de exploración e de toma de decisións). Se unha per soa ten unha percepción positiva sobre unha habilidade determinada aproxímase con confianza ás t arefas que a requiren. Así, os individuos escollen actividades académico-pro fesionais nas que dispoñen dunha autoeficacia alta e evitan aquelas nas que teñen unha autoeficacia baixa. Así mesmo, ao dispoñer de crenzas de autoeficacia alta ante o proceso de toma d e d e c i s i ó n s a u m e n t a a probabilidade de iniciar actividades de exploración, de posuír un maior grao de coñecemento persoal e profesional e de realizar unha elección con m aior gra o de certeza. Neste sentido, son numerosas as investigacións sobre a autoefic acia en relación coa elección dos estudos universitarios, particularmente nas áreas de matem áticas, ciencias e tecnoloxía (por exemplo, Lent, López e Bieschke, 1993; Lent et al. 2005, 2008) e tamén coa exploración e a planificación profesionais, a identidade vocaci onal, a certeza nas eleccións académico-profesionais e a m adurez vocacional (entre outros, Gu shue, Clarke, Pantzer e Scanlan, 2006). No contexto espa ñol, a investigación de Peña Ca lvo, Inda Caro e Rodríguez Menéndez (2015) con estudantes uni versitarios da rama científic a (Xeoloxía, Biotecnoloxía, Química, Física, Biolox ía e Matemáticas) confirma que as crenza s que teñen sobre a súa capacidade para desenvolverse con éxito en tales estudos inflúe n no seu interese por este ámbito e nas súas metas académ ico-profesionais. Por outra parte , tam én contamos con estudos centrados concretamente na autoeficacia para a toma de d ecisión s vocacionais (Carbonero Capítulo 2 Coordena das teóricas 91 Martín e Merino Tejedor, 2002; Santana Vega, Feliciano García e Santana Lorenzo, 2013), a cal abarca cinco dimensións: autoconfianza, eficacia na execuci ón de tarefas, conduta exploratoria, eficacia na plani ficación de obxectivos e control do am biente. Como xa indicamos no Apartado 2.3.2.1, a autoeficacia eríxese c omo unha variable particularmente importante na explicación das escollas académic o-profesionais por razón de xénero (Bandura, Barbaranelli, Caprara e Pastorelli, 2001; Hack ett e Betz, 1981; Olaz, 2003). Os estudos realizados sobre as crenzas de autoeficacia con resp e c t o a d e t e r m i n a d a s ocupacións consideradas tradicionalmente femininas e masculinas revelaron diferenzas entre homes e mulleres. A baixa percepción de autoeficacia en ocupaci óns dominadas polos homes explica a infrarrepresentación das mulleres nalgúns campos prof esionais. Ponse de manifesto a influencia que carrexa unha bai xa autoeficacia nas eleccións que efectúan as mulleres ao reducir o número de alternativas académico-profesionais conside radas. É unha barreira autoimposta que supón descartar ta les estudos e profesións do a bano de posibles opcións. 2.3.1.7.  Rendemento  académico  O rendemento académico ten unha grande influencia sobre o desenvolvemento académico-profesional futuro, aínda que o suxeito non sexa cons ciente de tal circunstancia en períodos temperás. Segundo Rivas (2003c), no noso país, a ocupación adulta de chegada é explicada en maior medida polo nivel educativo do individuo que polos estudos e ocupacións dos proxenitores. O nivel educativo do individuo eríxese como u n condicionante de primeira orde dado que permite o acceso aos diferentes estratos do mundo académico e profesional. O exemplo máis ilustrativo para o caso que aquí nos ocupa vémolo en que as cualificacións académicas previas posibilitan ou non o ingreso en determinadas titulacións universitarias nas que se establece un punto de corte. Dende hai tempo a literatura científica vén dando conta dunha distribución dispar do alumnado en función do seu rendemento académico na elección das diferentes opcións académico-profesionais (Cabrera, 1996; Latiesa, 1989; Lou Royo e Jiménez Correa, 1993; Miguel Díaz, 1994). Unha das principais conclusións que se extr ae do traballo de investigación de García Fuentes (1997) con alumnado de diversas titulacións da Universidade da Coruña é que a nota de acceso á universidade é a variable pr eponderante na explicación da carreira elixida. Por exemplo, as cualificacións máis altas –de 8,1 a 9– son máis abundantes en Fisioterapia e Enxeñaría de Camiños e minoritarias en Cienci as Económicas e Empresariais, Filoloxía, Dereit o, Empresariais (diplomatura), Arquitectura Técnica e Enxeñaría Técnica Naval. No traballo de Figuera, Dorio e Forner (2003) o rendemento Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 92 académico previo tamén aparece como un factor discriminativo im portante no proceso de transición á universidade, apreci ándose diferenzas significativ as por áreas de coñecemento. Estudos r ecentes como o de Martínez Martínez, Castro Sánchez, Z urita Ortega e Lucena Zurita ( 2015) con alumnado granadino do último curso de bachare lato e de ciclos formativos seguen constatando a asociación que e xiste entre as cualificaci óns académ icas e a elección da carreira universitaria: o alumnado con aprobado decántase maior itariam ente por titulacións como Maxisterio, Dereito, INEF e Psicoloxía; unha gran porcenta xe dos estudantes de notable optan por Medicina, Maxisterio, Enfermería, Fisio terapia, Econo mía, Informática e Enxeñaría; e entre as preferenci as dos estudantes de sobresalie nte destacan Medicina e Fisioterapia. Así mesmo, os resultados da investigación de Álvarez Pérez e Ló pez Aguilar (2017) apuntan que para preto dun 32% dos estudantes tinerfeños as not as de bacharelato foron determinantes na elección dos est udos universitarios que estaba n cursando. A importancia deste condicionante tamén se reflicte no 63% do alumnado que s e preocupou por obter boas cualificacións durante a etapa de bacharelato para lograr praza na titulación universitaria que quería cursar. Dende outra perspectiv a, c onstátase ademais a r elación existent e entre o autoconcepto académico do alumnado e a decisión que t omará ao remate do bach arelato (Santana Vega, Feliciano García e Jiménez Llanos, 2009). Os suxeitos que manif estan un autoconcepto académico alto –unha valoración positiv a da súa faceta académic a– tenden a optar por estudos universitarios. En cambio, os que p resentan un autoconcepto aca démico baixo decántanse xeralmente por estudos de Form ación Profesional. 2.3.2.  Factores  situacionais  Os factores situacionais fan alusión aos influxos que se deriv an das coordenadas espacio-temporais e histórico-so ciais nas que se sitúa o indivi duo, é dicir, a todo o conxunto de circunstancias contextuais que o rodea. Neste senso, reparamos no xénero, a cultura, a clase social, a fa milia, o grupo de iguais, a escola, o ámbito xeográfico, o mercado de traballo e o azar. 2.3.2.1.  Xénero  Convén aclarar os conceptos sexo e xénero polo uso indiscriminado que se ten realizado destes. O primeiro alude a aquelas características pu ramente biolóxicas asociadas a cada unha das dúas clases sexuais existentes: home e muller. O segundo refírese a Capítulo 2 Coordena das teóricas 93 características psicosociais e culturais asignadas de maneira d iferencial a homes e mulleres. É dicir, o xénero designa a a quilo que a sociedade tende a atribu ír a cada un dos sexos, isto é, o que como construción social se considera m asculino ou fe minino. Ao introducir o xénero como categoría de análise, estase adopta ndo unha visión global da experiencia humana. As difere nzas biolóxicas por si mesmas n on explican as eleccións académico-profesionais, senón que hai que recorrer aos condicio nam entos socioculturais asociados ao sexo. De aí que se f ale do xénero com o factor cond icionante das escollas académico-profesionais. Debido ao fracaso das clásicas aproximacións teóricas á hora de e x p l i c a r a s e l e c c i ó n s académico-profesionais das mulleres, formúlanse aproximacións t eóricas específicas: xa sexan de corte sociopsicolóxi co ( Astin, 1984; Gottfredson, 1981 ), centradas en diferenzas individuais (Betz e Fitzgeral d, 1987; Farmer, 1985; Fassinger, 1985) ou baseadas nun enfoque de a prendizaxe social (Hackett e Betz, 1981; Lent, Brown e Hack ett, 1994). A pesar das distintas concepcións subxacentes, coinciden na consideración d o xénero como un poderoso factor explicativo das eleccións académico-profesionais das mul leres. É a partir da década dos oitenta cando comeza a adquirir unha grande i mportancia o estud o das eleccións académico- profesionais dende a pers pectiva do xénero. Neste senso, tense destacado a influencia dos p rocesos de socia lización nos que, ademais dos factores culturais xerais, ten grande importancia a experiencia e a interacción co medio social máis próximo: familia, escola, medios de comunicac ión, etc. Xa dende o nacemento o trato que reciben os nenos por parte dos seus pais e nais é ben distinto ao que reciben as nenas (vestimenta, xogos, actividades extraescolares , etc.). Posteriormente, estas crenzas son reforzadas polas actitudes dos adultos que os rodea n e, particularmente durante a adolescencia, do grupo de iguais, así como polos materiais empr egados na escola e polas imaxes que transm iten os medios de comunicació n. Aínda que tales experiencias af ectan a ambos os sexos, considér ase que teñen efectos máis negativos sobre as r apazas xa que tenden a limitar e restr inxir en maior medida as súas opcións e actividades profesiona is futuras (Eby, 2006). Trátase de prexuízos sexistas, os denominados estereotipos de xénero , que fan referencia a ideas preconcibidas que s e impoñen ás persoas en referencia a súa condición de hom e ou muller. Por exemplo, en termos de personalidade, o masculino asóciase c o dinamismo, autoridade, v alentía, astucia, eficacia, risco e protagonismo; mentres que o feminino, coa pasividade, t enrura, submisión, timidez, debilidade e ensoñación ( Luengo e Gutiérrez, 2003). Así mesmo, estas características teñen que ver coas atribucións ligadas a roles asignados por sexo a f uncións sociais, políticas, Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 100 como o número de irmáns e a posición ocupada entre eles en rela ción coa elección dos estudos universitarios. Constatan, por exemplo, que en Medicina hai unha maior porcentaxe de fillos procedentes de familias numerosas –sobre todo irmáns maiores e interm edios– que noutras titulacións analizadas. Por outra banda, a influencia tamén se fai patente a través das interaccións e dos procesos de comunicación explícito s e ocultos que se dan entre os membros familiares: actividades que se ensinan, relacións interpersoais, roles soci ais que se observan, etc. Xa só as condicións de t raballo dos pais teñen unha influencia indirecta s obre as escollas dos seus fillos. Por exemplo, no contexto estadounidense, quedan constat ados os efectos que produce no desenvolvemento profesional dos fillos o feito de que a nai traballe ou non fóra da casa (véxase, por exemplo, Bosco e Bianco, 2005), pero as investigac ións revelan que poucos fillos seguen a profesión desempeñada polos pais (Jepsen, 2006). En Es paña, o feito de seguir a mesm a profesión familiar ou ter o mesmo nivel de estudos que os pais segue sendo unha realidade moi acusada e descompensada, aínda que esta replicaci ón social está descendendo nos niveis superiores de estudo cara ao nivel e conómico derivad o do exercicio profesional (Rivas, 2003c). De feito, hoxe en día chega a gañarse máis nalgunhas ocupacións manuais de menor taxa formativa (e.g., a font anería) que noutras que requi ren estudos superiores (e.g., a avogacía). Non obstante, é desta cable a brecha xeracional que s e está producindo nas profesións de pais e fillos se gundo a enquisa realizada por Ade cco e Fundación Adecco (2011) a nenos españois de idades comprendidas entre os 4 e os 16 anos. Tan só un 4,3% dos participantes queren continuar coa profesión dos seus proxenito res. Así mesmo, os valores laborais dos pais e nais son transferidos aos fillos a través de experiencias de aprendizaxe social e, como consecuencia, inflúe n nas súas eleccións. Ao parecer, ata o tipo de actividad es coas que os pais premian aos seus fillos inflúen no desenvolvemento dos i ntereses e valores e, indirectamente, nas súas eleccións académico- profesionais. Ora ben, as inves tigacións realizadas sobre a ten dencia dos fillos a reflectir os valores ocupacionais dos pais nas súas eleccións amosan gran di sparidade de resultados. Unha cuestión de particular relev ancia son as relacións interpersoais que se dan entre os membros da familia (entre pais e fillos, entre irmáns, etc.) , podendo proporcionar apoio ou mostrar oposición á elección re alizada polo individuo, achegar recomendacións ou incluso exercer presión cara a certas opcións académico-profesionais. C abe puntualizar que se ten afondado fundamentalmente na influencia que e xercen as relación s cos proxenitores, mentres que sobre as r elacións entre irm áns consta pouca teoría e inves tigación ao respecto. No entanto, os i rmáns maiores poden chegar a ofrecer máis apoios e /ou transmitir máis Capítulo 2 Coordena das teóricas 101 expectativas de logro que os pais (Jepsen, 2006). No estudo de Schultheiss, Palma, Predragovich e Glasscock (2002) ponse de manifesto a grande imp ortancia das relacións que se manteñen cos irm áns para a e xploración profesional e a toma de decisións. Sobre a conveniencia de relacións de apego ou de desapego entre os pais e os fillos de cara á elección académico-profesional eríxese bastante controve rsia. Algúns estudos destacan a necesidade de manter unha total independencia, outros fan fincapé no establecemento dunha relación sólida e outros avogan por un equilibrio entre a proxi midade e o distanciamento. Do que non hai dúbida é de que as dinámicas familiares (o apoio mo strado, a intromisión na vida dos fillos, o feito de que os pais estean separados ou sexa unh a familia monoparental, etc.) inflúen no desenvolvemento académico-profesional dos suxeitos, como se constata na investigación de Berríos-Allison (2005) sobre a exploración pro fesional e o compromiso coa elección que realiza o alumnado universitario estadounidense, á parte da incidencia dos ingresos económ icos familiares. No contexto español, o estudo de Figuera, Dorio e Forner (2003) destaca a grande importancia do apoio familiar na transición á univers idade dend e a percepción dos estudantes, sobre todo a nivel afectivo máis que o apoio de tipo material e económico. Así mesmo, os resultados dunha i nvestigación máis recente (Fernández García, García Pérez e Rodríguez Pérez, 2016; Rodríguez Menéndez, Peña Calvo e Inda Caro, 2016) son concluíntes ao afirmar que o apoio parental é un factor clave para o desenvolvemento académico-profesional do individuo. Dende a perspectiva dos estudantes é un apoio que se manifesta fundam entalmente na necesidade de saber que os seus pais e nais se interesan por eles e que confían en que tomarán boas decisións. Do discurso dos proxenitores despréndes e que as familias están moi implicadas na toma de decisións, pero respectando as eleccións dos seus fillos/as, e que mostran unha preferencia maiorita ria polos estudos universitari os. Poñen de relevo, ademais, que as eleccións realizadas polos ado lescentes po den estar infl uídas pola súa pr opia ac tividade profesional. O caso é que, aínda que se adoitan estudar por separado, as var iables f amiliares de tipo estrutural e de tipo procesual interactúan confor mando un conxu nto inextricable de influencias sobre as escollas académico-profesionais dos indivi duos. De acordo con Jepsen (2006), validar de maneira empír ica as relacións entre o contor no familiar e as eleccións académico-profesionais resulta extremadamente complexo. Moitas relacións entre a familia e a elección son indirectas, dado que as influencias familiares s obre a escolla están mediadas por outros factores como poden ser o sexo, a raza, a i dade , etc . Mesmo a suposta r elación causal non sempre é unidireccional, xa que aínda que a familia inflúe no rapaz/a, este/a tamén Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 102 inflúe naquela. Ademais, o gran número de variables i mplicadas fai que a recollida e a análise de datos sexan complicadas. O contorno familiar afecta ás elecc ións académico-profesionais de tan diversas maneiras que res ulta moi difícil explicalas por com pleto. 2.3.2.5.  Grupo  de  iguais  O papel que desempeñan os amigos/as e compañeiros/as de clase é un aspecto no que se ten afondado pouco dende a lit eratura científica existente s obre as eleccións académico- profesionais. No contexto internacional, os resultados da inves tigación de Kracke (2002) en Alemaña suxiren que sería proveitoso considerar máis a fondo a influencia do grupo de iguais sobre o desenvolvemento académico-profesional dos adolescentes. Constata que as conversas habituais co s amigos/as ofrecen un importante apoio na clarific ación dos intereses e das posibles profesións a escoller, o que c omporta unha intensifica ción na busca de información académico-profesional p or parte dos suxeitos. No contexto español, o estudo de Cordón Lagares, Cordón Lagares e G a r c í a O r d a z (2012) con alumnado de primeiro curso das distintas titulacións i mpartidas na Facultade de Ciencias Empresariais da Universidade de Huelva pon de manifest o que unha porcentaxe significativa dos estudantes de s exo masculino realizaron a ele cción da carreira pola influencia dos seus amigos/as, arredor do 18%, contrastando co 5% do alumnado feminino que baseou a súa escolla nas recom endacións dos seus colegas. E n cambio, os resultados doutra investigación levada a cabo en Asturias (Fernández Garcí a, García Pérez e Rodríguez Pérez, 2016; Rodríguez Menéndez, Peña Calvo e García Pérez, 201 6) non son concluíntes respecto á función que cumpre o grupo de iguais nas decisións a cadémicas. Os estudantes recoñecen o apoio proporcionado polos amigos/as no proceso de e lección da modalidade de bacharelato, pero non os identifican como un factor influente n a decisión. Namentres, no discurso dos seus proxenitores si afloran máis dúbidas sobre a posible influencia do grupo de iguais na referida escolla. No á mbito galego, a investigación de García Fuentes (1997) reve lou que o grupo de amigos/as era o colectivo do que máis se recibía información ou consello para a elección da carreira universitaria. Concretamente, un 29% do alumnado participante así o manifestou fronte ás porcentaxes máis baixas obtidas nos outros axentes co nsiderados: un 22% indicou que a orientación procedía dos s eus proxenitores; un 22%, do profesorado; un 21%, dos titores ou orientadores; un 18%, de institucións; e un 8% respo ndeu na categoría “outros”. No estudo de Mosteiro García (2006) os am igos/as tamén aparecen co m o unha fonte de influencia para arredor do 33% do alumnado, atribuíndolle en xeral unha im portancia moderada. Porén, Capítulo 2 Coordena das teóricas 103 advírtese que é unha porcentaxe máis baixa que a acadada no cas o da nai (39,5%) e que se sitúa preto da porcentaxe de alumnado que manifestou recibir in fluencia por parte do seu pai (34,2%). Obsérvase, ademais, que a participación do grupo de ig uais no proceso de elección é maior que a dos profesores (15%), orientadores (12,7%) e titore s (6,8%). 2.3.2.6.  Escola  A escola tamén constitúe un contexto clave para o desenvolvemen to das eleccións académico-profesionais que efectúa o individuo. Diversos enfoqu es teóricos teñen considerado a i mportancia deste influxo: a aproximación social de Lipsett (1962), a aproximación contextual e do desenvolvemento de Vondracek, Lern er e Schulenberg (1986), a aproximación do espazo e ciclo vitais de Super (1990) ou a ap roximación da aprendizaxe social de Mitchell e Krumboltz ( 1996). Neste sentido, cabe alud i r a d i s t i n t o s a s p e c t o s q u e poden condicionar as eleccións académico-profesionais como, por exemplo, as experiencias d e a p r e n d i z a x e q u e t e ñ e n l u g a r n o m a r c o e s c o l a r e n a s q u e a i n t ervención do profesorado adquire especial importancia, tal como pon de manifesto a inves tigación de Pinto, Taveira e Fernandes (2003). Autores como Fernández García, Viñuela Hernández, Peña Calvo e Molina Martín (2006) insisten no peso que exerce a propia estrutura do sistem a educativo na decisión académica tomada polos estudantes, ao preferir maioritariamente a universidade antes que a formación profesional. A través dunha panorámica sobre os difer entes modelos educativos europeos e dunha análise da evolución do sistema educativo espa ñol, mostran a perpetuación dunha visión pouco positiva e atractiva da modalidade profesion al no noso país. Con este sistema, a escola reproduce a consideración de que o traballo d e tipo intelectual posúe un maior prestixio que o traballo manual. Os datos que manexan lévanos a apuntar que o sistema educativo incluso exerce unha m aior influencia que as condición s de crecente complexidade e inestabilidade do mercado labor al no que vive o alumnado, tendo en conta que a formación profesional garantiría –en prin cipio– unha inserción laboral má is rápida. Por outra banda, a investigación de Santana Vega, Feliciano Gar cía e Jiménez Llanos (2009) constata, baseándose na p erspectiva dos estudantes, a re levancia das valoracións do profesorado sobre o tipo de elec ción a realizar ao final do bac harelato. Advírtese que os suxeitos que optan por realizar estudos universitarios perciben no profesorado unha valoración positiva da súa traxectoria escolar no bacharela to e das súas posibilidades académicas futuras, mentres que os que se decantan pola formaci ón profesional ou por outras alternativas dan conta dunha va loración negativa ao respecto. Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 104 Outro aspecto a considerar dentro do ámbito escolar é a orienta ció n académico- profesional proporcionada dende o centro educativo. As investig acións efectuadas neste senso revelan que na práctica cotiá non se e stá aproveitando o seu gr an potencial e que ocupa un plano secundario como factor inf luente nas eleccións do alumnad o (Fernández García, Peña Calvo, Viñuela Hernández e Torío López, 2007; Mora Galiana, 200 8). En cambio, a súa repercusión nas escollas a realizar t ras o remate do bacharelat o si se fai notar cando se levan a cabo actuacións programadas especificamente para orientar e axu dar os estudantes na súa traxectoria académico-profesional, implicando ao conxunto da co munidade educativa (Montilla Coronado, 2007; Toscano Cruz e Monescillo Palomo, 201 0). En r elación co sistema educativo, como xa explicamos no Apartad o 1.3, a escolla dos estudos universitarios no contexto español está sometida a fact ores institucionais derivados da oferta universitaria de prazas. Nalgunhas titulacións establéce se un número limitado de prazas ofertadas – numerus clausus – que implica que o alumnado non admitido se traslade a outras titulacións. De feito, as i nvestigacións evidencian a existenci a dun colectivo importante de alumnado universitario que non ac cede á primeira opción elixida (entre outras, Cordón Lagares, Cordón Lagares e García Ordaz, 2012; Latiesa, 1989; Po rto, Cajide e Mosteiro, 2003). 2.3.2.7.  Ámbito  xeográfico  O ámbito xeográfico no que vive o individuo é un factor que, se gundo Patton e McMahon (2006), non foi valorado na s úa xusta medida como influ encia que pode facilitar ou obstaculizar o desenvolvemento académico-profesional. Por exemp lo, un hábitat rural caracterizado por un poboam ento disperso pode afectar ao nivel de escolarización acadado polo individuo, ás oportunidades de emprego, aos modelos de ref erencia a seguir e ao acceso á información académ ico-profesional. Neste sentido, a investigación de Lou Royo e Jiménez Correa (19 93) con estudantes de COU –que corresponde ao actual 2º curso de bacharelato– aprecia ba certas diferenzas significativas entre as eleccións do alumnado de zonas urbanas e de zonas rurais. As eleccións dos estudantes residentes en zona s urbanas eran máis diversificadas que as realizadas polos de zona rural, concentradas en menores opcións. Ademais, estes últ imos escollían de forma máis acentuada carreiras de status inferior e de ciclo cu rto –de men or duración–. Así mesmo, a localización xeográfica do centro de estudos é un dos aspectos que pode condicionar a escolla da carreira universitaria, tendo en conta a súa proximidade respecto do domicilio familiar. Un claro exemplo no referido estudo de Lou Royo e Jiménez Correa Capítulo 2 Coordena das teóricas 105 (1993) dábase no caso das Enxeñarías Técnicas en Xaén. A investigación de Lasso de la Vega e Urrutia Kareaga (1997) con est udantes universitarios do País Vasco revelou que a situación do centro era un factor de gran relevancia na elección dos estu dos universitarios para o c aso dalgunhas titulacións como Farmac ia e Arquitectura. No contexto galego, o estudo de Casalderrey (1991) confirmou a i nfluencia que e xerce a situació n dos centros universitarios na elección. Evidenciouse un incremento cuantioso das preferenc ias expresadas polo alumnado de COU por certos estudos a partir da apertura –ou pos ible apertura– de distintos centros na cidade de Pontevedra: a Facultad e de Belas Artes, a Escola Universitaria de Enxeñaría Técnica de Industriais Forestais, a Escola Técnica Su perior de Enxeñeiros de Montes e o centro asociado á UNED (Universidade Nacional de Edu cación a Distancia). 2.3.2.8.  Mercado  de  traballo  A estrutura e as dinámicas do mercado laboral conforman outro d os grandes condicionantes das eleccións aca démico-profesionais que efectúan os individuos. Segundo recolle o traballo coordinado por Grañeras Pastrana e Pa rras La guna (2009), o escenario laboral do noso país está experimentando unha constante transfo rmación debido p r i n c i p a l m e n t e a c a t r o t i p o s d e fenómenos: a globalización, a t ecnificación da sociedade, a especialización flexible e o xurdimento de novos xacementos de emprego. De maneira resumida, as empresas tenden a deslocalizar o seu capital e a s úa infraestrutura ao distribuír as súas sedes en diferentes rexións e países, o que leva a mobiliz ar os seus traballadores e conectar pro fesionais pertencentes a distintas culturas. A intr odución e o desenvolvemento de grandes sistemas e procedementos técnicos nos distintos sectore s sociais contribúe de forma significativa ao aumento da especialización nos postos laborais e á aparición de novos xacementos de emprego, que nacen ligados a perfís moi específic os. Tal como indican os autores do referido traballo, todo isto esixe que os novos prof esionais sexan máis polivalentes e capaces de aplicar a súa formación inicial nunha ampla gama d e actividades. Neste contexto, faise imprescindible que os estudantes, xa dende a sú a etapa preuniversitaria, sexan conscientes das novas circunstanc ias que afectan ao mercado lab oral no que se van integrar nun futuro. O desenvolvemento adecuado da súa empregabilidade verase favorecido se o individuo sabe efectuar unha corr ecta elección académico-profes ional e se sente satisfeito e a gusto con aquilo que realiza. En liña co a puntado no Apartado 1.3 sobre as características co ntextuais que afectan á nosa investigación, o traballo de Cordón Lagares, Cordón Lagare s e García Ordaz (2012) pon de relevo que a crise económica e as elevadas taxas de desempre go están influíndo Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 106 notablemente nas eleccións do alumnado. As saídas profesionais que ofrecen as carreiras universitarias constitúen o segundo motivo máis importante –o p rimeiro é a vocación– para os estudantes onubenses de 2º de b acharelato; mentres que no caso da mostra universitaria as perspectivas laborais eríxense c omo a principal razón da súa es colla, distanciándose considerablemente do segundo factor influente –a vocación–. Se cadra é importante ter en conta que se trata de alumnado de p rimeiro curso das titulación s impartidas na Facultade de Ciencias Empresariais, entre as que se atopan os graos en Admin istración e Dirección de Empresas, en Turism o e en Finanzas e Contabilidade. Como se advirte no estudo de González López (2005), poden exist ir certas tendencias diferenciadas nos motivos expres ados polo alumnado á hora d e de cidirse por unha ou outra titulación. Concretamente, este autor constata que son os estud antes das ensinanzas técnicas os que tenden a darlle máis i mportancia ás oportunidades de emp rego. Non obstante, na investigación de Mora Galiana (2008) ponse de manifesto que os diferentes grupos vocacionais –socioxurídico, económi co/empresarial, biosanitario , científico/tecnolóxico, artístico e deportivo– valoran de maneira similar as saídas pro fesionais, a e xcepción dos grupos humanístico e psicopedagóx ico que lle atribúen menos inf luencia. Consideramos de interese comenta r que en investigacións anterio res ao inicio da crise económica tamén se deixaba entrever o importante peso do mercad o laboral sobre a elección da carreira universitaria. Por exemplo, no estudo realizado por Mo st eir o G arcí a e P or to Cas tro (2000) as posibilidades de atopar traballo ocupaban o terceiro lugar na listaxe de influencias valoradas polo alumnado universitario galego, despois dos seus gustos e capacidades percibidas. Así mesmo, os estudantes da Universidade das Palm as de Gran Canaria participantes na investigación de Díaz Meneses e Pérez Pérez (2 001) situaban as boas saídas laborais como a segunda razón má is relevante pola que escollera n a carreira universitaria, ao mesmo nivel que a crenza de ter calidades persoais adecuadas e só por debaixo da autorrealización e s uperación persoal. 2.3.2.9.  Azar  Como apuntan diversos autores (Chen, 2005; Osipow e Fitzgerald, 1996) é curiosa a falta de atención prestada ao estudo dos factores casuais nas e leccións académico-profesionais dada a frecuencia de acontecementos imprevistos –favorables e a dversos– que suceden na vida diaria das persoas como poden ser, por exemplo, os acciden tes de tráfico, a quebra dunha empresa, o traslado laboral dalgún membro da familia, etc. Posi blemente estes feitos estean relacionados co valor e crenza asociados ao control da conduta humana. A crenza de que os Capítulo 2 Coordena das teóricas 107 resultados son en gran medida unha cuestión de comprom iso, capa cidade e esforzo por parte do individuo é unha c uestión central da ideoloxía individualist a de determ inados países . Parece que a noción de casualidade enfróntase coa idea de plani ficación e c ontrol do futuro (Patton e McMahon, 2006). Así pois, existe unha crecente énfase na importancia da flexibilidade e adaptabilidade no proceso xeral da planificació n profesional, así como un intento por teorizar acerca do impacto diferencial da casualida de na vida das persoas. As aproximacións psicolóxicas das eleccións académico-profesionais non exclúen a posibilidade de factores casuais, pero a importancia e os efectos do azar no n son tratados de maneira sistemática. Tradicionalmente, tales factores foron considerado s como elementos a minimizar para realizar unha mellor elecc ión baixo o control dos individu os. O azar refírese a eventos ou encontros non planificados, accide ntais ou de tipo situacional, imprevisibles ou non intencionais que t eñen un imp acto sobre o desenvolvemento profesional (Rojewski, 1999). Parece que os aspectos máis críti cos dos eventos casuais son o tempo e o c ontexto, non que os individuos sexan máis ou menos vulnerables aos efectos da casualidade nas súas transicións v itais, particularmente naquel as que acontecen de forma máis temperá e sen anticipación. A casualidade é incluída en diversas formulacións teóricas (Kru mboltz, 1998; Krumboltz e Levin, 2004; Mitchell, Levin e Krumboltz, 1999; Pat ton e McMahon, 2006; Pryor e Bright, 2003, 2011, 2014). Por exemplo, Mitchell, Levin e Krumboltz ( 1999) sinalan que as persoas nacen con caracte rísticas e predisposicións dife rentes nun momento e lugar que os seus proxenitores non escollen e que crecen nun ambiente ond e teñen lugar innumerables sucesos imprevistos, positivos e negativos, que proporcionan op ortunidades para aprender. Os individuos non teñen planificado ningunha destas circunstancias nin controlan a a prendizaxe das experiencias que acontecen ante eles. É dicir, a súa noción de accidente ou casualidade comprende todos aqueles aspectos que poden ser vistos como fact ores casuais como o lugar de nacemento, o status socioeconóm ico familiar e a herdanza xen ética. Ora ben, tal como puntualizan Patton e McMahon (2006), dende a aproximación basea da na Teoría Xeral de Sistemas, fálase da influencia da casualidade só cando é percib ida como tal polo individuo. Por outra parte, os traballos empíricos e nmarcados na aproximac ión do caos (Bright, Pryor e Harpham, 2005; Bright, Pryor, Wilkenfeld e Earl, 2005) dan cont a dunha porcentaxe importante de estudantes que valoran unha serie de aspectos com o event os non planificados que influíron nas súas eleccións académico-profesionais, entre os que destacan as experiencias sociais e laborais previas. Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 108 No contexto español, Rivas (1990, 2003c) fala de fortuismo situacional para designar un conxunto de circunstancias que s on alleas á vida do propio s u x e i t o e q u e a b a r c a n o s aspectos xeográficos e socioculturais do hábitat, a existencia de centros de formación profesional ou educativos, a aparición de novos recursos ou inv ersións que cambian as condicións laborais ou ocupaciona is e todos aqueles aspectos qu e se derivan dos mecanism os da economía a escala mundial. Este autor explica que o hábitat no que se atopa o individuo está influín do nos recursos dispoñibles para realizar a s elecci óns académ ico-profesionais. Tamén destaca os efectos derivados da distan cia dos centros edu cativos s obre o custo da formación e, polo tanto, sobre as eleccións académico-profesionais. Moitas circunstancias son descoñecidas polos individuos, pero outras tantas son provocada s por eles mesmos, polo que poden prever as consecuencias das súas decisións. Daquela, o fo rtuismo implica unha falta de información a tempo ou unha información privilexiada no tempo d a decisión, así como tamén apunta a incidencia de que xurdan nun momento determinado conse cuencias sociais, económicas ou de emprego que, unidas a outros factores sociais, actúan nunha determinada dirección, impedindo ou favorecendo opcións que pouco antes non eran visibles. Dende esta perspectiva, o traballo de inve stigación de Mora Galiana (2008) con 1752 estudantes de doce universidades españolas r evela que a sorte ou a casualidade é u n dos aspectos menos valorados na escolla da carreira. Si lle atribúen un peso moderadam ente máis alto ao feito de aproveitar as oportunidades de formación que se lles presentaro n (cursos, conferencias...) e de estar ao corrente das posibilidad es favorables que se cruzaron no seu cam iño. Dada a complexidade das influencias operantes, non semella razo able asumir que o desenvolvemento académico-profesional do individuo será sempre planificado, predicible ou lóxico. Sen dúbida, o panorama científico das eleccións académico-profesionais ten mudado de maneira considerable nas últimas décadas ao tomar en maior c onsideración, tanto dende unha perspectiva teórica como empírica, os eventos de natureza casual. Capítulo 3 PLAN  METODOLÓXICO  –Poderías dicirme, por favor, que camiñ o debo seguir para saír de aquí? –Isto depende en gran parte do sitio ao que queiras chegar –dixo o Gato. Alicia no País das Marabillas Lewis Carroll Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 116 Táboa 3. 1. Variabl es obxecto de estud o   Dimensións Variables Opcións de estudo s e elementos da e scolla - Intenci ón de segui r estudando - Modalidade preferente de estu d os para o próxi mo curso - Estudos escol lidos com o 1ª e 2ª opción - Mom ento dende o q ue interesa n os estudos escollidos como 1ª e 2 ª op ción - Momento no qu e se tivo claro os estudos a esco ller - Coñecemento percibido sobre as m a terias de estudo, as universid ades e/ou centros onde cursal os, a duración, a nota de acceso, a esixencia académica, os tipos de tra ballo e as pe rspectivas de emprego - Posibilidades de acceder á primeira opci ón - Crenza de esco ller os estu dos que realm ente se queren - Satisfacción coa escolla realizada - Orientación recibid a por parte do centro ed ucativo - Busca de inf ormación por c onta propia Influencias confesadas Características dos estudos - Interese polas cuestións trat adas nos estud os - Crenza de ter capacida de para realizar os estudos - Prestixio d os estud os - Facilidade dos estu dos - Curta duración dos estudos - Posibilidade de facer de spois outros estudos de interese - Boas perspectiv as de emprego Características da profesión vinculada aos estudos - Interese polo posib le traballo a realizar - Crenza de ter capacida de para desenvolve r ben a profesión - Consideraci ón social de ser unha pr ofesión mái s propia dun dete rm inado sexo - Satisfacción persoal que produce - Recoñecemento s ocial - Retribuci ón económ ica a obter Cont orno familiar - Opinións favorables da nai - Opinións favorables do pai - Opinións f avorables do utros/as familiares (irmás/irmáns maiores , tío s/as, primos/as, etc.) - Estudos e/ou pr ofesión dalgún mem br o da familia - Falta de recu rsos económ icos - Proximidade do centro de estudos ao domicilio - Desex o de probar a viv ir fóra da c asa Cont orno escolar - Opinións favorables dal gúns profeso res da ESO e/ou bacharelato - Opinións favorables do orien tador do centro ed ucativo - Forma na que se imparti r on na ESO e/ou bacharelato algunhas mat erias relacionadas - Escolla equivocada dalgunhas m ate rias na ESO e/ou bacharelato - Falta de not a para entrar noutros estud os de interese Cont orno social - Opinións favorables dal gúns com pañeiros/as de cl ase e amigos/as - Opinións favor ables dalgunhas pe rsoas coñecidas (veciños/as, es tuda ntes da carreira, profesion ais do ámbito) - Opinións favorables dalgunhas pe rsonaxes públi cas Valoracións das carreiras - Atractiv o dos est udos - Dificult ade dos est udos - Perspectiva de emprego - Retri bución econ ómica - Recoñecemento s ocial - Utilidade para a so ciedade Capítulo 3 Plan met odolóxico 117 3.2.2.  Deseño  mostral  Como xa indicamos con anterioridade, o marco de mostraxe da nos a investigación limítase á provincia de Pontevedra . Nesta fase extensiva contam os con dúas mostras e catro submostras, seleccionadas de form a intencional segundo o propio xuízo da investigadora respecto da tipicidade dos casos (Cohen e Manion, 2002). A Most ra U e as correspondentes Submostras U1 e U2 están conformadas por alumnado de primeiro c urso de universidade. A Mostra B está composta por estudantes de 2º curso de bacharelat o, ao i gual que as dúas submostras extraídas desta. Presentamos en primeiro lugar as cu estións relativas á mostra de alumnado universitario, por canto as decisións tom adas respecto desta mostra atinxen ao proceso de selección das submostras do alum nado de bacharelato.  Para a delimitación da mostra dos estudantes universitarios (Mo stra U) consideramos diversos criterios. Coa finalidade de obter unha mostra indicativa do alumnado universitario, optamos en primeiro l ugar por s eleccionar carreiras que posuíra n un número considerable de prazas ofertadas (arredor de 200) e que rexistraran asemade un índice de demanda alto. Por outro l ado, limitam os o ámbito da investigación a carreiras de ciclo longo con motivo de coidar a variable derivada da duración dos estudos e á vista da s implicacións que sobre esta cuestión estaba a xerar a reforma do Espazo Europeo de Educació n Superior, fixando en catro anos a duración das carreiras universitarias. En liña cos obxec tivos da investigación, tiñan que ser titulacións que responderan a distintos perfís académico-pr ofesionais, de aí que atenderamo s a titulacións con distintas notas de corte e perten centes a diversas áreas de coñecemento. Agora ben, tendo en conta que nos centramos no alu mnado da área xeográfica da provincia de Pontevedra, determinamos q ue no caso das titula cións que cumpriran os criterios e foran ofertadas en varias universidades, selecciona ríam os a da Universidade de Vigo pola súa proximidade. No Anexo A podemos observar os índic es de oferta, demanda e matrícula no curso 2007-2008 do conxunto das titulacións do Sis tema Universitario Galego por áreas de coñecemento (Minist erio de Ciencia e Innovación, 2 008b). Así pois, foron sete as titulaci óns resultan tes da nosa selecci ón. Incluímos a Licenciatura en Dereito da USC porque na Universidad e de Vigo i mpartíase a Licenciatura en Dereito-Económ ico e presentaba ba ixos índices de oferta e de de manda, a diferenza do gran número de solicitantes e de prazas ofertadas que rexistraba a U niversidade de Santiago de Compostela. Ademais, tal como apuntamos anteriormente, a Licenc iatura en Dereito da Universidade da Coruña quedaba excluída ao estar a de Santiago má is p ró xima xeograficamente á provincia de Pontevedra. Por outra banda, dec idimos prescindir de dúas titulacións con grande oferta e demanda como son Farmacia e Arq uitectura e quedarnos con Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 118 Medicina e Enxeñaría Industrial co mo titulacións representativa s das áreas de coñecem ento en cuestión. Pareceunos suficiente contar con Medicina e Psicoloxí a na área de Ciencias da Saúde considerando que xa a segurabamos así diferentes perfís ac adémico-profesionais. Tamén nos pareceu prescindible Arquitectura, impartida na Unive rsidade da Coruña, ao contar nesta rama con Enxeñaría Industrial na Universidade de V igo. En d efinitiva, o obxecto do noso estudo centrouse nestas cinco carreiras: Administración e Dirección de Empresas, Enxeñaría Industrial, Medicina, Psicoloxía e Dereito. Na Táboa 3.2 figuran os datos básicos de cada unha das titulacións en canto á área de coñecemento á q ue corresponde, universidade na que se imparte, campus no que se sitúa, nota míni ma de admis ión para o alumnado que procede das PAAU, nú mero de prazas ofertadas para os estudantes de novo ingreso, número de suxeitos que solicitan a carreira en prim eira opción e númer o de estudantes de novo ingreso que se matriculan realm ente. Táboa 3. 2. Oferta, demanda e matrícula d e novo ingreso nas titulación s obxecto de estudo Finalmente, tras a aplicación do cuestionario de maneira xenera lizada a todo o alumnado universitario de 1º curs o destas titulacións, seleccio namos aqueles participantes cuxa provincia de residencia familiar era Pontevedra, en corres pondencia coa zona xeográfica á que pertence o alumnado de 2º de bacharelato seleccionado, pa r a a s í t e r o m e s m o m a r c o d e referencia sobre a localización do do micilio respecto do centro de estudos. Dentro da Mostra U distinguinos dúas submostras. Para a Submos tra U1 tivemos en conta o alumnado universitario q ue escolleu como primeira opció n algunha das cinco carreiras indicadas, mentres que a Submostra U2 correspóndese c os estudantes que as elixiron como segunda opción. Titulación Área Univers idade Campus Nota de corte Oferta Demanda Matrícula ADE CC. Soc. e Xur. Vigo Vigo 5,02 5,83 225 225 154 151 205 212 Enx. Ind. Enxeñarí a e Arq. Vigo Vigo 5 5 275 250 220 224 244 251 Medicina CC. Saúde Santiago Santiago 8,39 8,47 300 350 1.595 1.691 302 349 Psicoloxía CC. Saúde Santiago Santiago 5,91 6,03 240 240 386 369 241 242 Dereito CC. So c. e Xur. Santiago San tiago 5 5 S.L. (328)* S.L. (305) * 294 312 294 312 Fonte: Secretaría General de Universidades. Ministerio de Educa ción, Cu ltura y Deporte (2016e). *Sen límite d e prazas. En tre parénteses ind ícase a oferta estim ada. Curso 2007-2008 Curso 2008-2009 Capítulo 3 Plan met odolóxico 119 Para a selección da mostra de 2º de bacharelato (Mostra B) aten demos a diversas características básicas relativas ao hábitat de e mprazamento do centro educativo, á súa titularidade e ás m odalidades de bacharelato ofertadas. Tomamos como unidade de mostraxe a aula. Procuramos asegurar un número suficiente de alumnado e, a semade, conformar dalgún modo unha mostra representativa a partir dos trazos considerado s. Con respecto á dimensión xeográfica, seleccionam os centros educ ativos situados en zonas con diferente grao de urbanización (véxase a Táboa 3.3) p ara así contar con alumnado de zonas urbanas e de zonas rurais. Na nosa selección tamén inc luím os c entros de titularidade pública e centros de titularidade privada. Por último, contempl amos os distintos itinerarios existentes en bacharelato con base nas materias obrigatorias vi nculadas: Científico- Tecnolóxico (Matemáticas II e Físi ca); Ciencias da Saúde (Biolo xía e Química); Humanidades (Latín II e Historia da Arte) e Ciencias Sociais (Matemáticas Aplicadas ás CC. Sociais II e Xeografía). Non consi deramos o Bacharelato Artísti co en vista das titulac ións universitarias seleccionadas para o estudo e tendo en conta que o alumnado matriculado nesta modalidade supoñía unha porcentaxe m oi pequena a nivel de Galic ia, concretamente un 2,65% (Consellería de Educación e O rdenación Universitaria, 200 8). Táboa 3. 3. Grao de urbanización d os m unicipios aos que pertencen os cent r os educativos seleccionados Comarca de Vigo Comarca de Pontev edra Comarca do Condado Munici pio Categoría* Munici pio Categoría* Municipio Categoría * Vigo ZDP Pontevedra ZDP Salvaterra de Miño ZPP alta Redondela ZIP alta Poio ZIP baixa Ponteareas ZPP alta Nigrán ZIP alta Ponte Caldelas ZPP baixa *ZDP: Zona densamente poboada (de nsidade superior a 500 hab/km 2 ); ZIP: Zona intermedia (densidade superior a 100 hab/km 2 ); ZPP: Zona pouco poboada (densidade inferior a 100 hab/km 2 ). A ZIP subdivídese e n alta (densidade superior a 300 hab/km 2 ) e baixa (de 100 hab/km 2 a 300 hab/km 2 ). A ZPP subdivídese en alta (10.000 ou máis hab.), intermedia (de 5.000 a 10 .000 ha b.) e baixa (infer ior a 5.000 h ab.) . Fonte : IGE (2011). Centrámonos nas comarcas de Vigo, Pontevedra e O Condado e aba rcamos un total de 14 centros educativos. A comarca de Vigo está representada por seis centros da propia cidade de Vigo, un de Redondela e un de Nigrán. Da comarca de Pontevedra hai dous centros da cidade de Pontevedra, un de Poio e un de Ponte Caldelas. Da com arca do Condado incluímos un centro de Salvaterra de Mi ño e un de Ponteareas. Son doce ce ntros de titularidade pública e dous de titularidade privada, xa que nestes dous últimos centro s o bacharelato queda fóra do réxime concertado do que gozan as outras etapas educativas. Así mesmo, contamos cunha Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 120 porcentaxe bastante igualitaria de alumnado de ambas as modalidades de bacharelato: o 55% de Ciencias e Tecnoloxía e o 45% d e Hum anidades e Ciencias Soci ai s. A partir da Mostra B extraemos as Submostras B1 e B2. En concr eto, para a Submostra B1 seleccionamos os estudantes de 2º de bacharelato q ue escollen para o próximo curso como primeira opción algunha das c arreiras que co ncretamos para a mostra universitaria: ADE, Enxeñaría I ndustrial, Medicina, Psicoloxía e Dereito. Para a Submostra B2 tivemos en conta o alumnado de 2º de bacharelato que elixe a lgunha destas titulacións como segunda opción. 3.2.3.  Perfil  das  mostras  resultantes  A Táboa 3.4 recolle as características básicas das distintas mo stras e submostras que conforman o estudo cuantitativo. Especifícase o número de estud antes participantes, distinguindo e ntre os bachareis e os universitarios, e inclúe a s porcentaxes referentes a o sexo (home, muller), á clase social (baixa, media-baixa, media-alta, alta), ao hábitat da residencia familiar (aldea, vila, cidade centro, cidade aforas), á titular idade do centro educativo no que cursan/cursaron o bacharelato (público, privado, privado-concer tado), ao itinerario de bacharelato seguido (Científico-Tecnolóxico; Ciencias da Saúde; Combinado; Ciencias Sociais; e Humanidades) e á nota académica media 3 (suspenso, aprobado, notable, sobresaliente). No caso da Mostra U e das correspondentes submostras tamén se presentan as porcentaxes relativas ás carreiras universitarias que cursa est e alumnado. En liñas xerais, a proporción de mulleres é maior que a dos homes, sendo máis notable esta diferenza no que atinxe ao alumnado universitario, especia lmente na Submostra U2 (estudantes universitarios que escolleron algunha das cinco car reiras como segunda opción ou máis). O alumnado da clase media-baixa é o máis numeroso, mentr e s q u e o d e c l a s e b a i x a constitúe o grupo minoritario. U nha gran parte dos estudantes p roceden de núcleos urbanos. Esta circunstancia é máis acentuada na mostra de bachareis que na dos universitarios. Así mesmo, a maioría do alumnado estuda ou estudou o bacharelato en centros públicos, sendo menor a porcentaxe que procede de centros privados. Ora ben, a Submostra B1 (estudantes de bacharelato que escollen algunha das cinco carreiras com o prime ira opción) presenta unha composición bastante máis equilibrada segundo a titularidade do centro educativo. Por outra banda, contamos cunha alta repres entación do alumnado que c ursa ou cursou o itinerario de 3 No caso do alumnado de b acharelato, a cualificación media foi obtida a partir das cualificacións finais do 1º curso e da cualificaci ón acadada no segundo cuadrim estre do 2 º curso, cando lle pasamos o cuestionari o. No caso do alumnado univ ersitario, correspónde se coa nota de acces o á uni versidade. Capítulo 3 Plan met odolóxico 121 Ciencias Sociais no bacharelat o, así com o do qu e obtén ou obtiv o unha cualificación media de aprobado. Táboa 3. 4 . Características básicas das dis tintas mostras e s ubmostras em pregadas no estudo extensivo 3.2.4.  Instrum ento  de  obtención  de  datos  Nesta fase cuantitativa emp regamos como instrum ento para a obt ención de datos o cuestionario, xa que nos permite recoller información estandari zada dunha mostra ampla de suxeitos sobre as variables seleccionadas (Martínez Mediano, 20 14). Para a súa construción seguimos os pasos propostos por Padilla Carmona (2002). A análi se efectuada sobre o estado da cuestión e o marco teórico-conceptual posibilitounos definir as dimensións e correspondentes indicadores de interese para o estudo da elecci ón académico-profesional. A continuación, elaboramos un banco a mplo de posibles preguntas a formular, consonte os indicadores establecidos previam ente, para despois seleccionar as que consideramos m áis apropiadas. Tamén realizamos u nha revisión exhaustiva dos numer osos instrumentos empregados na investigación científica existente nesta área (en tre outros, Díaz Meneses e Pérez Pérez, 2001; Hernández Fr anco, 2007; Méndez Lois, 1999; M iguel Díaz, 1994; Pereira n Etapa educ. Sexo (%) Clase social (%) Hábitat d e residencia (%) Home Muller Baixa Media- Baixa Media- Al ta Al t a Al d ea Vila Cidade centro Cidade aforas Mostra B 629 2º bach. 44,7 55,3 20 32,9 22,7 24,3 15,9 24 44,4 15,7 Submostra B1 153 2º bach. 40,5 59,5 10,5 21,6 24,8 43,1 8,5 19 58,2 14,4 Submostra B2 71 2º bach. 46,5 53,5 14,1 28,2 21,1 36,6 7 18,3 54,9 19,7 Mostra U 260 1º univ. 33,5 66,5 18,8 37,7 26,2 17,3 16,9 30 33,8 19,2 Submostra U1 219 1º univ. 36,1 63,9 19,2 38,8 23,7 18,3 16 31,5 32,9 19,6 Submostra U2 41 1º univ. 19,5 80,5 17,1 31,7 39 12,2 22 22 39 17,1 Titular. centro (%) Itinerario de bacharelato (%) Cualificación (%) Púb. Priv. Priv- conc. Cient. Tec. CC. Saúde Com b. CC. Soc. Hum. Ar t e Susp. Ap r . Not. Sobr. Mostra B 79 21 0 26,1 26,2 3 34,2 10,5 0 29,4 41,8 19,7 9,1 Submostra B1 59,5 40,5 0 18,3 25,5 2 46,4 7,8 0 13,7 42,5 26,8 17 Submostra B2 69 31 0 23,9 22,5 4,2 46,5 2,8 0 11,3 45,1 25,4 18,3 Mostra U 78,5 12,7 8,8 20 20 6,2 44,2 8,8 0,8 0 56,9 36,7 6,5 Submostra U1 79 11,9 9,1 20,5 19,2 5,9 45,7 7,8 0,9 0 52,7 40,1 7,2 Submostra U2 75,6 17,1 7,3 17,1 24,4 7,3 36,6 14,6 0 0 78,1 19,5 2,4 Carreira cursada (%) AD E Enxeñ. Medic. Psic. Der. Mostra U 42,7 13,8 10,8 15,4 17,3 Submostra U1 42 15,1 12,8 15,5 14,6 Submostra U2 46,3 7,3 0 14,6 31,7 Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 122 González, 1996; Rivas e Rocabert, 2005) co fin de non desatende r ningunha cuestión relevante, tanto no referente a o contido como aos aspectos form ais do cuestionario. Deste xeito, trátase dun instrumento elaborado ad hoc , que leva por título “Cuestionario sobre a Elección da Carreira Universitaria” e con ta con dúas versións: unha para o alumnado de 2º de bacharelato (CECU-Bach) e outra para o alumnado universitario (CECU-Univ), t al como incluímos nos Anexos B e C. Polo xeral, constan do mesmo conxunto de preguntas, aínda que v arían no número total de cues tións ao adaptarse á situación académica concreta do alum nado con respecto á escolla dos estud os universitarios, contando o CECU-Univ con algunhas pregunt as máis que o CECU-Bach (30 e 26, respectivamente). A maior parte das preguntas que integran o cuestionario son pechadas . Incluímos un pequeno número de preguntas de opción binaria –só dispoñen de dúas opcións de resposta–, por exemplo: “Pensas que podes escoller realmente os estudos qu e en verdade queres? Si / Non”. Non obstante, no cuestionario predominan as de opción múltiple –pres entan un conxunto maior de alternativas de resposta– e, dentro destas, c ontamos con diversos tipos. Por unha banda, hai preguntas de abanico , caracterizadas por conter un repertorio de respostas con igual “valor”, é dicir, sen que exista entre elas unha rela ción de intensidade ou cantidade. A este respecto, distinguimos dúas modalidades e n función do mo do de contestar: nas que unicamente se sinala unha única a lternativa de resposta (por ex em plo, o momento dende o que o estudante comezou a ter interese pola carreira: primaria, 1º- 2 º d a E S O , 3 - 4 d a E S O , e t c . ) e nas que se poden marcar todas as opcións que se consideren pert inentes (por exemplo, as persoas e/ou medios que o estudante consultou: familiar es, amig os/as, profesores/as…). A d e m a i s , n o s c a s o s q u e a s í o p o d e n requirir, engadimos a catego ría “Outros: Cales?” para permitirlle ao alumnado consignar a súa resposta cando non está recollida nas alternativas ofrecidas. Por outra banda, incluímos preguntas de estimación , cuxas opcións de resposta implican unha gradación e requiren dunha valoración por parte d o suxeito. Neste sentido, contemplamos diversas escalas de resposta. Por exemplo, para as cualificacións académicas obtidas nas distintas materias cursadas no bacharelato presenta m os cinco categorías que van dende o Insuficiente ata o Sobres aliente. Outros ítems como os que abordan as influencias percibidas adoptan un for mato de escala de 1 a 4, sendo o 1 o v alor máis baixo, correspondente coa categoría “ningunha”, e o 4 o valor máis alto, representando a categoría “moita”. Tamén contamos cunha escala de resposta con 5 valores, de 1 “moi baixa” a 5 “moi alta”, para recoller a opinión do alumnado sobre as carreiras e n canto a diferentes aspectos como a dificultade dos estudos, a retribución, a u tilidade para a sociedade, etc. Capítulo 3 Plan met odolóxico 123 Por último, tamén hai algunhas preguntas abertas ; por exemplo, cando lle solicitamos aos estudantes que expliquen as razóns concretas polas que se d ecantan –no caso dos bachareis– ou se decantaron –no caso dos universitarios– por es es estudos como primeira opción e non por outros. Na construción do cuestionario tamén tivemos en conta o posteri or tratamento informático dos datos, de aí que as preguntas e cada unha das a lternativas de resposta leven asociado un número para que a inform ación recollida poida codif icars e facilmente. En relación co formato do cues tionario, preséntase a modo de li bro, impreso en A5 coa intención de que resulte máis ma nexable e atractivo para o alum nado. A primeira páxina correspóndese coa portada e á vo lta aparecen unha pequena prese ntación do estudo e as instrucións de resposta. Entre outras cuestións, faise fincapé na i mportancia de contestar con sinceridade e na confidencialidade da información facilitada. T amén se explican de maneira ilustrativa os distintos xeitos de responder nas zonas sombread as ás cuestións form uladas. Á parte destas instrucións xerai s, a o longo do cues tionario apare cen indicacións específicas en letra cursiva para axudar ao alumnado á hora de contestar. O cuestionario está estruturado en varios bloques que definimos a p a rt ir d a a g ru pa c ió n de preguntas de contido similar. O primeiro bloque t itúlase “As p e c t o s x e r a i s ” e s o l i c i t a d a t o s sociodemográficos: o sexo do alumno/a, a data de nacemento, o h ábitat de residencia familiar, os estudos e profesións dos pais, o nivel de estudos dos irmáns –no caso de que os teña– e, por último, o nivel de ingresos mensuais da familia. No CECU-Un iv tamén se inclúe unha pregunta sobre a provincia e a localidade de nacem ento e de res idencia fam iliar. A continuación incluímos un bloque denominado “Aspectos académi cos” no CECU- Bach e “Antecedentes académicos” no CECU-Univ no que se recolle información concernente á traxectoria escolar do alumno/a: as materias da E SO e do bacharelato que máis lle gustan/gustaron e que mellor se lle dan/daban, a nota media acadada en 4º de ESO a nivel global e o itinerario seguido en 2º de bacharelato. N o caso con creto do CECU-Bach pregúntase polas c ualificacións de 1º de bacharelato e as cuali ficacións acadadas na última avaliación de 2º de bacharelato. No caso do CECU-Univ pregúntas e pola titularidade do centro educativo no que se cursou a ESO e o bacharelato, a moda lidade e m aterias cursadas en 1º de bacharelato e as cualificacións finais obtidas en 2º de b acharelato. O seguinte bloque, titulado “Futuros estudos” no CECU-Bach e “Estudos actuais” no CECU-Univ, pregunta aos bacharei s por cuestións relativas aos e studos que teñen pensado realizar no próximo curso e aos universitarios sobre os estudos que están a cursar nese momento. Algunhas cuestións coinciden para ambos os colectivos, por exemplo: as razóns Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego 124 concretas polas que se decantan ou decantaron por eses estudos, o grao de coñecem ento acerca dos estudos que teñen pensado elixir ou xa elixiron, o c urso no que comezaron a ter interese polos estudos en cues tión e a crenza de poder escoller os estudos que en verdade queren/querían. En cambio, outros ítems son distintos debido á situación particular na que se atopan uns e outros estudantes. As preguntas dirixidas aos bach areis versan sobre a súa intención de seguir estudando, o tipo de form ación académica po la que se va n decantar (universidade, formación profesi onal…) e as posibilidades que c ren ter de poder cursar a súa primeira opción. No tocante a o alumnado universitario, pregúnta selle se a carreira que está a cursar actualmente é a que elixiu como primeira opción e, en ca so negativo, que lugar ocupaban tales estudos e cal era realmente a súa primeira prefe rencia. Tamén se lle pregunta polo seu grao de satisfacción coa elección realizada. O seguinte bloque é o de “Orientación” no CECU-Bach e o de “Ori entación previa á Universidade” no CECU-Univ e céntrase en coñecer se o alumnado recibiu orientación por parte do centro educativo sobre po sibles e studos a cursar despo is do bacharelato, de que modo, en que momento/s e en que m edida lle resultou útil para clarificar as súas ideas. Ademais inclúe unha batería de preguntas sobre a busca de infor m aci ón que realizou por conta propia, as persoas e/ou medios consultados e o grao no qu e se preocupou por buscar información. O último bloque, titulado “Valoraci óns persoais”, divídese en d ous apartados. Por unha banda, pregúntaselle ao alum nado pola influencia atribuída a unha serie de factores relativos aos estudos, á profesión e aos contornos familiar, es colar e social sobre a primeira preferencia de estudos –no caso do s bachareis– ou a elección da carreira xa efectuada –no caso dos universitarios–. Por outra banda, recóllese o seu pare cer sobre as carreiras de ADE, Enxeñaría Industrial, Medicina, P sicoloxía e Dereito en relació n con varios aspectos: o atractivo dos estudos, a dificultade, o prestixio, a perspectiv a de emprego, a remuneración e a utilidade para a sociedade. A última páxina do cuestionario aproveitámola para solicitar os “ Datos de localización” para aqueles estudantes que nolos quixesen facili tar voluntariamente con vistas a contactar con eles para participar na seguinte fase do estudo . Ademais, incluímos un “Espazo para comentarios” por se precisasen facer algún tipo de apuntamento ou aclarar determinadas cuestións con respect o ás súas respostas ou situac ión particular. Tamén se lles pide que revisen o cuestiona rio para que non quede ningunha pre gunta por contestar, así como agradecemos encarecidamente a súa colaboració n.  Capítulo 3 Plan met odolóxico 125 3.2.5.  Aplicación  piloto  Realizamos un estudo previo do instrumento para poder comprobar a súa adecuación e detectar posibles deficiencias. Primeiramente levouse a cabo a aplicación piloto do CECU- Bach xa que urxía en maior grao debido a que o curso académico para 2º de bacharelato finalizaba antes con motivo da celebración da Proba de Acceso á Universidade. No Anexo D pode lerse a carta que lle enviam os aos centros solicitando a súa colaboración para tal fin. Procuramos que na aplicación piloto participara unha mostra o s uficientemente ampla c o f i n d e a s e g u r a r n o s q u e o c u e s t ionario se adaptara axeitadame nte aos distintos perfís do alumnado que l ogo nos iamos atopa r na aplicación definitiva; at endendo ao sexo, hábitat de residencia, titularidade do centro e modalidade de bacharelato cursada. Seguindo as indicacións de Padilla Carmona (2002) sobre o número de partici pantes, na aplicación piloto contamos con 69 suxeitos que estudaban en tres centros educativ os situados en diferentes zonas segundo o grao de urbani zación (IGE, 2011): Vigo (zona de nsamente poboada), Redondela (zona intermedia alta) e Soutomaior (zona intermedia baixa). O 78% dos participantes procedían dos dous centros de titularidade públic a e preto do 22% do centro privado. As mulleres conformaban o 58% da mostra piloto, mentre s que os homes o 42%. En canto ao itinerario cursado en b acharelato, a distribución era bastante proporcional: arredor do 35% estudaba Ciencias da Natureza e da Saúde; outro 35%, Humani dades e Ciencias Sociais; e o 30% restante, a r ama Tecnolóxica. Na presentación realizada ante o alumnado, transmitím oslle o no so interese por saber a súa opinión sobre a claridade das preguntas, a facilidade á hora de responder, se botaban en falta algunha cuestión relevante, se se lle facía longo, etc. O cuestionario incluía un espazo específico na contraportada pa ra que nos indicasen as súas suxe sti óns ao res pecto. A aplicación piloto posibilitounos coñecer a duración aproximad a para cubrir os cuestionarios: entre 20 e 25 minutos, unha marxe de tempo que p ermitía ao alumnado contestar sen présas. Á parte, había que contar cuns minutos má is para a presentación, entrega e recollida dos cuestionarios. A análise estatística das respos tas, as suxestións achegadas no propio cuestionario, así como as dúbidas e comentarios realizad os directamente á investigadora durante a aplicación, fixéronnos reformular algun has cuestións e introducir unha serie de aclaracións (véxase a Táboa 3.5). Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego   228   Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Suspenso 529 549 566 577 69 491 553 283 570 244 202 26 33 380 422 5 4 3 2 1 Clase social Alta Media-Alta M edia-Ba ixa Baixa 341 422 529 566 553 110 26 69 380 570 491 44 283 549 577 244 VpeM Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 110 202 529 549 69 553 422 566 570 577 26 244 491 VpeM baixa que presentan unha tendencia valorativa lixeiramente máis b a i x a ( Md =4) que o resto ( Md =5). Así pois, as correlacións resultantes entre as característ icas do alumnado e as perspectivas de emprego atribuída s a Medicina son m oi baixas. Cadro 4. 72 . Valoración sobre a perspectiva de emprego dos estu dos de Medi cina (VpeM) Gráfica C4.72 . Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os de Medi cina Táboa C 4.72 . Valoración sobre a perspectiva de em prego dos est udos de Medi cina As perspectivas de emprego de Psicoloxía sitúanse nun nivel medio (Cadro 4.73). Os homes e as mulleres comparten o mesmo patrón de resposta, tanto no referente á variabilidade como no ton valorativo, de aí que a correlación obtida tenda a ser nula. En función da clase social e da cualificación académi ca, observamos perfís lixeiramente diferenciados que carrexan correlacións moi baixas neste sentido. Concretamente, dáse unha maior dispersión nas respostas dos suxeitos de clase media-baixa e media-alta qu e nas do resto do alumnado. Ademais, o groso das valoracións emitidas polos estudantes de c l a s e b a i x a é l i x e i r a m e n t e máis alto que o proporcionado polos demais, sobre todo en compa ración cos suxeitos de clase alta. Non obstante, o ton valorativo mantense ao longo dos dife rentes subgrupos ( Md =3). Se nos fixamos nos valores promedio obtidos, advertimos que a Psic oloxía lle atribúen menos saídas laborais conforme a clase social é m áis alta. Segundo a cualificación académ ica, constatamo s que os perfís difiren na súa variabilidade e que os estudantes de suspenso presentan unha t endencia valorativa lixeiramente máis alta ( Md =4) que os demais subgrupos de alumnado ( Md =3). Estatís. Sexo Clase social Cualifi cación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 264 342 119 199 139 149 171 257 121 57 606 Ẋ 4,32 4,47 4,47 4,27 4,42 4,52 4,41 4,31 4,50 4,61 4,40 S ,896 ,776 ,811 ,868 ,867 ,750 ,787 ,907 ,720 ,796 ,833 Md 5 5 5 4 5 5 5 5 5 5 5 Q ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 Mo 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 r r η = ,091 τ c = ,041 τ c = ,058 Capítulo 4  A escolla d os futuros est udos na perspecti va do alum nado de 2º de Bacharelato    229   Cualificación Sobresaliente Notable Apro bado Suspenso 492 494 542 613 5 4 3 2 1 Clase social Alta Media-Alta M edia-Ba ixa Baixa 107 110 112 330 312 345 490 569 VpeP Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 V p eP Cadro 4. 73 . Valoración s obre a perspectiva de emprego dos estudos de Psic oloxía (V peP) Gráfica C4.73 . Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os de Psic oloxí a Táboa C 4.73 . Valoración sobre a perspectiva de em prego dos est udos de P sic oloxí a * Nota : Existen dúas modas. As perspectivas de Dereito acadan unha valoración moderadam ente alta. Como recolle o Cadro 4.74, os patróns de resposta dos distintos subgrupos de e studantes presentan unha variabilidade similar e o ton valorativo sitúase en niveis que oscilan entre medio e alto ( Md =3 e Md =4). Trátase, en todo caso, de pequenas diferenzas nas valoracións realizadas, de aí que non sexan destacables as correlacións obtidas para o sexo, a cl ase social e a cualificación académica. A opción de estudos escollida polo alumnado presenta unhas pers pectivas de emprego moderadamente altas (Cadro 4.75). Os perfís dos homes e das mul leres mostran unha variabilidade similar e comparten o mesm o valor da mediana ( Md =4). Este comportam ento tamén o observamos en función da clase social, exceptuando a ma ior heteroxeneidade das respostas dos suxeitos de clase alta. No que atinxe á cualificación académica, as distribucións caracterízanse por unha maior dis persión, salvo no caso dos est udantes de aprobado que emiten valoracións lixeiramente máis homoxéneas: arredor dun 37 % e dun 32% atribúenlle, respectivamente, un nivel m edio e alto ás perspectivas de empre go. Deste xeito, poñen de manifesto unha tendencia valorativa lixeiram ente máis baixa que o r e s t o ( Md =3 fronte a Md =4). En todo caso, non son máis que pequenas diferenzas nas res postas proporcionadas, polo que practicamente non se apre cia relación ningunha entre a s variables estudadas. Estatís. Sexo Clase social Cualificación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 259 339 116 197 139 146 167 255 119 57 598 Ẋ 3,11 3,12 3,40 3,23 3,09 2,75 3,53 2,97 2,84 3,11 3,11 S 1,051 1,114 1,134 1,033 1,107 1,007 1,134 1,025 1,033 ,994 1,086 Md 3 3 3 3 3 3 4 3 3 3 3 Q 1 1 ,5 1 1 ,5 ,5 1 1 1 1 Mo 3 3 3 3 2 e 3 * 3 4 3 3 3 3 r r η = ,005 τ c = -,168 τ c = -,163 Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego   230    Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Suspenso 455 491 524 553 5 4 3 2 1 Clase social Alta Media-A lta Me dia-Baixa Baixa 534 542 553 605 330 342 524 249 270 441 451 V p eO Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 534 542 553 605 455 491 524 570 V p eO Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Suspenso 455 491 524 553 534 542 570 605 270 410 418 441 5 4 3 2 1 Clase social Alta Media-A lta Me dia-Baix a Baixa 534 542 553 605 33 0 342 524 410 455 491 570 249 270 441 469 VpeD Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 534 542 553 605 469 491 524 570 VpeD Cadro 4. 74 . Valoración sobre a perspec tiva de emprego dos estudos de Dere ito (VpeD) Gráfica C4.74 . Valoración sobre a perspectiva de em prego dos estud os de Dere ito Táboa C 4.74 . Valoración sobre a perspectiva de em prego dos est udos de Dere ito Cadro 4. 75 . Valoración sobre a perspec tiva de emprego da súa opción de es tudos (VpeO) Gráfica C4.75 . Valoración sobre a perspectiva de em prego da súa opción de es tud os Táboa C 4.75. Valoración sobre a perspectiva de emprego da súa opción de est u dos * Nota : Existen dúas modas. En canto á retribución económica que se percibirá co exercicio da profesión (Cadro 4.76), a carreira máis valorada é Medicina ( Md =5): preto dun 57% do alumnado cualifícaa de moi alta. A continuación atópans e Enxeñaría Industrial, Dereito e a p r i m e i r a o p c i ó n d e Estat. Sexo Clase social Cualificación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 258 336 114 198 137 145 166 254 117 57 594 Ẋ 3,41 3,54 3,59 3,51 3,43 3,43 3,63 3,43 3,37 3,56 3,49 S ,943 1,050 ,976 1,006 1,035 1,005 1,064 ,954 1,080 ,866 1,006 Md 3 4 4 4 3 3 4 3 4 3 4 Q ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 Mo 3 4 3 4 3 3 3 3 4 3 3 r r η = ,063 τ c = -,046 τ c = -,056 Estat. Sexo Clase social Cualificación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 257 337 112 200 137 145 166 253 118 57 594 Ẋ 3,53 3,67 3,60 3,56 3,59 3,72 3,69 3,45 3,66 3,98 3,61 S ,984 1,061 ,991 1,011 1,088 1,032 1,054 ,993 1,096 ,855 1,030 Md 4 4 4 4 4 4 4 3 4 4 4 Q ,5 ,75 ,5 ,5 ,5 1 1 ,5 1 1 ,5 Mo 3 4 3 3 4 4 3 e 4 * 3 4 4 4 r r η = ,070 τ c = ,043 τ c = ,032 Capítulo 4  A escolla d os futuros est udos na perspecti va do alum nado de 2º de Bacharelato    231   1ª Opción Dere ito Psicolo xía Medicina Enx.Industrial ADE 5 4 3 2 1 524 534 549 608 159 446 495 524 534 455 474 522 533 16 418 494 438 492 501 609 423 451 534 608 Vre estudos, caracterizadas pola alta retribución que os estudantes lle atribúen ( Md =4). Cunha tendencia valorativa lixeiramente máis baixa ( Md =3), sitúanse ADE e Psicoloxía, que acadan valores promedio moderadamente altos. Observamos, polo xeral, certa homoxeneidade nas distribucións das respostas, sa lvo no referente aos estudos esc ollidos como primeira preferencia, xa que as valoracións emitidas ao respecto m ostran maior dispersión. Cadro 4. 76 . Valoración sobre a retribuci ón económica que se obtén cos est udos (V re) Gráfica C4.76 . V aloración sobre a retribución económica que se obtén Táboa C4. 76. Valoración sobre a retribu ción económica que se obtén Segundo a opinión do alumnado, a retribución que se obtén ao de se mp eñ ar a pro fe si ón vinculada aos estudos de ADE é moderadamente alta ( Cadro 4.77). Analizando as respostas máis polo miúdo, os perfís dos d istintos s ubgrupos de estudante s presentan unha variabilidade similar e o ton valorativo sitúase en niveis que oscilan entre medio e alto ( Md =3 e Md =4). Concretamente, son os homes, os suxeitos de clase b aixa e os es tudantes de suspenso e sobresaliente os que tenden a as ignarlle unha maior remuneració n. Trátase, en todo caso, de pequenas diferenzas nas valoraci óns r ealizadas, de aí que non s exan destacables as correlacións obtidas para o sexo, a clase social e a cualificac ión académ ica. Como se observa no Cadro 4.78, hai unha gran coincidencia na te ndencia valorativa expresada polos distintos subgrup os de alumnado respecto á alta retribución asignada a Enxeñaría Industrial ( Md =4). Ademais as distribucións das respostas comparten unha homoxeneidade similar. Polo tant o, as correlacións resultantes entre as variables estudadas tenden a ser nulas. Estatís. AD E Enxeñaría Industrial Medicina Psicoloxía Dereito 1ª opc ión n 573 591 613 598 601 601 Ẋ 3,53 4,18 4,49 3,53 4,04 4,02 S ,858 ,760 ,643 ,954 ,815 ,842 Md 3 4 5 3 4 4 Q ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 1 Mo 3 4 5 3 4 4 Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego   232    Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Suspenso 129 276 352 524 186 495 534 446 5 4 3 2 1 Clase social Alta Media- Alta Me dia-Baix a Ba ixa 446 495 534 524 129 186 276 352 VreA Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 276 446 495 534 129 186 352 524 VreA Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Suspenso 467 524 549 608 96 196 250 534 159 457 5 4 3 2 1 Clase social Alta Media- Alta Media-Baixa Baixa 196 250 534 524 159 217 457 467 608 96 549 VreE Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 217 457 534 549 159 250 467 524 608 VreE Cadro 4. 77 . Valoración sobre a retribuci ón económica que se obtén con ADE (VreA) Gráfica C4.77 . V aloración sobre a retribución económica que se obtén con AD E Táboa C 4.77 . Valoración sobre a retribuci ó n económica qu e se obtén con ADE Cadro 4. 78 . Valoración sobre a retribuci ón económica que se obtén con Enx eñaría I ndustrial (VreE) Gráfica C4.78 . V aloración sobre a retribución económica que se obtén con Enx eñaría Indu strial Táboa C 4.78 . Valoración sobre a retribuci ó n económica qu e se obtén con Enx eñaría Industrial Non cabe dúbida de que para o alumnado a profesión médica é a m ellor remunerada (Cadro 4.79). Advírtese unha grande uniformidade entre os perfís dos distinto s subgrupos de estudantes, tanto no que atinxe á homoxeneidade das respostas c omo no que se refire ao ton Estatís. Sexo Clase social Cualifi cación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 260 313 110 192 133 138 160 243 115 55 573 Ẋ 3,59 3,48 3,65 3,51 3,53 3,46 3,72 3,41 3,54 3,51 3,53 S ,876 ,840 ,872 ,862 ,884 ,812 ,953 ,830 ,787 ,742 ,858 Md 4 3 4 3 3 3 4 3 3 4 3 Q ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 Mo 3 3 4 3 3 3 4 3 3 4 3 r r η = ,064 τ c = -,051 τ c = -,066 Estatís. Sexo Clase social Cualifi cación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 270 321 115 198 134 144 167 252 115 57 591 Ẋ 4,17 4,20 4,13 4,24 4,25 4,09 4,25 4,13 4,23 4,14 4,18 S ,715 ,797 ,833 ,707 ,720 ,801 ,797 ,764 ,714 ,718 ,760 Md 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 Q ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 Mo 4 4 4 4 4 4 5 4 4 4 4 r r η = ,021 τ c = -,020 τ c = -,036 Capítulo 4  A escolla d os futuros est udos na perspecti va do alum nado de 2º de Bacharelato    233  valorativo ( Md =5). Distínguense tan só os estuda ntes de clase alta que tenden a v a l o r a r lixeiramente máis baixo a retribución a obter ( Md =4). A teor destes datos, practicamente non atopamos relación ningunha entre os trazos do alumnado consider ados e a remuneración atribuída a Medicina. A Psicoloxía asígnanlle, polo xeral, unha retribución moderadam ente alta (Cadro 4.80). Segundo o sexo, observamos unha variabilidade similar na s distribucións das respostas e unha tendencia valorativa lixei ram ente máis alta por parte do s hom es ( Md =4) que das mulleres ( Md =3). Con todo, son pequenas diferenzas nas respostas emitidas, de aí que a correlación obtida a este respecto non sexa nada relevante. En canto á clase social, destaca a maior dispersión das respostas proporcionadas polos suxeitos de clase baixa fronte aos perfís máis homoxéneos dos demais subgrupos. Así mesmo, as valoracións r ealizadas polos estudantes de clase baixa e media-baixa tenden a ser lixeiramen te máis altas ( Md =4) que as emitidas polos de clases sociais máis podentes ( Md =3). É dicir, canto máis alta é a clase social, menor é a retribución atribuída a Psicoloxía. Neste sen tido, entre ambas as variables constatamos unha relación baixa (Táboa C4.80). No tocante á cua lificación académica, unicamente se apartan da tónica xeral os estudantes de suspenso ao mostrar un perfil máis disperso e unha tendencia valorativa lixeiramente máis alta ( Md =4) que o resto do alumnado ( Md =3): para preto dun 61% a remuneración a percibir como psicólog o/a é alta ou moi alta. Consecuentemente, a correlación obtida ao respecto é m oi baixa. Como recolle o Cadro 4.81, a retribución económica para Dereito sitúase nun nivel alto ( Md =4). Os homes e as mulleres comparten o mesmo patrón de respost a, tanto no referente á variabilidade como no ton valorativo, de aí que a c orrelación resultante tenda a ser nula. En cambio, en función da c lase social e da cualificación académica, observamos perfís lixeiramente diferenciados que carrexan correlacións moi baixas neste sentido. En concreto, os suxeitos de clase alta e media-alta, así como os estudantes de notable, proporcionan respostas máis dispersas e lixeiramente m áis baixas. Con respecto aos estudos escollidos como primeira opción (Cadro 4.82), a tendencia valorativa xeral vén dada por unha alta retribución económica ( Md =4). Observamos que as distribucións das respostas dos diversos subgrupos de estudante s difiren na súa variabilidade: son as mulleres, os suxeitos de clase alta e media-alta e os es tudantes de aprobado os que presentan perfís máis dispersos. Ora ben, non son máis que pequ enas variacións nas respostas emitidas, polo que as correlac ións entre a retribución atribuíd a e as características do alumnado tampouco son destacables. Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego   234    Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Su spenso 423 608 451 534 231 5 4 3 2 1 Clase social Alta M edia-Alta M edia-Baixa Baixa 534 231 423 608 451 VreM Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 231 423 451 534 608 VreM Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Suspenso 191 330 609 153 270 425 438 501 5 4 3 2 1 Clase social Alta Media- Alta M edia-Baixa Baixa 425 153 438 492 609 191 270 VreP Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 191 330 438 492 270 425 501 609 VreP Cadro 4. 79 . Valoración sobre a retribuci ón económica que se obtén c on Med icina (VreM) Gráfica C4.79 . V aloración sobre a retribución económica que se obtén con Med icina Táboa C 4.79 . Valoración sobre a retribuci ó n económica qu e se obtén con Med icina Estatís. Sexo Clase social Cualifi cación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 272 341 120 203 140 150 177 260 119 57 613 Ẋ 4,46 4,52 4,57 4,54 4,51 4,37 4,55 4,47 4,47 4,46 4,49 S ,618 ,662 ,561 ,631 ,617 ,727 ,665 ,636 ,608 ,683 ,643 Md 5 5 5 5 5 4 5 5 5 5 5 Q ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 Mo 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 r r η = ,053 τ c = -,070 τ c = -,050 Cadro 4. 80 . Valoración sobre a retribuci ón económica que se obtén con Psi col oxía (VreP) Gráfica C4.80 . V aloración sobre a retribución económica que se obtén con Psi coloxía Táboa C 4.80 . Valoración sobre a retribuci ó n económica qu e se obtén con Psi coloxía * Nota : Existen dúas modas. Estatís. Sexo Clase social Cualifi cación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 263 335 118 198 138 144 175 254 113 56 598 Ẋ 3,59 3,49 3,80 3,75 3,43 3,10 3,86 3,45 3,32 3,29 3,53 S ,964 ,944 1,001 ,858 ,959 ,875 ,961 ,930 ,919 ,847 ,954 Md 4 3 4 4 3 3 4 3 3 3 3 Q ,5 ,5 1 ,5 ,5 ,5 1 ,5 ,5 ,5 ,5 Mo 3 3 3 3 e 4 * 3 3 3 3 3 3 3 r r η = ,054 τ c = -,230 τ c = -,172 Capítulo 4  A escolla d os futuros est udos na perspecti va do alum nado de 2º de Bacharelato    235    Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Suspenso 16 377 451 469 522 494 10 270 425 5 4 3 2 1 Clase social Alta Media- Alta Media- Baixa Baixa 124 196 250 425 16 494 330 522 533 VreO Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 VreO Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado S uspenso 330 352 455 533 16 250 377 428 522 494 418 5 4 3 2 1 Clase social Alta Media-Alta Media-Baixa Ba ixa 124 196 250 425 16 418 494 330 522 533 VreD Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 196 216 330 377 16 418 494 455 474 522 533 VreD Cadro 4. 81 . Valoración sobre a retribuci ón económica que se obtén c on Der eito (VreD) Gráfica C4.81 . V aloración sobre a retribución económica que se obtén con Der eito Táboa C 4.81 . Valoración sobre a retribuci ó n económica qu e se obtén con Der eito Cadro 4. 82 . Valoración sobre a retribuci ón económica da súa opci ón de est ud os (V reO) Gráfica C4.82 . V aloración sobre a retribución económ ica da súa opción de est udos Táboa C 4.82 . Valoraci ón sobre a retrib ución económica da súa opción de est udos   Estatís. Sexo Clase social Cualifi cación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 266 335 115 201 138 147 173 256 116 56 601 Ẋ 4,04 4,05 4,17 4,13 3,94 3,92 4,18 4 3,85 4,20 4,04 S ,809 ,821 ,772 ,858 ,808 ,772 ,876 ,777 ,826 ,672 ,815 Md 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 Q ,5 ,5 ,5 ,5 1 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 Mo 4 4 4 4 4 4 5 4 4 4 4 r r η = ,006 τ c = -,113 τ c = -,083 Estatís. Sexo Clase social Cualificació n Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 263 338 113 202 139 147 173 254 117 57 601 Ẋ 4,02 4,02 4,12 4,10 3,93 3,92 4,16 3,89 3,99 4,23 4,02 S ,824 ,858 ,821 ,855 ,865 ,807 ,913 ,831 ,771 ,708 ,842 Md 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 Q 1 1 ,5 ,5 1 1 ,5 ,625 ,75 ,5 1 Mo 4 4 4 4 4 4 5 4 4 4 4 r r η = ,003 τ c = -,088 τ c = -,039 Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego   236   1ª Opción Dereito Psi coloxía Medicina Enx.Indu strial ADE 5 4 3 2 1 606 607 614 627 541 544 569 582 549 570 591 608 516 570 591 603 45 117 159 468 558 613 624 511 533 570 591 301 330 493 608 398 463 492 501 511 533 570 591 301 330 493 608 Vrs 4.4.3.  Recoñecemento  social  e  utilidade  para  a  sociedade  Como reflicte o Cadro 4.83, hai unha gran coincidencia de opini óns en canto que a carreira de maior recoñecemento social é Medicina ( Md =5): arredor dun 77% d os estudantes manifestan que é moi alto. A continuación sitúanse Dereito, Enx eñaría Industrial e a primeira opción de estudos escollida polo alumnado, que acadan un alto n ivel de prestixio ( Md =4). Observamos que as distribucións das respostas son uniformes e h omoxeneam ente similares. Por último, Psicoloxía e ADE albergan unha maior variabilidade nas respostas e unha tendencia valora tiva lixeiram ente máis baixa ( Md =3). O conxunto do alumnado sitúa nun nivel medio o recoñecemento social da carreira de ADE (Cadro 4.84). Os patróns de resposta proporcionados segundo o sexo, a clase social e a cualificación académica caracterízanse pola grande uniformidade entre si e unha variabilidade similar. Observamos que o ton valorativo mantense constante ao longo dos diferentes subgrupos ( Md =3). Así pois, non son nada des tacables as correlacións resulta ntes entre as características do alumnado e o pr estixio atribuído a ADE. Cadro 4. 83 . Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos (Vrs ) Gráfica C4.83 . Valoración sobre o rec oñe cemento so cial dos estudos Táboa C4. 83. Valoración sobre o recoñ ecemento social dos estudos Estatís. AD E Enxeñaría Industrial Medicina Psicoloxía Dereito 1ª o pción n 584 590 608 598 602 601 Ẋ 3,32 4,14 4,72 3,49 4,17 4,13 S ,952 ,849 ,551 1,022 ,882 ,908 Md 3 4 5 3 4 4 Q ,5 ,5 0 ,5 ,5 ,5 Mo 3 4 5 3 5 5 Capítulo 4  A escolla d os futuros est udos na perspecti va do alum nado de 2º de Bacharelato    237   Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Suspenso 200 276 468 624 186 445 558 613 277 301 446 45 187 350 425 5 4 3 2 1 Clase social Alta Medi a-Alta Medi a-Baixa Baixa 166 187 425 446 45 277 558 350 445 468 624 15 8 183 276 613 Vrs A Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 276 277 446 624 445 468 558 613 VrsA Cadro 4. 84 . Valoración sobre o recoñecemen to s ocial dos estudos de A DE (V rsA) Gráfica C4.84 . Valoración sobre o recoñece men to social dos estudo s de ADE Táboa C 4.84 . Valoración sobre o recoñecem ento social dos estudos de ADE Enxeñaría Industrial goza dun recoñecem ento social alto (Cadro 4.85). Os perfís dos distintos subgrupos de alumnado son homoxeneamente similares, s alvo os dos suxeitos de clase baixa e de aprobado que mostran maior dispersión. Ademais c o m p a r t e n a m e s m a tendencia valorativa ( Md =4), exceptuando os estudantes de clase media-alta que tenden a valorar lixeiramente máis o pres tixio de Enxeñarí a Industrial ( Md =4,5): en concreto, a metade deste alumnado cualifícao de moi alto. Así e todo, son leves di ferenzas nas respostas proporcionadas, de aí que a relación atopada c on respecto ao se xo e á clase social sexa moi baixa, mentres que para a cualificación académ ica tenda a ser n ula. Medicina caracterízase por un recoñecemento social moi alto. Co m o r e c o l l e o C a d r o 4.86, esta tendencia valorativa m a ntense constante ao longo dos d iferentes subgrupos de estudantes ( Md =5), presentando unha gran homox eneidade de opinións ao respect o. Así pois, non é de estrañar que non e xista practicamente relación ningunh a entre o prestixio outorgado a Medicina e as características do alumnado. Estatís. Sexo Clase social Cualifi cación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 261 323 116 192 134 142 160 250 118 56 584 Ẋ 3,21 3,40 3,36 3,31 3,38 3,23 3,44 3,24 3,35 3,21 3,32 S ,972 ,928 ,955 ,918 1,024 ,926 1,062 ,896 ,937 ,868 ,952 Md 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 Q ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 ,5 Mo 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 3 r r η = ,099 τ c = -,023 τ c = -,043 Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego   244    Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Sus penso 5 4 3 2 1 Clase social Alta Medi a-Alta M edia-Baixa Baixa 217 VusE Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 VusE Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado S uspenso 583 590 622 623 549 561 577 591 570 602 606 627 541 554 569 582 473 281 373 466 506 574 575 580 612 179 375 5 4 3 2 1 Clase social Alta Media -Alta Me dia-Bai xa Ba ixa 581 590 602 623 205 591 570 571 580 612 569 469 574 575 606 375 549 577 582 473 VusM Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 590 606 622 623 534 541 549 591 473 VusM Cadro 4. 92 . Valoración sobre a utilidade de Enxe ñaría Industrial par a a s ociedade (VusE) Gráfica C4.92 . Valoración sobre a utilidade d e Enxeñaría Indu strial para a s ociedade Táboa C 4.92 . Valoración sobre a utilidad e de Enxeñaría Indu strial para a s ociedade Cadro 4. 93 . Valoració n sobre a utilidade de Medicina para a soc iedade (Vu sM) Gráfica C4.93 . Valoración sobre a utilidade de Medicina para a sociedad e Táboa C 4.93 . Valoración sobre a utilidad e de Medicina para a socied ade Estatís. Sexo Clase social Cualifi cación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 268 327 117 196 135 147 164 254 120 57 595 Ẋ 3,91 3,87 3,86 3,84 3,92 3,95 3,91 3,79 3,98 4,04 3,89 S ,871 ,924 ,918 ,925 ,962 ,792 ,889 ,966 ,788 ,823 ,900 Md 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 Q 1 1 1 1 1 ,5 1 1 1 1 1 Mo 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 r r η = ,019 τ c = ,029 τ c = ,026 Estatís. Sexo Clase social Cualifi cación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 270 342 121 201 140 150 173 260 122 57 612 Ẋ 4,70 4,78 4,75 4,69 4,75 4,81 4,68 4,73 4,80 4,88 4,75 S ,546 ,480 ,470 ,561 ,564 ,408 ,608 ,500 ,439 ,331 ,511 Md 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 Q ,5 0 0 ,5 0 0 ,25 0 0 0 0 Mo 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 r r η = ,075 τ c = ,038 τ c = ,056 Capítulo 4  A escolla d os futuros est udos na perspecti va do alum nado de 2º de Bacharelato    245    Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Suspenso 353 496 501 575 5 4 3 2 1 Clase social Alta Medi a-Alta Medi a-Baix a Baixa 82 345 427 VusP Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 501 524 566 575 VusP Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado Suspenso 82 5 4 3 2 1 Clase social Alta Medi a-Alta Med ia-Baixa Baixa VusD Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 415 500 549 624 147 392 VusD Cadro 4. 94 . Valoració n sobre a utilidade de Psicoloxía pa ra a sociedade ( VusP) Gráfica C4.94 . Valoración sobre a utilidade d e Psicoloxía para a sociedad e Táboa C 4.94 . Valoración sobre a utilidad e de Psicoloxía para a sociedade Cadro 4. 95 . Valoración sobre a utilidade de Dereito para a sociedade (Vus D) Gráfica C4.95 . Valoración sobre a utilidade de Dereito para a sociedad e Táboa C 4.95 . Valoración sobre a utilidad e de Dereito par a a socied ade * Nota : Existen dúas modas. Estatís. Sexo Clase social Cualificación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 269 340 120 200 139 150 173 258 121 57 609 Ẋ 3,48 3,96 3,85 3,85 3,81 3,47 3,97 3,72 3,50 3,68 3,75 S 1,115 ,972 ,967 1,061 1,148 1,021 ,997 1,032 1,156 1,088 1,063 Md 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 Q ,5 1 1 1 1 ,5 1 1 ,5 1 1 Mo 4 5 4 4 5 4 5 4 3 4 4 r r η = ,223 τ c = -,101 τ c = -,111 Estatís. Sexo Clase social Cualifi cación Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 268 340 117 201 140 150 172 258 121 57 608 Ẋ 3,71 4,07 3,91 3,97 3,91 3,83 3,97 3,87 3,83 4,07 3,91 S 1,045 ,844 ,881 ,938 1,038 ,954 1,073 ,928 ,891 ,799 ,954 Md 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 Q 1 ,5 1 1 1 1 1 1 ,5 1 1 Mo 4 4 4 4 4 e 5 * 4 5 4 4 4 4 r r η = ,189 τ c = -,027 τ c = -,038 Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego   246   Cualificación Sobresaliente Notable Aprobado S uspenso 5 4 3 2 1 Clase social Alta Media-A lta Medi a-Baixa Baixa VusO Sexo Muller Home 5 4 3 2 1 342 415 549 624 147 392 VusO Por último, a opción de estudos elixida polo alumnado tamén se caracteriza por unha alta utilidade para a sociedade ( Cadro 4.96). Esta tendencia va lorativa é sostida dende os distintos subgrupos de estudantes ( Md = 4 ) . A d e m a i s a s s ú a s r e s p o s t a s p r e s e n t a n u n h a variabilidade similar, salvo as proporcionadas polas mulleres e polos estudantes de sobresaliente que conforman perfís máis homoxéneos. A diferenza máis destacable prodúcese en función do sexo: preto do 80% das mulleres atribúenlle á súa opción de estudos unha importancia alta ou moi alta fronte ao 64% dos homes. Así pois, atopamos unha correlación moi baixa para o sexo, mentres que tende a ser nula para a clas e social e a cualificación académica. Cadro 4. 96 . Valoració n sobre a utilidade da súa opción de estudos para a sociedade (VusO) Gráfica C4.96 . Valoración sobre a utilidade d a súa opción de estudos para a sociedade Táboa C 4.96 . Valoración sobre a utilidad e da súa opción de estudos para a sociedade 4.4.4.  Recapitulación  das  valoracións  sobre  os  futuros  estudos  As carreiras máis atractivas para o conxunto do alumnado son M edicina ( Ẋ =3,10) e Psicoloxía ( Ẋ =3,10), xunto cos estudos escollidos como primeira preferencia ( Ẋ =2,97). Reciben unha valoración máis baixa as titulacións de Enxeñaría Industrial ( Ẋ =2,65), ADE ( Ẋ =2,61) e Dereito ( Ẋ =2,56). Desagregando as respostas en función das característica s dos estudantes, unicamente atopamos unha correlación baixa entre a variable sexo e o atractivo de Enxeñaría Industrial ( r η =,238) e de Psicoloxía ( r η =,221). Os estudos de Enxeñaría Industrial resultan lixeiramente m áis atractivos para os homes que para as mulleres, m entres que no caso de Psicoloxía dáse o comportamento inverso. Estatís. Sexo Clase social Cualificació n Total Home Muller Baixa Med-Bai Med-Alt Alta Suspenso Aprobado Notable Sobres. n 266 341 115 202 140 150 172 257 121 57 607 Ẋ 3,85 4,15 3,96 4,06 4,03 3,98 4,02 3,94 4,06 4,25 4,01 S 1,036 ,838 ,912 ,931 1,017 ,908 1,048 ,908 ,897 ,808 ,941 Md 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4 Q 1 ,5 1 1 1 1 1 1 1 ,5 1 Mo 5 4 4 5 5 4 5 4 5 5 4 r r η = ,159 τ c = -,001 τ c = ,019 Capítulo 4  A escolla d os futuros est udos na perspecti va do alum nado de 2º de Bacharelato    247  En canto á dificultade dos est udos, a carreira considerada de m aior esixencia académica é Medicina ( Ẋ =4,70). A continuación séguenlle Enxeñaría Industrial ( Ẋ =4,38) e Dereito ( Ẋ =3,87). Pola contra, ADE é a carreira de menor dificultade segundo a opinión dos estudantes ( Ẋ =2,97). Nunha posición intermedia quedan situadas Psicoloxía ( Ẋ =3,37) e a opción de estudos elixida polo alumnado ( Ẋ =3,56). Máis polo miúdo, atopamos unha correlación baixa no que respecta á dificultade de Psicoloxía c oa clase social ( τ c =-,256) e c oa cualificación académica ( τ c =-,243). Canto máis altas son esta s, os estudantes atribúenlle unha menor dificultade a Psicoloxía. Tamén constatamos unha relación b a i x a e n t r e a c l a s e s o c i a l e a dificultade atribuída a Dereito ( τ c =-,204), así como entre a cualificación académica e a dificultade dos estudos elix idos como primeira opción ( τ c =,253). A medida que a clase social é máis alta, menor é a dificultade outorgada a Dereito. Pola co ntra, conforme aumenta a cualificación académica do alumnado, advírtese un aumento progr esivo da dificultade atribuída aos estudos elixi dos como prim eira opción. A carreira con mellores perspectivas de emprego, segundo a opin ión do a lumnado, é Medicina ( Ẋ =4,40), seguida por Enxeñaría Industrial ( Ẋ =4,04). A continuación, nun nivel moderadamente alto, sitúanse ADE ( Ẋ =3,51), Dereito ( Ẋ =3,49) e a s úa primeira opción de estudos ( Ẋ =3,61). Psicoloxía é a carreira á que lle atribúen menos saídas laborais ( Ẋ =3,11). Atendendo ao sexo, á cl ase social e á cualificación académ ica, observamos un com portamento valorativo bastante similar por parte dos diversos subgrupos de e studantes, polo que as correlacións entre as variable s obxecto de estudo son m oi baixa s. No que atinxe á retribución económica que se percibirá co exerc icio da profesión, a carreira máis valorada é Medicina ( Ẋ =4,49). A continuación atópanse Enxeñaría Industrial ( Ẋ =4,18), Dereito ( Ẋ =4,04) e a primeira opción de estudos ( Ẋ =4,02), caracterizadas pola alta remuneració n que os estudantes lle atribúen. Por últim o sitúans e ADE e Psicoloxía con valores promedio moderadamente altos ( Ẋ =3,53 para ambas as titulacións). Analizando as respostas segundo as características do alumnado, a diferenza m áis destacable prodúcese nas valoracións realizadas sobre a retribución correspondente a Psi coloxía en función da clase social. Así e todo, a relación existente entre estas dúas varia b l e s é b a i x a ( τ c =-,230). Canto máis alta é a clase social, m e nor é a retribución asignada a Ps icoloxía. Así mesmo, Medicina eríxese como a carreira de maior r ecoñecem ento social ( Ẋ =4,72). Séguenlle, cun nivel al to de prestixio, Dereito ( Ẋ =4,17), Enxeñaría Industrial ( Ẋ =4,14) e a primeira opción de estudos escollida polo alumnado ( Ẋ =4,13). En último lugar aparecen Psicoloxía ( Ẋ =3,49) e ADE ( Ẋ =3,32) como carreiras medianamente prestixiosas. Observamos perfís lixeiramente diferenciados segundo a clase social e a cualificación Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego   248  académica no que respecta ao recoñecem ento social de Psicoloxía , obtendo unha correlación baixa ( τ c =-,205) e moi baixa ( τ c =-,186), respectivamente. Confor me a clase social e a cualificación académ ica son máis altas, menor é o prestixio atr ibuído a Psicoloxía. De novo sobresae en primeiro lugar Medicina pola gran relevanci a que ten para a sociedade ( Ẋ =4,75). Os estudos escollidos como primeira opción ( Ẋ =4,01), Dereito ( Ẋ =3,91) e Enxeñaría Industrial ( Ẋ =3,89) tamén contan c unha alta utilidade social. O alumnado atribúelle a Psicoloxía unha importancia moderadamente alta ( Ẋ =3,75), sendo ADE a carreira menos valorada neste sentido ( Ẋ =3,35). Atopamos unha baixa aso ciación entre o sexo do alumnado e a utilidade outorgada a Psicoloxía ( r η =,223), así como unha correlación moi baixa no caso de Dereito ( r η =,189). Son as mulleres as que valoran lixeiramente máis que os homes a im portancia destas carreiras para a so ciedade.   Capítulo 5 A  ESCOLLA  DAS  CINCO  CARREIRAS  Dar exemplo non é a principal maneira de in fluír nos demais, é a única. Albert Einstein   Capítulo 5  A escolla das c inco carreiras    251  5.  A  ESCOLLA  DAS  CINCO  CARREIRAS  Neste capítulo abórdase a escolla das cinco carreiras universi tarias obxecto do noso estudo: Adm inistración e Dirección de Empresas, Enxeñaría Indus trial, Medicina, Psicoloxía e Dereito. Na liña da presentación realizada no Capítulo 4, rep árase primeiramente na caracterización do alumnado que escolle cada carreira atendendo ao sexo, á clase social e á cualificación académica; para logo observar os estudos elixidos como opcións primeira e segunda, así como determinados elementos que acompañan tales es collas como o momento dende o que xorde o interese polos estudos, o coñecemento m anif estado sobre diversas cuestións da carreira, a orientación recibida a través do centro educativo e a busca de información realizada propiamente polo alumnado. Pasamos despoi s a analizar a influencia que ao seu ver exercen diferentes aspectos relacionados coas ca r a c t e r í s t i c a s d o s e s t u d o s e d a profesión, así como cos contextos fam iliar, escolar e social. F inalmente analízase o seu parecer sobre as distintas carre iras en canto ao atractivo, dif icultade, prestixio, em prego, remuneración e utilidade. As respostas do alumnado desagré ganse en función das referidas titulació ns e consonte unha visión prospectiva, achegada polo alumnado de 2º de bachar elato (Submostra B1), e retrospectiva, proporcionada polo alumnado de 1º de universidad e (Mostra U) 6 . Porén, hai algunhas cuestións que só se expoñen para os estudantes de bach arelato e outras para os universitarios, xa que se axusta n á súa situación hipotética ou real de acceso aos estudos universitarios. Ao igual que no Capítulo 4, cabe ter en conta q ue unha gran parte das porcentaxes das respostas do alum nado preséntanse no Anexo M, c ompletando así a información facilitada polos e statísticos aquí incluídos. 5.1.  CARACTERIZACIÓN  BÁSICA  EN  RELACIÓN  COA  ESCOLLA  DA  CARREIRA  Ao longo dos Capítulos 2 e 4 xa puxemos de manifesto a particul ar importancia de variables como o sexo, a clase social e a cualificación académi ca na e scolla da carreira. Nest e apartado centrámonos máis concretamente nestes aspectos con res pecto ás cinco titulacións que aquí nos ocupan.     6 Para facer unha lectura menos custosa, nalgunhas ocasións ao l ongo do capítul o referirém onos ao alumnado en cuestión indicando só á etapa na que se atopa: bacharelato e un i versidade. Omíte nse, polo tanto, os respectivos cursos: 2º de bacharelato e 1º d e universidade. Lémbrese ademai s que se trata de dúas perspectivas sobre a mesma realidade. Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego  252  5.1.1.  A  escolla  da  carreira  en  función  do  sexo  Como recollen as Táboas 5.1 e 5.2, nas distintas carreiras hai unha presenza maioritaria de mulleres, excepto en Enxeñaría Industrial, onde preto dun 80% son homes; un predominio que queda constatado en ambas as mostras (bacharelato e universidade). Estes datos non son de estrañar. Na univ ersidade española hai anos qu e a taxa de mulleres matriculadas supera á dos homes, pero en certas titulacións obs érvanse grandes diferenzas, xa por unha sobrerrepresentación ou por unha infrarrepresentación destas (Ministerio de Educación, Cultura y Deporte, 2016 d). Na mostra de bacharelato destaca Medicina por ser escollida por unha porcentaxe moi alta de mulleres. Na mostra universitaria, ademais de Medicina, chama a atención a gran desproporción existente entre o sexo m asculino e fe minino en De reito e, sobre todo, en Psicoloxía. Só nos atopamos cun 10% de homes que cursan Psicolo xía que contrasta co 36% aproximadam ente que en 2º de bacharelato ten pensado escollela. Unha circunstancia singular que leva a preguntarnos polas razóns que fan c ambiar a súa esco lla e polos estudos nos que se sitúan finalmente, cuestións que abordaremos no capítulo seguin te: con casos de alumnos que tiñan Psicoloxía como prim eira opción e que acabaron matriculán dose noutra carreira. Táboa 5. 1 . Caracterización da mostra de 2º de bacharelato (Submostra B1) Táboa 5. 2 . Caracterización da mostra de 1º de universida de (Mostra U) * Nota : 12 casos perdidos (acceso por C iclo Formativo de Grao Superior) É dicir, das cinco carreiras obxecto do noso estudo, Enxeñaría Industrial é a máis masculinizada e as máis feminizadas son Medicina, no caso da mo stra de bacharelato, e Psicoloxía, na mostra universita ria. Estes desequilibrios queda n claram ente reflectidos n a Gráfica 5.1. ADE vén ser a carreir a na que existe maior paridad e entre alumnos e alumnas. Carreiras Sexo Clase so cial Cualificación Total ( n ) Home Muller Baixa Med-Baixa Media-Alta Alta Susp. Aprob. Not. Not.Alto Sobr. AD E ( % ) 40 60 0 20 37,1 42,9 20 34,3 40 2,9 2,9 35 Enx.Ind. ( % ) 79,2 20,8 20,8 20,8 25 33,3 4,2 50 16,7 4,2 25 24 Medicina ( % ) 20 80 6,7 26,7 20 46,7 6,7 13,3 20 20 40 30 Psicoloxía ( % ) 35,5 64,5 19,4 22,6 29 29 19,4 71 3,2 0 6,5 31 Dereito ( % ) 36,4 63,6 9,1 18,2 12,1 60,6 15,2 45,5 18,2 6,1 15,2 33 Total ( n ) 62 91 16 33 38 66 21 65 31 10 26 153 Carreiras Sexo Clase so cial Cualificación * Total ( n ) Home Muller Baixa Med-Baixa Media-Alta Alta Susp. Aprob. Not. Not.Alto Sobr. AD E ( % ) 35,1 64,9 20,7 38,7 27,9 12,6 0 68,2 25,2 5,6 0,9 111 Enx.Ind. ( % ) 77,8 22,2 19,4 33,3 27,8 19,4 0 55,6 27,8 11,1 5,6 36 Medicina ( % ) 21,4 78,6 21,4 21,4 17,9 39,3 0 0 0 45,8 54,2 28 Psicoloxía ( % ) 10 90 20 45 25 10 0 55,3 44,7 0 0 40 Dereito ( % ) 22,2 77,8 11,1 42,2 26,7 20 0 62,8 32,6 4,7 0 45 Total ( n ) 87 173 49 98 68 45 0 141 68 23 16 260 Capítulo 5  A escolla das c inco carreiras    253  0% 20% 40% 60% 80% 100% ADE Enx.Ind. Medicina Psicoloxía Dereito 0% 20% 40% 60% 80% 100% ADE Enx.Ind. Medicina Psicoloxía Dereito Home Muller Dereito tamén amosa un compoñente fe minino importante, aínda qu e no s eu conxunto non é tan acentuado com o Medicina e Psicoloxía, pero si máis que ADE. Cabe pór de relevo que as diverx encias nas preferencias de home s e mulleres xa se d an no itinerario cursado en 2º de bacharelato. No científico-tecno lóxico, dos 28 suxeitos de 2º de bacharelato que o cursan, o 75% son homes; e dos 52 universitar ios que o estudaron, o 77%. O itinerario de Ciencias Sociais está conformado por un 65% de mulleres aproximadam ente no que respecta aos bachareis (71 suxeitos) e por un 79% no cas o dos universitarios (115 suxeitos). No de Ciencias da Saúde, son mulleres arredor dun 72 % na mostra de bacharelato (39 suxeitos) e dun 73% na universitaria (52 suxeitos). Isto po n de manifesto que na escolla dos itinerarios de bacharelato xa se produce unha segregación p or sexos que logo continúa nas áreas de estudo da universidade. Gráfic a 5.1 . Com posición das car reiras segundo o sexo do alum nado Estas tendencias de homes e mulleres na súa escolla cara a dete rminadas carreiras xa se teñen evidenciado en numeros as investigacións (entre outras, ANECA, 2008a; Feliciano García, Jiménez Llanos, Santana Vega, Cruz González e González Pérez, 2005; Rodríguez Menéndez, Inda Caro e Peña Calvo, 2014). As mulleres concéntran se maioritariam ente nas carreiras de Ciencias Xurídicas e Sociais, da Saúde e Humanidad es ; mentres que as carreiras de carácter máis técnico son escollidas fundamentalmente por ho mes. Así mesmo, as proporcións de alumnado que compoñen as nosas mostras son acord es coas estatísticas do ensino universitario en Galicia no curso 2009-2010. Na Uni versi dade de Vigo, en Enxeñaría Industrial e en ADE, as mulleres supoñían, respectivamente, o 2 5,3% e o 51,4% do alumnado total. Na Universidade de Santiago de Compostela, as mulleres c onformaban o 83,6% en 2º de bacharelato 1º de universidade Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego  260   0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% 2º de bacharelato 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% ADE Enx. Ind. Medicina Psicoloxía Dereito Suficiente Ben Notable Sobresaliente 1º de universidade En vista dos datos e xpostos ao longo deste subapartado, non cab e dúbida de que hai que ter en conta a cualificación académica do alumnado para pod e r e x p l i c a r a e s c o l l a d o s estudos universitarios. De feito, na investigación de Croxford (2002) sobre a elección de materias e itinerarios relaciona dos coas ciencias, enxeñarías e tecnoloxías, a nota académica é un dos factores máis influentes. Un aspecto de grande importanc ia que as teorías sobre a elección e o desenvolvem ento académico-profesional deixaron alg o esquecido. Cadro 5. 2 . Perfil ac adémico do alumnado en 4º da ESO Gráfica C5.2 . Perfil académ i co do alum nado en 4º da ESO Táboa C 5.2 . Perfi l académi co do alumnado en 4º da ES O 2º de bacharelato Nota académica 1º de universidade ADE Enx.Ind. Medic. Psicoloxía Dereito ADE Enx.Ind. Medic. Psicoloxía Dereito 35 24 30 31 33 n 111 36 28 40 45 2,9 0 0 3,2 0 Sufic. (%) 3,6 5,6 0 0 2,2 34,3 12,5 0 41,9 33,3 Ben (%) 25,2 16,7 0 20 17,8 48,6 62,5 46,7 45,2 42,4 Nota b. (%) 52,3 47,2 17,9 57,5 53,3 14,3 25 53,3 9,7 24,2 Sobr. (%) 18,9 30,6 82,1 22,5 26,7 ,434 r η ,366 5.1.4.  Recapitulación  das  características  básicas  Advertimos unha presenza maiorita ria de mulleres nas distintas carreiras, excepto en Enxeñaría Industrial, onde preto do 80% son homes. Na mostra de bacharelato destaca Medicina por ser escollida por unha porcentaxe moi alta de mull eres. Na mostra universitaria, ademais de Medicina, chama a atención a gran desproporción exis tente entre o sexo masculino e fe minino en Dereito e, sobre todo, en Psicoloxía. A D E é a c a r r e i r a n a q u e e x i s t e maior paridade entre a porcentaxe de alumnos e alumnas. As dive rxencias nas preferencias de homes e mulleres xa se dan no itin erario cursado en 2º de bacha relato. Isto pon de manifesto que na escolla dos itinerarios de bacharelato xa se produce unh a segregación por sexos que logo continúa nas áreas de estudo da universidade. A partir dos nosos datos, atopamos unha Capítulo 5  A escolla das c inco carreiras    261  relación baixa entre a s titulación s elixid as e o sexo do alumna do ( C =,345 na mostra de bacharelato e C =,388 na m ostra universitaria). Así mesmo, observamos unha propor ción dispar en cada unha das m ostras no referente á clase social do alumnado. Na m ostra universitaria obsérvase p ara cada unha das titulacións unha maior porcentaxe de alumnado de clase social media-baixa ( lixeiramente máis marcada en Psicoloxía e en Dereito), ex cepto e n Medicina, onde é maior a proporción dos suxeitos de clase alta. É pequena a porcentaxe de alumnado de clase alta en Psicoloxía e de clase baixa en Dereito. No que atinxe á mostr a de bacharelato, advírtese un pr onunciado predominio da clase social alta no caso de Dereito, que é menos acentuado nas carre iras de Psicoloxía e Enxeñaría Industrial, onde hai unha distribución do alumnado máis harmóni ca en canto ao status socioeconómico. Neste sentido, no que respecta á mostra de bach arelato establécese unha relación baixa entre a clase social e a escolla das cinco carre iras ( r η = ,237), sendo moi baixa para a mostra universitaria. En canto á cualificación académica do alumnado, observam os perf ís claramente diferenciados nas diversas tit ulacións, dando lugar a unha corr elación moderada entre ambas as variables ( r η = ,473 na mostra de bacharelato e r η = ,609 na mostra universitaria). Na mostra universitaria queda constancia d as altas cualificacións do alum nado que accede realmente a Medicina. No caso dos bachareis hai un 40% que a escolle igualm ente como primeira preferencia sen ser estudantes de notas altas. A carreira de Ps icoloxía, dende a r ealidade universitaria, está composta por alumnado de aprobado e de nota ble, mentres que no bacharelato observamos que é escollida fundamentalm ente por est udantes de aprobado. É dicir, os universitarios de Medic ina e os de Psicoloxía amosan un perfil académico máis alto que os respectivos bachareis que aspiran a tales carreiras. Nas restantes titulacións dáse unha maior similitude nos valores promedio obtidos polos bachareis e universitarios. En ADE son minoritarios os estudantes de notable alto e de sobresaliente. Enxeñaría Industrial está constituída en gran parte por es tudantes de aprobado. A continu ación séguenlles os de notable, no caso da mostra universitaria, e os de sobresaliente , na de bacharelato. No que respecta a Dereito, sobresaen os universitarios que accederon c unha cualificación de aprobado, seguidos polos de notabl e, mentres que a composición da mostra dos bachareis é lixeiramente máis heteroxénea, contando, así e todo, cunha alta porcentaxe de alumnado de aprobado. Se nos retrotraemos a etapas escolares anteriores, xa a d v e r t i m o s c e r t a a s o c i a c i ó n entre a cualificación global obtid a e n 4 º d a E S O e a p o s t e r i o r escolla dos estudos universitarios: é moderada na mostra de bacharelato ( r η =,434) e baixa na mostra universitaria ( r η =,366). Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego  262  5.2.  OPCIÓNS  DE  ESTUDOS  CONTEMPLADAS  E  ELEMENTOS  DA  ESCOLLA  Consideramos que o suposto de liberdade é indispensable para ex plicar a escolla da carreira (Latiesa, 1989), de aí que diferenciemos dúas situacións: a do alumnado que a elixe como primeira opción e a do alumnado que a escolle noutras posi cións (segunda, terceira, cuarta ou máis). Esta di stinción terase en conta para os dous p rimeiros apartados, onde se abordan aspectos como a crenza de escoller realmente a titulaci ón desexada e o momento dende o que xorde o i nterese po los estudos. A continuación repa ramos no coñecemento que o alumnado c onsidera ter sobre diferentes cuestións relativas á c arreira: as materias a tratar, a duración dos estudos, a nota de acceso, etc. Os seguintes apart ados céntranse na orientación académico-profesional recibida p or parte do centro educativo e na busca de inform ación que o alumnado levou a cabo pola súa conta para a escolla dos estudos . Por último, analízase o grao de satisfacción dos estudantes univ ersitarios coa elección real izada. Cabe puntualizar que nos apartados 5.2.1 e 5.2.2 empréganse dis tintas submostras para efectuar as análises segundo as carreiras son escollidas como p rimeira ou segunda opción. No apartado 5.2.1 contamos con 153 bachareis (Submostra B1) e 219 universitarios (Submostra U1) que e lixen algunha das cinco carreiras como primeira opción . No apartado 5.2.2 son 71 bachareis (Submo stra B2) e 41 uni versitarios (Subm ostra U2) que escollen algunha das cinco carreiras como segunda opción ou m áis. No resto dos apartados a s análises efectúanse seguindo a pauta xeral do Capítulo 5, con base nos 153 estudant es de 2º de bacharelato (Submostra B1) e nos 260 estudantes de 1º curso de universidade (Mostra U). 5.2.1.  Carreiras  escollidas  como  primeira  opción  Como quedou exposto no Capítulo 4 (Apartado 4.1.3), arredor dun 25% do total do alumnado de bacharelato escolle como primeira opción algunha da s cinco carreiras que aquí nos ocupan (153 suxeitos). Ademais, por parte do alum nado que m anexa unha segunda alternativa, son elixidas por un 18% (71 suxeitos; véxase o Apd o. 5.2.2). Así pois, se tomamos como referencia a submostra dos bachareis que teñen alg unha destas cinco carreiras entre as súas alternativas, at opámonos cun 68% que as escolle c omo primeira opción, mentres que constitúen a segunda preferencia para arredor dun 32%. Como se observa no Cadro 5.3, Medicina alberga a porcentaxe máis alta de alumnado que a elixe como primeira opción, seguida por Dereito. En cambio, ADE é a titulación que congrega a porcentaxe máis alta de alumnado que a escolle en segundo lugar. Como veremos no Capítu lo 6, algúns estudantes de Capítulo 5  A escolla das c inco carreiras    263   ADE r evelan unha tendencia latente sobre a escolla desta carrei ra como segunda opción pola falta de nota para acceder a outra s titulacións con requisitos de entrada máis esixentes. Na mostra universitaria advertimos que un 84% do alumnado está a cursar os estudo s que tiña como primeira opción. Parécenos un d ato positivo tendo en conta que o axuste entre a opción desexada e a alternativa á que realmente se accede é un bo preditor da permanencia na carreira e dun mellor rendemento académico que o acadado polos estudantes que non cursan a súa primeira preferencia de estudos (Rodríguez, Fita e Torrado, 2004). Quizais, entón, o 16% do alumnado que cursa a súa segunda ou posteriores opcións (41 suxeitos, véxase o Apdo. 5.2.2) podería ser un colectivo po tencialmente necesitado dunha orientación académico- profesional co gallo de, a ntes de efectuar a escolla dos estudo s universitarios, analizar as súas posibilidades form ativas e facili tar unha tom a de decisións aco rde coas súas preferencias. Cadro 5.3. Orde de preferencia n a que foron escollida s as carre iras Gráfica C5.3 . Orde de p referencia na que foron escollidas as carreiras Táboa C5.3 . Orde de pr eferencia na que foron escollidas as carreiras Atendendo ás carreiras en concreto, destaca Medicina pola total idade dos estudantes que a escollen como primeira opción, seguida por Enxeñaría Indu strial. En cambio, Dereito é a titulación que conta cunha por centaxe máis alta de alumnado q ue a elixe como segunda opción ou máis. Esta circunstancia pode vir explicada polo feit o de que Dereito é unha carreira que non ten númerus clausus e quizais o alumnado que non deu entrado na súa primeira preferencia, opte por esta outra que presenta maior fa cilidade de acceso. Ou ben, como ilustran varios entrevistado s no Capítulo 6, obedece a un cambio de decisión polas 2º de bacharelato Categorías de resposta 1º de univ ersidade ADE Enx.Ind. Medic. Psicol. Dereito ADE Enx.Ind. Medic. Psicol. Dereito 57 37 38 46 46 n 111 36 28 40 45 61,4 64,9 78,9 67,4 71,7 1ª opción (%) 82,9 91,7 100 85 71,1 38,6 35,1 21,1 32,6 28,3 2ª ou máis (%) 17,1 8,3 0 15 28,9 ADE Enx.Ind. Medicina Psicoloxía Dereito 2º de bacharelato 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% ADE Enx.Ind. Medicina Psicoloxía Dereito 1ª opción 2ª ou máis 1º de universidade Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego  264  35,9% 47,7% 15% 1,3% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% 55% Moitas Bastantes Poucas Ningunhas mellores perspectivas de emprego e pola maior diversidade de sa ídas profesionais que brinda Dereito en contraste coa primeira opción (com o é o caso de Hist oria). Centrándonos naqueles suxeitos que escollen algunha das cinco carreiras c omo primeira opción, as pretensións do alum nado de bacharelato cara cterízanse por un alto grao de factibilidade (Gráfica 5.3). A maior parte, preto do 84%, vese con bastantes ou moitas posibilidades de cursar a súa primeira opción de estudos (73 e 55 suxeitos, respectivamente). Pola contra, un 16% non ten unha visión tan p ositiva ao resp ecto: 23 estudantes consideran que teñ en poucas posibilid ades e 2 suxeit os, ningunhas. Gráfic a 5.3. Posibilid ades de cursar a 1ª op ción de estudo s (2º de bacharel ato) Máis polo miúdo, en función das carreiras (Cadro 5.4), os que e scollen Dereito son os que ven máis probable estudar a súa opción preferente ( Md =4): bastantes posibilidades para un 42% e moitas para un 55%. Séguenos os de ADE e Enxeñaría Ind ustrial, que presentan un perfil moi similar ( Md =4): un 94% e un 96%, respectivamente, indica bastantes ou moit as posibilidades. A continuación, cun 74%, sitúanse os que aspiran a Psicoloxía, sendo o grupo de maior homoxeneidade nas súas valoracións. Por último, os que escollen Medicina s on os que ofrecen unhas respostas máis dispersas e son os que consideran menos probable cursar tales estudos: non chega a un 57% o que cre ter bastantes ou mo itas posibilidades. Deste xeito, a partir das lixeiras diferenzas obtidas nas respostas d o alumnado, establécese unha correlación moderada e ntre as carreiras e a crenza de ter posib ilidades de estudalas. Podemos apuntar que a diferente valoración das posibilidades po r parte dos aspirantes a cada carreira vén explicada polas circunstancias de acceso. Medicina ten unha alta nota de corte (8,45 no curso 2008-2009). E tamén, pero non tan esixente , Psicoloxía (6,03). Pola contra, Dereito é unha carreira sen límite de prazas tanto para a convocatoria de xuño como para a de setembro, e para ADE e Enxeñaría Industrial só se est ableceu unha nota baixa na Capítulo 5  A escolla das c inco carreiras    265   2º de bacharel ato Dereito Psicoloxía Medicina Enx.Industr ial ADE P1ªO 4 3,5 3 2,5 2 1,5 1 267 391 458 469 convocatoria de setembro (5,83 e 5, respectivamente). Neste sen tido, se analizamos as posibilidades de acceso que o alumnado considera ter con respec to a súa cualificación académica existe unha relación baixa para o conxunto das cinco titulacións, e, atendendo concretamente a cada unha das car reiras, ata chega ser moderadamente alta no caso de Enxeñaría Industrial e Medicina: canto maior é a media de bacharela to, máis posibilidades ven de cursar a súa primeira opción de estudos. Cadro 5. 4 . Posibilidad es de curs ar a 1ª opción de es tudos (2 º de bachare lato ) Gráfica C5.4. Posib ilidades de cursar a 1ª opció n de estudos Táboa C5.4. Posib ilidades de cursar a 1ª opción de estud os Outro aspecto de interese, relacionado coa suposta liberdade de elección, é a crenza de poder escoller realmente a carreira que en verdade se quere (Gráfica 5.4). Arredor dun 84% do alumnado de bacharelato m a nifesta poder elixir os estudo s que verdadeiramente desexa, mentres que na mostra universitaria a porcentaxe é maio r (lém brese que estamos falando dos estudantes que escolleron a carreira como primeira opción): un 92% cre que elixiu a carreira que en verdade quería. Máis en concreto (Cadro 5.5), no que se refire á mostra de bacharelato, os que aspiran a Medicina e a Psicoloxía son os que se mostran máis dubidosos sobre poder escoller os estudos que en verdade queren, en liña coas menores posibilidad e s q u e c o n s i d e r a n t e r . E s t a falta de determinación pode deberse á alta nota de acceso esixi da que restrinxe a oferta de prazas e xéralles incerteza na entrada ás titulacións, xa que a o preguntarlle que estudarían se puidesen escoller sen ningunha limitación (de tipo académico, f amiliar, etc.), a maior parte do Estatís. ADE Enx.Ind. Medicina Psicoloxía Dereito n 35 24 30 31 33 Ẋ 3,37 3,33 2,77 2,90 3,52 S ,598 ,565 ,935 ,651 ,566 Md 3 3 3 3 4 Q ,5 ,5 1 ,5 ,5 Mo 3 3 2 3 4 r η ,402 Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego  266  Si 92,2% Non 7,8% Si 84,3% Non 15,7% alumnado (o 90% en Medicina e preto dun 73% en Psicoloxía) volv e indicar estas mesmas alternativas. En definitiva, son as carreiras que en verdade qu eren facer, pero dubidan se van poder realmente acceder a elas. Por outro lado, observamos que a totalidade dos bachareis que elixen Enxeñaría Industrial cren que poden efectuar a escolla d esexada, seguidos polos de Dereito e ADE. Así pois, observamos unha relación baixa entre a s cinco titulacións e a crenza de pode elixir os estudos que en verdade se queren. Gráfic a 5.4. Crenza de poder escoller os estudos q ue en verdade se queren Pola contra, na mostra universitaria, a correlación resultante é moi baixa, dadas as pequenas diferenzas atopadas entre as diversas titulacións. Cur iosamente é Enxeñaría Industrial onde se concentra a maior proporción de alumnado que non está a cursar a carreira que en verdade quería (15%). Estes preferían outros estudos cor respondentes á área técnica: Enxeñaría Aeronáutica, Arquitect ura ou Enxeñaría Naval e Oceáni ca. As dúas prim eiras requiren dunha nota de acceso alta. Á parte, para cursar Enxeñaría Aeronáutica hai que marchar fóra de Galicia e para Enxeñaría Naval tamén hai que de sprazarse fóra da provincia de Pontevedra, a Ferrol. Por outra banda, case a totalidade do alumnado de Medicina e Dereito manifesta ter elixido os estudos que realmente desexan, excepto dous suxeitos. A opción realmente desexada polo estudante de Medicina era Belas Artes e a do estudante de Dereito era Psicoloxía. Polo que se extrae da análise das entre vistas no Capítulo 6, podemos apuntar que para a opción de Belas Artes non contaba coa aproba ción familiar polas escasas saídas laborais que ofrece esta carreira, xa que nin estaba lim itado pola nota de acceso nin pola vía cursada de bacharelato. Cómpre ter en conta que Belas Artes non require de nota de acceso na convocatoria de xuño (si un 5,14 na convocatoria de s etembro) e é unha carreira á que pode accederse dende calquera modalidade de bacharelato. No outro caso, o feito de non cursar Psicoloxía puido deberse á n o t a d e c o r t e ( e s t e a l u m n o t e n unha nota de acceso de 5,7) 2º de bacharelato 1º de universidade Capítulo 5  A escolla das c inco carreiras    267   ADE Enx.Ind. Medicina Psicoloxía Dereito 2º de bacharelato 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% ADE Enx .Ind. Medicina Psicoloxía Dereito Si Non 1º de universidade ou ben ás recom endacións favorables que recibiu do seu contorno cara a Dereito. Nunha posición intermedia sitúanse ADE e Psicoloxía con porcentaxes q ue non superan o 9%. Para os de ADE as carreiras r ealmente desexadas varían dende algunha s máis afíns ao seu campo de estudo (Dereito Económico-Empresarial e a dobre titulación d e ADE-Dereito) a outras menos próximas como Medicina, Veterinaria, Xornalism o, Deseño M ultimedia e Gráfico, ou ensinanzas especiais como Artes Plásticas e Deseño. Os estudant es de Psicoloxía realmente querían facer Medicina, Comunicación Audiovisual e Arte Dramáti ca. Nalgúns casos, a entrada aos estudos ansiados pui d o v e r s e r e s t r i nxida pola nota de corte; noutros, quizais obedeceu á falta de apoio dende o seu contorno fam iliar. Este t ipo de casuística s serán analizadas no capítulo seguinte. Cadro 5. 5 . Crenza de escoller os estud os que en verdade se queren Gráfica C5.5 . Crenza de e scoller os est udos que en verdade se que ren  Táboa C 5.5 . Crenza de escoller os est udos que en v erdade se quere n 2º de bacharelato Categorías de respost a 1º de univ ersidade ADE Enx.Ind. Medic. Psicoloxía Dereito AD E Enx.Ind. Medic. Psicoloxía Dereito 35 24 30 31 33 n 92 33 28 34 32 94,3 100 66,7 64,5 97 Si (%) 92,4 84,8 96,4 91,2 96,9 5,7 0 33,3 35,5 3 Non (%) 7,6 15,2 3,6 8,8 3,1 ,389 C ,138 Á parte da súa primeira preferencia, boa parte do alumnado cont empla outros estudos como segunda opción : preto dun 76% dos bachareis e un 84% dos universitarios (Tábo as 5.3 e 5.4). Hai, entón, unha maior porcentaxe de alumnado universitario que manexou unha segunda opción de estudos por se acaso non accedía á súa primei ra preferencia: oito puntos porcentuais por enriba dos bachareis. Isto dá pé a pensar que a t a t o m a r a d e c i s i ó n f i n a l , a t a o momento no que se cubre o formulario da preinscrición, o alumna do segue realizando unha busca de alternativas. Desta maneira, o alumnado de bacharelato , que aínda está no 2º Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego  268  cuadrimestre do curso, aínda conta con certa marxe de tempo ata o mom ento da preinscrición para pensar en segundas opcións. Con respecto ao alumnado de bacharelato, as carreiras de ADE e Mestre, seguidas de Ciencia Política, Economía, Psicoloxía e Publicidade son as opc ións maioritarias. En función das titulacións hai que ser cautos na interpretación das porcen taxes por mor da súa inestabilidade, dado que son grupos de tamaños diferentes. Os q ue optan por ADE s on os que menos teñen reparado nunha segunda opción de estudos (un 34%). Fundamentalmente prefiren Publicidade, Dereito Económico-Em presarial e logo Econ omía. O alumnado que ten pensado escoller Enxeñaría Indust rial indica principalmente Enx eñaría de Ca miños, Canais e Portos e tamén Enxeñaría Técnica Industrial, Arquitectura e Enx eñaría de Minas. As carreiras que conforman a segunda preferencia para os que aspiran a Medic ina son Odontoloxía, Enfermaría e Farmacia. No que se refire a Psicoloxía, cabe dest acar as titulacións de Mestre e Tradución e Interpretación como as máis escollidas. Por último, os de D ereito son os q ue máis teñen pensado nunha segunda opción de estudos (só un 3% non a t en). Decántanse, sobre todo, por Ciencia Política e Psicoloxía, así como por ADE, Medi cina, Xornalism o e Historia. Atendendo á mostra universitaria , aparece a carreira de Economí a como a opción máis escollida polo alumnado en xeral. Tal resultado débese ao maior número de estudantes de ADE que compoñen a nosa mostra, que son os que elixen maiorment e Economía. Para os de Enxeñaría Industrial a opción pref erente é Enxeñaría Técnica In dustrial. Odontoloxía sobresae para o alumnado de Medicina, mentres que para o de Psicoloxía d estacan as titulacións de Mestre e Pedagoxía. Entre as opcións máis escollidas polos estu dantes de Dereito atópanse Economía, Ciencias Empresariais, M edicina, Ciencia Política e d a Administración e Administración e Dirección de Emp resas. No entanto, preto da me tade deste alumnado non considerou unha segunda opción de estudos: algo que non sorpren de ao ser unha carreira que non ten establecido unha nota de corte e non ten límite de praz as. Deste xeito, os estudantes non esperan ter p roblemas no acces o á carreira e xa non prevén outra alternativa de estudos. O q u e s i s o r p r e n d e é a d i v e r x e n c i a e x i s t e n t e e n t r e e s t e s e o s b a c h a r e i s q u e a s p i r a n a D e r e i t o , tendo en conta que, de todo o conxunto de estudantes de bachare lato, son os que máis manexan unha segunda opción de e studos. Dado que en principio n on terían problema de acceso á súa primeira preferencia, neste comportamento do alumn ado de bacharelato pode estar latente unha dualidade de intereses que desdobra as súas escollas en Dereito e outras carreiras. Capítulo 5  A escolla das c inco carreiras    269  Táboa 5. 3. Estudos que o alum nado pensa e scoller com o 2ª opció n (2º de ba charelato) Estudos Total AD E Enx.Ind. Medicina Psicoloxía Dereito n 153 35 24 30 31 33 Sen 2ª opción (%) 24,2 34,3 25 30 29 3 U: Admón. e Direc. Empresas (%) 3,9 0 0 3,3 6,5 9,1 U: Mestre (%) 3,9 2,9 0 0 12,9 3 U: Ciencia Política e da Admón. (%) 3,3 0 0 0 0 15,2 U: Economía (%) 3,3 8,6 0 0 0 6,1 U: Psicoloxía (%) 3,3 0 0 3,3 0 12,1 U: Publicidade e Relacións Públicas (%) 3,3 11,4 0 0 0 3 U: Dereito (%) 2,6 2,9 0 6,7 3,2 0 U: Dereito Económico-Empresarial (%) 2,6 11,4 0 0 0 0 U: Enx. de Camiños, Canais e Portos (%) 2,6 0 16,7 0 0 0 U: Enx. Técnica Industrial (%) 2,6 0 12,5 0 0 3 U: Medicina (%) 2,6 0 4,2 0 0 9,1 U: Xornalismo (%) 2,6 2,9 0 0 0 9,1 U: Odontoloxía (%) 2,6 0 0 13,3 0 0 U: Arquitectura (%) 2,0 0 12,5 0 0 0 U: Enfermaría (%) 2,0 0 0 10 0 0 U: Enxeñaría de Minas (%) 2,0 0 12,5 0 0 0 U: Farmacia (%) 2,0 0 0 10 0 0 U: Historia (%) 2,0 0 0 0 0 9,1 U: Pedagoxía (%) 2,0 2,9 0 0 6,5 0 U: Tradución e Interpretación (%) 2,0 0 0 0 9,7 0 U: Bioloxía (%) 1,3 0 0 0 6,5 0 U: Dereito + ADE (%) 1,3 0 0 0 0 6,1 U: Dereito + Políticas (%) 1,3 0 0 3,3 0 3 U: Educación Social (%) 1,3 0 0 0 6,5 0 U: Enxeñaría Ind ustrial (%) 1,3 2,9 0 3,3 0 0 U: Enxeñaría Química (%) 1,3 0 0 6,7 0 0 U: Socioloxía (%) 1,3 0 0 0 6,5 0 FP: Mantemento vehículos autoprop. (%) 1,3 0 8,3 0 0 0 U: ADE + Dereito (%) 0,7 2,9 0 0 0 0 U: ADE + Marketing (%) 0,7 2,9 0 0 0 0 U: Arqueoloxía (%) 0,7 0 0 0 0 3 U: Belas Artes (%) 0,7 2,9 0 0 0 0 U: Biotecnoloxía (%) 0,7 0 0 0 0 3 U: Ciencias Ambientais (%) 0,7 0 0 3,3 0 0 U: Ciencias Criminolóxicas (%) 0,7 2,9 0 0 0 0 U: Ciencias Empresariais (%) 0,7 2,9 0 0 0 0 U: Enxeñaría Telecomunicacións (%) 0,7 0 4,2 0 0 0 U: Enxeñaría Informática (%) 0,7 0 4,2 0 0 0 U: Fisioterapia (%) 0,7 0 0 3,3 0 0 U: Filosofía (%) 0,7 0 0 0 3,2 0 U: Investig. e Técnicas de Mercado (%) 0,7 2,9 0 0 0 0 U: Psicopedagoxía (%) 0,7 0 0 0 3,2 0 U: Traballo Social (%) 0,7 0 0 0 0 3 U: Turismo (%) 0,7 0 0 0 3,2 0 U: Xestión Empresas Hostaleiras (%) 0,7 2,9 0 0 0 0 U: Veterinaria (%) 0,7 0 0 3,3 0 0 EE: Artes Plásticas (%) 0,7 0 0 0 3,2 0 Total (%) 100 100 100 100 100 100 Nota . U: Carr eira universitaria ; FP: F ormación Pr ofesi onal; EE: Ensin anzas Especi ais. Algunhas claves para c omprender a escolla dos estu dos universi t arios polo alumnado galego  276  Dos 390 alumnos/as de bacharelat o que tiñan pensado nunha segun da alternativa (arredor do 62% do total), o 18% ( 71 suxeitos) escolle como seg unda opción algunha das carreiras obxecto do noso estudo (véxase a T áboa 4.4 no Apartad o 4.1.3). Centrándonos nestas cinco titulacións (Táboa 5.5), observamos que ADE é a má is elixida como segunda opción, tendo en conta que o alu mnado que opta por esta carreir a conform a o 31% da submostra, mentres que Medicina é a que m enos (ao redor do 11%) . No m edio quedan Psicoloxía (21%), seguida de Enxeñaría Industrial e Dereito (ca da unha cun 18%). Na mostra dos estudantes univers itarios, como avanzamos anterio rmente no Apartado 5.2.1, hai 41 suxeitos que non están a cursar a súa primeira op ción de estudos. O maior número de alumnado que compón esta submostra é de ADE e Dereito : arredor dun 4 6% e dun 32%, respectivamente. A continuación, con porcentaxes moito mái s baixas, aparecen Psicoloxía (preto do 15%) e Enxeñaría Industrial ( 7%). En Medicina non se dá ningún caso que estea na carreira sen ser a súa opción prioritaria. Centrándonos na composición de cada unha das titulacións, obser vamos que arredor dun 74% do alumnado de ADE escolleuna como segunda opción, send o a cuarta opción ou máis para un 21% (4 suxeitos). En canto a Enxeñaría Industrial, contamos c unha persoa que a elixiu en segundo lugar e con dous suxeitos para os que ocupou a terceira posición. Polo xeral, para o alumnado de Psicoloxía esta carreira constituíu a súa segunda preferencia (5 suxeitos); só para un suxeito foi a súa terceira opción. Curios am ente, en Dereito atopámonos cunha porcentaxe similar de alumnado que a escolleu como segund a opción (5 suxeitos), terceira (4 suxeitos) e cua rta ou máis (4 suxeitos). Táboa 5. 5. Posic ión ocupada pol os estudos que non s on a prim eira preferen cia Nota : Púxose un guión, “-”, para indi car que non se preguntaron tal es cuestións ao alumnado de 2º de bacharelato, de aí que o 100% d as respostas se c oncentre totalmente n a segunda opción d e estudos. En canto á crenza de poder escoller realmente a carreira que en verdade se q u e r e (Gráfica 5.7), un 87% do alumnado de bacharelato manifesta pode r elixir os estudos que desexa. Na mostra universitaria, obviamente, ao non estar cursa ndo a carreira que os estudantes tiñan como primeira preferencia, a crenza de estudar o q u e e n v e r d a d e q u e r e n difire moito con respecto á situación derivada de escoller a ca rreira como primeira opción: neste caso, ao redor do 63% c onsidera que non puido escoller os estudos desexados. 2º de bacharelato Categorías de resposta 1º de universidade ADE Enx.Ind. Medic. Psicol. Dereito ADE Enx.Ind. Medic. Psicol. Dereito 22 13 8 15 13 n 19 3 0 6 13 100 100 100 100 100 Segun da opción (%) 73,7 33,3 0 83,3 38,5 - - - - - Terceira opción (%) 5,3 66,7 0 16,7 30,8 - - - - - Cuarta ou máis (%) 21,1 0 0 0 30,8 [Document text truncated for crawler view.]