scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

El monumento al campesino desconocido. Musealización popular de la tecnología agraria de la segunda onda de la industrialización (1890-1940) en Galicia

Esperante Paramos, Bruno

Abstract

Al igual que los monumentos al soldado desconocido, uno puede pasear por Galicia y observar en muchos lugares públicos, delante de casas particulares o mesones de comida, lo que podría pasar perfectamente por espacios de memoria al campesino desconocido. Obviamente, en vez de un soldado de piedra lo que tenemos es un registro material formado por maquinaria agrícola mecanizada de la segunda onda de la industrialización (1890-1940). Reflexionaremos sobre esto y sobre cómo se han construido estos espacios de memoria, del discurso de identidad y, por supuesto, de su alteridad.

Full text

Identitatea, Alteritatea eta Arkeologia Monografikoa Identidad, Alteridad y Arqueología ISSN: 2174-856X N.6.Zk.2016 Monográfico ArkeoGazte Revista de Arqueología - Arkeologia Aldizkaria REVISTA ARKEOGAZTE/ARKEOGAZTE ALDIZKARIA Nº 6, año 2016. urtea 6. zk. Monográfico: Identidad, Alteridad y Arqueología / Monografikoa: Identitatea, Alteritatea eta Arkeologia CONSEJO DE REDACCIÓN/ERREDAKZIO BATZORDEA Ainhoa Aranburu Mendizabal (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Miren Ayerdi (Asociación Arkeogazte Elkartea) Sara de Francisco (Universidad de Valladolid) Amaya Echazarreta Gallego (Asociación Arkeogazte Elkartea) Begoña Hernandez Beloqui (Asociación Arkeogazte Elkartea) Hugo H. Hernández (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Marta Pérez Angulo (Asociación Arkeogazte Elkartea) Aitor Sánchez López de Lafuente (Asociación Arkeogazte Elkartea) Izaskun Sarasketa Gartzia (Asociación Arkeogazte Elkartea) Carlos Tejerizo García (INCIPIT-CSIC) COMITÉ CIENTÍFICO/BATZORDE ZIENTIFIKOA Xurxo Ayán (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Belén Bengoetxea Rementeria (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Margarita Díaz-Andreu (ICREA-Universitat de Barcelona) Javier Fernández Eraso (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Margarita Fernández Mier (Universidad de León) Alfredo González Ruibal (INCIPIT-CSIC) Juan Antonio Quirós Castillo (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) Manuel Santonja Gómez (CENIEH Burgos) Alfonso Vigil-Escalera Guirado (Universidad del País Vasco/Euskal Herriko Unibertsitatea) TRADUCCIÓN/ITZULPENA Ainhoa Aranburu Mendizabal Miren Ayerdi Amaya Echazarreta Gallego Begoña Hernandez Beloqui Izaskun Sarasketa Gartzia MAQUETACIÓN Y DISEÑO/MAKETAZIOA ETA DISEINUA Amaya Echazarreta Gallego Begoña Hernández Beloqui Hugo H. Hernández Carlos Tejerizo García EDITADO POR ARKEOGAZTE-K EDITATUA REVISTA ARKEOGAZTE es una revista científica de ARQUEOLOGÍA, editada por ARKEOGAZTE: ASOCIACIÓN DE JÓVENES INVESTIGADORES EN ARQUEOLOGÍA PREHISTÓRICA E HISTÓRICA con periodicidad anual y en la que los originales recibidos son evaluados por revisores externos mediante el sistema conocido como el de doble ciego. Se compone de las siguientes secciones: MONOGRÁFICO, VARIA, ENTREVISTA, RECENSIONES y publica trabajos originales de investigación en torno a una temática definida, trabajos originales de temática arqueológica libre, notas críticas de trabajos arqueológicos actuales o entrevistas a personalidades científicas de la Arqueología. Los originales se publican en castellano, euskera, inglés, portugués, gallego, catalán francés e italiano. El Consejo de Redacción puede admitir originales remitidos en italiano, portugués, francés, gallego y catalán. DIRECCIÓN/HELBIDEA Taller y depósito de materiales de arqueología (UPV/EHU), c/Fco. Tomás y Valiente, s/n, 01006 Vitoria-Gasteiz. arkeogazterevist[email protected]. PÁGINA WEB/WEB ORRIA www.arkeogazte.org/arkeogazterevista ARKEOGAZTE ALDIZKARIA, ARKEOLOGIA aldizkari zientifikoa da, ARKEOGAZTE: HISTORIAURREKO ETA GARAI HISTORIKOKO ARKEOLOGIA IKERTZAILE GAZTEEN ELKARTEAk argitaratua eta urtean behin kaleratzen dena. Jasotako originalak kanpoko zuzentzaileen bidez ebaluatzen dira bikun itsua deritzon sistemari jarraituz. Aldizkaria hurrengo atalek osatzen dute: MONOGRAFIKOA, VARIA, ELKARRIZKETA, AIPAMENAK, hau da, zehaztutako gai baten inguruko ikerketa lan originalak, edozein gai arkeologikoari buruzko lan originalak, egungo lan arkeologikoen nota kritikoak edo Arkeologiaren munduko pertsona zientifikoei egindako elkarrizketak argitaratuko dira. Originalak gazteleraz, euskaraz eta ingelesez argitaratuko dira. Erredakzio Batzordeak italieraz, portugaldarrez, frantsesez, galizieraz eta katalunieraz idatzitako originalak onar ditzake. Creative Commons ÍNDICE EDITORIALA/EDITORIAL….................................................................................................................................9-19 EDITORIAL…………………………………………………………...............................……………………………………………................……20-26 MONOGRÁFICO: IDENTIDAD, ALTERIDAD Y ARQUEOLOGÍA Sobre Identidad/Alteridad y el estudio del pasado. Una introducción ALMUDENA HERNANDO GONZALO......................……...........................................……..…….…….…….…….…….…............29-36 El otro bajo tierra: reflexiones sobre identidad, alteridad y Arqueología TOMÁS AGUILERA DURÁN y ALICIA VIAÑA GUTIÉRREZ..................................................................................………….37-54 Roma no es suficiente. La invención del origen ibérico en el relato identitario de Valencia TONO VIZCAÍNO ESTEVAN.....................................................................................................................................………55-73 (Des)orientalizando España: el “otro” desde dentro BEATRIZ MARÍN-AGUILERA......................................................................................................................................75-89 La identidad de la oligarquía alicantina a través de la arquitectura residencial decimonónica de La Huerta. Un caso de estudio central MARÍA-TERESA RIQUELME-QUIÑONERO..............................................................................................................…….91-108 El monumento al campesino desconocido. Musealización popular de la tecnología agraria de la segunda onda de la Industrialización (1890-1940) en Galicia BRUNO ESPERANTE PARAMOS.................................................................................................................................109-120 ENTREVISTA Identidad y Etnicidad en la Arqueología actual: Entrevista con Susanne Hakenbeck....................................................123-129 VARIA Ollas, pastos y escondrijos. Análisis de poblamiento y la explotación de los recursos en la alta montaña pirenaica durante el II milenio cal ANE MANUEL QUESADA CARRASCO........………......................……......................……................................................……….133-153 La pervivencia del paisaje megalítico en el Norte de la Península Ibérica. Una introducción a los casos documentados durante la Prehistoria Reciente (II-I milenio ANE) YOLANDA COSTELA MUÑOZ............................................................................................................................……...155-170 II Concurso de Trabajos Fin de Grado de Revista ArkeoGazte: El despoblado de La Peguera (El Berguedà, Barcelona). Una Arqueología de la Industrialización LAIA GALLEGO VILA...................................................................................................................................................171-191 RECENSIONES Revisando los Clásicos: Arqueología de la Identidad, de Almudena Hernando ENRIQUE MORAL DE EUSEBIO..........................................................................……….................………........……………195-201 Arte rupestre paleolítico en la Cueva de La Covaciella (Inguanzo, Asturias), de Marcos García Díez, Blanca Ochoa y José Adolfo Rodríguez Asensio ALBERTO LOMBO MONTAÑÉS...........................................………………………………………………………………...……..............203-205 Identidad y etnicidad en Hispania. Propuestas teóricas y cultura material en los siglos V-VIII, de Juan Antonio Quirós Castillo y Santiago Castellanos García SARA MARIA SENA-ESTEVES PRATA...........................................................................................................................207-212 Memorias sujetadas. Hacia una lectura crítica de los procesos de memorialización, de Soledad Biassatti y Gonzalo Compañy AITZIBER GONZÁLEZ GARCÍA..........................................………………………………………………..........................………….213-216 Arqueología Pública en España, de Jaime Almansa Sánchez SEBASTIÁN PIEDRABUENA FERNÁNDEZ......….......………………..............…..................…............................………….217-220 REVISTA ARKEOGAZTE ALDIZKARIA Nº 6, año 2016. urtea 6. zk. Monográfico: Identidad, Alteridad y Arqueología Monografikoa: Identitatea, Alteritatea eta Arkeologia Monographic: Identity, Alterity and Archaeology AURKIBIDEA EDITORIALA/EDITORIAL…..........................................................................................................................................9-19 EDITORIAL…………………………………………………………...............................……………………………………………................……20-26 MONOGRAFIKOA: IDENTITATEA, ALTERITATEA ETA ARKEOLOGIA Identitatea/alteritatea eta iraganaren ikerketari buruz. Sarrera bat ALMUDENA HERNANDO GONZALO.........................……...........................................……..…….…….…….…….…….…...........29-36 Bestea lurperatu: identitateari, alteritateari eta arkeologiari buruzko gogoetak TOMÁS AGUILERA DURÁN y ALICIA VIAÑA GUTIÉRREZ..................................................................................………….37-54 Erroma ez da nahikoa. Valentziako kontaera identitarioko jatorri iberiarraren asmaketa ANTONIO VIZCAÍNO ESTEVAN...............................................................................................................................………55-73 Espainiaren (ez)orientalizazioa: “Bestea”barrutik BEATRIZ MARÍN-AGUILERA......................................................................................................................................75-89 Alakanteko oligarkiaren nortasuna, XIX. mendeko baratzetako etxebizitzen arkitekturaren bidez. Ikerketa kasu zentrala MARÍA-TERESA RIQUELME-QUIÑONERO..............................................................................................................…….91-108 Laborari ezezagunari monumentua. Industrializazioko bigarren olatuaren nekazaritzako teknologiaren herri musealizazioa Galizian (1890-1940) BRUNO ESPERANTE PARAMOS.................................................................................................................................109-120 ELKARRIZKETA Identitatea eta Etnizitatea gaur egungo Arkeologian: Susanne Hakenbeckekin elkarrizketa........................................123-129 VARIA Lapikoak, belardiak eta ezkutalekuak. II. milurtean cal ANE zehar goi-mendi pirinearreko populamenduen eta errekurtsoen ustiakuntzaren inguruko analisia MANUEL QUESADA CARRASCO........………......................……......................……................................................……….133-153 Penintsula Iberiarreko Iparraldeko paisaia megalitikoaren biziraupena. Azken Historiaurrean (II-I milurte GGA) dokumentatutako kasuen sarrera YOLANDA COSTELA MUÑOZ............................................................................................................................……...155-170 ArkeoGazte Aldizkariko Gradu Amaierako II. Lehiaketa: Peguera-ko herri hustua (El Berguedà, Bartzelona). Industrializazioko arkeologia LAIA GALLEGO VILA...................................................................................................................................................171-191 AIPAMENAK Klasikoak berrikusten: Almudena Hernando-ren Arqueología de la Identidad ENRIQUE MORAL DE EUSEBIO..........................................................................……….................………........……………195-201 Marcos García Díez, Blanca Ochoa eta José Adolfo Rodríguez Asensio-ren Arte rupestre paleolítico en la Cueva de La Covaciella (Inguanzo, Asturias) ALBERTO LOMBO MONTAÑÉS...........................................………………………………………………………………...……..............203-205 Juan Antonio Quirós Castillo eta Santiago Castellanos García-ren Identidad y etnicidad en Hispania. Propuestas teóricas y cultura material en los siglos V-VIII SARA MARIA SENA-ESTEVES PRATA...........................................................................................................................207-212 Soledad Biassatti eta Gonzalo Compañy-ren Memorias sujetadas. Hacia una lectura crítica de los procesos de memorialización AITZIBER GONZÁLEZ GARCÍA...................................................………....……………………………..........................………….213-216 Jaime Almansa Sánchez-en Arqueología Pública en España SEBASTIÁN PIEDRABUENA FERNÁNDEZ......….......………………..............…..................…............................………….217-220 REVISTA ARKEOGAZTE ALDIZKARIA Nº 6, año 2016. urtea 6. zk. Monográfico: Identidad, Alteridad y Arqueología Monografikoa: Identitatea, Alteritatea eta Arkeologia Monographic: Identity, Alterity and Archaeology INDEX EDITORIALA/EDITORIAL….................................................................................................................................9-19 EDITORIAL…………………………………………………………...............................……………………………………………................……20-26 MONOGRAPHIC: IDENTITY, ALTERITY AND ARCHAEOLOGY About identity/alterity and the study of the past. An introduction ALMUDENA HERNANDO GONZALO.........................……...........................................……..…….…….…….…….…….…...........29-36 The other underground: reflections on identity, alterity and archaeology TOMÁS AGUILERA DURÁN y ALICIA VIAÑA GUTIÉRREZ..................................................................................………….37-54 Rome is not enough. The invention of the Iberian origin in the narrative identity of Valencia ANTONIO VIZCAÍNO ESTEVAN...............................................................................................................................………55-73 (De)orientalising Spain: The “other” from within BEATRIZ MARÍN-AGUILERA......................................................................................................................................75-89 The identity of Alicante’s oligarchy through the nineteenth-century residential architecture of the garden. A central case study MARÍA-TERESA RIQUELME-QUIÑONERO..............................................................................................................…….91-108 The monument to the unknown peasant. Popular musealization of agricultural technology from the second wave of industrialization (1890-1940) in Galicia BRUNO ESPERANTE PARAMOS.................................................................................................................................109-120 INTERVIEW Identity and Ethnicity in current Archaeology: Interview with Susanne Hakenbeck.....................................................123-129 VARIA Pots, pastures and crannies. Analysis of settlement and utilization of resources in the high Pyrenees during the second millennium cal BCE MANUEL QUESADA CARRASCO........………......................……......................……................................................……….133-153 The permanence of megalithic landscape in the north of Iberian Peninsula. An introduction to the documented cases during the Late Prehistory (II-I millennium ANE) YOLANDA COSTELA MUÑOZ............................................................................................................................……...155-170 Second ArkeoGazte Journal Degree Works Contest: The deserted village of Peguera (El Berguedà, Barcelona). Archaeology of industrialization LAIA GALLEGO VILA...................................................................................................................................................171-191 REVIEWS Reviewing the Classics: Almudena Hernando’s Arqueología de la Identidad ENRIQUE MORAL DE EUSEBIO..........................................................................……….................………........……………195-201 Marcos García Díez, Blanca Ochoa and José Adolfo Rodríguez Asensio’s Arte rupestre paleolítico en la Cueva de La Covaciella (Inguanzo, Asturias) ALBERTO LOMBO MONTAÑÉS...........................................………………………………………………………………...……..............203-205 Juan Antonio Quirós Castillo and Santiago Castellanos García’s Identidad y etnicidad en Hispania. Propuestas teóricas y cultura material en los siglos V-VIII SARA MARIA SENA-ESTEVES PRATA...........................................................................................................................207-212 Soledad Biassatti and Gonzalo Compañy’s Memorias sujetadas. Hacia una lectura crítica de los procesos de memorialización AITZIBER GONZÁLEZ GARCÍA...................................................………....……………………………..........................………….213-216 Jaime Almansa Sánchez’s Arqueología Pública en España SEBASTIÁN PIEDRABUENA FERNÁNDEZ......….......………………..............…..................…............................………….217-220 REVISTA ARKEOGAZTE ALDIZKARIA Nº 6, año 2016. urtea 6. zk. Monográfico: Identidad, Alteridad y Arqueología Monografikoa: Identitatea, Alteritatea eta Arkeologia Monographic: Identity, Alterity and Archaeology Monografikoa Identitatea, Alteritatea eta Arkeologia Identidad, Alteridad y Arqueología Monográfico Revista Arkeogazte Aldizkaria Nº 6, pp. 109-120, año 2016 Recepción: 02-VI-2016; Revisión: 08-VII-2016; Aceptación: 27-VII-2016 ISSN: 2174-856X EL MONUMENTO AL CAMPESINO DESCONOCIDO. MUSEALIZACIÓN POPULAR DE LA TECNOLOGÍA AGRARIA DE LA SEGUNDA ONDA DE LA INDUSTRIALIZACIÓN (1890-1940) EN GALICIA Laborari ezezagunari monumentua. Industrializazioko bigarren olatuaren nekazaritzako teknologiaren herri musealizazioa Galizian (1890-1940) The monument to the unknown peasant. Popular musealization of agricultural technology from the second wave of industrialization (1890-1940) in Galicia Bruno Esperante Paramos (*) Resumen: Al igual que los monumentos al soldado desconocido, uno puede pasear por Galicia y observar en muchos lugares públicos, delante de casas particulares o mesones de comida, lo que podría pasar perfectamente por espacios de memoria al campesino desconocido. Obviamente, en vez de un soldado de piedra lo que tenemos es un registro material formado por maquinaria agrícola mecanizada de la segunda onda de la industrialización (1890-1940). Reflexionaremos sobre esto y sobre cómo se han construido estos espacios de memoria, del discurso de identidad y, por supuesto, de su alteridad. Palabras clave: Historia agraria, Maquinaria agrícola, Campesinado, Patrimonio, Memoria colectiva. Laburpena: Soldadu ezezagunei eginiko monumentuekin gertatzen den bezala, posible da Galiziatik paseatzea eta hainbat leku publikoetan, etxe pribatu edo jatetxeen aurrean, dudarik gabe baserritar ezezagunen memoriari eginiko espazioak izan ahal direnak topatzea. Zalantzarik gabe, harrizko soldadu bat topatu beharrean, industrializazioaren bigarren boladaren (1890-1940) nekazal makinaria mekanizatuz osatutako erregistro materiala topatzen dugu. Honen inguruan hausnartuko dugu, baita espazio hauen sorketaren inguruan, identitatearen diskurtsoaz eta, noski, euren alteritateaz. Hitz-gakoak: Nekazal historia, Nekazal makinaria, Baserritarrak, Ondarea, Memoria kolektiboa. (*) Doctorando en el Grupo de Investigación HISTAGRA. Faculdade Xeografía e Historia. Universidade de Santiago de Compostela. Praza da Universidade, 1. Santiago de Compostela, Galicia. bruno.esperant[email protected]. 109 B. Esperante Paramos Revista Arkeogazte, 6, 2016, pp. 109-120 110 Sección monográfica: “Identidad, Alteridad y Arqueología” Abstract: As monuments to the Unknown Soldier, people can walk around Galicia and observe in many public places, in front of private houses or taverns what could be easily interpreted as memory spaces to unknown peasant. Obviously, instead of a stone soldier, what we have is a material record consisting of mechanized agricultural machinery of the second wave of industrialization (1890-1940). We will reflect on this point and on how this memory, identity discourse and, of course, their otherness spaces have been built. Keywords: Agrarian History, Agricultural machinery, Peasantry, Heritage, Collective memory. 1. El monumento al campesino desconocido Ya han pasado unos años desde que recogí en Galicia el material de campo del que os voy a hablar en este artículo. Se trata de una colección fotográfica de la que sólo veréis una pequeña parte acerca de maquinaria agrícola restaurada. Junto a esto, también se han realizado aproximadamente unas cuarenta entrevistas semi-dirigidas y de final abierto que componen, junto con la bibliografía y el uso de fuentes de hemeroteca y archivos, el grueso de las fuentes secundarias y primarias a las que se ha recurrido para hablar de campesinos, patrimonio, identidades y maquinaria agrícola. Hace un par de años que todo esto me había servido primero para un trabajo de fin de licenciatura. Un año después lo volví a usar reformulado para un trabajo de fin de máster. Desde entonces y hasta ahora, he conseguido seguir investigando a los campesinos en la Historia Contemporánea. Estudio particularmente su oficio, que es naturalmente la agricultura, su forma de organizarse en torno a ella, de relacionarse, de interactuar y de explotar los medios naturales con lo que estáis pensando, sí, maquinaria, aperos, artilugios o también si queréis llamarlo así, tecnología agraria (Figura 1). Figura 1. Arado modelo Brabant de doble vertedera y ante-tren de dos ruedas. Producido por Ajuria y Aranzabal S.A. Propiedad de: Herminio Vieito, Cantalarrana (A Baña-Galicia), 07/06/2014. Fuente: Elaboración propia. El monumento al campesino desconocido. Musealización popular de la tecnología... 111 Arkeogazte Aldizkaria, 6, 2016, 109.-120. or.Monografikoa: “Identitatea, Alteritatea eta Arkeologia” Lo que estáis viendo en la foto es un fenómeno cotidiano, palpable, que se mezcla en el paisaje de casi cualquier aldea de Galicia pero no solo, incluso en sus espacios urbanos, o más bien exactamente sus espacios periurbanos, allí donde uno no alcanza a diferenciar muy bien si está en un entorno rural o urbano, algo que por otra parte es muy típico en el país gallego. La recuperación de esta maquinaria agrícola encierra una serie de secretos y singularidades que es preciso diseccionar, identificar y analizar. Su localización cuidada, su relación con otros elementos del patrimonio popular campesino, sus colores, su tipología, su datación; nada es casual si uno diferencia y clasifica elementos que intervienen en esa fotografía y de ello, elabora un discurso y una explicación detrás de cada mínimo elemento que componen estas estampas. Es incluso paradójico intentar explicar un fenómeno patrimonial construyendo un discurso para a su vez –válgame la redundanciaexplicar otro discurso, otra historia, la que encierran estos artefactos pintados y con flores alrededor. 1.1. ¿De qué maquinaria estamos hablando? Comencemos por identificar esos objetos metálicos. Lo que acabáis de ver es tecnología agraria de la segunda onda de la industrialización (1890-1940). Son aperos agrícolas relativamente modernos, en comparación con el clásico repertorio de útiles de labranza que vienen formando parte de los museos y de sus áreas dedicadas a los campesinos. En este tipo de registros se suelen ver arados de madera o también llamados “romanos”, los hórreos, esas clásicas construcciones dedicadas al almacenamiento de grano de maíz, los carros de madera, sus ruedas, los potes... A diferencia de esto, la maquinaria que se exhibe es de producción industrial, o por lo menos en su origen, ya que desde muy temprano cada vez más maquinaria, a excepción de los arados de vertedera, se fabricaban de forma artesanal en los talleres locales y herrerías. Tipológicamente los modelos de maquinaria más populares son los arados de doble vertedera conocidos como “Brabant”, las sembradoras y los cultivadores. En menor medida, también se decoran grades y escardadoras, maquinaria que forma parte del mismo grupo familiar pero que, en armonía con su menor peso en la actividad agrícola, tiene mucha menos popularidad. La localización histórica se puede afinar incluso más. Esta maquinaria agrícola mecanizada, pero no motorizada, fue protagonista de la última fase de la agricultura orgánica, no ya en Galicia, sino en buena parte del mundo. Su llegada a España se puede situar a finales del siglo XIX, aunque de forma experimental y pionera en algunos campos de experimentación agrícola. Su expansión comercial normalizada, en cambio, se produce y acrecienta a medida que pasan las primeras décadas del siglo XX. Sin embargo, la implantación de este tipo de maquinaria aún no se había logrado generalizar por completo cuando el mundo experimentó las consecuencias de la II Guerra Mundial. Las hegemonías del momento, los EE.UU. y la URSS, desplegaron distintas pero similares ideologías de modernización de la agricultura. Estas potencias políticas y militares no solo ejercían como tales a base de su amenaza nuclear, sino que también lo hicieron a través de sus ingenieros agrónomos y de la motorización de la agricultura como parte de una concepción de la agricultura resumida en un concepto: La Revolución Verde (PICADO UMAÑA, 2011). Este paradigma de desarrollo de la agricultura llegó relativamente tarde a España debido a la precaria situación económica y política de la dictadura franquista en la década de los cuarenta (BARCIELA, 2003). No obstante, su situación internacional se alivió en 1953 bajo el amparo del amigo norteamericano, sus dólares, su petróleo y sus tratados bilaterales con Franco. A partir de ese momento se impulsó sobremanera la substitución de esta maquinaria por el tractor. Fue un proceso lento, pero a partir de 1960 esta tecnología experimentó su particular ocaso por la irrupción del tractor multiusos que tanto te servía para arar, como para sembrar y escardar. Desde entonces, lo que antes era un útil agrícola, pasó a ser un trasto abandonado. En muchos casos se vendió, en otros, se conservó en casa alternando en labores B. Esperante Paramos Revista Arkeogazte, 6, 2016, pp. 109-120 118 Sección monográfica: “Identidad, Alteridad y Arqueología” a la sociedad qué es y lo que no es patrimonio, o cómo debe interpretarse. En contraposición a esto, las expresiones patrimoniales que hemos estado viendo son, a nuestro entender, muestras indelebles de la capacidad de la sociedad por generar discursos propios del patrimonio y que reflejen su imaginario social, su identidad y su memoria. Las sembradoras o los cultivadores de metal no son cualquier utensilio u objeto relacionado con una casa campesina de los años cincuenta. Hay una novedad que ya la hemos dejado ir entreviendo. Dentro del panorama típico del patrimonio vinculado al campo existen como veis en el cartel de Alianza Popular: los hórreos, las vacas, carros y aperos del campo en general… No obstante, lo realmente curioso es que en esa estampa típica del patrimonio, por primera vez, la gente por sí misma está incluyendo un objeto ajeno, diferente, que no encaja en la postal idílica construida por los publicistas de Manuel Fraga Iribarne en los ochenta (Figura 8). Imaginaos que, de repente, en el medio de esta foto que nos recuerda una agricultura antigua, llena de un montón de cosas hechas a mano, de artesanía, de canteros, se incluye algo hecho por un obrero industrial, algo grotesco dentro de ese discurso tradicionalista reflejado en la estampa que acabáis de ver. Pero ¡ojo!, ¿alguien se ha dado cuenta de a qué raza pertenece esa vaca? Pues bien, he aquí la evidencia de la construcción de esta estampa durante el franquismo. La estampa transmite la idea de lo “tradicional” en Galicia y, aún así, en un momento de descuido, alguien ha introducido una vaca holandesa frisona y nada tradicional en el país gallego, ya que se importó durante los años sesenta y setenta para la producción de leche y con destino a las incipientes agroindustrias lecheras. Anécdotas aparte, la novedad que queremos destacar es la demostración constatable de la volubilidad del discurso patrimonial en el campo. La fotografía idílica que acabamos de ver representa el folklore gallego que forma parte del discurso dominante al que nos acostumbraron, pero sobre todo, con las políticas amables y folkloristas que la dictadura franquista se encargó de expandir mediante trajes y bailes regionales durante cuarenta años. De esta manera llegamos al colofón final del artículo al hablar de la alteridad, del otro, del conflicto, de las clases y, por supuesto con esta Figura 8. Postal antigua y típica del folklore gallego. Fuente: www.todocolección.net El monumento al campesino desconocido. Musealización popular de la tecnología... 119 Arkeogazte Aldizkaria, 6, 2016, 109.-120. or.Monografikoa: “Identitatea, Alteritatea eta Arkeologia” combinación de Gramsci y de la superestructura. Si proponemos la posibilidad de que haya ciertos grupos sociales que autoconstruyen sus referentes patrimoniales, basados estos en realidades materiales distintas y que les otorgan la bendición sociológica de constituir claramente una clase social, es natural pensar que en este mismo terreno de lo cultural haya a su vez su correspondiente campo de juego o de batalla ideológica. ¿Por qué no asumen o parece costarle tanto a las instituciones del patrimonio lo que estamos viendo en las fotos? Por favor, hagan la prueba. En el museo etnográfico do Pobo Galego apenas si hay modelos de maquinaria del que os acabamos de hablar. El cartel de Alianza Popular en los años ochenta se comía nada más y nada menos que un siglo de innovaciones para mostrar la imagen de una agricultura que podría ser perfectamente la del siglo XVIII. El discurso folklorista es asumido a través de los canales formales de educación por todas las capas de la sociedad y, sin embargo como diría Galileo, esta se mueve. Estos trastos, que para las nuevas generaciones no significan nada, acumulaban polvo y años en algún lugar del alpendre de una antigua explotación, ahora reconvertida comúnmente en lujoso comedor de una casa cualquiera del rural gallego. No tenían valor ninguno, más allá del sentimental de quienes sabían cuánto había costado comprarlos. Años más tarde llegó el momento en el que alguien debió reparar en ese cultivador, en esa sembradora o ese arado de doble vertedera que tenían tirado en casa. Podemos imaginarnos que la persona que lo encontró, recordaba perfectamente a sus padres trabajar el campo con ellos. A su vez sus padres, seguramente le comentarían lo duro que trabajaron para poder comprarlo, el sudor que les había quitado de encima y el orgullo delante de la comunidad. Ese chico que no encontró su futuro en el campo, un día cogió las maletas y se fue a Suiza o Alemania a trabajar en la construcción o en la hostelería. Muchos años más tarde, ya jubilado recordó todo esto cuando reparó en esa maquinaria polvorienta. En ese instante, por todos esos recuerdos decidió pasarle una lija, un poco de pintura y colocar la maquinaria delante de su casa y de tal forma que, para cualquiera que hubiera pasado por allí habría pensado: ¡Un monumento al campesino desconocido!, o más bien, ¿Un monumento a la agricultura desaparecida? Bibliografía AYÁN, X., y M. GAGO. (2012): Herdeiros pola forza. Patrimonio cultural, poder e sociedade na Galicia do século XXI. Ames Editora. Ames. BARCIELA, C. (2013): Autarquía y mercado negro. El fracaso económico del primer franquismo, 1939-1959. Crítica. Barcelona. CASTAINGTS TEILLERY, J. (2011): Antropología simbólica y neurociencia. Anthropos. Barcelona. CUESTA BUSTILLO, J. (1998): “Memoria e historia. Un estado de la cuestión”. Ayer, 32: 202246. DÍAZ-GEADA, A. (2013) [tesis de doctoramiento]: Mudar en común: cambios económicos, sociais e culturais no rural galego do franquismo e da transición (1959-1982). Universidade de Santiago de Compostela. FERNÁNDEZ PRIETO, L. (1992): Labregos con ciencia. Xerais. Vigo. GONZÁLEZ DE MOLINA, M. (Coord.) (2000): Introducción a la agroecología como desarrollo rural sostenible. Mundi Prensa. Madrid. HALBWACHS, M. (2004): La memoria colectiva. Prensas universitarias de Zaragoza. Zaragoza. MAZOUYER, M. y ROUDART, L. (2016): Historia de las agriculturas del mundo. KKR. Oviedo. PICADO UMAÑA, W. (2011): “Breve historia semántica de la Revolución Verde”. En LANERO, D. y FREIRE, D. (Eds.), Agriculturas e innovación tecnológica en la península ibérica (1946-1975). Ministerio de Medio Ambiente y Medio Rural y Marino. Madrid: 25-50. SANTOS, A. (2007) [tesis de doctoramiento]: Terra a nosa!, discurso e identidade agraria na Galiza “moderna” (1875- B. Esperante Paramos Revista Arkeogazte, 6, 2016, pp. 109-120 120 Sección monográfica: “Identidad, Alteridad y Arqueología” 1936). Universidade de Santiago de Compostela. SOTO FERNÁNDEZ, D. (2006): Historia dunha agricultura sustentable. Transformacións productivas na agricultura galega contemporánea. Consellería do Medio Rural. Santiago de Compostela.